Еуропа

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Еуропа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1736</id>
    <revision>
      <id>3685297</id>
      <parentid>3578058</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iktsokh</username>
        <id>127346</id>
      </contributor>
      <origin>3685297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35392" sha1="naa5ur6xxlcj37p0w0x3rqmx8vh1swd" xml:space="preserve">{{Құрлық
 |Атауы             = Еуропа
 |Сурет             = Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg
  |Сурет тақырыбы   = Еуропа
 |Территория        = 10,18 млн
 |Халық саны        = 746,419 млн ([[2018]])
 |Халық тығыздығы   = 72,5
 |Этнохороним       = [[еуропалықтар]]
 |Елдер             = 50
 |Тәуелді аймақтар     = 
 |Танылмаған аймақтар  = 
 |Тілдері           = Еуропа тілдері
 |Уақыт белдеулері  = [[UTC]] [[UTC+6]]
 |Интернет үйшігі   = [[.eu]] ([[Еуропа одағы|Еуроодақ]])&lt;br/&gt;[[.su]] ([[Посткеңестік кеңістік]]&lt;ref&gt;Балтық елдерінен басқа&lt;/ref&gt;)
 |Ірі қалалары      = 
 |Ортаққордағы санаты  = Europe
}}
'''Еуропа''' ({{lang-el|Ευρώπη}}, семит тілінің ''“эреб”'' — ''“батыс”'' сөзінен шыққан, Ежелгі Грекияда [[Эгей]] теңізінің батысындағы жерлер осылай аталған) — ''[[Еуразия]]'' құрлығының батысын алып жатқан дүние бөлігі. [[Азия]]мен бірге Еуразия құрлығын құрайтын әлем бөлшегі.

Аумағы 10 млн. км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жуық, халқы 826 млн. адам (2000, [[Ресей]]ді қоспағанда). Азиямен арадағы шекарасы шартты түрде алынған материк. Ол құрлықта [[Орал таулары|Орал тауы]], [[Жем (өзен)|Жем өзені]]н бойлай [[Каспий теңізі]]не дейін, одан әрі Кума және Маныч өзендері бойымен Донның сағасына жетіп, [[Азов теңізі|Азов]], [[Қара теңіз|Қара]] теңіздерге ұласады. Одан арғы шекарасы [[Босфор бұғазы]], [[Мәрмәр теңізі]], [[Дарданелл бұғазы]] арқылы өтеді. Еуропа солтүстігінде [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік Мұзды]] мұхитпен және оның [[Кар теңізі|Кара]], [[Баренц теңізі|Баренц]], [[Ақ теңіз|Ақ]], [[Норвег теңізі|Норвег]] теңіздерімен, батысы мен оңтүстігінде [[Атлант мұхиты]]мен және оның [[Балтық теңізі|Балтық]] (Балт) пен [[Солтүстік теңізі]], [[Ирланд теңізі|Ирланд]], [[Жерорта теңізі|Жерорта]] теңіздерімен қоршалған. Оңтүстік-шығысында тұйық Каспий теңізі орналасқан.

Дүние бөлігінің құрлықтағы қиыр шеттері: солтүстігінде — Нордкин мүйісі (71°08′ с. е.), оңтүстігінде — ''[[Марроки]] мүйісі'' (36° с. е.), батысында — ''Рока мүйісі'' (9°31′ б.б.), шығысында — Байдарацк кірмесіне таяу Полюстік Оралдың шығыс жақ етегі (67°20′ ш. б.). Еуропаға кіретін аралдар мен топаралдардың жалпы аумағы 730 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Ірілері: [[Жаңа Жер]] аралы, [[Франц-Иосиф жері]], [[Шпицберген]], [[Исландия (арал)|Исландия]], [[Британ аралдары|Британия]], [[Ирландия (арал)|Ирландия]], [[Корсика]], [[Сардиния]], [[Сицилия]], [[Крит]], т.б. Еуропаның жағалаулары (жалпы ұзындығы 38 мың км) қатты тілімденген. [[Түбек]]тер Еуропа аумағының 1/4-ін құрайды. Олар: [[Пиреней түбегі|Пиреней]], [[Апеннин түбегі|Апеннин]], [[Балқан түбегі|Балқан]], [[Скандинавия түбегі|Скандинавия]], [[Кола түбегі|Кола]], [[Ютландия]] және [[Қырым]] түбектері. Жағрапиялық ортасының координаттары: {{coord|47|56|18|N|24|11|18|E|type:landmark_region:UA|display=inline}}

Eуропа су шекарасы [[Атлант мұхиты|Атлант]] және [[Солтүстік Мұзды мұхит|Арктика]] [[мұхит]]тары және олардың [[теңіз]]дерімен шектеседі. Аралдардың аумағы шамамен 730 мың км. Орташа биіктігі 300 м, ең жоғарғы нүкте — 5642 м. (Мәңгі тау не ''[[Эльбрус]] тауы''). Жер аумағының көбі — жазықтық (ірілері — [[Шығыс Еуропа жазығы|Шығыс Еуропа]], Орта Еуропа, Орта және Төменгі [[Дунай]], Париж бассейні), таулары — жер аумағының 17%-ын алып жатыр (бастылары — [[Альпі]]лер, [[Карпат таулары|Карпаттар]], [[Пиреней таулары|Пиренейлер]], [[Апеннин таулары|Апенниндер]], [[Орал таулары]], [[Скандинавия таулары|Скандинав таулары]], [[Балқан түбегі]] таулары). Сөнбеген жанартаулар [[Исландия]]да және [[Жерорта теңізі]]нің аумағында орналасқан. Аумақтың көбінде [[қоңыржай климат]] (батыста — [[Теңіздік климат, мұхиттық климат|мұхиттік]], шығыста — қарлы және салқын қысты континенталды), солтүстік аралдарда — [[Субарктикалық белдеу|субарктикалық]] және [[Арктика климаты|арктикалық]], [[Оңтүстік Еуропа]]да — жерорталық. [[Арктика]] аралдарында, [[Исландия]]да, [[Скандинавия таулары|Скандинав]] және [[Альпі|Альп]] тауларында — [[мұз басу]] (оледенение) (аумағы 116 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Негізгі өзендері: [[Еділ]], [[Днепр]], [[Дон]], [[Печора]], [[Солтүстік Двина]], [[Дунай]], [[Висла]], [[Одра]], [[Эльба]], [[Рейн]], [[Луара]], [[Рона]], [[Тахо]]. Негізгі көлдері: [[Ладога]], [[Онега]], [[Чуд]], [[Венерн]], [[Балатон]], [[Женева көлі|Женева]]. [[Арктика]] аралдарында және [[Солтүстік Мұзды мұхит|Арктика мұхиты]] жағалауында — арктикалық [[шөл]]дер және [[тундра]]лар, оңтүстікке қарай — орманды [[тундра]]лар, [[тайга]]лы, аралас және қалыңжапырақты [[орман]]дар, орманды далалар, [[дала]]лар, субтропиктік жерорта ормандары және [[бұта]]лар; оңтүстік-шығыста — [[шөлейт]]тер.

[[Сурет:Europe satellite globe.jpg|thumb|250px|Еуропа]]

== Жер бедері ==
Еуропада [[жазық]]тар мен [[ойпат]]тар және қыратты жерлер басым. Дүние бөлігінің теңіз деңгейінен орташа биіктігі 300 м. Жер аумағының 60%-ке жуығы теңіз деңгейінен 200 м-ге дейінгі ойпаттардың, 24%-і 200 м-ден 500 м-ге дейінгі қыраттардың, 10%-і 500 м-ден 1000 м-ге дейінгі үстірттер мен таулы үстірттердің, 6%-і 1000 м-ден жоғары (оның ішінде 1,5%-і 2000 м-ден биік) таулардың үлесіне тиеді. Шығыс бөлігін тұтасымен дерлік Шығыс Еуропа жазығы алып жатыр. Оның оңтүстік-шығысында теңіз деңгейінен 27 м-ге дейін төмен жатқан Каспий ойпаты орналасқан. Батыс Еуропаның жер бедері әр түрлі келген. Мұнда жазық және ойпатты жерлер бірдей аумақты алған. Негізгі ойпаттар: ''Ортаеуропалық, Ортадунайлық, Төменгі Дунай, Париж алабы, Падан ойпаты''. Солтүстік пен Оңтүстік Еуропаға аласа және орташа биіктіктегі таулар тән. Олар: Скандинавия, Пиреней, Апеннин, Балқан, [[Карпат]] т.б. Батыс Еуропаның орталық бөлігінде Еуропаның ең биік тауы — Альпі (''Монблан тауы'', 4807 м) орналасқан. Шығысында солтүстіктен оңтүстікке қарай Орал таулары созылып жатыр. Әрекетті жанартаулар, негізінен, Исландия аралы мен Жерорта теңізінде.

[[Сурет:Grossgliederung Europas.png|thumb|250px|Еуропаның аймақтары]]

== Геологиялық құрылысы ==
Еуропаның геологиялық негізін архей-протерозойлық Шығыс Еуропа және [[Эриа платформасы]] құрайды. Платформа Еуропаның шығыс және солтүстік-шығыс бөлігін алып жатыр. Эриа платформасы [[Шотландия]]дан Гренландияға дейінгі аймақты қамтиды. Палеозой эрасының соңында түзіліп біткен герцин қатпарлығы Испания, [[Франция]], [[Англия]], [[Польша]], Германия елдерінің аумағын және Орал тауының едәуір бөлігін алып жатыр. Гибралтардан басталып, Альпі, Карпат, Қырым тауларынан, Апеннин, Балқан түбектерін, Жерорта, Қара теңізідерді қапсыра өтетін альпі қатпарлығының жерортатеңіздік белдеуі Еуропаның оңтүстік жиегін қамтыған. Балтық, Украина қалқандарында, Шотландияның солтүстік-батыс жағалауында, Орталық Англия мен Гебрид аралдарында архей мен протерозой жыныстары жер бетіне шығып жатады. Рифейдің алдындағы көп қатпарлану әрекеттерінен платформалар аумағында биік таулар мен қыраттар пайда болған. Төменгі палеозойда каледондық геосинклиналь аймақтарындағы теңіз түбіне қалың қабатты граптолитті тақтатас, құмтас, кварцит, эффузиялық жыныстар, аздап әктасты тұнбалар шөккен. Силур кезеңінде Грампиан геосинклиналі орнында каледондық қатпарлы таулар түзілгенде, теңіз бұл аймақтан және Шығыс Еуропа платформасынан біртіндеп шегінген. Теңізден босаған жерлерде төменгі және ортаңғы девонда континенттік қызыл түсті шөгінділер жиналған. Еуропаның қалған аймақтары силур, девон кезеңдерінде, төменгі тас көмір жүйесінде теңіз түбі болды. Жоғарғы палеозойда Оралда, Орталық және Батыс Еуропада, Донбаста, герцин қатпарлығынан таулар көтерілді. Соның әсерінен Солтүстік жарты шарлардағы платформалар бірігіп, біртұтас ''[[Лавразия]]'' құрлығы қалыптасты. Тетис теңізі (қазіргі Жерорта теңізі) аталған су айдыны қазіргі ''Альпі-Гималай'' белдеуінде ғана сақталған. Палеогеннің аяғынан бастап, Альпі, Карпат, Балқан таулары көтеріліп, теңіз біржолата шегінді. Платформалар мен тау етегінің жапсарынан бөктерлік ойпаңдар қалыптасты. Плиоценде үлкен ''грабендер'' (опырылыстар) пайда болды (Эгей, [[Адрия]], Гибралтар грабендері). Платформаның жарылысынан осы күнгі сөнген жанартаулар (Орталық Франция, Шотландия, Германия, [[Чехия]]) пайда болды. Жерортатеңіздік белдеу бойында қазіргі кезде де күшті жер сілкінулер болып тұрады. Антропогенде Еуропаны кемінде 4 рет мұз басты. Ең үлкен Днепр мұз басуы кезінде Скандинавиядан тараған қалың мұз қабаты Киев, Харьков, Волгоград қалалары тұрған жерге дейін жетті. Соңғы Валдай мұз басуы шамамен бұдан 10 мың жыл бұрын аяқталды.

== Кен байлықтары ==
Еуропада ірі кен орындары көп және әр түрлі. Ірі мұнай, газ ([[Еділ — Орал]] және Солтүстік Каспий қайраңының мұнайлы облысы, Кавказ алды және Солтүстік теңіздің қайраңы), көмір ([[Донец]], [[Печора]], Мәскеу маңы, [[Жоғарғы Силезия]], [[Саар]], [[Йоркшир]], [[Рур]] алаптары), темір кентастары (Курск магниттік аномалиясы, Украина кен орындары, Орал таулары, Кола түбегіндегі кен орындар, Лотарингия, Скандинавия түбегі), сонымен бірге боксит, түсті металдар кентастарының кен орындары, ас тұзы мен калий тұздарының кендері Орта Еуропа жазығында (аумағы 150 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) кездеседі. Түсті және сирек металдарға Орал, Батыс Еуропа, Кавказ және Скандинавия өңірлері бай. Дүние жүзіндегі ірі күкірт кен орны (Тарнобжег) Польшаның оңтүстігінде табылған.

== Климаты ==
Еуропаның көпшілік жерінің климаты [[Қоңыржай климат|қоңыржай]]. Атмосфералық жалпы айналымының қалыптасуына Атлант мұхитынан келетін ''[[Гольфстрим жылы ағысы]]ның'' Солтүстік Атлант жылы тармағы әсер етеді. Циклондық әрекеттердің нәтижесінде қысқы айлардың изотермалары ендік бағыттан ауытқып, Еуропаның көпшілік бөлігінде қысқы айлардың орташа температурасы орта ендік температурасынан едәуір жоғары болады. Еуропаның шығыс бөлігінің климаты континенттік. Атлант мұхиты үстінен келген жылы, ылғалды ауа массалары суық континенттік ауа массаларымен түйісетін жерде солтүстік полюс шеңберінен 50-параллельге дейінгі аралықта ''полюстік шеп'' түзіледі. Мұнда қысы суық, боранды, қарлы, жазы жылы, оңтүстік-шығысында ыстық. Солтүстігіндегі аралдарға субарктикалық және арктикалық климат тән. Оңтүстік Еуропаның климаты жерортатеңіздік, қысы жұмсақ, әрі ылғалды, жазы ыстық келеді. Қаңтар айының орташа температурасы арктикалық аралдарда — 24°С, оңтүстігіндегі [[Субтропиктер|субтропиктік]] белдеулерде 12°С. Маусым айындағы температура арктикалық аралдарда 3°С-тан, оңтүстігінде 29°С-қа дейін өзгереді. Жауын-шашынның жылдық мөлшері таулы аймақтарда 1500 — 2000 мм-ден (Скандинавияның жел өтіндегі беткейінде 2500 мм), Каспий ойпатында 200 мм-ге дейін ауытқиды. Еуропаның көпшілік бөлігінде жауын-шашын, негізінен, жылдың жылы мезгілдерінде жауады және ол батыстан шығысқа қарай азая береді. Жерорта теңізінде және оның жағалауларында жауын-шашын қыс айларында жауады. Мұнда жаз айларында ылғалдың жетпейтіні байқалады. Дүние бөлігіндегі мұздықтардың аумағы 118 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Олардың ең көп жиналған жерлері: [[Шпицберген]] (58 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;), Жаңа Жер, [[Франц-Иосиф]] Жері, Исландия аралдары және Скандинавия таулары. Мұздың қалыңдығы 400 — 600 м-ге, кейде 1000 м-ге жетеді.

[[Сурет:First.Crusade.Map.jpg|thumb|250px|Еуропа; [[1000]].]]

== Ішкі сулары ==
Еуропа құрлығын жүздеген өзендермен олардың салалары торлап жатыр.Еуропаның ең ұзын өзендері - [[Еділ]] мен [[Жайық]]  өзендері - [[Каспий теңізі]]не, [[Дунай]] мен [[Днепр]] өзендері - [[Қара теңіз]]ге, [[Рейн]] мен [[Эльба]] [[Солтүстік теңіз]]ге, [[Вистула]] - [[Балтық теңізі]]не, [[Луара]] мен [[Тагус]] - [[Атлант мұхиты]]на, [[Рона]] - [[Жерорта теңізі]]не құяды.

Германияның қара орман аймағынан бастау алатын Дунай өзені - Еуропаның ең маңызды сауда жолдарының бірі. Аңызға айналған  Рейн өзені Швейцарияның солтүстік-шығысы мен Германияның арасында шекара жасап, батысқа қарай ағады.

Талай тарихтың куәсі болған [[Темза]] Батыс Англиядағы [[Котсуолд қыраты]]нан бастау алады да, Оңтүстік Англия арқылы шығысқа қарай ағып, Солтүстік теңғізіне құяды.

Еуропаның ең үлкен және ең маңызды [[Еділ]] өзені жүйесі [[Мәскеу]] қаласының солтүстік батысындағы [[Валдай үстірті]]нен басталады. Волга өзенінің арнасын [[Кама]], [[Самара]], [[Ока]],  [[Ветлуга]] сияқты 200-ден астам өзен тармақтары толтырып тұрады&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Балаларға арналған танымдық энциклопедия. Географиялық аймақтар, 22-бет&lt;/ref&gt;.

Еуропа су ағынының қалыңдығы жөнінен (295 мм-дей) дүние бөліктері ішінде [[Оңтүстік Америка]]дан кейін 2-орында. Жылына Еуропаның жер бетіне 4148 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; атмосфералық ылғал түседі. Ылғалдану дәрежесіне қарай ағын батыстан шығысқа қарай және солтүстіктен оңтүстікке қарай азая береді. Оның көпшілік бөлігі Атлант мұхиты мен оның теңіздері алабына, қалғаны [[Солтүстік Мұзды мұхит]] алабы мен ішкі ағын алабына (Каспий теңізіне) жатады. Ірі өзендері: Дунай (Еуропадағы ең ұзын өзен), Днепр, Дон, Печора, Солтүстік Двина, Рейн, [[Висла]], [[Эльба]], [[Одра]] (Одер), Рона, Сена, [[Луара]], Тахо, По. Олардың барлығында дерлік кеме жүзеді. Шығыс Еуропа жазығындағы өзендердің ағысы баяу, аңғарлары террасалы және кең болады. Олар қар және ішінара жаңбыр суымен толығады. Қыста оңтүстігінде 1,5 — 3 ай, солтүстігінде 7 — 7,5 ай бойы мұз қатып жатады. Фенноскандиядағы өзендер қысқа, аңғарлары жарқабақты, шоңғалды келеді. Өзен еңістігі үлкен. Орта бөлігінде 2 — 3 ай, солтүстігінде 7 — 7,5 ай бойы мұз қатып жатады. Орталық Еурпаның жазық өңірлеріндегі өзендер, негізінен, жаңбыр суымен толығады. Суы қатпайды, немесе бірде қатып, бірде еріп жатады. Биіктігі орташа тауларда өзендер көктемде қатты тасиды. Альпінің биік таулы аудандарындағы [[Рейн]], [[Рона]], [[По]] өзендерінің сол салаларының, Дунайдың оң салаларының жоғарғы ағыстары қар, жаңбыр суымен қоса, мұздықтардан да толығады. Жерорта теңізі алабына жататын өзендерде су деңгейі күзде және қыста едәуір көтеріліп, жазда төмендейді.

Еуропада көлдер біркелкі орналаспаған. Солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігіндегі мұз басуға ұшыраған аймақта (Фенноскандия) және Британия аралдарында, Альпі өңірінде, Польша мен Германияда көлдер көбірек кездеседі (Ладога, Онега, Венерн, [[Веттерн]], [[Меларен]], Женева, Балатон, т.б.). Жазықтар мен өзен жайылымдарында атыраулық көлдер, Қара және Азов теңіздерінің жағалауында лагуналық, Балқан түбегінде тектоникалық, Исландия мен Апеннин түбегінде жанартаулық көлдер кездеседі. Еуропаның аридтік оңтүстік-шығыс өңірінде сортаң және күшті минералданған тұйық көлдер (Эльтон, Басқұншақ) жатыр. Еуропа көлдерінің басым көпшілігі дүниежүзілік туризмнің көрнекті орындары және әлемдік маңызы бар демалыс-сауықтыру орындары саналады. Сонымен қатар, Еуропа жерінде 30-дан астам аса ірі және 2000-нан астам шағын бөгендер салынған.

== Топырағы ==
Дүние бөлігі топырағының қалыптасуы жағынан ''арктикалық (полюстік), бореалдық, суббореалдық, субтропиктік'' белдеуге бөлінеді. Шпитсбергенде, Франтс-Иосиф Жерінде, Жаңа Жердің солтүстік бөлігінде арктикалық, Фенноскандияның солтүстік бөлігінде, Жаңа Жердің оңтүстік бөлігінде, Шығыс Еуропа жазығында, Солтүстік полюстік шеңберден солтүстікке қарай — тундралық топырақ дамыған. Бореалдық белдеу Исландияның, Фенноскандияның, Британия аралдарының, Орта Еуропа жазығының, Шығыс Еуропа жазығының Львов — Киев — Курск — Пермь — Екатеринбург шегінен солтүстік бөлігін қамтиды. Суббореалдық белдеудің қоңыржай континенттік аймақтарында қара топырақ және қызыл қоңыр топырақ тараған. Орманды дала мен даланың солтүстік бөлігі күлгінделген, сілтісіз, шіріндісі мол (8% және одан да көп) қара топырақты. Ал далалық қуаң аймақтарда — шіріндісі аз және оңтүстікке тән орташа қара топырағы дамыған. Қырым жазығында, Төменгі Еділ бойының, Каспий маңының анағұрлым қуаң далаларында шірінді қабаты жұқа, карбонатты қабаты өте тығыз қызыл қоңыр, кейбір жерлері сортаңды топырақпен алмасып келеді. Топырақ қалыптасуының субтропиктік белдеуіне жататын Оңтүстік Еуропа мен Қырымның оңтүстік жағасы мәңгі жасыл ксерофитті ормандар мен бұталар өсетін қара қоңыр топырақты. Жерорта теңізі маңындағы анағұрлым қуаң жерлер сұр, қара қоңыр топырақты, Балқан түбегінің тауаралық жазықтарының топырағы өте тығыз, шіріндісі аз болады. Еуропа топырағы егіншілікке қолайлы. Қара, қара қоңыр топырақты жерлерінің көбі жыртылған.

== Өсімдігі ==
Еуропаның өсімдігі флоралық құрамы жағынан ''Голарктика'' облысына жатады. Өсімдіктерінің құрамында эндемиктер аз. Құрлықтық бөлігінде өсімдіктер ''тундралық, бореалдық, тайгалық, далалық, шөлдік, субтропиктік'' типтерге бөлінеді. Шпицбергенде, Франц-Иосиф Жерінде, Жаңа Жерде қына, мүк, шөптің бірен-саран түрі, бұтадан дриада өседі. Тундралық бөлігінде қоңыр, жасыл қына, ягель, крупка, субетеге, аласа қайың, полюстік тал өседі. Тау тундрасы Исландияда, Скандинавияда, Полюстік Оралда таралған. Орманды тундраның оңтүстігін (шамамен 57 — 58° с.е.) [[тайга]] алып жатыр. Мұнда, негізінен, қылқан жапырақты орман басым. Тайганың оңтүстігінде жалпақ жапырақты және қылқан жапырақты орман өседі. Олар Скандинавия мен Орал таулары аралығын алып жатыр. Жалпақ жапырақты орман солтүстікте тайга мен аралас ормандардан, оңтүстікте субтропиктерге дейінгі (шамамен 40° с.е. дейін) бүкіл Батыс Еуропаны (тауларынан басқа) қамтиды. Бұл белдемнен оңтүстікке қарай орманды дала, ал одан әрі дала белдемі жатыр. Еуропаның субтропиктік аймақтарында ксерофиттік мәңгі жасыл ормандар мен бұталар өседі.

== Жануарлары ==
Фауна әлемі ''Голарктикалық зоогеографиялық'' аймаққа кіреді. Өсімдіктердің таралуы секілді мұнда да географиялық белдемділік байқалады. Өсімдігі аз, климаты қатал тундрада мекендейтін жануарлар: солтүстік бұғысы, көгілдір түлкі, қасқыр, ұсақ кемірушілер, құстардан: тундра кекілігі, ақ үкі, теңіз жағасында шағала, баклан, қаз, үйрек көп. Тайганы тиін, ақ қоян, бұлғын, қоңыр аю, қасқыр, түлкі, бұлан, т.б. мекендейді. Құстардан құр, шіл, көк қарға, сары шымшық, қырғи, т.б. кездеседі. Жалпақ жапырақты орман мен аралас орманда қара күзен, тағы мысық, жабайы шошқа, жарғанат, кірпі, қоңыр аю, түлкі, қасқыр, борсық, т.б. мекендейді. Шығыс Еуропаның далалық және шөлейтті аймақтарында кемірушілер өте көп. Каспий ойпатында бөкен, қарсақ, жерортатеңіздік аймақта безоар және Альпі текесі, серна, муфлон, батысында Пиреней жұпар тышқаны, генетта, Гибралтарда Еуропадағы маймылдың жалғыз түрі — магот, шығысында жайра, шиебөрі кездеседі.

[[Сурет:Rectified Languages of Europe map.png|thumb|250px|Еуропа]]

== Саяси бөлінуі ==
20 ғасырдың соңғы он жылдығында Еуропаның саяси-әкімшілік бөлінісінде үлкен өзгерістер болып өтті. КСРО, ЮСФР-дің ыдырауына байланысты бір топ жаңа мемлекеттер пайда болды. [[Германия Демократиялық Республикасы]] [[Германия]]ның құрамына енді. 2001 жылдың басында Еуропада мынандай мемлекеттер болды: [[Австрия]], [[Албания]], [[Андорра]], [[Беларусь]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Босния және Герцеговина]], [[Ватикан]], [[Венгрия]], [[Германия]], [[Грекия]], Дания, Ирландия, Исландия, Испания, [[Италия]], [[Қазақстан]] (батыс бөлігі), [[Латвия]], [[Литва]], [[Лихтенштейн]], [[Люксембург]], [[Солтүстік Македония]], [[Мальта]], [[Молдова]], Монако, [[Нидерланд]], [[Норвегия]], [[Польша]], [[Португалия]], [[Ресей]], [[Румыния]], [[Сан-Марино]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Түркия]] (солтүстік-батыс шеті), [[Украина]], [[Ұлыбритания]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]], [[Чехия]], [[Швейцария]], [[Швеция]], [[Эстония]], [[Югославия]].

== Мемлекеттер ==
Еуропада 49 мемлекет орналасқан (тұтастай немесе жартылай)
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
| style=&quot;vertical-align: top;&quot; |
* [[Албания]]
* [[Андорра]]
* [[Аустрия]]
* [[Беларусь]]
* [[Бельгия]]
* [[Босния және Герцеговина]]
* [[Болгария]]
* [[Германия]]
* [[Грекия]]
* [[Дания]]
* [[Эстония]]
* [[Ирландия]]
* [[Исландия]]
* [[Испания]]
| style=&quot;vertical-align: top;&quot; |
* [[Италия]]
* [[Косово]] (жартылай мойындалған)
* [[Қазақстан]] (16 %)
* [[Құрама Патшалық]]
* [[Латвия]]
* [[Лихтенштейн]]
* [[Литва]]
* [[Люксембург]]
* [[Мажарстан]]
* [[Солтүстік Македония Республикасы]]
* [[Мальта]]
* [[Молдова]]
* [[Монако]]
* [[Нидерланд]]
* [[Норвегия]]
* [[Польша]]
| style=&quot;vertical-align: top;&quot; |
* [[Португалия]]
* [[Ресей]] (25 %)
* [[Румыния]]
* [[Сан-Марино]]
* [[Сербия]]
* [[Словакия]]
* [[Словения]]
* [[Түркия]] (4 %)
* [[Украина]]
* [[Ватикан]]
* [[Финляндия]]
* [[Франция]]
* [[Хорватия]]
* [[Черногория]]
* [[Чехия]]
* [[Швейцария]]
* [[Швеция]]
|}
Толығымен Азияда, бірақ қауымдастық-саясаттық жағынан Еуропаға қатысты:

* [[Армения]]
* [[Кипр]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;
* [[Әзірбайжан]]
* [[Грузия]]

== Тағы қараңыз ==
*[[Үлгі:Еуропаның саяси картасы|Еуропаның саяси картасы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Еуропа елдері}}
{{Жер}}

[[Санат:Еуропа]]
[[Санат:Дүние бөліктері]]</text>
      <sha1>naa5ur6xxlcj37p0w0x3rqmx8vh1swd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2037</id>
    <revision>
      <id>3685280</id>
      <parentid>3670853</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Климат */</comment>
      <origin>3685280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102866" sha1="7w3ih2ihtuj69kipe88tnkbq3aoxbra" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}
=== Өзендері ===
Алматы өзендері батыстан шығысқа қарай.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
! Атауы!! Басқа атауы !! Ұзындығы, км !! Қайда құяды !! Ауданы !! Тақырыпша мәтіні !! Тақырыпша мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422095744/http://www.alaport.com/ |date=2015-04-22 }} (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>7w3ih2ihtuj69kipe88tnkbq3aoxbra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685303</id>
      <parentid>3685280</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзендері */</comment>
      <origin>3685303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102774" sha1="ooilvfknvg0zzm6g9p3lhj3oqupxaal" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}
=== Өзендері ===
Алматы өзендері батыстан шығысқа қарай.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
! Атауы!! Басқа атауы !! Ұзындығы, км !! Қайда құяды !! Ауданы !! Тақырыпша мәтіні !! Тақырыпша мәтіні
|-
|Ақсай
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
|Көкөзек
|
|
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Тастыбұлақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Қарғалы || Наурызбай, Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ойжайлау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Наурызбай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Қарғалы || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Боралдай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Жайнақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Боралдай || Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Үлкен Алматы || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Бостандық, Алалы, Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Көкшұқыр || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Кіші Казак || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық, Медеу || || Ұяшық мәтіні
|-
| Өткелді || Проходная || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Қасқабас || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Өткелді || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Майбұлақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Өткелді || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Аюсай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Мармарсай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Құмбел || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Шұқыр || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Құмбел || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Сарыбұлақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Озерная || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Көкжайлау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Кіші Казак || Медеу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Терісбұтақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Кіші Казак || Медеу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Кереңқұлақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ерменсай || || || || Медеу, Бостандық || ||
|-
|Терісбұлақ
|
|
|
|Медеу
|
|
|-
|Есентай
|Ұяшық мәтіні
|Ұяшық мәтіні
|Кіші Алматы
|Бостандық
|Ұяшық мәтіні
|Ұяшық мәтіні
|-
| Сұлтанқарасу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Есентай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Басқарасу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Есентай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Қарасу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Есентай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Бутаковка || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Кіші Алматы || Медеу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Батарейка || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Кіші Алматы || Медеу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Казачка || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Кіші Алматы || Медеу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Кімасар || || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|Тасбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарқырама
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
| Күйгенсай || || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|Шымбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарысай
|
|
|Шымбұлақ
|Медеу
|
|
|-
|Бекенбай
|
|
|Бутаковка
|Медеу
|
|
|-
|Қотырбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу, Түркісіб
|
|
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422095744/http://www.alaport.com/ |date=2015-04-22 }} (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>ooilvfknvg0zzm6g9p3lhj3oqupxaal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685304</id>
      <parentid>3685303</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзендері */</comment>
      <origin>3685304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102995" sha1="7560psvux547pnj9ot5mf7crq5hv2o4" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}
=== Өзендері ===
Алматы өзендері батыстан шығысқа қарай.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
! Атауы!! Басқа атауы !! Ұзындығы, км !! Қайда құяды !! Ауданы !! Тақырыпша мәтіні !! Тақырыпша мәтіні
|-
|Ақсай
| Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
|Көкөзек
|
|
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Тастыбұлақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Қарғалы || Наурызбай, Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ойжайлау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Наурызбай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Қарғалы || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Боралдай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Жайнақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Боралдай || Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Үлкен Алматы || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Бостандық, Алалы, Алатау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Көкшұқыр || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Кіші Казак || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық, Медеу || || Ұяшық мәтіні
|-
| Өткелді || Проходная || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Қасқабас || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Өткелді || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Майбұлақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Өткелді || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Аюсай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Мармарсай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Құмбел || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Шұқыр || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Құмбел || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Сарыбұлақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Озерная || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Көкжайлау || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Кіші Казак || Медеу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Терісбұтақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Кіші Казак || Медеу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Кереңқұлақ || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Бостандық || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Ерменсай || || || || Медеу, Бостандық || ||
|-
|Терісбұлақ
|
|
|
|Медеу
|
|
|-
|Есентай
|Ұяшық мәтіні
|Ұяшық мәтіні
|Кіші Алматы
|Бостандық
|Ұяшық мәтіні
|Ұяшық мәтіні
|-
| Сұлтанқарасу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Есентай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Басқарасу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Есентай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Қарасу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Есентай || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Бутаковка || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Кіші Алматы || Медеу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Батарейка || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Кіші Алматы || Медеу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Казачка || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні || Кіші Алматы || Медеу || Ұяшық мәтіні || Ұяшық мәтіні
|-
| Кімасар || || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|Тасбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарқырама
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
| Күйгенсай || || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|Шымбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарысай
|
|
|Шымбұлақ
|Медеу
|
|
|-
|Бекенбай
|
|
|Бутаковка
|Медеу
|
|
|-
|Қотырбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу, Түркісіб
|
|
|-
|Кеңсай
|
|
|
|
|
|
|-
|Ноғайсай
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Сасықбұлақ
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Пархач
|
|
|Кіші Алматы
|
|
|
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422095744/http://www.alaport.com/ |date=2015-04-22 }} (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>7560psvux547pnj9ot5mf7crq5hv2o4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685311</id>
      <parentid>3685304</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзендері */</comment>
      <origin>3685311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101010" sha1="29gh2i2dro8svih6w2dxxc8d37l3wd9" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}
=== Өзендері ===
Алматы өзендері батыстан шығысқа қарай.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
! Атауы!! Басқа атауы !! Ұзындығы, км !! Қайда құяды !! Ауданы !! Тақырыпша мәтіні !! Тақырыпша мәтіні
|-
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
| || 70 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
|Көкөзек
|
|
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Тастыбұлақ || || || Қарғалы || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| Ойжайлау || || || || Наурызбай || ||
|-
| Қарғалы || || || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| [[Боралдай (Үлкен Алматы саласы)|Боралдай]]|| || 29 || Үлкен Алматы || Алатау || ||
|-
| Жайнақ || || || Боралдай || Алатау || ||
|-
| [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]|| || 96 || Қаскелең || Бостандық, Алалы, Алатау || ||
|-
| Көкшұқыр || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Кіші Казак || || || Үлкен Алматы || Бостандық, Медеу || ||
|-
| [[Өткелді өзені|Өткелді]]|| Проходная || 21 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Қасқабас || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| Майбұлақ || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| [[Аюсай (өзен)|Аюсай]]|| || 7 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Мармарсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Құмбел || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Шұқыр || || || Құмбел || Бостандық || ||
|-
| Сарыбұлақ || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Озерная || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Көкжайлау || || || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
|Қызылкүнгей
|
|
|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]
|
|
|
|-
|Серкебұлақ
|
|
|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]
|
|
|
|-
| Терісбұтақ || || 11 || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
| Кереңқұлақ || || || Ұяшық мәтіні || Бостандық || ||
|-
| Ерменсай || || || || Медеу, Бостандық || ||
|-
|Терісбұлақ
|
|
|
|Медеу
|
|
|-
|[[Есентай]]
|Весновка
|43
|''Қарасу-Түрксіб,'' Кіші Алматы
|Бостандық
|
|
|-
| Сұлтанқарасу || || || Есентай || || ||
|-
| Басқарасу || || || Есентай || || ||
|-
| Қарасу || || || Есентай || || ||
|-
|[[Кіші Алматы]]
|
|125
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Бутаковка || || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Батарейка || || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Казачка || || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| [[Камастра|Кімасар]] || Комиссаровка || 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|[[Солтүстік Ортасай]].
|
|
|[[Камастра|Кімасар]]
|
|
|
|-
|Тасбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарқырама
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
| [[Күйгенсай]]|| ''Горельник, Тухлый бұлағы, Шіріген ағын''|| 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|Шымбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарысай
|
|
|Шымбұлақ
|Медеу
|
|
|-
|Бекенбай
|
|
|Бутаковка
|Медеу
|
|
|-
|Қотырбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу, Түркісіб
|
|
|-
|Кеңсай
|
|
|
|
|
|
|-
|Ноғайсай
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Сасықбұлақ
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Пархач
|
|
|Кіші Алматы
|
|
|
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422095744/http://www.alaport.com/ |date=2015-04-22 }} (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>29gh2i2dro8svih6w2dxxc8d37l3wd9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685315</id>
      <parentid>3685311</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзендері */</comment>
      <origin>3685315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101711" sha1="quhtvv506fq6bszm2jtn69tk5swtt90" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}
=== Өзендері ===
Алматы өзендері батыстан шығысқа қарай.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
! Атауы!! Басқа атауы !! Ұзындығы, км !! Қайда құяды !! Ауданы !! Тақырыпша мәтіні !! Тақырыпша мәтіні
|-
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
| || 70 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
|Сол Ақсай
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Қырғауылды
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Көкөзек
|
|
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Тастыбұлақ || || || Қарғалы || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| Ойжайлау || || || [[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]|| Наурызбай || ||
|-
| Қарғалы || || 57 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| [[Боралдай (Үлкен Алматы саласы)|Боралдай]]|| || 29 || Үлкен Алматы || Алатау || ||
|-
| Жайнақ || || || Боралдай || Алатау || ||
|-
| [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]|| || 96 || Қаскелең || Бостандық, Алалы, Алатау || ||
|-
| Көкшұқыр || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Кіші Казак || || || Үлкен Алматы || Бостандық, Медеу || ||
|-
| [[Өткелді өзені|Өткелді]]|| Проходная || 21 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Қасқабас || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| Майбұлақ || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| [[Аюсай (өзен)|Аюсай]]|| || 7 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Мармарсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Құмбелсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
|Мыңжылқы
|
|
|Құмбелсай
|Бостандық
|
|
|-
| Шұқыр || || || Құмбелсай || Бостандық || ||
|-
| Сарыбұлақ || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Озерная || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Көкжайлау || || || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
|Қызылкүнгей
|
|
|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]
|
|
|
|-
|Серкебұлақ
|
|
|Үлкен Алматы көлі
|
|
|
|-
| Терісбұтақ || || 11 || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
| Кереңқұлақ || || || Ұяшық мәтіні || Бостандық || ||
|-
| Ерменсай || || || || Медеу, Бостандық || ||
|-
|Терісбұлақ
|
|
|
|Медеу
|
|
|-
|[[Есентай]]
|Весновка
|43
|''Қарасу-Түрксіб,'' Кіші Алматы
|Бостандық
|
|
|-
| Сұлтанқарасу || || || Есентай || || ||
|-
| Басқарасу || || || Есентай || || ||
|-
| Қарасу || || || Есентай || || ||
|-
|[[Кіші Алматы]]
|
|125
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Бутаковка || || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Батарейка || Беделбай || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Казачка || || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| [[Камастра|Кімасар]] || Комиссаровка || 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|[[Солтүстік Ортасай]].
|
|
|[[Камастра|Кімасар]]
|
|
|
|-
|Тасбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарқырама
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
| [[Күйгенсай]]|| ''Горельник, Тухлый бұлағы, Шіріген ағын''|| 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|Шымбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарысай
|
|
|Шымбұлақ
|Медеу
|
|
|-
|Бекенбай
|
|
|Бутаковка
|Медеу
|
|
|-
|Шыбынсай
|
|
|Бекенбай
|Медеу
|
|
|-
|Қотырбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу, Түркісіб
|
|
|-
|Жарбұлақ
|
|
|[[Кіші Алматы]]
|
|
|
|-
|Тіксай
|
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Шағатай
|
|
|Тіксай
|
|
|
|-
|Әбілғазы
|
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Ботпайсай
|
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Қамызсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Кеңсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Ноғайсай
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Сасықбұлақ
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Пархач
|
|
|Кіші Алматы
|
|
|
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422095744/http://www.alaport.com/ |date=2015-04-22 }} (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>quhtvv506fq6bszm2jtn69tk5swtt90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685318</id>
      <parentid>3685315</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзендері */</comment>
      <origin>3685318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101878" sha1="65gek6qu9s921zlqzaqq53jkyjwmh2t" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}
=== Өзендері ===
Алматы өзендері батыстан шығысқа қарай.&lt;ref&gt;https://el.kz/almatinin_ozeni_men_kolderi_819/&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
! Атауы!! Басқа атауы !! Ұзындығы, км !! Қайда құяды !! Ауданы !! Тақырыпша мәтіні !! Тақырыпша мәтіні
|-
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
| || 70 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
|Сол Ақсай
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Қырғауылды
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Көкөзек
|
|
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Тастыбұлақ || || || Қарғалы || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| Ойжайлау || || || [[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]|| Наурызбай || ||
|-
| Қарғалы || || 57 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| [[Боралдай (Үлкен Алматы саласы)|Боралдай]]|| || 29 || Үлкен Алматы || Алатау || ||
|-
| Жайнақ || || || Боралдай || Алатау || ||
|-
| [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]|| || 96 || Қаскелең || Бостандық, Алалы, Алатау || ||
|-
| Көкшұқыр || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Кіші Казак || || || Үлкен Алматы || Бостандық, Медеу || ||
|-
| [[Өткелді өзені|Өткелді]]|| Проходная || 21 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Қасқабас || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| Майбұлақ || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| [[Аюсай (өзен)|Аюсай]]|| || 7 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Мармарсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Құмбелсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
|Мыңжылқы
|
|
|Құмбелсай
|Бостандық
|
|
|-
| Шұқыр || || || Құмбелсай || Бостандық || ||
|-
| Сарыбұлақ || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Озерная || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Көкжайлау || || || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
|Қызылкүнгей
|
|
|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]
|
|
|
|-
|Серкебұлақ
|
|
|Үлкен Алматы көлі
|
|
|
|-
| Терісбұтақ || || 11 || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
| Кереңқұлақ || Поганка || || Ұяшық мәтіні || Бостандық || ||
|-
| Ерменсай || Ремизовка || || || Медеу, Бостандық || ||
|-
|Терісбұлақ
|Каменка 
|
|
|Медеу
|
|
|-
|[[Есентай]]
|Весновка
|43
|''Қарасу-Түрксіб,'' Кіші Алматы
|Бостандық
|
|
|-
| Сұлтанқарасу || Султанка || || Есентай || || ||
|-
| Басқарасу || Мойка || || Есентай || || ||
|-
| Қарасу || || || Есентай || || ||
|-
|[[Кіші Алматы]]
|
|125
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Бутаковка || Бөкенбай || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Беделбай || Батарейка || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Жарбұлақ || Казачка || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| [[Камастра|Кімасар]] || Комиссаровка || 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|[[Солтүстік Ортасай]].
|
|
|[[Камастра|Кімасар]]
|
|
|
|-
|Тасбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарқырама
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
| [[Күйгенсай]]|| ''Горельник, Тухлый бұлағы, Шіріген ағын''|| 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|Шымбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарысай
|
|
|Шымбұлақ
|Медеу
|
|
|-
|Бекенбай
|
|
|Бутаковка
|Медеу
|
|
|-
|Шыбынсай
|
|
|Бекенбай
|Медеу
|
|
|-
|Қотырбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу, Түркісіб
|
|
|-
|Тіксай
|Приямуха
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Шағатай
|
|
|Тіксай
|
|
|
|-
|Әбілғазы
|Солоновка
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Ботпайсай
|Широкая щель
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Қамызсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Кеңсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Ноғайсай
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Сасықбұлақ
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Пархач
|
|
|Кіші Алматы
|
|
|
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422095744/http://www.alaport.com/ |date=2015-04-22 }} (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>65gek6qu9s921zlqzaqq53jkyjwmh2t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685319</id>
      <parentid>3685318</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзендері */</comment>
      <origin>3685319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102038" sha1="m3lba06jr0anyr8khjl7pu3n6mhqavd" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}
=== Өзендері ===
Алматы өзендері батыстан шығысқа қарай.&lt;ref&gt;https://aqshamnews.kz/kz/article/almaty-bizdin-ortaq-uiimiz-nauqany-barysynda-taudan-ozen-kolderden-20-myn-tekshe-metrden-astam-qoqys-shygaryldy.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/almatinin_ozeni_men_kolderi_819/&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
! Атауы!! Басқа атауы !! Ұзындығы, км !! Қайда құяды !! Ауданы !! Тақырыпша мәтіні !! Тақырыпша мәтіні
|-
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
| || 70 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
|Сол Ақсай
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Қырғауылды
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Көкөзек
|
|
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Тастыбұлақ || || || Қарғалы || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| Ойжайлау || || || [[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]|| Наурызбай || ||
|-
| Қарғалы || || 57 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| [[Боралдай (Үлкен Алматы саласы)|Боралдай]]|| || 29 || Үлкен Алматы || Алатау || ||
|-
| Жайнақ || || || Боралдай || Алатау || ||
|-
| [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]|| || 96 || Қаскелең || Бостандық, Алалы, Алатау || ||
|-
| Көкшұқыр || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Кіші Казак || || || Үлкен Алматы || Бостандық, Медеу || ||
|-
| [[Өткелді өзені|Өткелді]]|| Проходная || 21 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Қасқабас || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| Майбұлақ || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| [[Аюсай (өзен)|Аюсай]]|| || 7 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Мармарсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Құмбелсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
|Мыңжылқы
|
|
|Құмбелсай
|Бостандық
|
|
|-
| Шұқыр || || || Құмбелсай || Бостандық || ||
|-
| Сарыбұлақ || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Озерная || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Көкжайлау || || || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
|Қызылкүнгей
|
|
|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]
|
|
|
|-
|Серкебұлақ
|
|
|Үлкен Алматы көлі
|
|
|
|-
| Терісбұтақ || || 11 || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
| Кереңқұлақ || Поганка || || Ұяшық мәтіні || Бостандық || ||
|-
| Ерменсай || Ремизовка || || || Медеу, Бостандық || ||
|-
|Терісбұлақ
|Каменка 
|
|
|Медеу
|
|
|-
|[[Есентай]]
|Весновка
|43
|''Қарасу-Түрксіб,'' Кіші Алматы
|Бостандық
|
|
|-
| Сұлтанқарасу || Султанка || || Есентай || || ||
|-
| Басқарасу || Мойка || || Есентай || || ||
|-
| Қарасу || || || Есентай || || ||
|-
|[[Кіші Алматы]]
|
|125
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Бутаковка || Бөкенбай || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Беделбай || Батарейка || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Жарбұлақ || Казачка || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| [[Камастра|Кімасар]] || Комиссаровка || 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|[[Солтүстік Ортасай]].
|
|
|[[Камастра|Кімасар]]
|
|
|
|-
|Тасбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарқырама
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
| [[Күйгенсай]]|| ''Горельник, Тухлый бұлағы, Шіріген ағын''|| 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|Шымбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарысай
|
|
|Шымбұлақ
|Медеу
|
|
|-
|Бекенбай
|
|
|Бутаковка
|Медеу
|
|
|-
|Шыбынсай
|
|
|Бекенбай
|Медеу
|
|
|-
|Қотырбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу, Түркісіб
|
|
|-
|Тіксай
|Приямуха
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Шағатай
|
|
|Тіксай
|
|
|
|-
|Әбілғазы
|Солоновка
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Ботпайсай
|Широкая щель
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Қамызсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Кеңсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Ноғайсай
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Сасықбұлақ
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Пархач
|
|
|Кіші Алматы
|
|
|
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422095744/http://www.alaport.com/ |date=2015-04-22 }} (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>m3lba06jr0anyr8khjl7pu3n6mhqavd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685324</id>
      <parentid>3685319</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзендері */</comment>
      <origin>3685324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102046" sha1="nmk44gm6ojgxsuo06lx2aan1xiohyjo" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}
=== Өзендері ===
Алматы өзендері батыстан шығысқа қарай.&lt;ref&gt;https://aqshamnews.kz/kz/article/almaty-bizdin-ortaq-uiimiz-nauqany-barysynda-taudan-ozen-kolderden-20-myn-tekshe-metrden-astam-qoqys-shygaryldy.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/almatinin_ozeni_men_kolderi_819/&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
! Атауы!! Басқа атауы !! Ұзындығы, км !! Қайда құяды !! Ауданы !! Тақырыпша мәтіні !! Тақырыпша мәтіні
|-
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
| || 70 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
|Сол Ақсай
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Қырғауылды
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Көкөзек
|
|
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Тастыбұлақ || || || Қарғалы || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| Ойжайлау || || || [[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]|| Наурызбай || ||
|-
| Қарғалы || || 57 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| [[Боралдай (Үлкен Алматы саласы)|Боралдай]]|| || 29 || Үлкен Алматы || Алатау || ||
|-
| Жайнақ || || || Боралдай || Алатау || ||
|-
| [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]|| || 96 || Қаскелең || Бостандық, Алалы, Алатау || ||
|-
| Көкшұқыр || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Кіші Казак || || || Үлкен Алматы || Бостандық, Медеу || ||
|-
| [[Өткелді өзені|Өткелді]]|| Проходная || 21 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Қасқабас || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| Майбұлақ || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| [[Аюсай (өзен)|Аюсай]]|| || 7 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Мармарсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Құмбелсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
|Мыңжылқы
|
|
|Құмбелсай
|Бостандық
|
|
|-
| Шұқыр || || || Құмбелсай || Бостандық || ||
|-
| Сарыбұлақ || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Озерная || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Көкжайлау || || || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
|Қызылкүнгей
|
|
|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]
|
|
|
|-
|Серкебұлақ
|
|
|Үлкен Алматы көлі
|
|
|
|-
| Терісбұтақ || || 11 || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
| Кереңқұлақ || Поганка || || Ұяшық мәтіні || Бостандық || ||
|-
| Ерменсай || Ремизовка || || || Медеу, Бостандық || ||
|-
|Терісбұлақ
|Каменка 
|
|
|Медеу
|
|
|-
|[[Есентай]]
|Весновка
|43
|''Қарасу-Түрксіб,'' Кіші Алматы
|Бостандық
|
|
|-
| Сұлтанқарасу || Султанка || || Есентай || || ||
|-
| Басқарасу || Мойка || || Есентай || || ||
|-
| Қарасу || || || Есентай || || ||
|-
|[[Кіші Алматы]]
|
|125
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Бутаковка || Бөкенбай || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Беделбай || Батарейка || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Жарбұлақ || Казачка || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| [[Кімасар өзені|Кімасар]]|| Комиссаровка || 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|[[Солтүстік Ортасай]].
|
|
|[[Камастра|Кімасар]]
|
|
|
|-
|Тасбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарқырама
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
| [[Күйгенсай]]|| ''Горельник, Тухлый бұлағы, Шіріген ағын''|| 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|Шымбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарысай
|
|
|Шымбұлақ
|Медеу
|
|
|-
|Бекенбай
|
|
|Бутаковка
|Медеу
|
|
|-
|Шыбынсай
|
|
|Бекенбай
|Медеу
|
|
|-
|Қотырбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу, Түркісіб
|
|
|-
|Тіксай
|Приямуха
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Шағатай
|
|
|Тіксай
|
|
|
|-
|Әбілғазы
|Солоновка
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Ботпайсай
|Широкая щель
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Қамызсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Кеңсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Ноғайсай
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Сасықбұлақ
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Пархач
|
|
|Кіші Алматы
|
|
|
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422095744/http://www.alaport.com/ |date=2015-04-22 }} (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>nmk44gm6ojgxsuo06lx2aan1xiohyjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685328</id>
      <parentid>3685324</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзендері */</comment>
      <origin>3685328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102190" sha1="fuh4b8ac450651tmrh6vd1q4tc0du2p" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}
=== Өзендері ===
Алматы өзендері батыстан шығысқа қарай.&lt;ref&gt;https://aqshamnews.kz/kz/article/almaty-bizdin-ortaq-uiimiz-nauqany-barysynda-taudan-ozen-kolderden-20-myn-tekshe-metrden-astam-qoqys-shygaryldy.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/almatinin_ozeni_men_kolderi_819/&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
! Атауы!! Басқа атауы !! Ұзындығы, км !! Қайда құяды !! Ауданы !! Тақырыпша мәтіні !! Тақырыпша мәтіні
|-
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
| || 70 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
|Сол Ақсай
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Қырғауылды
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Көкөзек
|
|
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Тастыбұлақ || || || Қарғалы || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| Ойжайлау || || || [[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]|| Наурызбай || ||
|-
| Қарғалы || || 57 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| [[Боралдай (Үлкен Алматы саласы)|Боралдай]]|| || 29 || Үлкен Алматы || Алатау || ||
|-
| Жайнақ || || || Боралдай || Алатау || ||
|-
| [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]|| || 96 || Қаскелең || Бостандық, Алалы, Алатау || ||
|-
| Көкшұқыр || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Кіші Казак || || || Үлкен Алматы || Бостандық, Медеу || ||
|-
| [[Өткелді өзені|Өткелді]]|| Проходная || 21 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Қасқабас || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| Майбұлақ || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| [[Аюсай (өзен)|Аюсай]]|| || 7 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Мармарсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Құмбелсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
|Мыңжылқы
|
|
|Құмбелсай
|Бостандық
|
|
|-
| Шұқыр || || || Құмбелсай || Бостандық || ||
|-
| Сарыбұлақ || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Озерная || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Көкжайлау || || || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
|Қызылкүнгей
|
|
|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]
|
|
|
|-
|Серкебұлақ
|
|
|Үлкен Алматы көлі
|
|
|
|-
| Терісбұтақ || || 11 || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
| Кереңқұлақ || Поганка || || Ұяшық мәтіні || Бостандық || ||
|-
| Ерменсай || Ремизовка || || || Медеу, Бостандық || ||
|-
|Терісбұлақ
|Каменка 
|
|
|Медеу
|
|
|-
|[[Есентай]]
|Весновка
|43
|''Қарасу-Түрксіб,'' Кіші Алматы
|Бостандық
|
|
|-
| Сұлтанқарасу || Султанка || || Есентай || || ||
|-
| Басқарасу || Мойка || || Есентай || || ||
|-
| Қарасу || || || Есентай || || ||
|-
|''Қарасу-Түрксіб''
|
|
|Кіші Алматы
|
|
|
|-
|Тереңқара
|
|
|Кіші Алматы
|
|
|
|-
|[[Кіші Алматы]]
|
|125
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Бутаковка || Бөкенбай || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Беделбай || Батарейка || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Жарбұлақ || Казачка || || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| [[Кімасар өзені|Кімасар]]|| Комиссаровка || 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|[[Солтүстік Ортасай]].
|
|
|[[Камастра|Кімасар]]
|
|
|
|-
|Тасбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарқырама
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
| [[Күйгенсай]]|| ''Горельник, Тухлый бұлағы, Шіріген ағын''|| 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|Шымбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарысай
|Жёлтый Лог
|
|Шымбұлақ
|Медеу
|
|
|-
|Бекенбай
|
|
|Бутаковка
|Медеу
|
|
|-
|Шыбынсай
|
|
|Бекенбай
|Медеу
|
|
|-
|Қотырбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу, Түркісіб
|
|
|-
|Тіксай
|Приямуха
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Шағатай
|
|
|Тіксай
|
|
|
|-
|Әбілғазы
|Солоновка
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Ботпайсай
|Широкая щель
|
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Қамызсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Кеңсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Ноғайсай
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Сасықбұлақ
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Пархач
|
|
|Кіші Алматы
|
|
|
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422095744/http://www.alaport.com/ |date=2015-04-22 }} (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>fuh4b8ac450651tmrh6vd1q4tc0du2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парасат ордені</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4889</id>
    <revision>
      <id>3685123</id>
      <parentid>3668806</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Марапатталғандар: 2026 жылғы иегерлер (Бесбаев, Майғазиев), дереккөздермен</comment>
      <origin>3685123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5442" sha1="41244zalwg9wkqe15x2iq2gfq4ze77y" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «Парасат» ордені
 | суреті                   = [[Сурет:OrdenParasat.png|left|100px]] [[Сурет:Order of Parasat.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Орден]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = беріледі
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[1 сәуір]] [[1993 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Айбын ордені|«Айбын» ордені]]
 | төменгі марапаты         = [[Достық ордені|«Достық» ордені]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Order of Nobility (Kazakhstan)
 }}
'''«Парасат» ордені''' – [[Қазақстан Республикасы]]ның ордені. Қазақстан Республикасының [[Президент]]інің [[Жарлық|Жарлығымен]] 1993 жылы белгіленді. “Парасат” орденімен [[ғылым]] мен [[мәдениет]], [[әдебиет]] пен [[өнер]] қайраткерлері, сондай-ақ республиканың рухани және интелектуалдық әлуетін дамыту мен молайтуға зор үлес қосқан немесе [[адам құқықтары]]н және оның әлеуметтік мүдделерін қорғау жөніндегі белсенді қызметі үшін азаматтарды марапаттайды.

==Сипаттамасы==
[[Сурет:Parasat order.jpg|thumb|right|200px]]

[[Орден]]нің ортасында шеңберлі көмкерменің ішінде “Парасат” деген жазу бар, шеңбердің сырты кристалл тектес сегіз үшкіл шашыраңқы өрнекпен көмкерілген. Шеңбердің ортасында тазалыққа меңзейтін қар кристалына ұқсас бедер жасалған &lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007, ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;.

«Парасат» ордені [[1993 жыл]]ы белгілейді. «Парасат» орденімен Республиканың рухани және зияткерлік әлеуетін дамыту мен молайтуға жеке үлкен үлес қосқан, сонымен қатар адам құқығы мен оның әлеуметтік мүдделерді қорғау жөніндегі белсенді қызмет еткен ғылым мен мәдениет, әдебиет пен өнер қайраткерлері, мемлекет және қоғам қайраткерлері, басқа да азаматтар марапатталады &lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;.

== Марапатталғандар ==
* 2026 жылғы мамыр — [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], «МузАРТ» тобының негізін қалаушы және солисі&lt;ref name=&quot;zk-bes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы маусым — [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], «МузАРТ» тобының солисі; орден Алматы қаласында 11 маусымда тапсырылды&lt;ref name=&quot;zk-mai&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6521113-luchshie-rabotniki-sfery-obrazovaniya-i-kultury-goroda-almaty-byli-udostoeny-gosudarstvennykh-nagrad.html|title=Лучшие работники сферы образования и культуры города Алматы были удостоены государственных наград|website=Zakon.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

==Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстанның мемлекеттік марапаттары]]
* [[Қазақстан Республикасы]]  
* [[Президент]]  
* [[Жарлық]]

==Cыртқы сілтеме==
*Қазақстан Республикасының мемлекеттiк наградалары туралы Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы N 2676 Заңы, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесiнiң Жаршысы, 1995 ж., N 23, 143-құжа

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан ордендері]]</text>
      <sha1>41244zalwg9wkqe15x2iq2gfq4ze77y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құрмет ордені</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4895</id>
    <revision>
      <id>3685124</id>
      <parentid>3668808</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Орден иегерлері: 2026 жылғы маусымдағы марапаттау (Алматы), дереккөзбен</comment>
      <origin>3685124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7094" sha1="s4bnb0bthqvyj6jprpta740wa1axs33" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = Құрмет ордені
 | суреті                   = [[Сурет:OrdenKurmet.png|left|100px]] [[Сурет:Orde van Kurmet Kazachstan.jpg|right|110px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Орден]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = беріледі
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[1 сәуір]] [[1993 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        =
 | жоғары марапаты          = [[Достық ордені|«Достық» ордені]]
 | төменгі марапаты         = [[Еңбек Даңқы ордені|«Еңбек даңқы» ордені]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Order of Honour (Kazakhstan)
 }}
'''«Құрмет» орденi''' — Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградасы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының мемлекеттiк наградалары туралы. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы N 2676 Заңы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002676_}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
«Құрмет» ордені 1993 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейінгі мемлекеттік наградалар жүйесінің бір бөлігі ретінде құрылды. Нақты құрылған күні — 1993 жылдың 1-сәуірі.

Бұл орден КСРО кезіндегі «Құрмет белгісі»  орденінен (1935 жылы құрылған және 1988 жылы «Құрмет» ордені болып өзгертілген) ерекше, ол тәуелсіз Қазақстанның жаңа марапаты.

Орденді сәулетші [[Сүйерхан Оспанбекұлы Базарбаев]] әзірлеген. 1998 жылға дейін орденнің бірінші түрі қолданылған, кейін дизайны аздап өзгертілген.

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңының 17-бабына сәйкес, Құрмет ордені экономиканы, әлеуметтік саланы, ғылым мен мәдениетті және білім беруді дамытудағы еңбектері үшін азаматтарға беріледі. Орден Қазақстан Республикасы күні, Тәуелсіздік күні сияқты ұлттық мерекелер қарсаңында жиі табысталады. Орденде дәрежелер жоқ.

== Сипаттамасы ==
Құрмет орденінің белгісі күмістен жасалған және алтын жалатылған бес бұрышты жұлдыздан тұрады. Сәулелері жасыл эмальмен жабылып, қазақ ою-өрнектерімен аяқталады. Ортасында қою көк эмальді дөңгелек медальон орналасқан, онда алтын күн бейнеленген. Медальонның астында қызыл эмальді таспа бар, онда «ҚҰРМЕТ»  деген жазу алтын әріптермен жазылған. Орденге қоса лента бар, ол қызыл-жасыл түсті. Орденнің жалпы өлшемі — шамамен 50-60 мм.

Қазақстан Республикасының ордендерi мен медальдары сол жақ омырауға осы Заңның 11 және 18-баптарында көрсетiлген реттiлiкпен тағылады.

== Марапаттау өлшемдері ==
Құрмет ордені Қазақстан азаматтарына, кейде шетелдіктерге де беріледі. Негізгі өлшемдер:
* Экономика саласындағы еңбектері (мысалы, өндіріс, бизнес, қаржы).
* Әлеуметтік саладағы үлес (әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау).
* Ғылым мен мәдениеттегі жетістіктер (зерттеулер, өнер, әдебиет).
* Білім беру саласындағы еңбек (оқытушылар, ғалымдар).
* Мемлекеттік органдардағы үлгілі қызмет және белсенді қоғамдық қызмет.

== Орден иегерлері ==
Орден шетелдіктерге де берілуі мүмкін, мысалы, [[Chevron Corporation|Chevron]] компаниясының бас директоры [[Дэвид Дж. О'Рейлли]] немесе [[Қарашығанақ Петролеум Оперейтинг Б.В.|Карчаганақ Петролеум]] компаниясының бас директоры [[Джон Морроу]].

2026 жылғы маусымда Алматыда «Құрмет» орденін, басқалармен қатар, «МузАРТ» тобының әншісі [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілов]] («қазақ өнерін дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін»), білім беру саласының қызметкері Атығай Бижанов және ТҮРКСОЙ-дағы Қазақстан өкілі Нышанкүл Қаратаева алды&lt;ref name=&quot;q365&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.qaz365.kz/culture/21417-solisty-muzart-i-drugie-deiateli-kultury-poluchili-gosnagrady-v-almaty/|title=Солисты «МузАРТ» и другие деятели культуры получили госнаграды в Алматы|website=Qaz365.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Орден Курмет (Казахстан).jpg|Орденнiң белгiсi бiрiншi түрiндегi (1998 жылға дейін)
Stamp of Kazakhstan 178.jpg|1997 жылы Қазақстан Республикасының пошталық маркасында орденнiң белгiсi бiрiншi түрiндегi
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[:Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері|Құрмет орденінің иегерлері]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан ордендері]]
[[Санат:Қазақстан марапаттары]]</text>
      <sha1>s4bnb0bthqvyj6jprpta740wa1axs33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Форум/Техникалық</title>
    <ns>4</ns>
    <id>6730</id>
    <revision>
      <id>3684940</id>
      <parentid>3683277</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Content Translation арқылы мақаланы жариялау қатесі */ Жауап беру</comment>
      <origin>3684940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24854" sha1="7py1zlopotvl6nwzdi3o7d6irtaz8ig" xml:space="preserve">{{/Header}}
&lt;!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және  == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --&gt;

== Қайта-қайта шығып кету ==

Мен Уикипедиядан күн сайын шығып кетіп жатырмын. Бір рет тіркелсем, ертең тіркелгім жоқ болып тұрады. Сондықтан амалсыздан күн сайын тіркеліп жүрмін. Бұл мәселе не нәрсеге байланысты және бұны қалай шешуге болады? (Ескерту ! Мені ешкім бұғаттаған жоқ және мен өз тіркелгімді жойып жүрген жоқпын) Меніңше, бұл Уикипедияның техникалық ақаулары  [[Қатысушы:Христофор Колумб Испания|Христофор Колумб Испания]] ([[Қатысушы талқылауы:Христофор Колумб Испания|талқылау]]) 20:45, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Тағы да шығу  ==

Мен Уикипедиядан күн сайын шығып кетіп жатырмын. Бір рет тіркелсем, ертең тіркелгім жоқ болып тұрады. Сондықтан амалсыздан күн сайын тіркеліп жүрмін. Бұл мәселе не нәрсеге байланысты және бұны қалай шешуге болады? (Ескерту ! Мені ешкім бұғаттаған жоқ және мен өз тіркелгімді жойып жүрген жоқпын). Мен тағы да шығып кеттім. Бұл қалай? Осыған шара қолдансаңыздар [[Қатысушы:158603Sambo057|158603Sambo057]] ([[Қатысушы талқылауы:158603Sambo057|талқылау]]) 08:55, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05)

:{{@|158603Sambo057}} аккаунтыңыздың құпиясөзін электронды пошта қайта қалпына келтіріп көрдіңіз ба? Мүмкін тек аккаунтан шығарып жіберіп жатқан шығар -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 09:40, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05)
::Жоқ, менде онсыз да электронды поштам бар және істеп тұр. Мен тіркелсем, сол поштаны жазып жатырмын.  [[Қатысушы:158603Sambo057|158603Sambo057]] ([[Қатысушы талқылауы:158603Sambo057|талқылау]]) 09:53, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05)

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 20:03, 2025 ж. сәуірдің 28 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 20:06, 2025 ж. Мамырдың 6 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Join the 6th Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign – 2025 Edition ==

Dear Wikipedia community,

(''Please help translate to your language'')

We invite your community to participate in the 6th edition of the [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025|Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign]], a global campaign taking place from July 1 to August 31, 2025.

Participants will choose among Wikipedia pages without photos, then add a suitable photo from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests ([[:m:Wiki Loves Africa|Wiki Loves Africa]], [[:m:Wiki Loves Earth|Wiki Loves Earth]], [[:m:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]], [[:m:Wiki Loves Monuments|Wiki Loves Monuments]], etc.) over the years.

More than 80 Wikimedia affiliates have participated since the campaign was launched in 2020 and have added images to more than 400,000 Wikipedia articles in over 245 Wikipedia languages. Thanks to the volunteer contributors!

We now invite your community to organize and lead the campaign within your community. As a local organizer, you may:

*Encourage individual members to take part by adding images to Wikipedia articles.
*Host edit-a-thons focused on improving visual content.
*Organize training workshops to teach contributors how to correctly integrate images into Wikipedia.

These activities will help build local capacity and increase visual content across Wikipedia.

Please note that for participants to be eligible to participate in the campaign, they need to have registered an account for at least a year before the official start date of the contest. That is, for the 2025  edition, they must have registered an account on or before July 1, 2025. The account can be from any Wikimedia project wikis.

The organizing team is looking for a contact person to coordinate WPWP participation at the Wikimedia user group or chapter level (geographically or thematically) or for a language Wikipedia. 

We would be glad for you to [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|sign up directly]] at [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|WPWP Participating Communities]]. 

With kind regards,

[[User:Reading Beans]]
On behalf of the Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 02:53, 2025 ж. мамырдың 19 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Pages_Wanting_Photos_2025/Call_for_participation_letter/Village_pump&amp;oldid=28751075 тізімін пайдаланып User:T Cells@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 14 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;


== Funding tech projects ==
Hi everyone,

The [[metawiki:CEE_Hub/Working_Groups/Technical_Advancement_Group|CEE Hub Technical Advancement working group]] is organising an open call to support software development projects related to Wikimedia.

We invite individuals, groups, and affiliates to apply with their tech project ideas. Selected projects will receive funding support.

To apply, please send your proposal by '''January 25, 2026''' to: toni.ristovski@wmceehub.org

For full details, including eligibility and criteria, please read the [[metawiki:CEE_Hub/Working_Groups/Technical_Advancement_Group#Open_call|'''announcement''' on our Meta page]].

Feel free to reach out if you have any questions. [[Қатысушы:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[Қатысушы талқылауы:MHeidarzadeh-CEEhub|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05)

== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].

We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently &lt;code&gt;&quot;:n&quot;&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;&quot;:0&quot;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&quot;:1&quot;&lt;/code&gt;...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. &lt;code&gt;&quot;book_reference-1&quot;&lt;/code&gt;).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. &quot;title&quot; or &quot;last&quot;+&quot;first&quot;) – defined by the community.

=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].

'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.

Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.

Thank you for participating!&lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|талқылауы]])&lt;/bdi&gt; 16:15, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=30281362 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:09, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29905755 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Портал:Білім беру/Жаңа мақалалар бетін автоматтандыруға көмек ==

Құрметті әкімшілер және бот басқарушылар!

Жақында қазақша Уикипедияда [[Портал:Білім беру]] жобасы іске қосылды. Осы порталдың толыққанды жұмыс істеуі үшін «Жаңа мақалалар» бөлімін автоматтандыру қажет болып тұр.

Сіздерден [[Портал:Білім беру/Жаңа мақалалар]] бетіндегі тізімді боттың көмегімен (мысалы, KrBot немесе басқа да жаңа мақалаларды іздейтін боттар арқылы) автоматты түрде жаңартып тұруды баптап берулеріңізді сұраймын.

'''Шарттары:'''

* '''Санат:''' [[:Санат:Білім]] және оның ішкі санаттарындағы жаңа мақалалар.
* '''Көрсетілуі:''' Соңғы жазылған 10-15 мақаланың тізімі.
* '''Жаңару жиілігі:''' Күн сайын немесе аптасына бір рет.

&lt;nowiki&gt;Порталдың дамуына қолдау көрсетіп, техникалық көмек берсеңіздер нұр үстіне нұр болар еді. Алдын ала рақмет! ~~~~&lt;/nowiki&gt; [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:04, 2026 ж. мамырдың 26 (+05)

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
== Survey (proposed direction for Wishlist) ==
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}.

You are invited to voice your opinion on a new [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|community-proposed direction]] for the [[m:Community Wishlist|Community Wishlist]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 08:07, 2026 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:%EA%B8%B0%EB%82%98%E3%85%8F%E3%84%B4/MassMessage&amp;oldid=30604233 тізімін пайдаланып User:기나ㅏㄴ@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Content Translation арқылы мақаланы жариялау қатесі ==
Сәлеметсіздер ме!

Орысша Уикипедиядағы «Леденёва, Алёна Валерьевна» мақаласын Content Translation құралы арқылы қазақ тіліне аудардым. Мәтінді түпнұсқамен салыстырып, аударманы редакцияладым, ақпараттық үлгіні және дереккөздердегі кейбір техникалық қателерді түзеттім.

Алайда мақаланы жариялау кезінде автоматты сүзгі әрекетті тоқтатып отыр. Алдымен «Тексерілмеген мақала үлгісін өшірмеуін ескерту», кейін «Санат жолындағы мәтін», соңында «Content Translation Edits» деген хабарламалар шықты.

Мақаланы «Personal draft» режимінде жеке қаралама ретінде сақтауға да тырыстым, бірақ ол да жүзеге аспады. Аударма Content Translation құралында сақталған.

Осы шектеудің нақты себебін анықтауға және мақаланы Уикипедия талаптарына сай жариялауға көмектесулеріңізді сұраймын.

Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:ArkonArkon|ArkonArkon]] ([[Қатысушы талқылауы:ArkonArkon|талқылау]]) 21:46, 2026 ж. қазанның 18 (+05)

:@[[Қатысушы:ArkonArkon|ArkonArkon]] Қайырлы кеш. Біріншіден, 50-ден аз өңдеме жасаған қатысушылар мақала бастай алмайды. ([[УП:МӨ]] бетін қараңыз) Екіншіден, 500 өңдеме жасамаған, тіркелгеніне 180 күн толмаған қатысушылар {{tl|Тексерілмеген мақала}} үлгісін ала алмайды. Яғни 50 өңдеме жасап болған соң мақаланы жариялау үшін басына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; мәтінін қойсаңыз ғана жарияланады. Үшіншіден, санаттардың сыртына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; қоюдың қажеті жоқ. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. қазанның 22 (+05)</text>
      <sha1>7py1zlopotvl6nwzdi3o7d6irtaz8ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Форум/Басқалар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>6733</id>
    <revision>
      <id>3685092</id>
      <parentid>3683165</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Өтініш: черновикті тексеріп көшіру</comment>
      <origin>3685092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46426" sha1="8dn9zzpzyi0x5dtu0kksr28sw1myjyy" xml:space="preserve">{{/Header}}&lt;!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және  == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --&gt;

== Құттықтау қабыл алыңыздар, құрметті Уикипедия батырлары ==
Бүгінгі мереке күні Сіздерге денсаулық, қажымас қайрат тілеймін! Еліміздің қорғаны Сіздермен берік болып, әр шаңыраққа қуаныш толсын![[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:42, 2014 ж. мамырдың 7 (ALMT)
: Рахмет [[File:Face-grin.svg|23px]] --[[Қатысушы:Ablay Tastankul|Абылай Тастанқұл]] ([[Қатысушы талқылауы:Ablay Tastankul|талқ]]) 20:55, 2014 ж. мамырдың 7 (ALMT)

== Құттықтау ==
[[File:Ziziphora capitata.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Райхангүл]]''.]]
Құрметті  Қазақша Уикипедияға үлес қосып жатқан қыз-келіншектер, 
Сіздерді 8 наурыз - [[Халықаралық әйелдер күні]]мен құттықтаймын! 
Дендеріңізге саулық, көңілдеріңізге қуаныш, істеріңізге табыс тілеймін! 
[[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 12:10, 2014 ж. наурыздың 7 (ALMT)
:{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқ]]) 16:58, 2014 ж. наурыздың 7 (ALMT)

== [[Дискіенгізгі]], [[Дискі жинақтауыш]] ==

{{ref-ru}} Насколько я понимаю, статьи казахской Википедии [[Дискіенгізгі]] и [[Дискі жинақтауыш]]&amp;nbsp;— об одном и том же. Мне кажется, их лучше бы объединить; существование двух статей на одну тему не даёт объединить интервики. &lt;small&gt;(Простите, что пишу по-русски, поскольку не владею казахским языком. Этот форум мне посоветовали [[:ru:Википедия:Форум/Иноязычный#Просьба к знающим казахский язык|на форуме русской Википедии]].)&lt;/small&gt; [[Қатысушы:Gamliel Fishkin|Gamliel Fishkin]] ([[Қатысушы талқылауы:Gamliel Fishkin|talk]]) 18:34, 2013 ж. ақпанның 25 (ALMT)

{{ref-en}} As I understand, the articles of the Kazakh Wikipedia [[Дискіенгізгі]] and [[Дискі жинақтауыш]] are about same topic. It seems to me that it would be better to merge them; an existence of two articles about one topic disallows to merge interwikis. &lt;small&gt;(I am sorry to write in English because I do not not speak Kazakh. This forum is advised to me [[:ru:Википедия:Форум/Иноязычный#Просьба к знающим казахский язык|on the forum of Russian Wikipedia]].)&lt;/small&gt; [[Қатысушы:Gamliel Fishkin|Gamliel Fishkin]] ([[Қатысушы талқылауы:Gamliel Fishkin|talk]]) 18:34, 2013 ж. ақпанның 25 (ALMT)
:Сейчас сделаю.--[[Қатысушы:Esetok|Esetok]] ([[Қатысушы талқылауы:Esetok|talk]]) 21:24, 2013 ж. сәуірдің 30 (ALMT)


== Тәуелсіздігіміздің 22 жылдығы құтты болсын!!! ==
Құрметті Қазақша Уикипедия қауымы, сіздерді Отанымыз - Қазақстан Республикасыны тәуелсіздігінің 22 жылдығымен құттықтаймын!!! --[[Қатысушы:Ablay Tastankul|Ablay Tastankul]] ([[Қатысушы талқылауы:Ablay Tastankul|талқ]]) 23:59, 2013 ж. желтоқсанның 16 (ALMT)
:Көп рахмет! Тәуелсіздік мәңгілік болсын! --''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' 00:06, 2013 ж. желтоқсанның 17 (ALMT)

==Help for translate==
Hello and sorry for writing in English. Can anyone help me translate a small article (2 paragraphs) from English to your language and create the article in your wiki? Please, fell free to answer in my talk page in your wiki anytime. Thanks! [[Қатысушы:Xaris333|Xaris333]] ([[Қатысушы талқылауы:Xaris333|талқылауы]]) 07:56, 2014 ж. тамыздың 14 (ALMT)
:You are Welcome! I can help with translation. [[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 09:28, 2014 ж. тамыздың 14 (ALMT)

I want you, if you have time, to translate the  introductory paragraphs of [[:en:Nea Salamis Famagusta FC]] and create the article in your wiki. [[Қатысушы:Xaris333|Xaris333]] ([[Қатысушы талқылауы:Xaris333|талқылауы]]) 17:20, 2014 ж. тамыздың 19 (ALMT)
:Can you call name of this article?--&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 17:35, 2014 ж. тамыздың 19 (ALMT)
: Oh. sorry.)))) I did not notice--&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 17:38, 2014 ж. тамыздың 19 (ALMT)

== Жаңа Жылмен құттықтау ==

Құрметті Уикипедия қауымы сіздерді келе жатқан Жаңа Жылдарыңызбен құттықтаймын! Барлықтарыңыз үшін жақсылығы, қуанышы, молшылығы көп жыл болсын! Келесі жылы кездескенше! [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 21:54, 2014 ж. желтоқсанның 30 (ALMT)

==Википедия на языке сибирских татар==
Поддержите проект Википедии [https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_Siberian_Tatar_Wikipedia] --[[Арнайы:Үлесі/109.187.202.59|109.187.202.59]] 10:18, 2015 ж. наурыздың 6 (ALMT)

== Құттықтау ==

Құрметті Уикипедия желісіндегі Батырлар, сіздерді бүгінгі Отан қорғаушылар күнімен құттықтаймын! Еліміздің    кеңістігіндегі тыныштық, алаңсыз тіршілік сіздердің қырағы қорғауларыңызда әрқашан жайбарақат болсын! [[Қатысушы:Салиха]] --Салиха 10:19, 2015 ж. мамырдың 7 (ALMT)

== [[Қатысушы:Багдат Б]] ==

Бұл қатысушы қалай болса солай мақала жазып жатыр, ([https://kk.wikipedia.org/wiki/Абай_—_ұлы_ақын_әрі_ойшыл Абай — ұлы ақын әрі ойшыл] сияқты қыртымбай атаумен бастап жатыр) егер ескерту жазып тоқтатпасаңыздар немесе ескертулеріңізді елемесе бұл қатысушыны бұғаттауға рұқсат сұраймын. --''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:42, 2015 ж. қазанның 25 (ALMT)
:Дұрыс айтасыз {{@|Arystanbek}} мырза --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:48, 2015 ж. қазанның 25 (ALMT)

== Месяц Азии ==

Здравствуйте, прошу прощения за то, что пишу не на казахском! Я один из организаторов конкурса [[:meta:Wikipedia_Asian_Month Месяц Азии]], приглашаю Казахскую Википедию присоединиться! Это многоязычный конкурс по написанию статей об Азии, самый крупный из азиатских и один из крупнейших в проектах Фонда Викимедиа. Месяц Азии проходит с 1 по 30 ноября.

Чтобы казахский раздел тоже участвовал в Месяце Азии, нужно сделать три вещи:
# Перевести и разместить страницу конкурса ([[:meta:Wikipedia_Asian_Month/Sample|образец на английском]], [[:ru:Проект:Месяц Азии|образец на русском]])
# Перевести уведомление (Central Notice), которое будет показываться в вашем проекте ([https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-WAM_2016&amp;filter= здесь])
## Сделав пункты 1 и 2, отметьте это [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month/Status здесь]
# Найти жюри (3—5 участников, которые будут определять, соответствуют ли статьи требованиям).

Всем участникам, написавшим четыре зачтённые статьи, будет выслана открытка из одной из следующих стран: Китайская народная республика (Китай), Тайвань (Китайская Республика), Гонконг, Филиппины, Япония, Южная Корея, Индия и Бангладеш.

Если у вас есть вопросы, пишите их [[:meta:User talk:Ле Лой|на моей странице обсуждения]]. [[Қатысушы:Ле Лой|Ле Лой]] ([[Қатысушы талқылауы:Ле Лой|талқылауы]]) 09:42, 2016 ж. қазанның 28 (+06)

== Примите участие в построении стратегии движения Викимедиа ==
&lt;div style=&quot;float:right; margin-bottom:1rem; margin-left:1rem; width:400px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;nomobile&quot; style=&quot;background:#14866d; border-radius:0.25rem; overflow:hidden; padding:1rem; position:relative;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;bottom:0; left:0; overflow:hidden; position:absolute; top:0; right:0; z-index:0;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:-36px; padding:0 1rem; position:absolute; right:0; top:50%;&quot;&gt;[[File:Wikimedia Community Logo optimized (white).svg|72px|link=]]&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color:#fff; font-family:'Linux Libertine','Georgia','Times',serif; font-size:1.25rem; font-style:italic; font-weight:bold; line-height:1.25em; position:relative; z-index:3;&quot;&gt;К чему нам стоит&lt;br&gt;стремиться&lt;br&gt;в ближайшие 15 лет?&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

'''Вопрос выше можно понять по-разному:'''
&lt;div style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;
* Что должно направлять нашу совместную работу в ближайшие 15 лет?
* Как мы хотим повлиять на мир в ближайшие 15 лет?
* Какова самая важная цель в ближайшие 15 лет?
* Что может направлять и вдохновлять наше движение в ближайшие 15 лет?
* Как мы могли бы ускорить наше развитие в ближайшие 15 лет?
* Чем мы будем известны в ближайшие 15 лет?
&lt;/div&gt;
{{int:please-translate}}
&lt;/div&gt;
За последние 16 лет участники проектов Викимедиа создали крупнейшую свободную базу знаний в истории человечества. За это время мы превратились из небольшой группы редакторов в огромное разнообразное сообщество, к которому принадлежат как редакторы, так и разработчики, организаторы, читатели, жертвователи и партнёры.

«Фонд Викимедиа» организует опрос среди участников с целью понять, ''к чему нам как движению стоит стремиться в ближайшие 15 лет''. Чего мы достигнем через 15 лет? Какую роль мы хотели бы играть в мире в 2030 году? Кто присоединится к нашему движению? Какие нам предстоят свершения? Ваше мнение по этому поводу важно и '''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа|им можно поделиться уже сегодня]]''' (в русскоязычной Википедии). Вы также можете высказать своё мнение здесь на любом удобном вам языке (но учтите, что мне наиболее понятны русский и английский) или [[:m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Organize/ru|организовать собственное обсуждение]] на добровольных началах.

Обсуждение проходит в следующие 4 недели. Если у вас будут какие-то вопросы по поводу процесса, их можно оставить [[:ru:Обсуждение Википедии:Стратегия движения Викимедиа|на странице обсуждения главного опроса]] — я обязательно постараюсь ответить на них. Если вы не хотите получать подобные уведомления на русском языке, напишите. [[user:stjn (WMF)|stjn (WMF)]] [Saint Johann] 23:21, 2017 ж. наурыздың 17 (+06)

== Обсудите основные темы будущей стратегии движения Викимедиа ==

В результате первого цикла обсуждения стратегии движения Викимедиа, проходившего по всему движению с 15 марта по 18 апреля 2017 года, на основании 1800 сообщений от участников было выделено пять основных тем, затронутых в большинстве сообщений:
* ''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа#Здоровые и открытые сообщества|Здоровые и открытые сообщества]]'' &lt;br&gt; К 2030 году участие в проектах Викимедиа должно стать радостным, приносящим удовлетворение и открытым как для опытных участников, так и для новичков.
* ''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа#Технологическая эпоха|Технологическая эпоха]]'' &lt;br&gt; К 2030 году движение Викимедиа будет работать с современными технологиями и решениями, чтобы сделать знания доступнее и проще к использованию.
* ''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа#По-настоящему глобальное движение|По-настоящему глобальное движение]]'' &lt;br&gt; К 2030 году движение Викимедиа преодолеет барьеры на пути к знаниям и будет поддерживать сообщества в ранее лишённых внимания частях мира.
* ''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа#Наиболее уважаемый источник знаний|Наиболее уважаемый источник знаний]]'' &lt;br&gt; К 2030 году проекты Викимедиа будут считаться наиболее надёжными, качественными, нейтральными и важными источниками свободных знаний в мире.
* ''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа#Составная часть экосистемы знаний|Составная часть экосистемы знаний]]'' &lt;br&gt; К 2030 году движение Викимедиа значительно улучшит качество, многообразие и доступность свободных знаний по всему миру.
К каждой теме задаётся по пять вопросов, чтобы понять их значение для участников русскоязычных проектов, потенциальные ограничения и найти необходимые компромиссы. Если вам это удобно, вы можете высказать своё мнение в русскоязычных опросах, проходящих в русской Википедии и на Мета-вики, или напрямую в своём проекте на любом удобном вам языке (но учтите, что мне полностью понятны только русский и английский).

&lt;span style=&quot;margin-right:0.5rem;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|48px|link=:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа|alt=Логотип Википедии|Перейти к странице обсуждения стратегии в русской Википедии]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
&lt;big&gt;'''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа|Присоединиться к обсуждению]]''' в русской Википедии&lt;/big&gt;

&lt;span style=&quot;margin-right:0.5rem;&quot;&gt;[[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|48px|link=m:Talk:Strategy/Wikimedia movement/2017/Cycle 2/ru|alt=Логотип сообщества проектов Викимедиа|Перейти к странице обсуждения стратегии на Мета-вики]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
&lt;big&gt;'''[[:m:Talk:Strategy/Wikimedia movement/2017/Cycle 2/ru|Присоединиться к обсуждению]]''' на Мета-вики&lt;/big&gt;

Обсуждение будет проходить '''с 11 мая по 12 июня 2017 года'''. Если у вас будут какие-то вопросы по поводу процесса, их можно оставить [[user talk:stjn (WMF)|на моей странице обсуждения]] — я являюсь координатором русскоязычных сообществ (и добровольно помогаю в проектах на языках России и Центральной Азии) и обязательно постараюсь ответить на них. ''({{int:please-translate}}.)'' [[user:stjn (WMF)|stjn (WMF)]] [Saint Johann] 23:30, 2017 ж. мамырдың 12 (+06)

== presenting the project Wikipedia Cultural Diversity Observatory and asking for a vounteer in Kazakh Wikipedia ==

Hello everyone,

My name is Marc Miquel and I am a researcher from Barcelona (Universitat Pompeu Fabra). While I was doing my PhD I studied whether an identity-based motivation could be important for editor participation and I analyzed content representing the editors' cultural context in 40 Wikipedia language editions. Few months later, I propose creating the '''Wikipedia Cultural Diversity Observatory''' in order to raise awareness on Wikipedia’s current state of cultural diversity, providing datasets, visualizations and statistics, and pointing out solutions to improve intercultural coverage. 

I am presenting this project to a grant and I expect that the site becomes a useful tool to help communities create more multicultural encyclopaedias and bridge the content culture gap that exists across language editions (one particular type of systemic bias). For instance, this would help spreading cultural content local to Kazakh Wikipedia into the rest of Wikipedia language editions, and viceversa, make Kazakh Wikipedia much more multicultural.
Here is the link of the project proposal:
https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/Wikipedia_Cultural_Diversity_Observatory_(WCDO)

I am searching for a volunteer in each language community: I still need one for the Kazakh Wikipedia. If you feel like it, you can contact me at: marcmiquel *at* gmail.com I need a contact in your every community who can (1) check the quality of the cultural context article list I generate to be imported-exported to other language editions, (2) test the interface/data visualizations in their language, and (3) communicate the existance of the tool/site when ready to the language community and especially to those editors involved in projects which could use it or be aligned with it. Communicating it might not be a lot of work, but it will surely have a greater impact if done in native language! :). '''If you like the project, I'd ask you to endorse it in the page I provided.''' In any case, I will appreciate any feedback, comments,... Thanks in advance for your time! Best regards, --[[Қатысушы:Marcmiquel|Marcmiquel]] ([[Қатысушы талқылауы:Marcmiquel|талқылауы]]) 03:22, 2017 ж. қазанның 10 (+06) Universitat Pompeu Fabra, Barcelona

== Вебинар для учеников Назарбаев Интеллектуальные школы города Тараз ==
Пресс-служба НИШ  г. Тараз хочет мастер-класс по редактированию википедии через вебинар. Желающих провести вебинар  прошу связаться с : tokbergenova_m@trz.nis.edu.kz . --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 11:02, 2018 ж. ақпанның 22 (+06)

== Subdivisions of Kazakhstan ==

Hello! I'm sorry for writing in English but I don't speak any Kazakh. And I'm sorry to start the discussion here but somehow I'm not allowed to write on the discussion page of [[Байқоңыр (қала)]] and don't know where to go instead.

I have got a question concerning the subdivisions of Kazakhstan. [[:Үлгі:Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары]] lists Baikonur as one of three cities of republic significance but [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] doesn't. [http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/publichnoe-podpisanie-ukaza-o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan This link] says that Shymkent is the 17th region now which means that Baikonur cannot be a cities of republic significance. Baikonur isn't listed [http://stat.gov.kz/faces/NavAbout/aboutAboutRegions;jsessionid=1tg8193SYBlxIJHbYVEbYUtt2yThgxvnQFjs8duWPE4K26lpBH_w!-1958072831!-976956594?lang=en&amp;_adf.ctrl-state=19e4ycijw3_4&amp;_afrLoop=2487490350667040#%40%3F_afrLoop%3D2487490350667040%26lang%3Den%26_adf.ctrl-state%3D1ctad2zk58_4 here] but [http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=1957 Article 1] says that Baikonur ''is'' a city of republic significance. This is quite confusing and without speaking Kazakh or Russian it is impossible for me to find out what is right or wrong. Could you help me? Or tell me the place where I should ask instead? Best regards, [[Қатысушы:NordNordWest|NNW]] ([[Қатысушы талқылауы:NordNordWest|талқылауы]]) 22:33, 2018 ж. маусымның 26 (+06)

== kk-wikibooks discussed at Meta-wiki ==

I created the page [[:meta:Requests for comment/Evaluating content of Kazakh Wikibooks]] about [[:b:kk:|kk-wikibooks]]. I invite you to comment. --[[Қатысушы:George Ho|George Ho]] ([[Қатысушы талқылауы:George Ho|талқылауы]]) 03:32, 2018 ж. желтоқсанның 16 (+06)

== Invitation to Contest ==

Dear Wikipedians! [[:m:Wikimedia Community User Group Georgia|Wikimedia UG Georgia]] has launched a [[:m:Contest:National Cultural Monuments of Georgia|'''new contest''']], the goal of which is to create as many articles as possible in various Wikipedia about the cultural heritage of Georgia. Join the competition, create as many articles in your Wikipedia as possible and win prizes! Timeline: from July 1 to August 31, 2019. For more, please visit [[:m:Contest:National Cultural Monuments of Georgia|contest page]]. Kindly, --[[User:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#ff0500&quot;&gt;'''''Mehman'''''&lt;/span&gt;]] [[User Talk:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#0500ff&quot;&gt;'''''97'''''&lt;/span&gt;]] 22:36, 2019 ж. шілденің 2 (+06)

== Wikimedians_of_Turkic_Languages_User_Group ==
Друзья. Информирую о начале процедуры создания юзер-группы '''Wikimedians_of_Turkic_Languages_User_Group'''. Создана страница на [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Turkic_Languages_User_Group Мете] и подана заявка в Аффилийшен Комитет. Заинтересованных волонтеров приглашают записаться в юзер-группу. --[[Қатысушы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Қатысушы талқылауы:Рөстәм Нурыев|талқылауы]]) 13:14, 2019 ж. қазанның 16 (+06)

== Узнай Россию. Новгородские земли ==
[[File:Banner of the Novgorod Republic (c. 1385).svg|200px|thumb|right|]]
Здравствуйте, коллеги. Уведомляю, что с 1 ноября по 15 декабря будет проходить [[wmru:Конкурсы/Узнай Россию. Новгородские земли|конкурс-марафон, посвящённый Северо-западу России]], организованный [[meta:Wikimedia RU|Викимедиа Россия]] совместно с [[meta:North-West Russia Wiki-Historians User Group|юзер-группой Вики-краеведов Северо-запада России]]. Помимо традиционного проведения конкурса в различных языковых разделах Википедии, этот конкурс также будет проводиться в Викигиде. Ждём участников и желаем всем продуктивной и лёгкой работы! [[Қатысушы:Красный|Красный]] ([[Қатысушы талқылауы:Красный|талқылауы]]) 23:19, 2020 ж. қазанның 28 (+06)

== УКП - Обзор проекта руководства по обеспечению правоприменения ==

Привет,

[[:m:Universal Code of Conduct/Drafting committee#Phase 2|Редакционный Комитет 2-го этапа Универсального Кодекса Поведения]] хочет получить мнения [[:m:Universal Code of Conduct/Enforcement draft guidelines review/ru|по проекту руководства по обеспечения правоприменения]] [[:m:Universal Code of Conduct|Универсального Кодекса Поведения]] (УКП). Период обзора начнется 17 августа 2021 года.

Сообщество и сотрудники Фонда сотрудничали в разработке проекта этого руководства на основе [[:m:Universal Code of Conduct/Discussions|консультаций, обсуждений и исследований]]. Это руководство не является окончательным, но вы можете помочь продвинуть его вперед. Предоставьте отзывы и комментарии по руководству до 17 октября 2021 года. Комитет будет пересматривать руководство на основе вклада от сообщества.

Каждый может поделиться комментариями на разных местах. Посредники приветствуют комментарии на любом языке [[:m:Talk:Universal Code of Conduct/Enforcement draft guidelines review|на странице обсуждения проекта]] или по электронной почте. Комментариями также можете поделиться на страницах обсуждений переводов, в ходе локальных дискуссий или во время круглых столов и во время встреч.

Запланированы прямые обсуждения проекта руководтсва по обеспечения правоприменения УКП:

* [[:m:Universal Code of Conduct/2021 consultations/Roundtable discussions#Conversation hours|Во время встреч]] - 24 августа, 31 августа, 7 сентября @ 03:00 UTC &amp; 14:00 UTC
* [[:m:Universal Code of Conduct/2021 consultations/Roundtable discussions|Во время круглых столов]] - 18 сентября @ 03:00 UTC &amp; 15:00 UTC

Группа посредников, поддерживающая этот период обзора руководства, надеется охватить больше сообществ. Важно иметь общее понимание ситуации. Если вы не можете найти встречу в вашем сообществе, пожалуйста, организуйте обсуждение сами. Посредники могут помочь вам в организации встречи.

Все обсуждения будут обобщаться и будут представлены редакционному комитету, каждые две недели. Сводки будут опубликованы [[:m:Universal Code of Conduct/Drafting committee/Digests|здесь]].

Пожалуйста, дайте мне знать, если у вас возникнут какие-либо вопросы. --[[Қатысушы:Mehman (WMF)|Mehman (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:Mehman (WMF)|талқылауы]]) 19:51, 2021 ж. тамыздың 24 (+06)

== Голосование на выборах Совета Попечителей 2021 года началось ==

[[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Voting/ru|Голосование на выборах Совета Попечителей 2021 года началось]]. Кандидатам от сообществ было предложено представить свою кандидатуру. После трехнедельного приема заявок от кандидатов, на выборах 2021 года [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Candidates#Candidate%20Table|участвуют 19 кандидатов]].

[[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Совет Попечителей Фонда Викимедиа]] осуществляет надзор за работой Фонда Викимедиа. Совет хочет повысить свою компетентность и разнообразие, как команды. Они поделились [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Candidates#Skills|теми областями]], которых им в настоящее время не хватает, и надеются найти их у новых попечителей.

Движение Викимедиа имеет возможность проголосовать за попечителей от сообществ и организаций Викимедиа. Проголосовав, вы поможете определить тех лиц, которые обладают теми качествами, которые необходимы для наилучшего удовлетворения потребностей всего движения в течение следующих нескольких лет. Ожидается, что Совет выберет четырех кандидатов, которые набрали больше всего голов в качестве попечителей. Срок начнется в сентябре этого года и продлится три года. Узнайте больше о Совете Попечителей с помощью [[Commons:File:Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees.webm|этого видео]].

Голосуйте с сегодняшнего дня до 31 августа.

Ниже приведена некоторая полезная информация о выборах.

;Узнайте больше о кандидатах
Кандидаты со всего движения представили [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021#Candidate%20Table|свои кандидатуры]]. Узнайте о каждом кандидате, чтобы проголосовать зная их. Сообщество задало [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Candidates/CandidateQ&amp;A|кандидатам вопросы]], на которые они должны были ответить во время предвыборной кампании. Кандидаты ответили на список вопросов сообщества, собранных [[:m:Wikimedia Foundation elections committee|Избирательной Комиссией]] на Мета-Вики.

;Голосуй
Процесс голосования на выборах в Совет Попечителей 2021 года начнется 18 августа и завершится 31 августа 2021 года. Избирательный Комиссия выбрала для голосования систему [[:ru:Система единого передаваемого голоса|единого передаваемого голоса]]. Узнайте больше о [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Voting#Voting_eligibility|требованиях для голосования]], о том, [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Voting|как голосовать]] и ознакомьтесь с [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Voting#Voting_FAQ|ЧаВо]].

Пожалуйста, помогите нам в выборе тех людей, которые наилучшим образом соответствуют потребностям всего движения в настоящее время.

Всего наилучшего,

Избирательная Комиссия. --[[Қатысушы:Mehman (WMF)|Mehman (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:Mehman (WMF)|талқылауы]]) 19:51, 2021 ж. тамыздың 24 (+06)

== Выборы в Редакционный Комитет Устава Движения ==

Привет,

Это краткая информация о процессе создания Устава Движения. Прием заявок от кандидатов в Редакционный Комитет завершился 14 сентября, и теперь у нас есть полный список кандидатов. Комитет будет состоять из 15 членов и они будут избраны/отобраны тремя различными путями.

Комитет из 15 членов будет отобран [[:m:Movement Charter/Drafting Committee/Set Up Process/ru|в 3 этапа]]:

#Процесс выборов кандидатов, где будут голосовать сообщества для избрания 7 членов комитета.
#Процесс отбора от организаций (аффилиаций) Викимедиа для отбора 6 членов комитета.
#Фонд Викимедиа планирует назначить 2 членов комитета.

Выборы, где будут голосовать сообщества состоятся в период с 11 по 24 октября. Другие процессы выборов/отбора будут происходить параллельно, так что все процессы будут завершены к 1 ноябрю.

Для полного понятия Устава Движения, роли, а также процесса создания, пожалуйста, ознакомьтесь [[:m:Movement Charter|страницей на Мета-Вики]]. Вы также можете связаться с нами в любое время по Телеграмму или по электронной почте (wikimedia2030@wikimedia.org). Спасибо, --[[Қатысушы:Mehman (WMF)|Mehman (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:Mehman (WMF)|талқылауы]]) 20:32, 2021 ж. қыркүйектің 22 (+06)

== Introducing Adiutor Project ==

Dear fellow Wikimedia enthusiasts, we are excited to introduce the [[metawiki:Adiutor|Adiutor]] Project, an initiative aimed at enhancing the Wikipedia editing experience! Adiutor is a user-friendly gadget designed to simplify various tasks for Wikipedia editors, making editing easier, faster, and more enjoyable. From creating deletion requests to conducting copyright checks, Adiutor streamlines repetitive processes, giving you more time to focus on creating valuable content for the community. If you're interested in using Adiutor on your local wiki, we'd love to hear from you! Drop us a message here or reach out to Vikipolimer with your Wikimedia community details. Let's collaborate to bring Adiutor to your language and wiki! Join the Adiutor Project, and together, let's make Wikipedia editing a more efficient and rewarding experience! For any questions or to express your interest in bringing Adiutor to your local wiki, feel free to contact Vikipolimer - we're here to support and work together with you! Looking forward to your enthusiastic participation! [[Қатысушы:Vikipolimer|Vikipolimer]] ([[Қатысушы талқылауы:Vikipolimer|талқылау]]) 06:50, 2023 ж. тамыздың 6 (+06)

== Приглашение/Invitation ==

Уважаемые коллеги, приглашаю вас принять участие в [[:meta:Requests for comment/&quot;Putin khuylo!&quot; on the main page|обсуждении]] на Мете вопроса о допустимости номинации статьи [[Путин хуйло!]] на статус хорошей и размещения её на главной странице Википедии.

Dear colleagues, I invite you to take part in the [[:meta:Requests for comment/&quot;Putin khuylo!&quot; on the main page|discussion]] on Meta about the admissibility of nominating the article [[Путин хуйло!]] to good status and placing it on the main page of Wikipedia. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 04:32, 2023 ж. желтоқсанның 27 (+06)

== Wikimedia 2025 Board of Trustees elections ==

Dear editors,

Shortly, the voting in the Wikimedia Foundation’s Board of Trustees 2025 elections will start. I am [[:meta:Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates/Wojciech Pędzich|one of the candidates]] this year, hailing from the region of Central and Eastern Europe, but what is more importantly - coming from the editing community, with the interest of the editors in mind, and ready to represent the contributors in the Board’s work. Apart from my candidate statement, you can learn multiple stories of my involvement in the latest episode of the Between the Brackets podcast.

I am confident in my suitability to the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation. However, what I am asking you to do is to check the Candidates’ statements and make your informed picks before the secret vote starts on August 27. I will be honoured if I earn your support.

Best regards, [[Қатысушы:Wojciech Pędzich|Wojciech Pędzich]] ([[Қатысушы талқылауы:Wojciech Pędzich|талқылау]]) 22:07, 2025 ж. тамыздың 19 (+05)

== Wiki Loves Eurovision 2026 has begun! ==

[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone! You are invited to participate in the &quot;Wiki Loves Eurovision&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. [[Қатысушы:Kurmanbek|Kurmanbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurmanbek|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. мамырдың 12 (+05)

== Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice ==

''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)''

I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;)

Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest.

Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language.

If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Қатысушы:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Қатысушы талқылауы:KuboF Hromoslav|талқылау]]) 20:19, 2026 ж. маусымның 17 (+05)

== Жаңа мақаланы негізгі кеңістікке көшіруге көмек сұраймын (Еркебұлан Тоқтар) ==
Сәлеметсіздер! Менің қазақ Уикипедиясындағы үлесім әлі аз (50 өңдеуден кем), сондықтан жаңа мақала құра алмаймын. Орыс Уикипедиясындағы «Токтар, Еркебулан» мақаласының аудармасын жеке кеңістігімде дайындадым: [[Қатысушы:Qareken Balasi/Еркебұлан Тоқтар]]. Мәтін орыс нұсқасынан сөзбе-сөз аударылған, барлық дерек тәуелсіз ақпарат құралдарынан (Forbes Kazakhstan, Zakon.kz, Vesti.kz және т.б.). Мақаланы қарап шығып, қателерін түзетіп, мүмкін болса негізгі кеңістікке көшіріп беруіңізді сұраймын. Алдын ала рахмет! [[Қатысушы:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] ([[Қатысушы талқылауы:Qareken Balasi|талқылау]]) 16:46, 2026 ж. қазанның 18 (+05)

== Мұса Марат мақаласын негізгі кеңістікке көшіру туралы өтініш ==
Сәлеметсіздер! Менде 50-ден аз өңдеу болғандықтан, жаңа мақала жасауға мүмкіндік жоқ (сүзгі №79). Қарақалпақстанда туып-өскен қазақ әншісі Мұса Марат (2023 жылы «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымының жеңімпазы) туралы мақаланы Қатысушы:Qareken Balasi/Мұса Марат бетінде дайындадым. Дереккөздері тәуелсіз: «Отандастар қоры» (oq.gov.kz/news/810, /855), Egemen Qazaqstan (26.12.2023), «Qazaqstan» телеарнасы мен The Voice of Kazakhstan арнасы (30.12.2023), Apple Music. Тәжірибелі қатысушылардан черновикті тексеріп, ережеге сай болса, негізгі аттар кеңістігіне («Мұса Марат») көшіруді өтінемін. Алдын ала рахмет! [[Қатысушы:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] ([[Қатысушы талқылауы:Qareken Balasi|талқылау]]) 04:31, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>8dn9zzpzyi0x5dtu0kksr28sw1myjyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маргарет Тэтчер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7509</id>
    <revision>
      <id>3685211</id>
      <parentid>3652332</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3685211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18782" sha1="jg27kb42d3utof3znkypc68lnl735rv" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Маргарет Тэтчер
| Шынайы есімі         = Margaret Thatcher
| Суреті               = Margaret Thatcher.png
| Елтаңба = Coat of Arms of Margaret Thatcher, The Baroness Thatcher (1995–2013).svg
| Сурет ені            = 
| Атауы                = Тэтчердің ресми портреті, 1995–96

| Титулы               = [[Лордтар палатасы]]ның өмірбақи мүшесі
| Ту                   = Flag of the United Kingdom.svg
| Ту2                  = House of Lords v2.png
| Басқара бастады      = 30 маусым 1992
| Басқаруын аяқтады    = 8 сәуір 2013
| Монарх             = [[II Елизабет]]
| Премьер              = 

| Титулы_2               = [[Ұлыбритания]]ның [[Ұлыбритания премьер-министрлерінің тізімі|71]]-[[Ұлыбритания премьер-министрі|премьер-министрі]]
| Ту_2                   = Flag of the United Kingdom.svg
| Ту2_2                  = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg
| Басқара бастады_2      = 4 мамыр 1979
| Басқаруын аяқтады_2    = 28 қараша 1990
| Ізашары_2              = [[Джеймс Каллаган]]
| Ізбасары_2             = [[Джон Мейджор]]
| Президент_2            = 
| Монарх_2             = [[II Елизабет]]

| Титулы_3             = [[Оппозиция басшысы (Ұлыбритания)|Оппозиция басшысы]]
| Ту_3                 = Flag of the United Kingdom.svg
| Ту2_3                = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg
| Басқара бастады_3    = 11 ақпан 1975
| Басқаруын аяқтады_3  = 4 мамыр 1979
| Монарх_2             = II Елизабет
| Премьер_2            = [[Гарольд Вильсон]]&lt;br&gt;Джеймс Каллаган
| Ізашары_3            = [[Эдвард Хит]]
| Ізбасары_3           = Джеймс Каллаган

| Титулы_4             = [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]]ның басшысы
| Ту_4                 = Flag of the United Kingdom.svg
| Ту2_4                =
| Басқара бастады_4    = 11 ақпан 1975
| Басқаруын аяқтады_4  = 28 қараша 1990
| Ізашары_4            = Эдвард Хит
| Ізбасары_4           = Джон Мейджор

| Титулы_5             = [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы]]ның депутаты
| Ту_5                 = Flag of the United Kingdom.svg
| Ту2_5                = Crowned Portcullis.svg
| Басқара бастады_5    = 8 қазан 1959
| Басқаруын аяқтады_5  = 16 наурыз 1992

| Туған күні         = 13.10.1925
| Туған жері         = [[Грэнтем]], {{туғанжері|Линкольншир|Линкольнширда}}, [[Англия]], [[Британ империясы]]
| Қайтыс болған күні   = 8.4.2013
| Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Лондон|Лондонда}}, Англия, [[Ұлыбритания]]
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Протестантизм|Протестант]]-[[Методизм|методист]]
| Әкесі                = Альфред Робертс
| Анасы                = Беатрис Стефенсон
| Жұбайы               = [[Дэнис Тэтчер]]
| Балалары             = '''ұлы''' Марк&lt;br /&gt;'''қызы''' Кэрол
| Партиясы             = [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
| Білімі               = [[Оксфорд университеті]]&lt;br&gt;[[Лондон қалалық университеті]]
| Мамандығы            = [[заңгер]], [[адвокат]], [[химик]]
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты                = 
| Commons              = Margaret Thatcher
| Марапаттары          = {{Қатар|{{Аспа ордені}}|{{Қызмет ордені (Ұлыбритания)}}|{{Иерусалимдік Әулие Жақия ордені (Ұлыбритания)}}}}
{{Қатар|{{Ақ арыстан орденінің үлкен кресті (1992 бастап)}}|{{Азаттық президенттік медалі}}|{{1 дәрежелі Достық ордені}}}}
{{Қатар|{{Ізгі үміт орденінің арнайы сыныбы}}|{{Асыл тәж ордені|1}}|{{Ұлы Витаутас ордені}}}}
{{Қатар|{{I Франциск орденінің үлкен кресті}}|{{Король IV Петар Крешимир ордені}}|{{Король Дмитар Звонимир ордені}}}}
}}
'''Маргарет Хильда Тэтчер, баронесса Тэтчер''' ({{lang-en|Margaret Hilda Thatcher, Baroness Thatcher}}, туған тегі '''Робертс'''; [[13 қазан]] [[1925 жыл]], [[Грэнтем]] — [[8 сәуір]] [[2013 жыл]], [[Лондон]]) — [[Ұлыбритания|британия]]лық саясаткер, заңгер, 1979–1990 жылдары елдің [[Ұлыбритания премьер-министрі|премьер-министрі]]. Премьерлігі кезінде орнатқан экономикалық саясаты кейін [[тэтчеризм]] деп аталып кеткен. Кеңестік журналис оны «'''темір ханым'''» деп атады, бұл лақап ат оның ымырасыз саясаты мен көшбасшылық стилімен байланысты болды.

Маргарет Тэтчер — Ұлыбритания және Еуропа тарихындағы тұңғыш әйел премьер-министр, XX-ғасырда ең ұзақ қызмет еткен үкімет басшысы. Тэтчер [[Оксфорд]]тағы Сомервилль-колледжінде химия оқыды және адвокат болғанға дейін химик болып жұмыс істеді, 1959 жылы Финчли ауданынан парламентінің мүшесі болып сайланды. [[Эдвард Хит]] Тэтчерді өзінің 1970–1974 жылдардағы үкіметінде Білім және ғылым жөніндегі Мемлекеттік хатшы етіп тағайындады. 1975 жылы ол [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]]ның көшбасшылық сайлауында Хитке қарсы жеңіп, [[Оппозиция басшысы (Ұлыбритания)|Оппозиция басшысы]] және Ұлыбританиядағы ірі саяси партияны басқарған алғашқы әйел болды.

[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1979)|1979 жылғы жалпы сайлау]]дағы жеңісі нәтижесінде премьер-министр болғаннан кейін Тэтчер сол кезде елінде болған жоғары инфляцияға қарсы бағытталған бірқатар экономикалық саясаттарды енгізді. Оның саяси философиясы мен экономикалық саясаты [[дерегуляция]] (әсіресе қаржы секторында), [[мемлекеттік кәсіпорын]]дарды жеке меншікке айналдыру және [[кәсіподақ]]тардың күші мен ықпалын азайтуға баса назар аударды. Оның қызметтегі алғашқы жылдарындағы танымалдығы экономикалық қиыншылықтар мен жұмыссыздықтың өсуі нәтижесінде төмендеді. 1982 жылғы [[Фолкленд соғысы]]ндағы жеңісі және қалпына келе жатқан экономика қолдаудың жандануына әкелді, нәтижесінде ол [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1983)|1983 жылы қайта сайланды]]. Ол 1984 жылы Брайтон қонақүйіндегі жарылыста [[Уақытша Ирландия республикалық әскері|Уақытша ИРӘ]] жасаған қастандықтан аман қалды және [[Британдық кеншілер ереуілі (1984–1985)|1984–85 жылдардағы кеншілер ереуілі]]нде [[Ұлттық кеншілер одағы (Ұлыбритания)|Ұлттық кеншілер одағы]]на қарсы саяси жеңіске жетті.

Тэтчер [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1987)|1987 жылы үшінші мерзімге қайта сайланды]], бірақ оның [[Еуропа экономикалық қауымдастығы]] жайлы [[Еуроскептицизм|еуроскептикалық]] көзқарасымен үкімет келіспеді және оның жаңа салық саясаты сәтсіз және танымал емес болды, нәтижесінде 1990 жылы ол отставкаға кетті, оның ізбасары [[Джон Мейджор]] болып сайланды. 1992 жылы [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар]]дан зейнеткерлікке шыққаннан кейін оған '''баронесса Тэтчер''' (Линкольншир округіндегі Кестевен қаласы) ретінде өмірбақи атағы берілді, бұл оған [[Лордтар палатасы]]нда мүше болуға құқық берді. 2013 жылы ол 87 жасында [[Лондон]]дағы Риц қонақүйінде [[инсульт]]тан қайтыс болды.

Британ саясатындағы даулы тұлға болған Тэтчер соған қарамастан қоғамдық пікірде жақсы бағаланады. Оның қызмет ету мерзімі Ұлыбританиядағы [[Неолиберализм|неолиберал]]дық саясатқа қайта бейімделу болды және оның тарихи ізі XXI-ғасырдың өзінде де талқылануда.

== Жастық шағы және білімі ==
{{Толықтыру}}
[[Сурет:Plaque, maison natale de Margaret Thatcher.JPG|нобай|солға|Тэтчер үйінің қабырғасына салынған естелік тақта, ағылшынша «Аса құрмет Маргарет Тэтчердің туған жері. Ұлыбритания және Солтүстік Ирландияның тұңғыш әйел премьер-министрі» деп жазылған.]]
Маргарет Хильда Робертс [[1925 жыл]]дың [[10 қазан]]ында, [[Линкольншир]]дың [[Грантем]] қаласында, бақалшы отбасында дүниеге келдi. Әкесі — Альфрэд Робертс (1892–1970) және анасы — Беатрис Этэл Стивенсон (1888–1960).&lt;ref name=&quot;beckett&quot;&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=QeIHpjNolKAC&amp;redir_esc=y|тақырыбы=Thatcher|тілі=en|авторы=Beckett, Clare|жыл=2006|isbn=978-1-904950-71-4}}&lt;/ref&gt;

Робертс өзінің балалық шағын Грантамда өткізді, онда әкесі темекі мен азық-түлік дүкендеріне ие болды. 1938 жылы, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың алдында Робертс отбасы [[нацистік Германия]]дан қашып кеткен жасөспірім еврей қызға қысқа мерзімге көмек берді. Маргарет өзінің қаламдас әпкесі Мюриэльмен жасөспірімнің жол ақысын төлеу үшін қалта ақшасын жинады.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=QeIHpjNolKAC&amp;redir_esc=y|тақырыбы=Margaret Thatcher Volume Two: The Iron Lady|авторы=Campbell, John|жыл=2011|беттері=944|isbn=978-1-4464-2008-9}}&lt;/ref&gt;

Альфред [[олдермен]], [[Методизм|методис]] болған және балаларын христиандық тәртіппен тәрбиелеген. Партиясыз болған Альфред Робертс 1945–1946 жылдары аралығында Грантам мэрі болған.&lt;ref name=&quot;beckett&quot; /&gt;

Робертс Хантиңтауэр Роуд бастауыш мектебінде оқып, {{iw|Кестивен мен Грантхэм қыздар мектебі|Кестивен мен Грантхэм қыздар мектебіне|en|Kesteven and Grantham girls' school}}, гимназияға шәкіртақы ұтып алды.&lt;ref name=&quot;beckett&quot; /&gt; Оның мектептегі есептері қажырлы еңбек пен үздіксіз жетілдірілетінін көрсетті; оның сабақтан тыс іс-шараларына фортепиано, допты хоккей, поэзиялық кештер, жүзу және серуендеу кірді.&lt;ref name=&quot;beckett&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=hbyeLS83iEIC&amp;redir_esc=y|тақырыбы=Margaret Thatcher: A Portrait of the Iron Lady|авторы=Blundell, John|баспасы=Algora Publishing|жыл=2008}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары және атақтары ==
Маргарет Тэтчердің марапаттары:
* [[Қызмет ордені (Ұлыбритания)|Қызмет ордені]] (1990);
* [[Әулие Жақия ордені (Ұлыбритания)|Әулие Жақия ордені]] (1991);
* [[Ізгі үміт ордені]] ([[Оңтүстік Африка Республикасы|ОАР]], 1991);
* [[Азаттық президенттік медалі]] ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], 1991);
* [[Аспа ордені]] (1995);
* [[Асыл тәж ордені]] ([[Жапония]], 1995);
* 1-дәрежелі [[Ақ арыстан ордені]] ([[Чехия]], 1999);
* 1-дәрежелі [[Достық ордені]] ([[Қазақстан]], 2001);
* [[Ұлы Витаутас ордені]] ([[Литва]], 2008).

1970 жылы Ғылым және білім беру министрі болып тағайындалғанынан кейін Тэтчер [[Ұлыбритания құпия кеңесі]]нің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20111202091817/http://www.parliament.uk/documents/commons/lib/research/briefings/snpc-3708.pdf|title=The Privy Council|lang=en|publisher=|author=Gay, Oonagh және Rees, Anwen|accessdate=2023-10-02}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы оған Кестивен баронессасының атағы, өзінің жеке елтаңбасы және [[Лордтар палатасы]]ндағы өмірбақи орны берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/30/newsid_2523000/2523395.stm|title=1992: Thatcher takes her place in Lords|lang=en|publisher=[[BBC]]|date=1992-06-30|accessdate=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;

Маргарет Тэтчер, оған қоса, бірнеше қаланың құрметті азаматы болып аталған:
* [[Барнет (Лондон боросы)|Барнет]] ([[Лондон]]ның ауданы, 1980)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.margaretthatcher.org/document/104305|title=Speech receiving Freedom of the Borough of Barnet|lang=en|publisher=Margaret Thatcher Foundation|accessdate=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;
* [[Фолкленд аралдары]] (1983)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.margaretthatcher.org/document/105227|title=Speech in Port Stanley (Falklands)|lang=en|publisher=Margaret Thatcher Foundation|accessdate=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;
* [[Лондон]] (1989)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.margaretthatcher.org/document/107680|title=Speech at Mansion House (receiving freedom of the City)|lang=en|publisher=Margaret Thatcher Foundation|accessdate=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;
* [[Вестминстер (Лондон боросы)|Вестминстер]] (Лондонның ауданы, 1990);&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.margaretthatcher.org/document/108259|title=Speech receiving Freedom of City of Westminster|lang=en|publisher=Margaret Thatcher Foundation|accessdate=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;
* [[Загреб]] (1998);&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zagreb.hr/1945-1990-sfr-jugoslavija/1390|title=POČASNI GRAĐANIN GRADA ZAGREBA|lang=hr|accessdate=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;
* [[Гданьск]] (2000).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/article/779199/Baltic-port-honors-Thatcher-and-Reagan.html|title=&quot;Baltic port honors Thatcher and Reagan&quot;|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Тэтчер, Маргарет}}
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Саясаттағы Ұлыбритания әйелдері]]
[[Санат:Оксфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Антикоммунистер]]
[[Санат:Ұлыбритания консервативті партиясы мүшелері]]
[[Санат:Лондонның құрметті азаматтары]]
[[Санат:Гданьсктің құрметті азаматтары]]
[[Санат:Загребтің құрметті азаматтары]]
[[Санат:Загреб университеті құрметті докторлары]]
[[Санат:Ұлыбритания адвокаттары]]
[[Санат:Ұлыбритания білім және ғылым министрлері]]
[[Санат:Әйел саясаткер]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]]</text>
      <sha1>jg27kb42d3utof3znkypc68lnl735rv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джон Леннон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7661</id>
    <revision>
      <id>3685159</id>
      <parentid>3399277</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12382" sha1="m0rb7njfxckw5kcgjhvx55rub93b8i3" xml:space="preserve">{{Музыкант 
| Есімі = John Lennon
| Сурет = John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg
| Сурет ені = &lt;!-- Only for images narrower than 220 pixels --&gt;
| Фон = solo_singer
| Туған кездегі есімі = John Winston Lennon
| Лақап аттары = Dr. Winston O`Boogie
| Туған күні = 09.10.1940
| Туған жері = {{туғанжері|Ливерпуль|Ливерпульде}}, [[Англия]]
| Қайтыс болған күні = 08.12.1980
| Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
| Мемлекет =
| Аспаптары = [[Гитара]], [[Гармоника]], [[Пианино]], [[Бас-гитара|Бас]], , [[Банджо]], [[Соқпалы аспап]], [[Перкуссия (музыка)|Перкуссия]]
| Жанрлары = [[Rock music|Rock]], [[Pop music|Pop]], [[Experimental music|Experimental]]
| Мамандықтары = {{әнші|Ұлыбритания|XX ғасыр}}, {{сазгер|Ұлыбритания|XX ғасыр}}, [[ақын]], [[суретші]], [[бейбітшілік қайраткері]]
| Белсенділік жылдары = 1956—1980
| Лейблдер = [[Parlophone]], [[Capitol Records|Capitol]], [[Apple Records|Apple]], [[Vee-Jay Records|Vee-Jay]], [[EMI]], [[Geffen Records|Geffen]]
| Ұжымдары = [[The Beatles]]&lt;br /&gt;[[Plastic Ono Band]]&lt;br /&gt;[[The Dirty Mac]]
| Сайты = {{URL|http://www.johnlennon.com}}
}}
'''Джон Оно Леннон''' ({{lang-en|John Ono Lennon}}, шынайы есімі — '''Джон Уинстон Леннон''', {{lang-en|John Winston Lennon}}; [[9 қазан]] [[1940 жыл|1940]], [[Ливерпуль]], [[Англия]] — [[8 желтоқсан]] [[1980 жыл|1980]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — британдық рок-сазгер, әнші, композитор, суретші, жазушы.

[[The Beatles]] тобының негізін қалаушы және мүшесі, [[20 ғ.]] ең әйгілі сазгерлерінің бірі.

Музыкалық қарекетімен қатар Леннон саяси қайраткер болды. Өзінің көзқарастарын ол өз әндері мен бұқараның алдында жеткізіп жүрді. Атақты «Imagine» әнінде Леннонның әлемнің қалай құрылуы жөнінде ойлары байқалады. Леннон адамдардың арасындағы теңдікті, бостандықты, бейбітшілікті жырлады. Бұның бәрі оны хиппилердің кумирі болуымен қатар [[1960]]—[[1970]] жылдардағы ең белгілі қоғам қайраткерлері қатарына қосты.

[[2002]] жылы БиБиСи медиакорпорациясы ({{lang-en|BBC}}) ең ұлыбритандықтар тізімін құрастыру мақсатында сұрау жүргізді. Джон Леннон бұл тізімде тоғызыншы орынды алды.

==Балалық шағы мен жасөспірім кезі==
Джон Леннон 1940 жылдың 9 қазанында сағат таңғы 6:30-да неміс авиациясының Ливерпульге шабуылы кезінде дүниеге келді. Оның ата-аналары Джулия және Альфред Леннон нәрестелерінің туулуынан кейін ажырасып кетті.
[[File:JOHN LENNON CHILDHOOD HOME, LIVERPOOL, ENGLAND.jpg|thumb|Осы Ливерпульдегі үйде Джонның балалық шағы өтті]] 
[[File:Mendipsnationaltrust.JPG|thumb|Мими Смитпен бірге тұрған үй]]

Джулия Леннон екінші рет бақытын сынап, өзге ер адамға қосылғанда, 4 жасар Джонды  балалары болмаған нағашы апасы Мими Смит пен оның жұбайы Джордж Смит тәрбиесіне алады. Мими тәрбие жағынан қатал адам болып, Джонның музыкаға қызығушылығын жақтырмады. Джон аса тапқырлығы мен мысқылшылдығымен ерекшеленді. Ол гитараны меңгеріп жатырған кездерінде Мими үнемі: «Гитара — жақсы нәрсе, әрине, бірақ саған күнкөріске ақша табуға көмектеспейді!» -деп, міңгірлеп отыратын. Кейін даңқ пен атаққа қол жеткізген Леннон тәтесіне жағалауда орналасқан зейнетті сарай сыйлап, оның сөздері жазылған мәрмәр тақтаймен бөлмені безендірді. Джон әкесінің орнын басқан Джорджбен бірден тіл табысып кетті. Өкінішке орай, 1955 жылы Джордж көз жұмды. Сол кезеңде Джон екінші жұбайы мен 2 баласымен тұрып жатқан анасымен жақын араласа бастады.

Леннонның мектеп өмірінің қалыптасқан кертартпа тәртібіне төзгісі келмеді. Өзінің дарындылығына қарамастан, ол оқу озатынан нашар оқушыға айналды. Леннон мектеп қабырғасында өзінің шығармашылық қабілеттерін ашты— хор үйірмесіне қатысып, өз суреттерімен безендірілген мектеп журналын шығарды.  Оның сүйікті кітабы «Ғажайып елдегі Алиса» болды. 1952 Леннон  Куоррибенк орта мектебінен тап болды. Джон үнемі тәртіп бұзып, мұғалімдерге карикатура салумен көзге түсті.
1950 жылдары Леннон рок-н-роллға қызығушылығы пайда болып, 1956 жылы мектептегі жолдастарымен The Quarrymen тобын құрды. Топтың құрамында Джон гитаршы рөлін атқарды. Оны есепке алмағанда, топтың ішінде 5 адам болды. 1957 жылдың 6 шілдесінде Леннон Пол Маккартнимен танысып, Пол Quarrymen-ның жаңа мүшесі атанды. Көп ұзамай Маккартни топқа Джордж Харрисонды енгізді.

Джон бітіру емтихандарын тапсыра алмай, Ливерпульдық көркемөнер мектебіне түсу үшін директордың көмегіне жүгінеді. Осы оқу орнынан ол Quarrymen-ның тағы бір болашақ мүшесі  Стюартом Сатклиффпен танысады. Өзінің болашақ жұбайын Синтию Пауэллді де осында кездестіреді.

1958 жылы Джонның анасы жазатайым оқиғадан көз жұмады. Джулияның қазасы Джон үшін ауыр тиді. Кейін ол анасына бірқатар әндерін арнады — «Julia», «Mother» и «My Mummy’s Dead». Анасының ажалы Джонның болашағына өзіндік ықпалын тигізді. 
Quarrymen тобы 1959 жылы жойылды, сол жылы Silver Beetles жаңадан пайда болды. Кейін оның атауы ауыстырылды. Осылайша, аңызға айналған The Beatles тобы пайда болды.

=Альбомдары=
* ''[http://en.wikipedia.org/wiki/John_Lennon/Plastic_Ono_Band John Lennon/Plastic Ono Band]'' (1970)
* ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Imagine_(album) Imagine]'' (1971)
* ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Some_Time_in_New_York_City Some Time in New York City]'' (with Yoko Ono) (1972)
* ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Mind_Games Mind Games]'' (1973)
* ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Walls_and_Bridges Walls and Bridges]'' (1974)
* ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Rock_%27n%27_Roll_(John_Lennon_album) Rock 'n' Roll]'' (1975)
* ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Double_Fantasy Double Fantasy]'' (with Yoko Ono) (1980)
* ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Milk_and_Honey_(album) Milk and Honey]'' (with Yoko Ono) (1984) 

{{commons|Category:John Lennon}}

[[Санат:Ұлыбритания гитарашылары]]
[[Санат:АҚШ гитарашылары]]
[[Санат:XX ғасыр гитарашылары]]
[[Санат:Ұлыбритания пианистері]]
[[Санат:АҚШ пианистері]]
[[Санат:XX ғасыр пианистері]]
[[Санат:Ұлыбритания ақындары]]
[[Санат:АҚШ ақындары]]
[[Санат:XX ғасыр ақындары]]
[[Санат:Ұлыбритания актрисалары]]
[[Санат:АҚШ актерлері]]
[[Санат:XX ғасыр актерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания жазушылары]]
[[Санат:АҚШ жазушылары]]
[[Санат:XX ғасыр жазушылары]]
[[Санат:Ұлыбритания музыкалық продюсерлері]]
[[Санат:АҚШ музыкалық продюсерлері]]
[[Санат:XX ғасыр музыкалық продюсерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания кинопродюсерлері]]
[[Санат:АҚШ кинопродюсерлері]]
[[Санат:XX ғасыр кинопродюсерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания кинорежиссёрлері]]
[[Санат:АҚШ кинорежиссёрлері]]
[[Санат:XX ғасыр кинорежиссёрлері]]
[[Санат:Британ империясы орденінің мүшелері]]
[[Санат:The Beatles]]
[[Санат:Ұлыбритания рок-музыканттары]]
[[Санат:Англия ақындары]]
[[Санат:XX ғасыр музыканттары]]
[[Санат:Нәзік жүйкелік рок музыканттары]]
[[Санат:Кісі өлтірулер құрбандары]]
[[Санат:Ұлыбритания филателистері]]
[[Санат:Қастандық құрбандары]]
[[Санат:Джон Леннон]]
[[Санат:Йоко Оно]]
[[Санат:Billboard Hot 100-де топ бастаған орындаушылар]]
[[Санат:Рок-н-ролл даңқ залына енген орындаушылар]]
[[Санат:Ivor Novello Awards сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:BRIT Awards сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Леннондар]]
[[Санат:Ұлыбритания орындаушы авторлары]]
[[Санат:Plastic Ono Band музыканттары]]
[[Санат:Пацифистер]]
[[Санат:Parlophone Records орындаушылары]]
[[Санат:Atco Records орындаушылары]]
[[Санат:Polydor Records орындаушылары]]
[[Санат:Geffen Records орындаушылары]]
[[Санат:Capitol Records орындаушылары]]
[[Санат:Ырғақ гитарашылары]]
[[Санат:Ұлыбритания рок-вокалшылары]]
[[Санат:Ұлыбритания рок-гитарашылары]]
[[Санат:Оттық қару оғынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Grammy Lifetime Achievement Award иегерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания эксперименталды музыканттары]]
[[Санат:Англия рок-әншілері]]
[[Санат:Пошта маркаларындағы тұлғалар]]
[[Санат:Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>m0rb7njfxckw5kcgjhvx55rub93b8i3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алаш партиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9287</id>
    <revision>
      <id>3684930</id>
      <parentid>3653062</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yerzvt</username>
        <id>187396</id>
      </contributor>
      <comment>І Жалпықазақ съезіндегі әйел құқықтарына қатысты ұсыныстар туралы мәлімет ғылыми дереккөз негізінде қосылды.</comment>
      <origin>3684930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39977" sha1="7qzp3idir5qtavt2xwjhr0vzi6qp8mt" xml:space="preserve">{{Партия|партия атауы=Алаш|басшысы=[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]]|негіздеуші=Әлихан Бөкейхан, [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]]|құрылуы=[[28 шілде]] [[1917 жыл]]|таратылуы=[[1920 жыл]]|идеологиясы=[[Демократия]],&lt;br/&gt;[[Антикоммунизм]],&lt;br/&gt;[[Конституционализм]]|мүшелер саны=~200 мың&lt;sup&gt;[''[[Уикипедия:Дереккөзі жоқ|дереккөзі?]]'']&lt;/sup&gt;|тұлғалар=|штаб-пәтері={{ту|Ресей}}[[Ресей Республикасы]]&lt;br/&gt;(-қазан [[1917 жыл|1917]])&lt;br/&gt;
{{ту|РКФСР}}[[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]&lt;br/&gt;(қазан-желтоқсан [[1917 жыл|1917]])&lt;br/&gt;
[[Сурет:Proposed Flag of the Alash Autonomy.svg|23px|border]][[Алаш автономиясы]]&lt;br/&gt;[[Семей|Алаш-қала]]&lt;br/&gt;(қазан [[1917 жыл|1917]] - [[1920 жыл|1920]])&lt;br/&gt;|ұраны=Оян, қазақ!|партиялық мөр=[[Қазақ газеті]]| логотипі       = Qazaq newspaper logo.svg}}
'''Алаш партиясы''' — [[Ресей империясы]] мен [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Социалисттік Ресейдің]] қазақ партиясы болған. Партия [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстағы]] Ресейдің дағдарысын қолданып, [[1917 жыл|1917]]-ші жылдың сәуір айында қазақ съезінде партия қабылданып, сол жылдың шілдесінде партия құрылды. Партияның ең маңызды тұлғалары қазақ зиялылары болып, олар Ресей құрамында ұлттық мүддені көздейтін демократиялық құрылымды негізге алатын автономия құру мәселесін алға тартты. Ресей партияның жұмысына тыйым салып, ол [[1920 жыл|1920-шы]] жылы таралды.  

Алаш партиясы тұңғыш жалпықазақ съезін шақыру туралы шешім [[1917 жыл|1917-ші]] жылғы сәуір айында өткен [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]] облыстық қазақ съезінде қабылданып, съезд оны даярлауды [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] мен [[Ахмет Байтұрсынұлы]] бастаған бір топ қазақ зиялыларынан құрылған айрықша бюроға тапсырды. XX-шы ғасырдың бас кезіндегі ұлт-азаттық қозғалыс тарихының өзекті мәселелерінің бірі – Алаш партиясының құрылуы, оның тарихи негіздері, саяси әлеуметтік сипаты және тарихта алатын орны. Қазақ зиялылары саяси партия құру әрекетін бірінші орыс революциясы жылдарында-ақ қолға алған болатын.  

Тарих бойында Партияның тек бір төрағасы – Әлихан Бөкейханов. [[XX ғасыр|XX-шы ғасырдың]] басындағы елдегі аласапыран қиын кезеңде халықтың қамын ойлаған саяси күш – Алаш қозғалысы болатын. Осы қозғалыстың басында – саяси мәдениеті әлемдік деңгейге көтерілген, оқыған, сауатты, кәсіби даярлығы заманына сай адамгершілік-имандылық қасиеттері ата-бабамыздың сан ғасырлық қастерлі құндылықтарымен сусындаған [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]], [[Жақып Ақбаев|Жақып Ақбай]], [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Бақытжан Қаратай]] сияқты дүлдүлдер тұрса, солардың ізін басқан болашақтың нарқасқа ұлдары – [[Жаһанша Досмұхамедов|Жаһанша Досмұхамед]], [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабай]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Мұстафа Шоқай]], [[Тұрар Рысқұлов|Тұрар Рысқұл]], [[Смағұл Сәдуақасов|Смағұл Сәдуақас]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Жүсіпбек Аймауыт]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуез]] тағы басқалар одан әрі дамытты.

== Атауы ==
&quot;Алаш&quot; сөзі – [[Түркі тілдері|түркі тілдерде]] қандастар, бауырластарды білдіреді. Кейбір деректер бойынша, Алаш – қазақ сөзінің [[Синоним|синонимі]] болып саналады. Яғни қазақ сөзі мен Алаш сөзі, екеуі де еркін, азат адам дегенді білдіреді. [[Қадырғали Жалайыр]] өз еңбегіндерде, қазақтарды белгілеу үшін Алаш сөзін қолданған. 

Алаш үкіметі болашақта барлық [[Орталық Азия|Орталық Азиядағы]] [[Түркілер|түркі]] халықтарды біріктіріп, тәуелсіз ел құрғысы келді. Сондықтан, Алаш партиясы өз атауын қазақ демей, түркі халықтар үшін жаңа ұлт пайда қылдырып бірлікке жеткенін қалаған. Алайда, партия бұл идеяны ешқашан іске асыра ала алмай, басқа халықтардың зиялыларымен ортақ тіл таба алмады. Бірінші жалпықазақ съезіне қатысқан [[Мұстафа Шоқай]] өзінің естеліктерінде бұл жиынға өзбек және татар елдері өкілдерінің де қатынасып, өздерінің ыстық ықыласын білдіргендігін айтып: «Сөйтіп құрылтай ұлы түркі халықтарының бас қосқан үшеуінің мызғымас бірлігін көрсететін сахнаға айналды» - дейді. Бірінші жалпықазақ съезін ұйымдастыру бюросы «[[Қазақ газеті|Қазақ]]&lt;nowiki/&gt;» газетінің 24-маусым күнгі санында съездің тәртібіне қойылатын мәселелерге байланысты ел талқысына өз тұжырымдарын ұсынды. Тезистер түрінде баяндалған бұл мәселелердің бәрі дерлік  кейін бірінші жалпықазақ съезінің күн тәртібіне енді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ақпан төңкерісі ===
{{Басты мақала|Ақпан төңкерісі}}
[[1917]] жылы [[Ақпан төңкерісі]]нің жеңісі күллі қазақ деген ұлт зиялыларының басын бір жерге қосуға мүмкіндік әкелді. [[1917 жыл]]дың [[сәуір]]-[[мамыр]] айларында көптеген облыс-уезд орталықтарында аймақтық қазақ [[съезд]]ері өткізіліп, қазақ комитеттері құрыла бастады. Олардың жекелеген өкілдері Уақытша үкіметтің жергілікті органдары болған облыстық және уездік атқару комитеттерінің құрамына енгізілді. 

[[1917]] жылы Қазақ сиездері [[Орынбор]] (Торғай облыстық), [[Орал]] (Орал облыстық), [[Семей]] (Семей облыстық), [[Омбы]] (Ақмола облыстық) т.б. қалаларында болды. Қазақ съездерін өткізуге ұлт зиялылары белсене кірісті. 

Орал облыстық қазақтардың 1-ші съезі 1917 жылы 19-22 сәуір аралығында Орал қаласында өтті. Съезді уақытша қазақ комитетінің төрағасы Ғұбайдолла Әлібеков ашып, құттықтау сөз сөйледі. Осы съезде бірінші кезекте Мемлекетті басқару туралы, Уақытша үкімет туралы және жүріп жатқан импералистік соғысқа көзқарас туралы мәселелер қаралды. 

Съез төрт күнге созылды, съездің соңғы төртінші күні облыстағы оқу-ағарту, мәдениет және т.б. мәселелер қаралды. Съез делегаттары Орал облысында қазақтар арасында бастауыш, орта, жоғары білім беру жүйесі қанағаттанғысыз деп тауып, төмендегі шешімдерді қабылдады: 
* мұғалімдер съезін шақыру қажет;
* Орал қаласында уақытша орта оқу орнын ашу қажет, ерлер гимназиясының бағдарламасы негізінде қазақ балаларына арнайы оқу орнын ұйымдастырып, оны қазақтар қаражатына салынған бұрынғы кәсіптік мектептің үйіне орналастыру жөн деп табылсын;
* қазақ тілінде газет, брошюралар шығару қажет деп табылсын;

Съезде бұдан басқа да мәселелер қаралды, басқа қаралған мәселелерді қосқанда саны 23-ке жеткен. Орал сиезінің қарарында облыс орталығында орта мектеп ашу және кәсіби мамандардың қатысуымен халық ағарту ісін реформалау мәселелерін талқылау үшін мұғалімдер құрылтайын шақыру қажеттілігі көрсетілді. 

Осы съезде Жаһанша Досмүхамедов: «Біздің мақсатымыз – ел билеуді халықтың өз қолына беру, қазақ халқы автономияға ие болып, алдағы уақытта тағдырын өз қолына алады. Қалың қазақты аяусыз қанаған патша орнынан түсті. Ендігі жерде қазақты елдің тұрмысын, тілін білетін, мінез-құлқын, әдет-ғұрпын білетіндер ғана басқарады. Осыған байланысты қалай болғанда да біз Ресейден автономия алуға тиістіміз», деп өз ойын білдіреді. Жаһаншаның жалынды сөзінде мемлекеттің саяси құрылысы мен оның мемлекеттік тілі, оның қолдану аясы ашық түрде айқын айтылғанын біздер ұғынуымыз керек. 

Кешегі өткен [[1986 жыл]]ғы желтоқсан оқиғасының құрбандары болған жастар да Жаһаншаның ой-пікірін қайталағанын біз еске түсірмей кете алмаймыз. XX ғасырдың басындағы алаш ардақтылары халықты ұлтаралық бірлікке шақырды, олар ұлтшылдықты арқау еткен жоқ, керісінше ұлтын сүйген ұлтжанды азаматтар екенін танытты.

=== І Жалпықазақ съезі ===
[[1917 жыл]]ы 21-28 шілдеде Бірінші Жалпықазақ съезінде «Алаш» атты партия құрылып, бұл съезде 14 мәселе қаралды. Осылардың ішінде ерекше атайтынымыз: 
*# Мемлекет билеу түрі
*# Қазақ облыстарында автономия;
*# Жер мәселесі;
*# Оқу мәселесі және т.б.

Мемлекетті билеу түрі Ресейде демократиялық, [[Федеративті мемлекет|федеративтік]] [[парламенттік республика]] болу керек деп көрсетілген Н. Мартынинконың «Алашорда» атты құжаттар жинағында. Ал [[1917 жыл|1917]] жылы [[24 маусым|24 маусымдағы]] «[[Қазақ газеті|Қазақ]]&lt;nowiki/&gt;» газетінде автономиялықтың негізі туралы әртүрлі пікір-ұсыныстар айтылған. Қазақ мемлекетінің әлде Федеративтік Россияның бір автономиялық бөлігі болғаны жөн бе? Қазақтар өз бетімен тәуелсіз ел бола ала ма, әлде тәуелсіздікке басқа халықтармен одақтасқан жағдайда жете ме деген сұрақтар талқыланды.

Бірақ бұл сиезде нақты пікірге келе алмады. Ал жер мәселесі Құрылтай съезіне қалдырылды. Күн тәртібінде айрықша мәнге ие болған дін, оқу-ағарту, әйел мәселелері және сот жүйесі болды.

1917 жылғы Бірінші жалпықазақ съезінде әйелдердің құқықтық жағдайы мәселесі қарастырылды. Алаш қозғалысының өкілдері әйелдер мен ерлердің саяси құқықтарын теңестіру, некеге ерікті түрде тұру және некеге қалыңдықтың келісімін алу жөнінде ұсыныстар көтерді. Сонымен қатар ерлер үшін неке жасын 18, әйелдер үшін 16 жас деп белгілеу, қалыңмал мен әмеңгерлік дәстүрлерін жою мәселелері талқыланды. Бұл ұсыныстар қазақ қоғамындағы әйелдердің құқықтық жағдайын өзгертуге бағытталды.&lt;ref&gt;https://otan.history.iie.kz/main/article/view/288&lt;/ref&gt;

Бұрынғы ескі сот жүйесі («Народный сот») таратылып, олардың орнына «Қазақ тұрмысына лайық айрықша сот құрылуға» тиіс болды. Келесі мәселе оқу-ағарту саласы: «міндетті бастауыш оқу енгізу», «бастапқы екі жылда оқу баланың ана тілінде» жүргізілу керектігі айтылып, тіл мәселесін айрықша назарға алған және білім берудің тегін болуы талап етілген. Білім алудың орта, арнайы, жоғарғы сатылары да айтылған.

Сьездің нәтижесінде автономияның астанасы ретінде [[Семей|Жаңа-Семей]] (қазіргі Семей қаласы) қаласы таңдалды, кейін қаланың аты Алаш деп ауыстырылды. 

=== Алаш партиясының пайда болуы ===
[[1917 жыл]]дың 21 қараша күні «[[Қазақ газеті|Қазақ]]&lt;nowiki/&gt;» газетінде Алаш партиясы бағдарламасының жобасы және съез материалдары жарияланды. «Алаш» партиясының өмірге келуі үлкен саяси мәселе еді. Сол кездегі қазақ зияларының ғылыми жұмыстарымен де, оқу-ағарту ісімен де, алғашқы қазақ тілінде басылымдар шығару әрекетімен де, көркем әдебиетімен де айналысқанын көруге болады. «Алаш» партиясы бағдарламасының жобасындағы тоғызыншы тарауда «Ғылым-білім үйрету» жөнінде
:- оқу ордаларының есігі кімге де болса ашық, ақысыз болуы;
:- жұртқа жалпы оқу жайлы; бастауыш мектептер ана тілінде оқылады;
:- қазақ өз тілінде орта мектеп, университет ашуға;
:- оқу жолы өз алдына автономия түрінде болуы;
:- үкімет оқу ісіне кіріспеуі;
:- мұғалімдер-профессорлар өзара сайлаумен қойылуы;
:- ел ішінде кітапханалар ашылу туралы айтылады.
:- газет шығаруға, кітап бастыруға еркіншілік - деп көрсетілген.

1917 жылғы 5-13 желтоқсанда Орынбор қаласында Екінші [[Жалпы қазақ съезі|жалпықазақ съез]]&lt;nowiki/&gt;і өтеді. Съездегі қаралған аса маңызды мәселелер: қазақ-қырғыз автономиясы; милиция құру; ұлт кеңесі; оқу мәселесі т.б..

Бұл сиезде автономияны жариялау мерзімі туралы қызу тартыстар бірнеше күнге созылды. Осы съезде Алаштың аяулы азаматы [[Міржақып Дулатұлы]] баяндама жасады: қазақ даласында медресе мен мектептердің аздығын, қазақ тілінде оқулықтардың жетіспейтінін, сондықтан міндетті түрде ұлттық мектептерді құру керектігін тілге тиек етті. Осы мәселе бойынша құрамы 5 адамнан тұратын бастауыш және орта мектептерге арналған қазақ тілінде оқулық жазатын комиссия құрылды. Комиссия орталық ұлттық кеңеспен бірге болу керек. Комиссияға оқулықтан басқа да жұмыстар жүктелді. Атап айтсақ: ұлттық мектептерге арналған бағдарламалар; мұғалімдерге арналған нұсқаулар; бала тәрбиесі жөніндегі кітаптар; барлық қырғыз-қазақ мектептерінде халықтық білім беру іс-шараларының 

Ережелерін жасау; қазақ тілінде жазу үлгілерін енгізу; қазақ тіліне пайдалы кітаптарды, брошюраларды аудару т.с.с. 
Комиссия 1918 жылдың басынан жұмысқа кірісу керек. Өздері құрастырған кітаптарын, бағдарламаларын баспаға жариялап отыру қажет. Комиссия құптамаған окулықтар басылымға шығарылмайды. Комиссия жұмысына қаражатты облыстық земстволар ұлттық қордан бөлуге тиіс делінген. 

Міне, өздеріңіз көріп отырғандай, жаңадан құрылып жатқан «Алашорда» үкіметі алғашқы сағатынан бастап ұрпақ тәрбиесіне, ұрпақ болашағына зор көңіл бөлген. Жас ұрпақтың туған тіліне деген сауаттылығын арттыру үшін, ана тіліндегі оқулықтарды жасауға кіріскен. Бала тәрбиесіне, оқуына осындай қиын заманда жаңаша бетбұрыс, бұл болашаққа деген сенім еді. Білімді жастар, еліне салауатты да сауатты қызмет етеріне деген үміт болатын-ды. 

Орынбордан қайтып оралған бойында Жаһанша, Халел Досмұхамедовтер қазақтың батыс аймағын басқаратын үкімет құруға кірісті. «Ойыл уәлаяты» уақытша үкіметі – XX ғасырдың басында Жайық өңірінде орнаған мемлекеттік-автономиялық құрылым. Ол 1918 жылдың мамыр айының соңында Жымпитыда өткен ІҮ Орал облыстық қазақ сиезінің қарарымен құрылды. «Ойыл уэлаяты» уақытша үкіметінің атқарған істері: жерге жекеменшікті жойып, оны халықтың меншігі деп жариялады; халық сайлаған уәлаяттық, уездік соттар іске кірісті; ақша-финанс жүйесі жасалынды; халыққа өз саясатын жеткізу, түсіндіру үшін газет шығарылды (оның редакторы болып Ахмет Мәметов жұмыс атқарды. Ол М.Мәметованың әкесі, көрнекті Алашорда қайраткерлерінің бірі); жерді пайдалану, салық, дін, сот, білім, әскер істері жөнінде қаулы-қарарлар қабылдады.

Осыған қоса, іс-қағаздарын ана тілінде жүргізу туралы мәселе айқын жолға қойылды. Білім беру ана тілінде болуы керек делінген. Басылымдардың қазақ тілінде болуына ерекше назар аударған. 
[[File:Alash-orda.jpg|thumb|right|Алаш партиясының жетекшілері|283x283 нүкте]]

[[1918 жыл|1918]] жылы [[1 сәуір|1 сәуірде]] [[Халел Досмұхамедов|Халел]] және [[Жаһанша Досмұхамедов]]тер [[Мәскеу|Мәскеуге]] барып, Орталық Кеңес өкіметінің басшысы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинмен]] және Ұлт істері жөніндегі халық комиссары [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинмен]] кездеседі. «Алашорда» атты ұлттық автономиялық үкімет құрылғанын, «Алашорда» үкіметінің төрағасы Әлихан Бөкейханов екенін мәлімдейді. Бірақ «Алашорда» мемлекетінің қойған талап-тілектерін Орталық Кеңес өкіметі толықтай мойындамайды. Дегенмен де РКФСР-дің ұлт істері жөніндегі комиссариатының құрамында қазақ бөлімі құрылады. 

«Тіл адамның даңқын асырады. Адам ол арқылы бақыт табады» деп [[Жүсіп Баласағұни|Жүсіп Баласағұнның]] «Құдатғу білік» еңбегінде жазғандай тіл саясатын көтерген XX ғасырдың басындағы Алаш қайраткерлерінің қазақ қоғамындағы басты ағымдарының бірі – автономиялық басқару жүйесіндегі мемлекеттік құрылыс болса, екіншісі – Мемлекеттік тіл саясаты еді. Ана тіліне деген үлкен жауапкершілік еді. Алаштың арыстарының бірі – Ахмет Байтұрсынов «Дүниеде ешбір тіл өз-өзінен шықпайды. Тіл деген нәрсе қалың елдің күндегі тұрмыс қазанында қайнап, пісіп дүниеге келеді,» - десе, Күнбатыс Алашордасының идеологы саналған Ғ.Қараш: «Тіл болмаса, ұлт та болмайды, яғни ұлт бүтіндей өлген, жоғалған ұлт болады. Ең әуелі ана тілі қажет. Егер ана тілін білмесең, онда сен ол ұлттың баласы емессің. Ана тілін білмей тұрып, ұлт білімін ала алмайсың. Ұлт білімі болмаса, онда әдебиеттің болмайтындығы өзі-ақ белгілі. Әдебиеті жоқ ұлттың өнері де өршімейді», - деген. 

Батыс Алашорда үкіметі жетекшілерінің бірі Халел Досмұхамедұлы тіл туралы: «Біздің тәжірибемізде қазақ тілі – бай тіл. Тек сөздерін ғылым жолына салып реттесе, ешбір жұрттың тілінен кем болмайды», - деген пікірді айтқан.

=== Қазақ АКСР-і ===
Қазақ АКСР-і орнағаннан соң [[1924]] жылы Орынборда маусымның 12-сінде Қазақ (қырғыз) білімпаздарының тұңғыш сиезі шақырылды. Осы съезде 12-13 жыл бойы қолданылып, орнығып қалған қазақ тілінің дыбыстық табиғатына лайықталып өзгертілген, ресми түрде қабылданған альфавиттің мәні жөнінде, дыбыс әдісімен оқыту ісі жөніндегі мәселелер талқыланды [16]. Ал [[1927]] жылы Қызылордада жазу (графика) мәселесіне арналған конференцияда А.Байтұрсынов сиезде айтқан пікірін қуаттай келе: «Түрік жұртының 90%-і баяғыдан бері араб әрпін пайдаланып келеді. Әрқайсысының араб әрпімен жазылған хат мәдениеті бар (хат мәдениеті –сауаттылық, оның жүзіндегі өнер-білім, ілім, емле, үйрету әдісі, баспа істері, баспа мамандары, жазба мамандары, жазылған, басылған барша сөздер т.т.). Хат мәдениеті бар халыққа бір әрпін тастап, екінші әріпті ала кою оңай нәрсе емес», – деп өз ойын білдірген. 

А.Байтұрсынов – қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына көп күш жұмсаған адам. Осы талапты жүзеге асыру үшін А.Байтұрсынов қазақша сауат ашатын тұңғыш әліппе құралын жазды. Ол «Оқу құралы» деген атпен тұңғыш рет 1912 жылы Орынборда шығарылса, 1925 жылы Орынборда 7 рет қайта басылады.

Ал [[1926 жыл|1926 жылы]] «Әліппенің» жаңа түрін жазып ұсынады, бұл суреттермен берілген оқулық. 1926 жылы Қызылорда Ташкент баспалары бірігіп шығарған. 
Қазақ тілін талдаптануда А.Байтұрсыновтың еңбегін және бір тұрғыдан ерекше бағалау керек. [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсынов]] тіл мен әдебиет қана емес, этнография, тарих мәселелерімен де шұғылданғанын айту керек. 

Ахмет Байтұрсынов XX ғасырдың 20 жылдарында Қазақстанның оқу-ағарту комиссары, Алаш қозғалысының мүшесі, ғылым, әдебиет, өнер салаларында шығармашылық жұмыспен шұғылданды. 

А.Байтұрсынұлы «Ғылыми және практикалық білімнің жиынтығын бойына сіңірген халық қана айбарлы да бай болады» деп санады. Ғасыр басында Алаш ардақтылары Қазақ АКСР-ның Қазақ-Қырғыз Білім Комиссиясында жас ұрпаққа тәлім-тәрбие беруде, халқын мәдениетке сүйреуде жан аямастан қызмет етті. Білім Комиссиясы жұмысына Мағжан Жұмабайұлы, Мұхамеджан Тынышбайұлы, Сұлтанбек Қожанұлы, Жаһанша Досмұхамедұлы, Нәзір Төреқұлұлы, [[Жүсіпбек Аймауытов|Жүсіпбек Аймауытұлы]], Иса Тоқтыбайұлы, [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|Санжар Асфендиарұлы]], Халел Досмұхамедұлы тағы басқалар қатысты. Алаш ордасы партиясы қазақ халқына 
&lt;gallery&gt;
Сурет:Magjan.JPG|Мағжан Жұмабайұлы
Сурет:Aymawtov.jpg|Жүсіпбек Аймауытұлы
Сурет:Tynyshpaev inzhener.jpg|Мұхамеджан Тынышбайұлы
Сурет:Нәзір Төреқұлұлы.jpeg|Нәзір Төреқұлұлы
Сурет:Асфендиаров, Санжар Джафарович.jpg|Санжар Асфендиярұлы
Сурет:Жанша Досмухамедов, 1920 год.jpg|Жаһанша Досмұхамедұлы
Сурет:Халел Досмұхамедұлы.jpg|Халел Досмұхамедұлы
&lt;/gallery&gt;

XX ғасыр басында Алаш қайраткерлері көтерген тіл мәселелесі бүгінгі XXI ғасырдың да ең өзек жарды мәселесі болып отыр. 
[[Әлімбаев Мұзафар|М.Әлімбаев]]: {{Дәйексөз|«Туған жерді сүю – парыз, сүю үшін білу парыз»}}
- десе, ана тілімізді бәріміз де сүюге, қастерлеуге тиіспіз.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. SBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt; 

== Алаш Орда үкіметі ==
Алаш партиясы мүшелері [[Алаш Орда]] үкіметінің құрамында барынша көпшілігі болған.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; Тарихты халық жасағанымен, қоғамның тарихи даму заңдылықтарын реттеп отыратын заңдар мен құқықтық құжаттарды, саяси-құқықтық доктриналарды нақты тұлғалар жүзеге асыратыны белгілі, осы салада мемлекеттік тілдің де атқарар қызметі зор. 
Қазақ жері екі ғасырдан астам [[Ресей самодержавасы]]ның қол астында болған жылдарда, қазақ халқының өз тағдырын өзі билеу құқығынан айырғаны, көк түрік дәуірінен бастау алған бірегей саяси тарихы бар халық, түгелдей империялық заңдардың бұғауына түскені, біздерге тарихтан белгілі. 

Қазақ қоғамының осы қасіретін халықтың озық ойлы, көзі ашық өкілдері аңғара бастады. Олар халықты саяси күрес додасына бастап шықты. Бұған себеп болған [[1917]] жылғы Ресейдегі қос төңкеріс еді. Патша үкіметінің тақтан құлауы саяси күресті одан әрі қыздыра түсті. Қазақ зиялылары саяси қызметтің қатерлі жолына жалтақтамай, жанқиярлықпен күрескен көрнекті тұлғалар шықты. Олар: Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Жақып Ақбаев, Әлімхан Ермеков, Халел Досмұхамедов, Жаһанша Досмұхамедов және т.б. болатын. Олар патша самодержавасының қазақ халқының саяси-сезімінің қалыптасып, оның саяси күреске ұласуына, барынша кедергі келтіріп отырғанын бірден түсінген еді. 
&lt;gallery&gt;
Сурет:Alixan Bokeyxan.jpg|Әлихан Бөкейханов
Сурет:Міржақып Дулатов.jpg|Міржақып Дулатов
&lt;/gallery&gt;


== Фильмдер ==
* [[1990]] — [[Мағжан (фильм)|«Мағжан»]] [[Мағжан Жұмабаев]]  режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
* Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] 
[[1993]] — [[Міржақыптың оралуы (фильм)|«Міржақыптың оралуы»]] [[Міржақып Дулатұлы]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
* Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]]
[[1994]] — [[Алаш туралы сөз(фильм)|«Алаш туралы сөз»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
* Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] 
[[2009]] — [[“Алашорда” (фильм)|«Алашорда»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
* Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы

== Тағы қараңыз ==
* [[Алаш партиясының бағдарламасы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.abai.kz/node/6299 Алашорда әскерінің ұраны: «Жасасын, Отанның адал ұлдары!»]
*# Н.Назарбаев Қазақстан халықтарына арнаған жолдауы. Алматы, 2005. 
*# М.Шахановтың өлеңдері // Қазақ тарихы. 2005. №5 
*# Құл-Мұхамед. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. Алматы: Атамұра, 1998. 
*# Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004. 
*# Ж.Ақбаев. Жанша. Орал, 1994. 
*# Н.Мартыненко. Алашорда сборник документов. Алматы, 1992. 
*# Н.Мартыненко. Алашорда сборник документов. Алматы, 1992. 
*# «Қазақ» газеті//21 караша, 1917. 
*# Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004. 
*# Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004. 
*# Н.Нұрпейіс. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995. 
*# Қазақстан тарихы // әдістемелік журнал, 2006, №3 
*# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. 
*# Қазақ тарихы // журналы, 1997, №5. 
*# К.Нұрпейіс, М.Құлкенов, А.Мектепов, Б.Хабижанов. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы. Алматы: Санат, 1996. 
*# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. 
*# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. 
*# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. 
*# Қазақстан Республикасының ҰҚК - нің мұраты. №06610-іс 
*# К.Нұрпейіс, М.Құлкенов, А.Мектепов, Б.Хабижанов. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы. Алматы: Санат, 1996.

{{wikify}}
[[Санат:Қазақстан бұрынғы саяси партиялары]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Алаш автономиясы]]</text>
      <sha1>7qzp3idir5qtavt2xwjhr0vzi6qp8mt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теория</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9728</id>
    <revision>
      <id>3684980</id>
      <parentid>3684642</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56572-48</username>
        <id>187405</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12831" sha1="d7s3b86u3ubqh9epzz7zg5jlo9y0ld0" xml:space="preserve">[[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]]
'''Теория, Ойтұжырым''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: &lt;br/&gt; 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; &lt;br/&gt; 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; &lt;br/&gt; 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; &lt;br/&gt; 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе.

Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі.
[[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]]

Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны.

Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды.

Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр.

'''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. 
Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. 
Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.&lt;ref&gt;Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2&lt;/ref&gt;

=== Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ&lt;sub&gt;max&lt;/sub&gt;=σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі.

=== Беріктіктің екінші теориясы ===
'''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=σ-μ(σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)≤σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс.

=== Беріктіктің үшінші теориясы ===
'''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax&lt;τ0''  мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt; = √(σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)2+4t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt;≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. 

=== Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің  энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 2μ(σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)≤σ жазық кернеулік күйде: σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=√((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt; ≤[σ]

Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }}

{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

[[Санат:Материалдар механикасы терминдері]]
[[Санат:Математика]]
[[Санат:Теорема]]
[[Санат:Онтология]]
[[Санат:Абстракция]]
[[Санат:Теориялар]]
[[Санат:Жүйелер]]
[[Санат:Индуктивті пайымдау]]</text>
      <sha1>d7s3b86u3ubqh9epzz7zg5jlo9y0ld0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684983</id>
      <parentid>3684980</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56530-30</username>
        <id>187407</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12827" sha1="9wzyagk0d2aozcqefd6b3ulg733dhai" xml:space="preserve">[[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]]
'''Теория, Ойтұғыр''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: &lt;br/&gt; 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; &lt;br/&gt; 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; &lt;br/&gt; 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; &lt;br/&gt; 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе.

Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі.
[[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]]

Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны.

Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды.

Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр.

'''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. 
Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. 
Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.&lt;ref&gt;Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2&lt;/ref&gt;

=== Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ&lt;sub&gt;max&lt;/sub&gt;=σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі.

=== Беріктіктің екінші теориясы ===
'''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=σ-μ(σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)≤σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс.

=== Беріктіктің үшінші теориясы ===
'''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax&lt;τ0''  мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt; = √(σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)2+4t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt;≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. 

=== Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің  энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 2μ(σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)≤σ жазық кернеулік күйде: σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=√((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt; ≤[σ]

Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }}

{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

[[Санат:Материалдар механикасы терминдері]]
[[Санат:Математика]]
[[Санат:Теорема]]
[[Санат:Онтология]]
[[Санат:Абстракция]]
[[Санат:Теориялар]]
[[Санат:Жүйелер]]
[[Санат:Индуктивті пайымдау]]</text>
      <sha1>9wzyagk0d2aozcqefd6b3ulg733dhai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684984</id>
      <parentid>3684983</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56530-30</username>
        <id>187407</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12811" sha1="dqxjrzbo929ojdq9bk7u31g6t56hq85" xml:space="preserve">[[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]]
'''Теория''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: &lt;br/&gt; 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; &lt;br/&gt; 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; &lt;br/&gt; 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; &lt;br/&gt; 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе.

Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі.
[[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]]

Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны.

Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды.

Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр.

'''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. 
Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. 
Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.&lt;ref&gt;Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2&lt;/ref&gt;

=== Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ&lt;sub&gt;max&lt;/sub&gt;=σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі.

=== Беріктіктің екінші теориясы ===
'''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=σ-μ(σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)≤σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс.

=== Беріктіктің үшінші теориясы ===
'''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax&lt;τ0''  мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt; = √(σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)2+4t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt;≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. 

=== Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің  энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 2μ(σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)≤σ жазық кернеулік күйде: σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=√((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt; ≤[σ]

Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }}

{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

[[Санат:Материалдар механикасы терминдері]]
[[Санат:Математика]]
[[Санат:Теорема]]
[[Санат:Онтология]]
[[Санат:Абстракция]]
[[Санат:Теориялар]]
[[Санат:Жүйелер]]
[[Санат:Индуктивті пайымдау]]</text>
      <sha1>dqxjrzbo929ojdq9bk7u31g6t56hq85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684991</id>
      <parentid>3684984</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56530-30|~2026-56530-30]] ([[User talk:~2026-56530-30|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-56572-48|~2026-56572-48]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3684980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12831" sha1="d7s3b86u3ubqh9epzz7zg5jlo9y0ld0" xml:space="preserve">[[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]]
'''Теория, Ойтұжырым''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: &lt;br/&gt; 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; &lt;br/&gt; 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; &lt;br/&gt; 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; &lt;br/&gt; 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе.

Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі.
[[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]]

Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны.

Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды.

Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр.

'''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. 
Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. 
Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.&lt;ref&gt;Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2&lt;/ref&gt;

=== Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ&lt;sub&gt;max&lt;/sub&gt;=σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі.

=== Беріктіктің екінші теориясы ===
'''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=σ-μ(σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)≤σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс.

=== Беріктіктің үшінші теориясы ===
'''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax&lt;τ0''  мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt; = √(σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)2+4t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt;≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. 

=== Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің  энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 2μ(σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)≤σ жазық кернеулік күйде: σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=√((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt; ≤[σ]

Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }}

{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

[[Санат:Материалдар механикасы терминдері]]
[[Санат:Математика]]
[[Санат:Теорема]]
[[Санат:Онтология]]
[[Санат:Абстракция]]
[[Санат:Теориялар]]
[[Санат:Жүйелер]]
[[Санат:Индуктивті пайымдау]]</text>
      <sha1>d7s3b86u3ubqh9epzz7zg5jlo9y0ld0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684993</id>
      <parentid>3684991</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12811" sha1="dqxjrzbo929ojdq9bk7u31g6t56hq85" xml:space="preserve">[[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]]
'''Теория''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: &lt;br/&gt; 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; &lt;br/&gt; 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; &lt;br/&gt; 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; &lt;br/&gt; 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе.

Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі.
[[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]]

Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны.

Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды.

Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр.

'''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. 
Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. 
Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.&lt;ref&gt;Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2&lt;/ref&gt;

=== Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ&lt;sub&gt;max&lt;/sub&gt;=σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі.

=== Беріктіктің екінші теориясы ===
'''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=σ-μ(σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)≤σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс.

=== Беріктіктің үшінші теориясы ===
'''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax&lt;τ0''  мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt; = √(σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)2+4t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt;≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. 

=== Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің  энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 2μ(σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)≤σ жазық кернеулік күйде: σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=√((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt; ≤[σ]

Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }}

{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

[[Санат:Материалдар механикасы терминдері]]
[[Санат:Математика]]
[[Санат:Теорема]]
[[Санат:Онтология]]
[[Санат:Абстракция]]
[[Санат:Теориялар]]
[[Санат:Жүйелер]]
[[Санат:Индуктивті пайымдау]]</text>
      <sha1>dqxjrzbo929ojdq9bk7u31g6t56hq85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684998</id>
      <parentid>3684993</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Теория]]&quot; бетін қорғады ([Өңдеу=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 16:27, 2026 ж. қарашаның 22 (UTC)) [Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 16:27, 2026 ж. қарашаның 22 (UTC)))</comment>
      <origin>3684993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12811" sha1="dqxjrzbo929ojdq9bk7u31g6t56hq85" xml:space="preserve">[[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]]
'''Теория''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: &lt;br/&gt; 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; &lt;br/&gt; 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; &lt;br/&gt; 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; &lt;br/&gt; 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе.

Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі.
[[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]]

Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны.

Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды.

Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр.

'''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. 
Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. 
Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.&lt;ref&gt;Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2&lt;/ref&gt;

=== Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ&lt;sub&gt;max&lt;/sub&gt;=σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі.

=== Беріктіктің екінші теориясы ===
'''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=σ-μ(σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)≤σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс.

=== Беріктіктің үшінші теориясы ===
'''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax&lt;τ0''  мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt; = √(σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)2+4t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt;≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. 

=== Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің  энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 2μ(σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;σ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)≤σ жазық кернеулік күйде: σ&lt;sub&gt;есеп&lt;/sub&gt;=√((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;+σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3((σ&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;-σ&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt;)/2)2 + 3t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;zy&lt;/sub&gt; ≤[σ]

Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }}

{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

[[Санат:Материалдар механикасы терминдері]]
[[Санат:Математика]]
[[Санат:Теорема]]
[[Санат:Онтология]]
[[Санат:Абстракция]]
[[Санат:Теориялар]]
[[Санат:Жүйелер]]
[[Санат:Индуктивті пайымдау]]</text>
      <sha1>dqxjrzbo929ojdq9bk7u31g6t56hq85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уинстон Черчилль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14045</id>
    <revision>
      <id>3685237</id>
      <parentid>3415222</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Бетті &quot;{{Мемлекеттік қайраткер |Қазақша есімі         = Уинстон Черчилль |Елтаңбасы             = Coat of Arms of Winston Churchill.svg |Суреті                = Sir Winston Churchill - 19086236948 (restored).jpg |Сурет ені             =  |Атауы                 = Черчилль, 1941 жыл  |Титулы               = Ұлыбритания премьер-минист...&quot; дегенмен алмастырды</comment>
      <origin>3685237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6956" sha1="c5vemgad5vo5swn14h2dzr89jy5trjg" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Қазақша есімі         = Уинстон Черчилль
|Елтаңбасы             = Coat of Arms of Winston Churchill.svg
|Суреті                = Sir Winston Churchill - 19086236948 (restored).jpg
|Сурет ені             = 
|Атауы                 = Черчилль, 1941 жыл

|Титулы               = [[Ұлыбритания премьер-министрі]]
|Ту                   = Flag of the United Kingdom.svg
|Ту2                  = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg
|Басқара бастады      = 26 қазан 1951
|Басқаруын аяқтады    = 7 сәуір 1955
|Монарх               = [[VI Джордж]]&lt;br /&gt;[[II Елизабет]]
|Ізашары              = [[Клемент Эттли]]
|Ізбасары             = [[Энтони Иден]]

|Басқара бастады_2    = 10 мамыр 1940
|Басқаруын аяқтады_2  = 27 шілде 1945
|Монарх_2             = [[VI Георг]]
|Ізашары_2            = [[Невилл Чемберлен]]
|Ізбасары_2           = [[Клемент Эттли]]

|Титулы_3             = [[Қазынашылық канцлері]]
|Басқара бастады_3    = 6 қараша 1924
|Басқаруын аяқтады_3  = 4 маусым 1929
|Премьер_3            = [[Стэнли Болдуин]]
|Ізашары_3            = [[Филип Сноуден]]
|Ізбасары_3           = [[Филип Сноуден]]

|Титулы_4             = [[Ұлыбритания Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]]
|Ту_4                 = Flag of the British Secretary of State for Defence.svg
|Басқара бастады_4    = 19 ақпан 1910
|Басқаруын аяқтады_4  = 24 қазан 1911
|Премьер_4            = [[Герберт Герни Асквит]]
|Ізашары_4            = [[Герберт Гладстоун]]
|Ізбасары_4           = [[Реджинальд МакКенна]]

|Туған күні           = 30.11.1874
|Туған жері           = [[Бленхейм сарайы|Бленхейм]], [[Оксфордшир]] [[Англия]], [[Британ империясы]]
|Қайтыс болған күні   = 24.01.1965
|Қайтыс болған жері   = [[Гайд парк]], {{қайтысболғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
|Жерленді             = [[Әулие Мартин шіркеуі (Блейдон)|Әулие Мартин шіркеуі]], [[Блейдон]]
|Партиясы             = [[Ұлыбритания Консервативті партиясы|Консерватор]]&lt;br /&gt;(1900–1904, 1924–1964) &lt;br /&gt;[[Ұлыбритания Либералдық партиясы|Либерал]]&lt;br /&gt;(1904–1924)
|Жұбайы               = [[Клементин Черчилль]]
|Балалары             = 5, соның ішінде [[Рэндольф Черчилль (1911)|Рэндольф]]
|Білімі               = 
|Мамандығы            = [[Парламент мүшесі (Ұлыбритания)|Парламент мүшесі]], [[әскери]], [[жазушы]]
|Діні                 = [[Англикан шіркеуі|англикан]]
|Қолтаңбасы           = 
|Сайты                = 
|Марапаттары          = [[Сурет:Nobel prize medal.svg|20px]] [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]] (1953)
}}
[[Сэр]] '''Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль''' ({{lang-en|Sir Winston Leonard Spencer-Churchill}}; [[30 қараша]] [[1874 жыл|1874]], [[Оксфордшир]] – [[24 қаңтар]] [[1965 жыл|1965]], [[Лондон]]) — британдық мемлекет қайраткері, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Ұлыбританияға жүргізген жетекшілігі арқылы белгілі. 1940–1945 және 1951–1955 жылдары [[Ұлыбритания премьер-министрі]] қызметін атқарған, сонымен бірге көрнекті саясаткер, [[шешен]], әскери офицер, [[тарихшы]], [[Нобель сыйлығы]]на ие болған [[жазушы]] және әуесқой [[суретші]] ретінде де танымал.

== Таңдаулы шығармалары ==
* ''The Story of the Malakand Field Force'', 1898
* ''The River War'', 1899
* ''London to Ladysmith via Pretoria'', 1900
* ''Savrola'', 1900
* ''Ian Hamilton’s March'', 1901
* ''The World Crisis'', 1921—1923&amp;nbsp;жж., 5 тт.
** ''The Unknown War: The Eastern Front'', 1931
* ''My Early Life'', 1930
* ''Thoughts and Adventures'', 1932
* ''Great Contemporaries'', 1937
* ''Marlborough: His Life and Times'', 1933—1938, 4 тт.
* ''The Second World War'', 1948—1954, 6 тт.
* ''A History of the English-Speaking Peoples'', 1956—1958

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1927—1950}}
{{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Черчилль, Уинстон}}
[[Санат:Әулие Мартин шіркеуінің (Блейдон) зиратында жерленгендер]]
[[Санат:Хэрроу түлектері]]
[[Санат:Корольдік әскери училищесі түлектері]]
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания ішкі істер министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания жазушылары]]
[[Санат:Черчилльдер]]
[[Санат:Уинстон Черчилль| *]]
[[Санат:Ұлыбритания қазынашылық канцлерлері]]
[[Санат:Британ академиясы құрметті мүшелері]]
[[Санат:Гарвард университеті құрметті докторлары]]
[[Санат:АҚШ құрметті азаматтары]]
[[Санат:Ұлыбритания мемуаршылары]]
[[Санат:Ұлыбритания әскери тұтқындары]]
[[Санат:Ұлыбритания офицерлері]]
[[Санат:Инсульттан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Пошта маркаларындағы адамдар]]
[[Санат:Ақша бірліктеріндегі адамдар]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]]</text>
      <sha1>c5vemgad5vo5swn14h2dzr89jy5trjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ассимиляция (тілтану)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16129</id>
    <revision>
      <id>3685302</id>
      <parentid>3318501</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бегалиева Жанель</username>
        <id>187440</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Сөзді жөндедім</comment>
      <origin>3685302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6705" sha1="3qgjfl7hlg7engex871cmvs4r4szt1b" xml:space="preserve">''{{otheruses|Ассимиляция}}''

'''Ассимиляция''' ([[Ықпал]]) ({{lang-la|assimilatio}} - ықпал) - екі [[дыбыс]]тың айтылуы мен [[акустика]]сына қарай бір біріне [[ықпал]] ете үндесуі. [[Дауысты дыбыстар|Дауыстылармен]] [[Дауысты дыбыстар|дауыстылар]], [[дауыссыз дыбыстар|дауыссыздармен]] [[дауыссыз дыбыстар|дауыссыздар]] үндеседі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007.
 ISBN 9965-08-235-9&lt;/ref&gt;

[[Сөйлеу]] процесінде бір [[сөз]] екінші сөзбен, бір [[буын]] екінші буынмен өзінің [[екпін]]і, буыны, т. б. жақтарынан жиі қиюласатыны сияқты, бір [[дыбыс]] екінші [[дыбыс]]пен де үйлесіп, үндесіп тұрады.

[[Сингармонизм]] [[Дауысты дыбыстар|дауыстылардың]] үндесуі болып есептелсе, ''ассимиляция'', негізінде, [[дауыссыз дыбыстар|дауыссыздардың]] үндесуі болып есептеледі.

== Ерекшеліктері ==

*'''Ассимиляция толық түрде ұшырайды;''' басқаша айтқанда, бір [[дыбыс]] екінші дыбысты дәл өзіндей етіп, толық еліктіреді; мысалы: ''жаз / са, сүз / се'' (айтылуда: ''жасса, сүссе''); [[қосымша]]ның '''с''' дыбысы [[түбір]] [[сөз]]дің соңғы '''з''' дыбысын дәл өзіндей етіп толық еліктіріп отыр: жасалу орны жағынан да, жасалу жолы жағынан да, дауыс қатысы жағынан да — бұл екеуі бірдей. Сол сияқты, '''з + ш''' немесе '''с + ш''' түрінде екі дауыссыз қатар түрса '''ш + ш''' түріне айналады; мысалы: ''сөз + шең,'' ''жұмыс + шы'' (айтылуы: ''сөшшец, жұмышшы);'' '''ш + с''' болса да '''ш + ш''' түріне айналады: ''қаш + са, шаш + са'' (айтылуы: ''қашша, шашша);'' '''з + ж''' түрі '''ж + ж-ға''' айналады: ''боз жігіт'' (айтылуы: ''божжігіт);''

*'''Ассимиляция жарым-жартылай түрде ұшырайды;''' басқаша айтқанда, бір [[дыбыс]] екінші [[дыбыс]]ты дәл өзіндей етіп еліктірмей, бір жақты еліктіреді, мысалы: ''қаз + ға, тас + қа;'' осындағы түбірдің соңғы ұяң '''з''' дыбысының ауанымен [[қосымша]]ның басқы дыбысы да ұяңдап түр; түбірдің соңғы қатаң ''с'' дыбысының ауанымен қосымшаның басқы дыбысы да қатаң айтылып тұр. Сол сияқты, ''ақ ешкі'' дегеннің айтылуы ''ағешкі'' болып, өзінен кейінгі дауыстының ықпалымен '''қ''' дыбысы '''ғ''' дыбысына айналып түр; ал ''ақ бала'' дегеннің айтылуы ''ақпала'' болып, өзінен бұрынғы қатаң дыбыстың ықпалымен '''б''' дыбысы '''п''' дыбысына айналып тұр; ''бала + лар (ұй\лер), қыз + дар (кәз + дер), ат + тар (шәп + тер)'' жоғарыдағы ізбен үндесіп түр. Осы келтірілген мысалдардан мынаны көруге болады: бір дыбыс екінші дыбысты толық, дәл өзіндей етіп өзгертпей, бір ғана [[артикуляция]]лық белгі жағынан өзгертіп тұр; екінші сөзбен айтқанда, көршілес дыбыстар дауыс қатысы жағынан үндесіп түр: дыбыстар тіркесі үяң + қатаң (қатаң + үяң), үнді + қатаң (қатаң + үнді) немесе дауысты + қатаң, (қатаң + дауысты) түрде келмей, қатаң қатаңды тілеп, дауысты және үнді мен ұяң үяңды (немесе үндіні) тілеп тұр.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;

Жартылай түрдегі ''ассимиляция'' тілімізде өте жиі қолданылады. Ал, толық түрдегі ''ассимиляция'' [[қазақ тілі]]нде де, өзге тілдерде де тым сирек кездеседі.

Сөйтіп, бір сөз көлемінде (түбір мен қосымша аралығында) немесе бірнеше сөз көлемінде (сөздер аралығында) тетелес келген дыбыстардың үндесуін ''ассимиляция'' дейміз.&lt;ref&gt;'''Қазіргі қазақ тілі,''' Қазақ ССР Ғылым Академиясы, Алматы, 1954&lt;/ref&gt;

* '''Толымсыз ассимиляция''' - екі [[дыбыс]]тың жартылай [[ықпал]] етуі ({{lang-kk|Агіт + бай - Айт + пай ұяң дыбыстың қатаңға айналуы}}).
* '''Толымды ассимиляция''' - екі [[дыбыс]]тың қосылып, бірдей айтылуы нэтижесінде пайда болатын ''ассимиляция'' ({{lang-kk|Дос + жан - Дошшан}}).

== Тағы қараңыз ==

*[[Прогрессивтік ассимиляция]] (немесе ілгерілі ықпал).
*[[Регрессивтік ассимиляция]] (немесе кейінді ықпал).

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Фонетика]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>3qgjfl7hlg7engex871cmvs4r4szt1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биотехнология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19609</id>
    <revision>
      <id>3685300</id>
      <parentid>3544797</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қанат Аяла</username>
        <id>187441</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Әртүрлі сөзі бөлек жазылған сол сөзді бірге жаздым</comment>
      <origin>3685300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7296" sha1="b6i65ofxkzbvvc6w98c9h4ewlzmdmdr" xml:space="preserve">'''Биотехнология''' (''bios'' - тіршілік; ''thechnо''-өнер, шеберлік;''logos''-ғылым) - адамның қатысуымен тірі ағзаларда  биологиялық процестерді жүргізу барысында  жаңа өнім алу; экономикалық құнды заттарды алу үшін [[ген]] және [[жасуша]] деңгейінде өзгертілген биологиялық объектілерді құрастыру [[технология]]лары мен пайдалану жөніндегі [[ғылым]] және [[өндіріс]] саласы.

Биотехнология өнімнің өнімділігін оңтайландыруға көмектесу үшін әртүрлі салаларда қолданылады және негізінен [[фармакология]], ауыл шаруашылығы және қоршаған орта саласында қолданылады.

Биотехнологияның негізгі объектісі - тірі [[жасуша]]лар, атап айтқанда жануар, өсімдік текті жасушалар және [[микробтар]] немесе олардың биологиялық белсенді метаболиттері.
[[File:The Brewer designed and engraved in the Sixteenth. Century by J Amman.png|thumb| alt=A.| ''[[Алғашқы биотехнология]]''.]]
== Биотехнология тарихы ==
Алғаш рет «биотехнология» термині 1917 жылы [[Карл Эреки]] шошқаларды [[қант қызылшасы]]мен қоректендіру кезінде олардың өнімдерінің жоғарылауы жасалған жұмыстарының нәтижесінде берілген.

Биотехнологияның пайда болуы мен даму тарихында ғылыми пән ретінде голланд ғалымы Е.Хаувинк 5 кезеңді ажыратты.
* '''[[Пастер]] ғасырына дейінгі кезең''' (1865 жылы). Сыра, [[шарап]], [[нан]] өнімдері және [[сыра]] ашытқыларын,[[ірімшік]] алғандағы спирттік және [[сүт]] қышқылды ашытуды қолдану. [[Сірке Қышқылы|Сірке қышқылын]] және ферментативті өнімдерді алу.

* '''Пастер ғасырлық кезеңі''' (1866-1940 жж) - [[этанол]], [[бутанол]], [[ацетон]], [[глицерин]], органикалық қышқылдарды, вакциналарды өндіру. Канализациялық суды аэробты тазалау. [[Көмірсулар]]дан азықтық ашытқыларды өндіру.
* '''[[Антибиотик]]тер кезеңі''' (1940-1960жж) - тереңдетілген [[ферментация]] жолымен [[пенициллин]] және басқа [[антибиотик]]терді алу. [[Өсімдік]] жасушаларын дақылдау және вирустық вакциналарды алу. Стероидтардың микробиологиялық биотрансформациясы. 
* '''Меңгерілетін [[биосинтез]] кезеңі''' (1961-1975) - [[микроб]]ты [[мутант]]тар көмегімен амин қышқылдарын өндіру. Тазартылған ферменттік препараттар алу. Иммобилизацияланған ферменттерді және жасушаларды өндірістік қолдану. Канализациялық суларды анаэробты тазалау және биогаз алу. Бактериалды полисахаридтерді өндіру. 
* '''Жаңа биотехнология кезеңі''' (1973 жылдан бастап) - биосинтез агенттерін алу мақсатында жасушалық және генетикалық инженерияны қолдану. Моноклоналды антиденелерді өндіретін будандарды, протопласттарды және меристемді дақылдарды будандастырып алу. [[Эмбрион]]дарды трансплантациялау.

== Биотехнология салалары ==
Биотехнология ғылыми пән және өндірістік [[технология]] есебінде тірі [[жасуша]]ның биоөндіргіштік белсенділігін зерттеуге, сапалы өндірушілік қабілеті бар және әртүрлі салаларда: [[ауыл шаруашылығы]]нда; [[фармацевтика]]да; [[тағам өнеркәсібі]]нде; [[биоэнергетика]]да; қоршаған орта ремедиациясында; [[биоэлектроника]]да; тағы басқаларда қолданылады.

=== Ауыл шаруашылық биотехнология ===
[[Ауыл шаруашылығы|Ауыл шаруашылық]] және тұрмыстағы қалдықтар, автокөліктерден шығатын улы заттар, өндірістен және ірі қалалардан бөлінетін лас суларды тазартуда [[Микробиология|микробиологиялық]] биотехнологияның маңызы зор. Арам шөптерге, түрлі зиянды [[жәндіктер]]ге қарсы күресуде қолданылатын пестицидтердің адам үшін зиянды екені белгілі. Сондықтан [[Пестицидтер|пестицидтердің]] орнына экологиялық жағынан тиімді препараттар ([[энтобактерин]], [[дендробациллин]], [[битотоксибациллин]], [[гомелиндер]], т.б.)  биотехнологияның көмегімен алынады. Топырақтың құнарлылығын арттырып, жоғары сапалы өнім алуда да биотехнологияның маңызы зор. Мысалы, ауа азотын пайдаланып, онымен қоректенетін микроорганизмдердің ([[азотобактер]], т.б.) көмегімен [[бактериялық тыңайтқыштар]] ([[нитрагин]], т.б.) дайындалады. [[Мал шаруашылығы]]нда, азықтық [[жемшөп]]ке құнарлығын арттыру үшін ферменттер ([[аминосубтилин]], [[протосубтилин]], т.б.) қосады, соның нәтижесінде жемшөп құрамындағы күрделі қосылыстар ([[лигнин]], [[целлюлоза]], т.б.) жақсы ыдырайды.&lt;ref&gt;	Әлмағамбетов К.Х. Биотехнология негіздері. Астана, 2006. 213 б.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

[[Санат:Биотехнология| ]]</text>
      <sha1>b6i65ofxkzbvvc6w98c9h4ewlzmdmdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астана Арена</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21627</id>
    <revision>
      <id>3685131</id>
      <parentid>3611680</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Концерттер: Қайрат Нұртастың 2015 және 2026 жылғы концерттері, дереккөздермен</comment>
      <origin>3685131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8302" sha1="68kjz7lkynh0pzlbycfj9o5x6hleg3p" xml:space="preserve">{{Стадион
 |атауы               = Астана Арена
 |толық атауы         = 
 |шынайы атауы        = 
 |бұрынғы атаулары    = 
 |бейресми атауы      = 
 |логотипі            = 
 |логотип ені         = 
 |суреті              = Astana Arena (inside interior).JPG
 |ені                 = 
 |сурет атауы         = 
| lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 6|lat_sec = 29
| lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 24|lon_sec = 6
  |region             = 
  |CoordScale         = 
 |санат               = [[УЕФА стадиондар рейтингі|'''4-санаттағы УЕФА стадионы''']]&lt;br&gt;{{Rating|4|4}}
 |орналасуы           = [[Астана]], [[Қазақстан]]
 |қаланғаны           = 
 |салынған            = 2009
 |жаңартылған         = 
 |иесі                = 
 |басқарушы компания  = 
 |мердігер            = 
 |құрылыс құны        = $ 182 млн
 |жаңартылған құны    =  
 |ашылған             = 3 шілде 2009 жылы
 |жабылды             = 
 |қиратылды           = 
 |сәулетші            = [[Populous (компания)|Populous]]
 |команда             = [[Астана (футбол клубы)|Астана]] және [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]
 |сыйымдылығы         = 30 200
 |рекордтық келушілер саны  = 
 |габариттері               = 105×68 [[метр|м]]
 |алаң беті                 = 
 |жүгіретін жол ұзындығы    = 
 |материалы           = 
 |сайты               = 
 |ортаққор            = Astana Arena
 |позициялық карта    = Қазақстан
 |карта ені           = 
}}
'''Астана Арена''' — [[Қазақстан]]ның бас қаласы [[Астана]]да орналасқан стадион. Бұл стадионға 30 200 көрермен сияды. Әлемдегі қозғалмалы шатыры бар алты стадионның құрамына кіреді.

Стадион бастапқыда, ресми ашылу күнінде де қазақтың атақты күрескері [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]ның құрметіне '''Қажымұқан Стадионы'''  деп аталған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.kz/news/v-astane-otkryit-stadion-kajyimukan|title=Астанада «Қажымұқан» стадионы ашылды|publisher=sports.kz|language=|accessdate=|date=2009-07-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FeOpAwic|archivedate=2013-04-05}}&lt;/ref&gt; Кейінірек, стадион оның ағымдағы '''Астана Арена''' атауын алды.

Стадион, ең алдымен [[футбол]]ға бағытталған, сонымен қатар, елдің сүйікті спорт  түрлеріне, соның ішінде күрес, дзюдо және бокс, басқа да спорт іс-шараларға арналған болуы мүмкін.

Арена 33 000 орындық екі деңгейлі құрылымы бар ірі амфитеатр ретінде ойластырылған: 16 000 орындық төменгі террассалар, қоршаған, және 17 000 орындық жоғарғы жағдай, батыс және шығыс жағында ілулі.

Жылжымалы шатыры 20 [[минут]]та ашылып-жабылады. Стадионның алаңы жасанды және әлемдік деңгейдегі ойындарды және концерттерді өткізуге бейімделген.

== Тарихы ==
&quot;Астана Аренада&quot; [[2009 жыл]]дың [[3 шілде]]де ашылған болатын және бұл стадиондағы ең бірінші ойыны сол күні [[Астана (футбол клубы)|Локомотив (Астана)]] пен [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстанның жастар құрама командасы]] арасында өткен болатын. Бұл ойынның төрешісі әйгілі италяндық [[Пьерлуиджи Коллина]] болатын, ал доппен алғашқы соққыны Қазастанның президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] орындаған болатын. Осы екі командалардың кұрамында, өздерінің ойыншыларыменен қатар, қонаққа шақырылған &quot;жұлдыздарда&quot; ойнаған болатын. Қазақстанның жастар құрама командасына — Грузия құрамасының және италяндық &quot;[[Милан (футбол клубы)|Милан]]&quot; клубының қорғаушысы [[Каха Каладзе]] мен Украин құрамасының шабуылшысы [[Андрей Николаевич Шевченко|Андрей Шевченко]], ал «Локомотив» құрамында — атақты түрік ойыншылар [[Хасан Шаш]] және [[Хакан Шүкір|Хакан Шүкур]] ойнады.

[[Сурет:2013 Kazakhstan Super Cup on Astana Arena.jpg|нобай|оңға|350px|Астана Аренада өткен ФК «Шахтёр» мен ФК «Астана» арасындағы Қазақстан Суперкубогы үшін матчы.]]
[[Сурет:aziada2011.jpg|нобай|оңға|350px|VІІ қысқы Азия ойындарының ашылу салтанаты]]
[[VІІ қысқы Азия ойындары|7-Азиада қысқы ойындарының]] салтанатты ашылуы осы &quot;Астана Аренада&quot; өткен болатын.

== Стадионның негізгі сипаттамалары ==
[[Сурет:Astana Arena (inside interior).JPG|нобай|оңға|350px|Астана Аренаның ішкі көрінісі]]
* 4 мінбе - оңтүстік, солтүстік, батыс және шығыс.
* Сыйымдылығы - 30 000 көрермен.
* Алаңның өлшемі - 105 х 68 метр.
* Қақпағы - жасанды.
* Орындықтар - пластикалық.
* VIP - орындар.
* Шешінетін бөлме - 4.
* Төрешілер бөлмесі.
* 100 адам үшін 4 [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] бөлмесі.
* Замаңға сай 2 есеп тақтасы.
* Жаттығу залы.

== Концерттер ==
* 2015 жылғы 12 желтоқсанда Қайрат Нұртастың шығармашылығының 10 жылдығына арналған «Мен ғашықпын» мерейтойлық концерті өтті (шамамен 30 мың көрермен)&lt;ref name=&quot;ratel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ratel.kz/pr/kak_kajrat_nurtas_provel_10_let_mezhdu_dvumja_kontsertami_na_stadione|title=Как Кайрат Нуртас провел 10 лет между двумя концертами на стадионе|website=Ratel.kz|date=2025-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы 27 қыркүйекте Қайрат Нұртастың 20 жылдық мерейтойына арналған «Сахнада 20 жыл» концерті өтті&lt;ref name=&quot;nur-ast&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2434275-kayrat-nurtas-sobral-stadion-v-astane-kak-proshel-yubileynyy-koncert-artista/|title=Кайрат Нуртас собрал стадион в Астане: как прошел юбилейный концерт артиста|website=Nur.kz|date=2026-09-28|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астана спорт нысандары]]
[[Санат:Қазақстан стадиондары]]
[[Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары]]
[[Санат:Стадиондар]]


{{stadium-stub}}</text>
      <sha1>68kjz7lkynh0pzlbycfj9o5x6hleg3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абылайкет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25066</id>
    <revision>
      <id>3685289</id>
      <parentid>3664296</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX ғасыр */</comment>
      <origin>3685289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14791" sha1="c80ce52nm4r43sghjruykd8b24yq09c" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Абылайкит ғибадатханасы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Абылайкит (Париж,1690).jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = 1690 жылы [[Париж]] қаласында жарық көрген картадағы Абылайкит ғибадатханасы (''Residence du Prince Ablay'')
| позициялық карта   = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы = 
| құрылысы басталды  = 1654 жыл
| құрылысы аяқталды  = 1657 жыл
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Абылайкет ғибадатханасы''' ({{lang-mn|Аблайн хийд}}, [[орыс тілі|орыс.]] ''Аблакет, Аблайн-хит, Аблайкит, Аблайн-кит'') — XVII ғасырдың орта кезінде (шамамен 1654-1657 жылдары) [[ойраттар|ойрат]] тайшысы [[Абылай тайшы|Абылайдың]] салдырған қамалы. [[Өскемен|Өскемен қаласынан]] оңтүстікке қарай 60 шақырым жерде, [[Сібе|Сібе өзенінің]] жоғарғы ағысында, Қалба тауының етегінде орналасқан (қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] [[Ұлан ауданы|Ұлан ауданы]]).

== Тарихы ==
[[File:Ablai-taishi.jpg|thumb|left|180px|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] жылнамасындағы [[Абылай тайшы|Абылай тайшының]] бейнесі]]
Ғибадатхана туралы тұңғыш деректерді 1654 жылы қытай билеушісімен келіссөз жүргізуге жіберілген орыс елшісі Ф.И.Байков қалдырған.
Ғибадатхана 1660 жылы Абылайдың туған ағасы Цэцэнның, 1663-1665 жылдары билікке қол жеткізген Сэнгэнның, ал 1671 жылы Сэнгэнды өлтіріп, таққа отырған [[Қалдан Бошоқты|Қалдан-Бошоқтының]] шабуылдарына ұшыраған.

== Зерттеу жұмыстары ==
=== XVIII ғасыр ===

Ғибадатхана [[Витсен Николас Корнелий|Н.-К. Витсеннің]] [[Амстердам]] қаласында 1692 жылы жарық көрген «Солтүстік және Шығыс Тартария» еңбегінде және 1687-1698 жылғы «Ұлы Тартария» картасында «Абылай бекінісі» (''Ablaische Sterktens'') атауымен кездеседі. [[Ресей ғылымдар академиясы|Ресей Ғылым академиясында]] В.А.Шишковтың 1735 жылғы экспедициясы барысында жиналған ғибадатхана туралы сипаттамасы, ал [[Екатеринбург]] қаласының облыстық архивінде ғибадатхананың сұлбасы сақтаулы. Осында [[Санкт-Петербург|Петербургтегі]] Азиялық мұражайдың ашылуына бастау болған қолжазбалар табылды. Қазақ даласын «Азияның барлық жеріне қақпа» санаған [[I Пётр|І Петрдің]] ғибадатханаға деген қызығушылығы арта түсті. Осыған орай Ертіс даласына 1715-1716 жылдары [[Бухгольц Экспедициясы|И.Д.Бухгольцтың]], 1720 жылы [[Лихарёв Экспедициясы|И.М.Лихаревтің экспедициялары]] жөнелтілді.
Аблайнкит туралы қысқаша мәліметтер [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И.фон Страленберг]] (1730), [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] (1750), Гмелин (1751), [[Петер Симон Паллас|П.С.Паллас]] (1786), Фальке (1824) сияқты танымал саяхаттанушылардың еңбектерінде кездеседі.
XVIII ғасырдың 20-шы жылдары ғибадатханың айналасында мүсіндер, металдан жасалған кішігірім бұйымдар, тибет және моңғол қолжазбалары табылып, Петербургке жеткізілді. І Петрдің бұйрығы бойынша қолжазбалардың бір бөлігі шығыс тілдерінің мамандары ағайынды Мишель және Этьен Фурмондарға Парижге жіберілді. [[Еуропа|Еуропадағы]] шығыстанудың даму деңгейі төмен болғандықтан, қолжазбаларды аудару жұмыстары сәтсіз аяқталды. Кейіннен бұл жазбалардың моңғол-тибет тілінде жазылған, көбіне діни мағынада екені анықталды. Қолжазбалар мен кітаптардың кейбір нұсқалары Париж кітапханасы мен Санкт-Петребургтегі Шығыс елдерін зерттеу институтының кітапханасында сақтаулы. Жазбаларды тілші-ғалым Н. Невский толық зерттеп, жарыққа шығарды.
Ф.И. фон Страленбергтің 1730 жылы жарияланған «Ресей және Ұлы Тартария» картасында ғибадатхананың нақты орны мен сипаттамасы бар. Картада Ертістің сол жағалауындағы бекініс ''Ablaket'', ал айналасындағы аумақ «Абылай даласы» (''Step Ablai'') ретінде кездеседі.

=== XIX ғасыр ===

Кейін қазақ даласында ғылыми-зертеу жұмыстарын жүргізген Г. Спасский, С. Черников т.б. ғалымдар өз еңбектерінде Абылайкит ғибадатханасы туралы пікір айтқан. Қамал моңғол-тибет стилінде салынғанымен, онда жергілікті Дешті-Қыпшақ дәстүріндегі құрылыс үлгілері де қолданылған. Бұл белгілер қамалды салуға сырттан әкелінген шеберлермен бірге жергілікті халық ісмерлері де қатынасқанын көрсетеді. Абылайкит ғибадатханасы жан-жағы терең сай, жоталармен қоршалған, таудың етегіне тірей салынған. Биіктігі 3 м, қабырғасының қалыңдығы 1,5 м. Қамал қабырғасын бірыңғай граниттен қалап, қақпаларын оңтүстік жағынан шығарған. Қамал ішінде үш үйдің орны сақталған. Оның ең үлкені мінәжат ететін ғибадатхана, қалған екеуі кісі жиылатын үлкен зал мен асхана. Үстіңгі қабатта тұрақжайлар болған. Ғибадатхана қабырғалары әшекейленген. Онда адам суреттері, нақыш жазулар жазылып, түрлі мүсін-бейнелермен безендірілген. Көшпелілердің 17 ғасырдағы сәулет өнерінің үлгісі болып табылатын Абылайкит ғибадатханасы 1670 жылы [[қалмақтар]] арасындағы өзара бақталастық соғыстар кезінде құлатылған.

=== XX ғасыр ===

1935 және 1937 жылдары ескерткішті археолог [[Черников Сергей Сергеевич|С.С.Черников]] зерттеген.
1949 жылы ҚазКСР-і Министрлер Кеңесінің қаулысымен ғибадатхана мен оның аумағы республиканың қорғауына алынды.
1980 жылы күзет тақтайшалары орнатылып, жаңа сұлба дайындалған.
1990-1991 жылдары ғибидатхананы зертеу жұмыстарын Шығыс-Қазақстанның өлкелік мұражайының қызметкерлері жүргізген. Тұңғыш рет қамалдың топографиялық суреттері жасалып, толық сұлбасы дайындалып, видеофильм түсірілген.

=== XXI ғасыр ===

2016 жылы Шығыс-Қазақстан облысының әкімі Д.К. Ахметовтың бастамасымен шығыс Қазақстандағы тарихи ескерткіштерді кешенді зерттеу бағдарламасы жүзеге асырыла бастады.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Аблайн-кит (Беллин).jpg|thumb|left|Н.Беллиннің 1750 жылы жарық көрген еңбегіндегі ғибадатхананың суреті]]
 |[[File:Аблайн-кит (Паллас).jpg|thumb|Ғибадатхананың ішкі құрылысы (П.С.Паллас)]]
 |[[File:Аблайн-кит (1750).jpg|thumb|left|Ғибадатхананың картадағы орны мен сұлбасы (1750)]]
 |[[File:Аблайн-кит (Спасский).jpg|thumb|left|Аблайнкит (Г.И.Спасский, 1818)]]
 |[[File:Ablaikit 2018.jpg|thumb|Абылайкит ғибадатханасындағы 2018 жылғы қазба жұмыстары]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Андрианов А.А.'' Материалы по археологии Усть-Каменогорского уезда // Труды Семипалатин-ского окружного музея. – Вып. 2. – Семипалатинск, 1929.
* ''Байпаков K.M., Ерофеева И.В., Казизов Е.С., Ямпольская Н.В.'' Буддийский монастырь Аблай-хит. - Алматы: ТОО «Археологическая экспертиза, 2019. - 400 с., илл.
* ''Гмелин И.Г.'' Семь палат и Аблай-кит: описание двух монастырей на верхнем Иртыше (отры-вок из «Путешествия по Сибири в 1733-1743 гг.». Геттинген, 1751) // Россия, Сибирь и Централь-ная Азия (взаимодействие народов и культур). – Барнаул, 1999. – С.132-136.
* ''Никитин В.'' Краткое описание памятников древности Семипалатинской области. – Известия Императорской археологической комиссии. – Вып.1. – СПб., 1901.
* ''Паллас П.С.'' Путешествие по разным местам Российского государства. – Ч.2. – Кн.2. – СПб., 1786.
* ''Спасский Г.И.'' О древних развалинах в Сибири // Сибирский вестник. – Ч.3. – СПб, 1818. – С.52-107.
* ''Яхонтова Н.С.'' Рукописное наследие ойратов в собрании Института восточных рукописей РАН // Проблемы изучения нематериального культурного наследия народов Казахстана и Цен-тральной Азии: топонимика, эпиграфика, искусство. Сборник материалов международной кон-ференции, г. Астана, 18-19 ноября 2014 г. – Алматы, 2014.

{{Шығыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Буддизм]]</text>
      <sha1>c80ce52nm4r43sghjruykd8b24yq09c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685290</id>
      <parentid>3685289</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXI ғасыр */</comment>
      <origin>3685290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14846" sha1="ozrqywzexmbofr88igsgsmgdo27tu6x" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Абылайкит ғибадатханасы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Абылайкит (Париж,1690).jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = 1690 жылы [[Париж]] қаласында жарық көрген картадағы Абылайкит ғибадатханасы (''Residence du Prince Ablay'')
| позициялық карта   = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы = 
| құрылысы басталды  = 1654 жыл
| құрылысы аяқталды  = 1657 жыл
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Абылайкет ғибадатханасы''' ({{lang-mn|Аблайн хийд}}, [[орыс тілі|орыс.]] ''Аблакет, Аблайн-хит, Аблайкит, Аблайн-кит'') — XVII ғасырдың орта кезінде (шамамен 1654-1657 жылдары) [[ойраттар|ойрат]] тайшысы [[Абылай тайшы|Абылайдың]] салдырған қамалы. [[Өскемен|Өскемен қаласынан]] оңтүстікке қарай 60 шақырым жерде, [[Сібе|Сібе өзенінің]] жоғарғы ағысында, Қалба тауының етегінде орналасқан (қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] [[Ұлан ауданы|Ұлан ауданы]]).

== Тарихы ==
[[File:Ablai-taishi.jpg|thumb|left|180px|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] жылнамасындағы [[Абылай тайшы|Абылай тайшының]] бейнесі]]
Ғибадатхана туралы тұңғыш деректерді 1654 жылы қытай билеушісімен келіссөз жүргізуге жіберілген орыс елшісі Ф.И.Байков қалдырған.
Ғибадатхана 1660 жылы Абылайдың туған ағасы Цэцэнның, 1663-1665 жылдары билікке қол жеткізген Сэнгэнның, ал 1671 жылы Сэнгэнды өлтіріп, таққа отырған [[Қалдан Бошоқты|Қалдан-Бошоқтының]] шабуылдарына ұшыраған.

== Зерттеу жұмыстары ==
=== XVIII ғасыр ===

Ғибадатхана [[Витсен Николас Корнелий|Н.-К. Витсеннің]] [[Амстердам]] қаласында 1692 жылы жарық көрген «Солтүстік және Шығыс Тартария» еңбегінде және 1687-1698 жылғы «Ұлы Тартария» картасында «Абылай бекінісі» (''Ablaische Sterktens'') атауымен кездеседі. [[Ресей ғылымдар академиясы|Ресей Ғылым академиясында]] В.А.Шишковтың 1735 жылғы экспедициясы барысында жиналған ғибадатхана туралы сипаттамасы, ал [[Екатеринбург]] қаласының облыстық архивінде ғибадатхананың сұлбасы сақтаулы. Осында [[Санкт-Петербург|Петербургтегі]] Азиялық мұражайдың ашылуына бастау болған қолжазбалар табылды. Қазақ даласын «Азияның барлық жеріне қақпа» санаған [[I Пётр|І Петрдің]] ғибадатханаға деген қызығушылығы арта түсті. Осыған орай Ертіс даласына 1715-1716 жылдары [[Бухгольц Экспедициясы|И.Д.Бухгольцтың]], 1720 жылы [[Лихарёв Экспедициясы|И.М.Лихаревтің экспедициялары]] жөнелтілді.
Аблайнкит туралы қысқаша мәліметтер [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И.фон Страленберг]] (1730), [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] (1750), Гмелин (1751), [[Петер Симон Паллас|П.С.Паллас]] (1786), Фальке (1824) сияқты танымал саяхаттанушылардың еңбектерінде кездеседі.
XVIII ғасырдың 20-шы жылдары ғибадатханың айналасында мүсіндер, металдан жасалған кішігірім бұйымдар, тибет және моңғол қолжазбалары табылып, Петербургке жеткізілді. І Петрдің бұйрығы бойынша қолжазбалардың бір бөлігі шығыс тілдерінің мамандары ағайынды Мишель және Этьен Фурмондарға Парижге жіберілді. [[Еуропа|Еуропадағы]] шығыстанудың даму деңгейі төмен болғандықтан, қолжазбаларды аудару жұмыстары сәтсіз аяқталды. Кейіннен бұл жазбалардың моңғол-тибет тілінде жазылған, көбіне діни мағынада екені анықталды. Қолжазбалар мен кітаптардың кейбір нұсқалары Париж кітапханасы мен Санкт-Петребургтегі Шығыс елдерін зерттеу институтының кітапханасында сақтаулы. Жазбаларды тілші-ғалым Н. Невский толық зерттеп, жарыққа шығарды.
Ф.И. фон Страленбергтің 1730 жылы жарияланған «Ресей және Ұлы Тартария» картасында ғибадатхананың нақты орны мен сипаттамасы бар. Картада Ертістің сол жағалауындағы бекініс ''Ablaket'', ал айналасындағы аумақ «Абылай даласы» (''Step Ablai'') ретінде кездеседі.

=== XIX ғасыр ===

Кейін қазақ даласында ғылыми-зертеу жұмыстарын жүргізген Г. Спасский, С. Черников т.б. ғалымдар өз еңбектерінде Абылайкит ғибадатханасы туралы пікір айтқан. Қамал моңғол-тибет стилінде салынғанымен, онда жергілікті Дешті-Қыпшақ дәстүріндегі құрылыс үлгілері де қолданылған. Бұл белгілер қамалды салуға сырттан әкелінген шеберлермен бірге жергілікті халық ісмерлері де қатынасқанын көрсетеді. Абылайкит ғибадатханасы жан-жағы терең сай, жоталармен қоршалған, таудың етегіне тірей салынған. Биіктігі 3 м, қабырғасының қалыңдығы 1,5 м. Қамал қабырғасын бірыңғай граниттен қалап, қақпаларын оңтүстік жағынан шығарған. Қамал ішінде үш үйдің орны сақталған. Оның ең үлкені мінәжат ететін ғибадатхана, қалған екеуі кісі жиылатын үлкен зал мен асхана. Үстіңгі қабатта тұрақжайлар болған. Ғибадатхана қабырғалары әшекейленген. Онда адам суреттері, нақыш жазулар жазылып, түрлі мүсін-бейнелермен безендірілген. Көшпелілердің 17 ғасырдағы сәулет өнерінің үлгісі болып табылатын Абылайкит ғибадатханасы 1670 жылы [[қалмақтар]] арасындағы өзара бақталастық соғыстар кезінде құлатылған.

=== XX ғасыр ===

1935 және 1937 жылдары ескерткішті археолог [[Черников Сергей Сергеевич|С.С.Черников]] зерттеген.
1949 жылы ҚазКСР-і Министрлер Кеңесінің қаулысымен ғибадатхана мен оның аумағы республиканың қорғауына алынды.
1980 жылы күзет тақтайшалары орнатылып, жаңа сұлба дайындалған.
1990-1991 жылдары ғибидатхананы зертеу жұмыстарын Шығыс-Қазақстанның өлкелік мұражайының қызметкерлері жүргізген. Тұңғыш рет қамалдың топографиялық суреттері жасалып, толық сұлбасы дайындалып, видеофильм түсірілген.

=== XXI ғасыр ===

2016 жылы Шығыс-Қазақстан облысының әкімі [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Д.К. Ахметовтың]] бастамасымен шығыс Қазақстандағы тарихи ескерткіштерді кешенді зерттеу бағдарламасы жүзеге асырыла бастады.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Аблайн-кит (Беллин).jpg|thumb|left|Н.Беллиннің 1750 жылы жарық көрген еңбегіндегі ғибадатхананың суреті]]
 |[[File:Аблайн-кит (Паллас).jpg|thumb|Ғибадатхананың ішкі құрылысы (П.С.Паллас)]]
 |[[File:Аблайн-кит (1750).jpg|thumb|left|Ғибадатхананың картадағы орны мен сұлбасы (1750)]]
 |[[File:Аблайн-кит (Спасский).jpg|thumb|left|Аблайнкит (Г.И.Спасский, 1818)]]
 |[[File:Ablaikit 2018.jpg|thumb|Абылайкит ғибадатханасындағы 2018 жылғы қазба жұмыстары]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Андрианов А.А.'' Материалы по археологии Усть-Каменогорского уезда // Труды Семипалатин-ского окружного музея. – Вып. 2. – Семипалатинск, 1929.
* ''Байпаков K.M., Ерофеева И.В., Казизов Е.С., Ямпольская Н.В.'' Буддийский монастырь Аблай-хит. - Алматы: ТОО «Археологическая экспертиза, 2019. - 400 с., илл.
* ''Гмелин И.Г.'' Семь палат и Аблай-кит: описание двух монастырей на верхнем Иртыше (отры-вок из «Путешествия по Сибири в 1733-1743 гг.». Геттинген, 1751) // Россия, Сибирь и Централь-ная Азия (взаимодействие народов и культур). – Барнаул, 1999. – С.132-136.
* ''Никитин В.'' Краткое описание памятников древности Семипалатинской области. – Известия Императорской археологической комиссии. – Вып.1. – СПб., 1901.
* ''Паллас П.С.'' Путешествие по разным местам Российского государства. – Ч.2. – Кн.2. – СПб., 1786.
* ''Спасский Г.И.'' О древних развалинах в Сибири // Сибирский вестник. – Ч.3. – СПб, 1818. – С.52-107.
* ''Яхонтова Н.С.'' Рукописное наследие ойратов в собрании Института восточных рукописей РАН // Проблемы изучения нематериального культурного наследия народов Казахстана и Цен-тральной Азии: топонимика, эпиграфика, искусство. Сборник материалов международной кон-ференции, г. Астана, 18-19 ноября 2014 г. – Алматы, 2014.

{{Шығыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Буддизм]]</text>
      <sha1>ozrqywzexmbofr88igsgsmgdo27tu6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Автономия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25085</id>
    <revision>
      <id>3685023</id>
      <parentid>3684638</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2905" sha1="oex9l9xrbu6scppvaf3h1h0rm7ec1g4" xml:space="preserve">'''Автономия'''&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. — 569 б. ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;Дербестік ([[грек тілі|грекше]]: ''autos'' — өзі, ''nomos'' — заң, тәуелсіздік) — мемлекет аумағында жинақы, топтасып өмір сүретін әлеуметтік [[қауымдастық]]қа берілетін ішкі өзін-өзі басқару мүмкіншілігі немесе мемлекеттік билікті өзінше жүзеге асыру. Мемлекеттік құрылым құрамында [[конституция]]мен бекітілген, салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси субъектілердің өзінше қызмет ету құқы.

Мәдени, ұлттық, аумақтық түрлері болады. Әдетте, тілдік, тұрмыстық және экономикалық ерекшеліктері бар аймақтарда жүзеге асырылады. Көп этносты мемлекеттерде автономия ұлт мәселесін шешудің мемлекеттік-құқықтық тәсілі ретінде жиі пайдаланылатын, әрі белгілі аумақ шегінде қалыптасып, дамитын мемлекеттік құрылым. [[Дербес]]тік деңгейіне қарай ұлттық автономия &quot;''ұлттық- аумақтық''&quot; және &quot;ұлттық-мәдени&quot; деп ажыратылады. [[1920 жыл|1920]]—[[1936 жыл|1936]] жылдары Қазақстан саяси-ұлттық құрылым ретінде [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамынан автономия алды.

Автономия әлемнің бірқатар елдерінде кездеседі. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың федералды штаттары, [[Испания]]да — [[Каталония]], [[Баски|Баскі]] мен [[Галисия]], Канададағы - [[Квебек|Квебек штаты]], [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] - автономдық республикалар, т. б.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Халықаралық құқық]]
[[Санат:Кибернетика]]
[[Санат:Өзін өзі басқару]]
[[Санат:Индивидуализм]]</text>
      <sha1>oex9l9xrbu6scppvaf3h1h0rm7ec1g4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685024</id>
      <parentid>3685023</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2905" sha1="41qu7761qa0b8i7l4nu4gclmggq6k26" xml:space="preserve">'''Автономия'''&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. — 569 б. ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;Мұхтарият ([[грек тілі|грекше]]: ''autos'' — өзі, ''nomos'' — заң, тәуелсіздік) — мемлекет аумағында жинақы, топтасып өмір сүретін әлеуметтік [[қауымдастық]]қа берілетін ішкі өзін-өзі басқару мүмкіншілігі немесе мемлекеттік билікті өзінше жүзеге асыру. Мемлекеттік құрылым құрамында [[конституция]]мен бекітілген, салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси субъектілердің өзінше қызмет ету құқы.

Мәдени, ұлттық, аумақтық түрлері болады. Әдетте, тілдік, тұрмыстық және экономикалық ерекшеліктері бар аймақтарда жүзеге асырылады. Көп этносты мемлекеттерде автономия ұлт мәселесін шешудің мемлекеттік-құқықтық тәсілі ретінде жиі пайдаланылатын, әрі белгілі аумақ шегінде қалыптасып, дамитын мемлекеттік құрылым. [[Дербес]]тік деңгейіне қарай ұлттық автономия &quot;''ұлттық- аумақтық''&quot; және &quot;ұлттық-мәдени&quot; деп ажыратылады. [[1920 жыл|1920]]—[[1936 жыл|1936]] жылдары Қазақстан саяси-ұлттық құрылым ретінде [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамынан автономия алды.

Автономия әлемнің бірқатар елдерінде кездеседі. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың федералды штаттары, [[Испания]]да — [[Каталония]], [[Баски|Баскі]] мен [[Галисия]], Канададағы - [[Квебек|Квебек штаты]], [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] - автономдық республикалар, т. б.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Халықаралық құқық]]
[[Санат:Кибернетика]]
[[Санат:Өзін өзі басқару]]
[[Санат:Индивидуализм]]</text>
      <sha1>41qu7761qa0b8i7l4nu4gclmggq6k26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685037</id>
      <parentid>3685024</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56298-60|~2026-56298-60]] ([[User talk:~2026-56298-60|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3683111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2887" sha1="ae9k5vl47zjm71yrnt3chwibuppcsne" xml:space="preserve">'''Автономия'''&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. — 569 б. ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt; ([[грек тілі|грекше]]: ''autos'' — өзі, ''nomos'' — заң, тәуелсіздік) — мемлекет аумағында жинақы, топтасып өмір сүретін әлеуметтік [[қауымдастық]]қа берілетін ішкі өзін-өзі басқару мүмкіншілігі немесе мемлекеттік билікті өзінше жүзеге асыру. Мемлекеттік құрылым құрамында [[конституция]]мен бекітілген, салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси субъектілердің өзінше қызмет ету құқы.

Мәдени, ұлттық, аумақтық түрлері болады. Әдетте, тілдік, тұрмыстық және экономикалық ерекшеліктері бар аймақтарда жүзеге асырылады. Көп этносты мемлекеттерде автономия ұлт мәселесін шешудің мемлекеттік-құқықтық тәсілі ретінде жиі пайдаланылатын, әрі белгілі аумақ шегінде қалыптасып, дамитын мемлекеттік құрылым. [[Дербес]]тік деңгейіне қарай ұлттық автономия &quot;''ұлттық- аумақтық''&quot; және &quot;ұлттық-мәдени&quot; деп ажыратылады. [[1920 жыл|1920]]—[[1936 жыл|1936]] жылдары Қазақстан саяси-ұлттық құрылым ретінде [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамынан автономия алды.

Автономия әлемнің бірқатар елдерінде кездеседі. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың федералды штаттары, [[Испания]]да — [[Каталония]], [[Баски|Баскі]] мен [[Галисия]], Канададағы - [[Квебек|Квебек штаты]], [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] - автономдық республикалар, т. б.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Халықаралық құқық]]
[[Санат:Кибернетика]]
[[Санат:Өзін өзі басқару]]
[[Санат:Индивидуализм]]</text>
      <sha1>ae9k5vl47zjm71yrnt3chwibuppcsne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аргумент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25558</id>
    <revision>
      <id>3684992</id>
      <parentid>2796563</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56530-30</username>
        <id>187407</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2655" sha1="9na0vt7lu6icqfoyrke5pd25v3dvvzv" xml:space="preserve">'''Аргумент, Уәж''' (лат. argumentum – нәрсе, пән, белгі) –
* 1) философияда – пікір, ойдың немесе теорияның ақиқаттығына келтірілетін дәлел. Логикада дәлелдеудің негізгі алғышарты ғана емес, пікір мен идеяның толық негізі ретінде де қаралады. Оған қойылатын жалпы талаптар: ақ II. ''' Аргумент ''' (Argument) - 
* 1) программада кездесетін тәуелсіз айнымалының мәні; 
* 2) электрондық кестедегі элемент орнын анықтайтын сан. Көбінесе тор немесе блок адресі ретінде, нақты сан түрінде де болады;
* 3) мәліметтерді анықтауға арналған программалық модульді немесе программаның осы модульге жіберілетін элементтерін шақыру кезінде пайдаланылатын тұрақты айнымалы немесе өрнек.&lt;ref&gt;
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;
* 4) математикада - өзгерісіне, басқа бір [[функция]] деп аталатын [[шама]]ның өзгерісі тәуелді болатын тәуелсіз айнымалы шама. Бұл шама функцияның [[анықталу аймғы|анықталу аймағының]] [[элемент]]і болады.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{уики}}
{{Логика}}
[[Санат:Логика]]
[[Санат:Алгебра]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]
[[Санат:Аргументтер]]</text>
      <sha1>9na0vt7lu6icqfoyrke5pd25v3dvvzv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684995</id>
      <parentid>3684992</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56530-30</username>
        <id>187407</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2654" sha1="rbeoq1cds84nhaeh10zv3zrfngx2ek3" xml:space="preserve">'''Аргумент, Уәж'''(лат. argumentum – нәрсе, пән, белгі) –
* 1) философияда – пікір, ойдың немесе теорияның ақиқаттығына келтірілетін дәлел. Логикада дәлелдеудің негізгі алғышарты ғана емес, пікір мен идеяның толық негізі ретінде де қаралады. Оған қойылатын жалпы талаптар: ақ II. ''' Аргумент ''' (Argument) - 
* 1) программада кездесетін тәуелсіз айнымалының мәні; 
* 2) электрондық кестедегі элемент орнын анықтайтын сан. Көбінесе тор немесе блок адресі ретінде, нақты сан түрінде де болады;
* 3) мәліметтерді анықтауға арналған программалық модульді немесе программаның осы модульге жіберілетін элементтерін шақыру кезінде пайдаланылатын тұрақты айнымалы немесе өрнек.&lt;ref&gt;
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;
* 4) математикада - өзгерісіне, басқа бір [[функция]] деп аталатын [[шама]]ның өзгерісі тәуелді болатын тәуелсіз айнымалы шама. Бұл шама функцияның [[анықталу аймғы|анықталу аймағының]] [[элемент]]і болады.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{уики}}
{{Логика}}
[[Санат:Логика]]
[[Санат:Алгебра]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]
[[Санат:Аргументтер]]</text>
      <sha1>rbeoq1cds84nhaeh10zv3zrfngx2ek3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684996</id>
      <parentid>3684995</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:26:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56530-30|~2026-56530-30]] ([[User talk:~2026-56530-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2796563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2647" sha1="5dbd63svwpgcy10gn91nkae406apze7" xml:space="preserve">'''Аргумент''' (лат. argumentum – нәрсе, пән, белгі) –
* 1) философияда – пікір, ойдың немесе теорияның ақиқаттығына келтірілетін дәлел. Логикада дәлелдеудің негізгі алғышарты ғана емес, пікір мен идеяның толық негізі ретінде де қаралады. Оған қойылатын жалпы талаптар: ақ II. ''' Аргумент ''' (Argument) - 
* 1) программада кездесетін тәуелсіз айнымалының мәні; 
* 2) электрондық кестедегі элемент орнын анықтайтын сан. Көбінесе тор немесе блок адресі ретінде, нақты сан түрінде де болады;
* 3) мәліметтерді анықтауға арналған программалық модульді немесе программаның осы модульге жіберілетін элементтерін шақыру кезінде пайдаланылатын тұрақты айнымалы немесе өрнек.&lt;ref&gt;
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;
* 4) математикада - өзгерісіне, басқа бір [[функция]] деп аталатын [[шама]]ның өзгерісі тәуелді болатын тәуелсіз айнымалы шама. Бұл шама функцияның [[анықталу аймғы|анықталу аймағының]] [[элемент]]і болады.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{уики}}
{{Логика}}
[[Санат:Логика]]
[[Санат:Алгебра]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]
[[Санат:Аргументтер]]</text>
      <sha1>5dbd63svwpgcy10gn91nkae406apze7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684997</id>
      <parentid>3684996</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Аргумент]]&quot; бетін қорғады ([Өңдеу=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 16:26, 2026 ж. қарашаның 22 (UTC)) [Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 16:26, 2026 ж. қарашаның 22 (UTC)))</comment>
      <origin>2796563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2647" sha1="5dbd63svwpgcy10gn91nkae406apze7" xml:space="preserve">'''Аргумент''' (лат. argumentum – нәрсе, пән, белгі) –
* 1) философияда – пікір, ойдың немесе теорияның ақиқаттығына келтірілетін дәлел. Логикада дәлелдеудің негізгі алғышарты ғана емес, пікір мен идеяның толық негізі ретінде де қаралады. Оған қойылатын жалпы талаптар: ақ II. ''' Аргумент ''' (Argument) - 
* 1) программада кездесетін тәуелсіз айнымалының мәні; 
* 2) электрондық кестедегі элемент орнын анықтайтын сан. Көбінесе тор немесе блок адресі ретінде, нақты сан түрінде де болады;
* 3) мәліметтерді анықтауға арналған программалық модульді немесе программаның осы модульге жіберілетін элементтерін шақыру кезінде пайдаланылатын тұрақты айнымалы немесе өрнек.&lt;ref&gt;
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;
* 4) математикада - өзгерісіне, басқа бір [[функция]] деп аталатын [[шама]]ның өзгерісі тәуелді болатын тәуелсіз айнымалы шама. Бұл шама функцияның [[анықталу аймғы|анықталу аймағының]] [[элемент]]і болады.&lt;ref&gt;&quot;Математикалық ойашар&quot;, &quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; Алматы, 2009&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{уики}}
{{Логика}}
[[Санат:Логика]]
[[Санат:Алгебра]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]
[[Санат:Аргументтер]]</text>
      <sha1>5dbd63svwpgcy10gn91nkae406apze7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аюка хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25810</id>
    <revision>
      <id>3685270</id>
      <parentid>3589638</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8249" sha1="7svhxztq9hb8w14za5hg5zvx3zgsq82" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Аюке
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               =
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қалмақ хандығы|Еділ қалмақтарының]] [[хан]]ы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1672
 | Басқаруын аяқтады    = 1724
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Моншақ
 | Ізбасары             = [[Черен Дондук]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Туған күні         =  1642
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1724
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Керейт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Моншақ]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Эренцен, Уанджал, Абухан, Дармабала
 | Балалары             = Чакдор-жаб, Серен-Дондук, Гунджап, Санчджап, Гунделек және Галдан-Данжин
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Аюка хан''', кейде '''Аюке хан''' ([[қалмақ тілі|қалм.]] ''Аюши хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Аюка хан'', 1642 – 1724) – [[қалмақтар|Еділ қалмақтарының]] төртінші бас [[тайшы|тайшысы]] (1672-1698), тұңғыш [[Қалмақ хандығы|қалмақ ханы]] (1699-1724). Моншақтың үлкен ұлы әрі мирасқоры, Шукур-Дайчиннің немересі.

==Өмірбаяны==
[[File:Амстердамда жарық көрген француз картасындағы Аюка (Аюке) ханның ордасы.jpg|thumb|left|[[Амстердам|Амстердамда]] жарық көрген француз картасындағы Аюке ханның ордасы (''Camp de l'Ajuka Chan'')]]
Болашақ қалмақ ханы балалық шағын Жоңғарияда өткізген. Туған кезіндегі есімі &quot;Аюши&quot; еді (ұзақ өмір буддасы Амитаюсаның қысқартылған аты), алайда орыс тарихына Аюка ретінде енді. 1654 жылы атасы Дайчинмен Еділдің бойына жетті. 1672 жылы әкесі Моншақтың өлімінен кейін туыстарының көмегімен Қалмақ ордасының бас тайшысы атанды. 

Аюка Еділ қалмақтарын біріктіріп, өз иеліктерінің аумағын біраз кеңейтті. Жоңғариядан көшіп келген бір топ торғауыттар Аюканың билігін мойындап, Қалмақ ұлысының санын арттырды. 

1670 жылы қазақ жерiне басып кiрген. 1673 жылы ақпанда Ресей патшасының қол астына кiргендiгi жөнiнде ант бередi. Орыс әскеріне арқа сүйеп, түрік сұлтанына, Солтүстік Кавказ тұрғындарына, Қазақ, Түрікмен, Хиуа хандықтарына қарсы жорықтар жасады. Аюкенiң атты әскерi Қырым соғысында орыстар жағында болады. 1681 жылы орыс әкiмшiлiгi оған дуанбасы атағын бередi. 1682-1683 жылдары Аюкенiң әскерi Ресей үстемдiгiне қарсы көтерiлген башқұрт көтерiлiсшiлерiн қырғынға ұшыратады. 1696 жылы орыс әскерiмен бiрге Азау(Азов) қамалын алады. Сенiмдi қызметi үшiн Петр I оған алтын қылыш тарту еткен. 

1690 жылы Далай лама қалмақ тайшысы Аюкаға хандық титул мен мөрді ұсынды.

Еділдің төменгі ағысындағы билігін нығайту мақсатында ресей билігі Аюканының және оның одақтастары болған дербет тайшылары мен нойондарының әскерін Астрахан (1705-1706), Булавин (1707-1709) көтерілістерінде, Солтүстік соғыс (1700-1721) барысында кеңінен қолданды. 

Аюке таққа мұрагерi етiп ұлдарының кенжесi Серен Дондукты қалдырған.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 | [[File:Аюка хан 1685.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1685 жылғы мәскеулік билеушілерге хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1697.jpg|left|thumb|Аюка ханның князь Голицынге хаты (1697)]]
 | [[File:Аюка хан 1698.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1698 жылғы хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1714.jpg|left|thumb|Аюка ханның орыс патшасына 1714 жылғы хаты]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Тепкеев В. Т.'' Аюка-хан и его время / Отв. ред. А.Н. Команджаев. Элиста: КалмНЦ РАН, 2018. – 359 с.
* Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368.
* К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527.
* ''Лари Илишкин,'' Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14
* ''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
* ''Шовунов К. П.'' «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)».
* Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х

[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>7svhxztq9hb8w14za5hg5zvx3zgsq82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685271</id>
      <parentid>3685270</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8249" sha1="em3ako8aakj4pch6jyrliq7xui6xltw" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Аюке
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               =
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қалмақ хандығы|Еділ қалмақтарының]] [[хан]]ы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1672
 | Басқаруын аяқтады    = 1724
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Моншақ
 | Ізбасары             = [[Черен Дондук]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Туған күні         =  1642
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1724
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Керейт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Моншақ]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Эренцен, Уанджал, Абухан, Дармабала
 | Балалары             = Чакдор-жаб, Серен-Дондук, Гунджап, Санчджап, Гунделек және Галдан-Данжин
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Аюка хан''', кейде '''Аюке хан''' ([[қалмақ тілі|қалм.]] ''Аюши хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Аюка хан'', 1642 – 1724) – [[қалмақтар|еділ қалмақтарының]] төртінші бас [[тайшы|тайшысы]] (1672-1698), тұңғыш [[Қалмақ хандығы|қалмақ ханы]] (1699-1724). Моншақтың үлкен ұлы әрі мирасқоры, Шукур-Дайчиннің немересі.

==Өмірбаяны==
[[File:Амстердамда жарық көрген француз картасындағы Аюка (Аюке) ханның ордасы.jpg|thumb|left|[[Амстердам|Амстердамда]] жарық көрген француз картасындағы Аюке ханның ордасы (''Camp de l'Ajuka Chan'')]]
Болашақ қалмақ ханы балалық шағын Жоңғарияда өткізген. Туған кезіндегі есімі &quot;Аюши&quot; еді (ұзақ өмір буддасы Амитаюсаның қысқартылған аты), алайда орыс тарихына Аюка ретінде енді. 1654 жылы атасы Дайчинмен Еділдің бойына жетті. 1672 жылы әкесі Моншақтың өлімінен кейін туыстарының көмегімен Қалмақ ордасының бас тайшысы атанды. 

Аюка Еділ қалмақтарын біріктіріп, өз иеліктерінің аумағын біраз кеңейтті. Жоңғариядан көшіп келген бір топ торғауыттар Аюканың билігін мойындап, Қалмақ ұлысының санын арттырды. 

1670 жылы қазақ жерiне басып кiрген. 1673 жылы ақпанда Ресей патшасының қол астына кiргендiгi жөнiнде ант бередi. Орыс әскеріне арқа сүйеп, түрік сұлтанына, Солтүстік Кавказ тұрғындарына, Қазақ, Түрікмен, Хиуа хандықтарына қарсы жорықтар жасады. Аюкенiң атты әскерi Қырым соғысында орыстар жағында болады. 1681 жылы орыс әкiмшiлiгi оған дуанбасы атағын бередi. 1682-1683 жылдары Аюкенiң әскерi Ресей үстемдiгiне қарсы көтерiлген башқұрт көтерiлiсшiлерiн қырғынға ұшыратады. 1696 жылы орыс әскерiмен бiрге Азау(Азов) қамалын алады. Сенiмдi қызметi үшiн Петр I оған алтын қылыш тарту еткен. 

1690 жылы Далай лама қалмақ тайшысы Аюкаға хандық титул мен мөрді ұсынды.

Еділдің төменгі ағысындағы билігін нығайту мақсатында ресей билігі Аюканының және оның одақтастары болған дербет тайшылары мен нойондарының әскерін Астрахан (1705-1706), Булавин (1707-1709) көтерілістерінде, Солтүстік соғыс (1700-1721) барысында кеңінен қолданды. 

Аюке таққа мұрагерi етiп ұлдарының кенжесi Серен Дондукты қалдырған.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 | [[File:Аюка хан 1685.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1685 жылғы мәскеулік билеушілерге хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1697.jpg|left|thumb|Аюка ханның князь Голицынге хаты (1697)]]
 | [[File:Аюка хан 1698.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1698 жылғы хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1714.jpg|left|thumb|Аюка ханның орыс патшасына 1714 жылғы хаты]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Тепкеев В. Т.'' Аюка-хан и его время / Отв. ред. А.Н. Команджаев. Элиста: КалмНЦ РАН, 2018. – 359 с.
* Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368.
* К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527.
* ''Лари Илишкин,'' Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14
* ''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
* ''Шовунов К. П.'' «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)».
* Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х

[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>em3ako8aakj4pch6jyrliq7xui6xltw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685272</id>
      <parentid>3685271</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8187" sha1="io80ic0y3ymgolzwz081uiqsaz315n4" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Аюке
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               =
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = қалмақ ханы 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1672
 | Басқаруын аяқтады    = 1724
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Моншақ
 | Ізбасары             = [[Черен Дондук]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Туған күні         =  1642
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1724
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Керейт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Моншақ
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Эренцен, Уанджал, Абухан, Дармабала
 | Балалары             = Чакдор-жаб, Серен-Дондук, Гунджап, Санчджап, Гунделек және Галдан-Данжин
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Аюка хан''', кейде '''Аюке хан''' ([[қалмақ тілі|қалм.]] ''Аюши хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Аюка хан'', 1642 – 1724) – [[қалмақтар|еділ қалмақтарының]] төртінші бас [[тайшы|тайшысы]] (1672-1698), тұңғыш [[Қалмақ хандығы|қалмақ ханы]] (1699-1724). Моншақтың үлкен ұлы әрі мирасқоры, Шукур-Дайчиннің немересі.

==Өмірбаяны==
[[File:Амстердамда жарық көрген француз картасындағы Аюка (Аюке) ханның ордасы.jpg|thumb|left|[[Амстердам|Амстердамда]] жарық көрген француз картасындағы Аюке ханның ордасы (''Camp de l'Ajuka Chan'')]]
Болашақ қалмақ ханы балалық шағын Жоңғарияда өткізген. Туған кезіндегі есімі &quot;Аюши&quot; еді (ұзақ өмір буддасы Амитаюсаның қысқартылған аты), алайда орыс тарихына Аюка ретінде енді. 1654 жылы атасы Дайчинмен Еділдің бойына жетті. 1672 жылы әкесі Моншақтың өлімінен кейін туыстарының көмегімен Қалмақ ордасының бас тайшысы атанды. 

Аюка Еділ қалмақтарын біріктіріп, өз иеліктерінің аумағын біраз кеңейтті. Жоңғариядан көшіп келген бір топ торғауыттар Аюканың билігін мойындап, Қалмақ ұлысының санын арттырды. 

1670 жылы қазақ жерiне басып кiрген. 1673 жылы ақпанда Ресей патшасының қол астына кiргендiгi жөнiнде ант бередi. Орыс әскеріне арқа сүйеп, түрік сұлтанына, Солтүстік Кавказ тұрғындарына, Қазақ, Түрікмен, Хиуа хандықтарына қарсы жорықтар жасады. Аюкенiң атты әскерi Қырым соғысында орыстар жағында болады. 1681 жылы орыс әкiмшiлiгi оған дуанбасы атағын бередi. 1682-1683 жылдары Аюкенiң әскерi Ресей үстемдiгiне қарсы көтерiлген башқұрт көтерiлiсшiлерiн қырғынға ұшыратады. 1696 жылы орыс әскерiмен бiрге Азау(Азов) қамалын алады. Сенiмдi қызметi үшiн Петр I оған алтын қылыш тарту еткен. 

1690 жылы Далай лама қалмақ тайшысы Аюкаға хандық титул мен мөрді ұсынды.

Еділдің төменгі ағысындағы билігін нығайту мақсатында ресей билігі Аюканының және оның одақтастары болған дербет тайшылары мен нойондарының әскерін Астрахан (1705-1706), Булавин (1707-1709) көтерілістерінде, Солтүстік соғыс (1700-1721) барысында кеңінен қолданды. 

Аюке таққа мұрагерi етiп ұлдарының кенжесi Серен Дондукты қалдырған.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 | [[File:Аюка хан 1685.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1685 жылғы мәскеулік билеушілерге хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1697.jpg|left|thumb|Аюка ханның князь Голицынге хаты (1697)]]
 | [[File:Аюка хан 1698.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1698 жылғы хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1714.jpg|left|thumb|Аюка ханның орыс патшасына 1714 жылғы хаты]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Тепкеев В. Т.'' Аюка-хан и его время / Отв. ред. А.Н. Команджаев. Элиста: КалмНЦ РАН, 2018. – 359 с.
* Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368.
* К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527.
* ''Лари Илишкин,'' Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14
* ''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
* ''Шовунов К. П.'' «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)».
* Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х

[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>io80ic0y3ymgolzwz081uiqsaz315n4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685273</id>
      <parentid>3685272</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */</comment>
      <origin>3685273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8202" sha1="k7c5i2u0jvnd8syqbp4av7qki2yd9p8" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Аюке
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               =
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = қалмақ ханы 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1672
 | Басқаруын аяқтады    = 1724
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Моншақ
 | Ізбасары             = [[Черен Дондук]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Туған күні         =  1642
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1724
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Керейт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Моншақ
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Эренцен, Уанджал, Абухан, Дармабала
 | Балалары             = Чакдор-жаб, Серен-Дондук, Гунджап, Санчджап, Гунделек және Галдан-Данжин
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Аюка хан''', кейде '''Аюке хан''' ([[қалмақ тілі|қалм.]] ''Аюши хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Аюка хан'', 1642 – 1724) – [[қалмақтар|еділ қалмақтарының]] төртінші бас [[тайшы|тайшысы]] (1672-1698), тұңғыш [[Қалмақ хандығы|қалмақ ханы]] (1699-1724). Моншақтың үлкен ұлы әрі мирасқоры, Шукур-Дайчиннің немересі.

==Өмірбаяны==
[[File:Амстердамда жарық көрген француз картасындағы Аюка (Аюке) ханның ордасы.jpg|thumb|left|[[Амстердам|Амстердамда]] жарық көрген француз картасындағы Аюке ханның ордасы (''Camp de l'Ajuka Chan'')]]
Болашақ қалмақ ханы балалық шағын Жоңғарияда өткізген. Туған кезіндегі есімі &quot;Аюши&quot; еді (ұзақ өмір буддасы Амитаюсаның қысқартылған аты), алайда орыс тарихына Аюка ретінде енді. 1654 жылы атасы Дайчинмен Еділдің бойына жетті. 1672 жылы әкесі Моншақтың өлімінен кейін туыстарының көмегімен Қалмақ ордасының бас тайшысы атанды. 

Аюка Еділ қалмақтарын біріктіріп, өз иеліктерінің аумағын біраз кеңейтті. Жоңғариядан көшіп келген бір топ торғауыттар Аюканың билігін мойындап, Қалмақ ұлысының санын арттырды. 

1670 жылы қазақ жерiне басып кiрген. 1673 жылы ақпанда Ресей патшасының қол астына кiргендiгi жөнiнде ант бередi. Орыс әскеріне арқа сүйеп, түрік сұлтанына, Солтүстік Кавказ тұрғындарына, Қазақ, Түрікмен, Хиуа хандықтарына қарсы жорықтар жасады. Аюкенiң атты әскерi Қырым соғысында орыстар жағында болады. 1681 жылы орыс әкiмшiлiгi оған дуанбасы атағын бередi. 1682-1683 жылдары Аюкенiң әскерi Ресей үстемдiгiне қарсы көтерiлген башқұрт көтерiлiсшiлерiн қырғынға ұшыратады. 1696 жылы орыс әскерiмен бiрге Азау(Азов) қамалын алады. Сенiмдi қызметi үшiн Петр I оған алтын қылыш тарту еткен. 

1690 жылы Далай лама қалмақ тайшысы Аюкаға хандық титул мен мөрді ұсынды.

Еділдің төменгі ағысындағы билігін нығайту мақсатында ресей билігі Аюканының және оның одақтастары болған дербет тайшылары мен нойондарының әскерін Астрахан (1705-1706), Булавин (1707-1709) көтерілістерінде, Солтүстік соғыс (1700-1721) барысында кеңінен қолданды. 

Аюке таққа мұрагерi етiп ұлдарының кенжесi Серен Дондукты қалдырған.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 | [[File:Аюка хан 1685.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1685 жылғы мәскеулік билеушілерге хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1697.jpg|left|thumb|Аюка ханның князь Голицынге хаты (1697)]]
 | [[File:Аюка хан 1698.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1698 жылғы хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1714.jpg|left|thumb|Аюка ханның [[I Петр|орыс патшасына]] 1714 жылғы хаты]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Тепкеев В. Т.'' Аюка-хан и его время / Отв. ред. А.Н. Команджаев. Элиста: КалмНЦ РАН, 2018. – 359 с.
* Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368.
* К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527.
* ''Лари Илишкин,'' Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14
* ''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
* ''Шовунов К. П.'' «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)».
* Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х

[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>k7c5i2u0jvnd8syqbp4av7qki2yd9p8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685291</id>
      <parentid>3685273</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8259" sha1="25aldlfeodo6svjucprcsqpolz9q9tz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Аюке
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               =
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = қалмақ ханы 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1672
 | Басқаруын аяқтады    = 1724
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Моншақ
 | Ізбасары             = [[Черен Дондук]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Туған күні         =  1642
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1724
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Керейт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Моншақ
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Эренцен, Уанджал, Абухан, Дармабала
 | Балалары             = Чакдор-жаб, Серен-Дондук, Гунджап, Санчджап, Гунделек және Галдан-Данжин
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Калмыцкая ханская печать.jpg|thumb|
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Аюка хан''', кейде '''Аюке хан''' ([[қалмақ тілі|қалм.]] ''Аюши хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Аюка хан'', 1642 – 1724) – [[қалмақтар|еділ қалмақтарының]] төртінші бас [[тайшы|тайшысы]] (1672-1698), тұңғыш [[Қалмақ хандығы|қалмақ ханы]] (1699-1724). Моншақтың үлкен ұлы әрі мирасқоры, Шукур-Дайчиннің немересі.

==Өмірбаяны==
[[File:Амстердамда жарық көрген француз картасындағы Аюка (Аюке) ханның ордасы.jpg|thumb|left|[[Амстердам|Амстердамда]] жарық көрген француз картасындағы Аюке ханның ордасы (''Camp de l'Ajuka Chan'')]]
Болашақ қалмақ ханы балалық шағын Жоңғарияда өткізген. Туған кезіндегі есімі &quot;Аюши&quot; еді (ұзақ өмір буддасы Амитаюсаның қысқартылған аты), алайда орыс тарихына Аюка ретінде енді. 1654 жылы атасы Дайчинмен Еділдің бойына жетті. 1672 жылы әкесі Моншақтың өлімінен кейін туыстарының көмегімен Қалмақ ордасының бас тайшысы атанды. 

Аюка Еділ қалмақтарын біріктіріп, өз иеліктерінің аумағын біраз кеңейтті. Жоңғариядан көшіп келген бір топ торғауыттар Аюканың билігін мойындап, Қалмақ ұлысының санын арттырды. 

1670 жылы қазақ жерiне басып кiрген. 1673 жылы ақпанда Ресей патшасының қол астына кiргендiгi жөнiнде ант бередi. Орыс әскеріне арқа сүйеп, түрік сұлтанына, Солтүстік Кавказ тұрғындарына, Қазақ, Түрікмен, Хиуа хандықтарына қарсы жорықтар жасады. Аюкенiң атты әскерi Қырым соғысында орыстар жағында болады. 1681 жылы орыс әкiмшiлiгi оған дуанбасы атағын бередi. 1682-1683 жылдары Аюкенiң әскерi Ресей үстемдiгiне қарсы көтерiлген башқұрт көтерiлiсшiлерiн қырғынға ұшыратады. 1696 жылы орыс әскерiмен бiрге Азау(Азов) қамалын алады. Сенiмдi қызметi үшiн Петр I оған алтын қылыш тарту еткен. 

1690 жылы Далай лама қалмақ тайшысы Аюкаға хандық титул мен мөрді ұсынды.

Еділдің төменгі ағысындағы билігін нығайту мақсатында ресей билігі Аюканының және оның одақтастары болған дербет тайшылары мен нойондарының әскерін Астрахан (1705-1706), Булавин (1707-1709) көтерілістерінде, Солтүстік соғыс (1700-1721) барысында кеңінен қолданды. 

Аюке таққа мұрагерi етiп ұлдарының кенжесi Серен Дондукты қалдырған.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 | [[File:Аюка хан 1685.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1685 жылғы мәскеулік билеушілерге хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1697.jpg|left|thumb|Аюка ханның князь Голицынге хаты (1697)]]
 | [[File:Аюка хан 1698.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1698 жылғы хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1714.jpg|left|thumb|Аюка ханның [[I Петр|орыс патшасына]] 1714 жылғы хаты]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Тепкеев В. Т.'' Аюка-хан и его время / Отв. ред. А.Н. Команджаев. Элиста: КалмНЦ РАН, 2018. – 359 с.
* Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368.
* К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527.
* ''Лари Илишкин,'' Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14
* ''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
* ''Шовунов К. П.'' «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)».
* Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х

[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>25aldlfeodo6svjucprcsqpolz9q9tz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Детерминизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27092</id>
    <revision>
      <id>3685299</id>
      <parentid>3341773</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бегалиева Жанель</username>
        <id>187440</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Сөзді жөндеп жаздым</comment>
      <origin>3685299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3549" sha1="7q5qb9fl3ljtna2ob1n51tklne8eago" xml:space="preserve">'''Детерминизм''' ( {{lang-la|determinare}} – анықтаймын) тұрмыс құбылыстарының жалпыға ортақ себепті-салдарлы анықтылығы жөніндегі ілім. '''Детерминизм''' идеясы ежелгі дүниеде пайда болып, одан бергі барлық жаратылыстанулық-ғылыми және философиялық оймен бірге келеді. [[Демокрит]] барлық нәрсе қажеттіліктен туындайды, осыны себептілік деп есептеді. [[Аристотель]] себептіліктің төрт түрін анықтады: 
* ресми
* материалдық 
* қозғалысты 
* мақсатты

[[Еуропа]]лық жаратылыстанулық-ғылыми және философиялық ой ([[Бэкон, Фрэнсис|Ф. Бэкон]], [[Галилео Галилей|Г. Галилей]], [[Рене Декарт|Р. Декарт]], [[Исаак Ньютон|И. Ньютон]], [[Спиноза|Б. Спиноза]] және т.б.) '''детерминизм''' тұжырымын одан әрі дамытуға септігін тигізді. Осы кезде классикалық [[механика]] жетістіктерінің ықпалымен механикалық '''детерминизм''' тұжырымы қалыптасты, оның мәнін [[Лаплас]] былай түсіндірді: ''егер дәл қазір табиғат тылсым күшінің қолданылар нүктелері жайлы бәрін білетін ақыл болса, онда ол әлемнің әткені мен болашағы туралы да білер еді.''&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

'''''Детерминизмнің''' екі негізгі түрі бар:''
# '''Қатаң детерминизм;''' 
'''Қатаң детерминизм''' оқиғалардың барлығы да олардың себебі тудырған салдары, яғни, барлық оқиғалар алдында болған жағдайлардан шығады. Осылайша, осы шақтағы және болашақтағы оқиғалар өткендегі оқиғалардай түрақты әрі әзгермейді. Бұл көзқарастың шеңберінде моральдық жауапкершілік жоқ, өйткені ол субъектінің еркін еркіне негізделген, ал '''қатаң детерминизм''' еркін іс-әрекеттің болуын жоққа шығарады. 
# '''Жұмсақ''' немесе '''бірлескен детерминизм.'''
'''Жұмсақ детерминизм''' - детерминизмді ерік еркіндігімен үйлестіріп қарастыратын көзқарас. Осы тұрғыдан алғанда еркін іс-әрекет моральды жауапкершілікті жүзеге асыратын себептіліктің бір түрі болып табылады.

==Тағы қараныз==
* [[Фатализм]]
* [[Психикалық детерминизм]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Онтология]]
[[Санат:Философия]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>7q5qb9fl3ljtna2ob1n51tklne8eago</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дондук-Дашы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27196</id>
    <revision>
      <id>3685260</id>
      <parentid>2239347</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="958" sha1="mvhsububwq34t5iz3k30ezv822vqrki" xml:space="preserve">'''Дондук Дашы'''(т.ж.б. – [[1761]]) – [[Еділ қалмақтары]]ның [[хан]]ы. 1741 ж. 14 қыркүйекте [[Астрахан]] [[губернатор]]ы В.Н. Татищевтің (1689 – 1750) тікелей қатысуымен ханның [[мирасқор]]ы болып жарияланды.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1761 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>mvhsububwq34t5iz3k30ezv822vqrki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685264</id>
      <parentid>3685260</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2939" sha1="p36ux8b09z17fpic7lirvelziqg2txl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1741
| Басқаруын аяқтады        = 1761
| Ізашары     = [[Дондук-Омбо]]
| Ізбасары           = Ұбашы
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = шамамен 1690
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1761 жылдың 21 қаңтары
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Чакдоржап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = Ассарай, Ұбашы
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Первая печать Аюки.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук Дашы'''(т.ж.б. – [[1761]]) – [[Еділ қалмақтары]]ның [[хан]]ы. 1741 ж. 14 қыркүйекте [[Астрахан]] [[губернатор]]ы В.Н. Татищевтің (1689 – 1750) тікелей қатысуымен ханның [[мирасқор]]ы болып жарияланды.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1761 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>p36ux8b09z17fpic7lirvelziqg2txl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685266</id>
      <parentid>3685264</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2895" sha1="qsrn7r963r2yygwj5y03fi0ehwbbsbw" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1741
| Басқаруын аяқтады        = 1761
| Ізашары     = [[Дондук-Омбо]]
| Ізбасары           = Ұбашы
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = шамамен 1690
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1761 жылдың 21 қаңтары
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Чакдоржап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = Ассарай, Ұбашы
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Первая печать Аюки.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук Дашы'''(шамамен 1690 - 1761 жылдың 21 қаңтары) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] төртінші билеушісі. Чакдоржаптың кіші ұлы, [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1761 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>qsrn7r963r2yygwj5y03fi0ehwbbsbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685274</id>
      <parentid>3685266</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2896" sha1="f3koylpe85jaqoj10kfzuqsxh4efmhi" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1741
| Басқаруын аяқтады        = 1761
| Ізашары     = [[Дондук-Омбо]]
| Ізбасары           = Ұбашы
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = шамамен 1690
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1761 жылдың 21 қаңтары
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Чакдоржап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = Ассарай, Ұбашы
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Первая печать Аюки.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук Дашы''' (шамамен 1690 - 1761 жылдың 21 қаңтары) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] төртінші билеушісі. Чакдоржаптың кіші ұлы, [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1761 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>f3koylpe85jaqoj10kfzuqsxh4efmhi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685275</id>
      <parentid>3685274</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2838" sha1="kn6s61miaroqyejy1savsnrxsoxx3t8" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1741
| Басқаруын аяқтады        = 1761
| Ізашары     = [[Дондук-Омбо]]
| Ізбасары           = Ұбашы
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = шамамен 1690
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1761 жылдың 21 қаңтары
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Чакдоржап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = Ассарай, Ұбашы
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Первая печать Аюки.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук Дашы''' (шамамен 1690 - 1761 жылдың 21 қаңтары) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] төртінші билеушісі. Чакдоржаптың кіші ұлы, [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:1761 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>kn6s61miaroqyejy1savsnrxsoxx3t8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685279</id>
      <parentid>3685275</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2781" sha1="o0lx2ytu204a9fu9lt05wyyjb6wluc2" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1741
| Басқаруын аяқтады        = 1761
| Ізашары     = [[Дондук-Омбо]]
| Ізбасары           = Ұбашы
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = шамамен 1690
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1761 жылдың 21 қаңтары
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Чакдоржап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = Ассарай, Ұбашы
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Первая печать Аюки.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук Дашы''' (шамамен 1690 - 1761 жылдың 21 қаңтары) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] төртінші билеушісі. Чакдоржаптың кіші ұлы, [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:1761 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>o0lx2ytu204a9fu9lt05wyyjb6wluc2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685284</id>
      <parentid>3685279</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2781" sha1="dcwvgjyac7naf3piwxiptbh2xdj61ig" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1741
| Басқаруын аяқтады        = 1761
| Ізашары     = [[Дондук-Омбо]]
| Ізбасары           = Ұбашы
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = шамамен 1690
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1761 жылдың 21 қаңтары
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Чакдоржап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = Ассарай, Ұбашы
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Первая печать Аюки.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук-Дашы''' (шамамен 1690 - 1761 жылдың 21 қаңтары) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] төртінші билеушісі. Чакдоржаптың кіші ұлы, [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:1761 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>dcwvgjyac7naf3piwxiptbh2xdj61ig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685287</id>
      <parentid>3685284</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Unknown Alash [[Дондук Дашы]] бетін [[Дондук-Дашы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3685284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2781" sha1="dcwvgjyac7naf3piwxiptbh2xdj61ig" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1741
| Басқаруын аяқтады        = 1761
| Ізашары     = [[Дондук-Омбо]]
| Ізбасары           = Ұбашы
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = шамамен 1690
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1761 жылдың 21 қаңтары
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Чакдоржап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = Ассарай, Ұбашы
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Первая печать Аюки.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук-Дашы''' (шамамен 1690 - 1761 жылдың 21 қаңтары) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] төртінші билеушісі. Чакдоржаптың кіші ұлы, [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:1761 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>dcwvgjyac7naf3piwxiptbh2xdj61ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дондук-Омбо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27197</id>
    <revision>
      <id>3685162</id>
      <parentid>3430399</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Unknown Alash [[Дондук Омбо]] бетін [[Дондук-Омбо]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2239363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="605" sha1="1khej1r9fgqxl9fj1529wsmb8xjp3p7" xml:space="preserve">'''Дондук Омбо'''(т.ж.б. – [[1741]]) – [[Еділ қалмақтары]]ның [[хан]]ы. Ол билік еткен тұста [[Ресей]] қалмақтардың қарулы күштерін [[Түркия]]мен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық [[жорық]] ұйымдастырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>1khej1r9fgqxl9fj1529wsmb8xjp3p7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685178</id>
      <parentid>3685162</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="812" sha1="cjyku3kcc7v7a8c9r35dpn0jhdtkkje" xml:space="preserve">'''Дондук-Омбо'''(туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі. Ол билік еткен тұста [[Ресей]] қалмақтардың қарулы күштерін [[Түркия]]мен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық [[жорық]] ұйымдастырды.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>cjyku3kcc7v7a8c9r35dpn0jhdtkkje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685249</id>
      <parentid>3685178</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3685249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1163" sha1="39f4gjyzf9sqaknma0znn68hguf87o6" xml:space="preserve">'''Дондук-Омбо'''(туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі. Ол билік еткен тұста [[Ресей]] қалмақтардың қарулы күштерін [[Түркия]]мен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық [[жорық]] ұйымдастырды.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>39f4gjyzf9sqaknma0znn68hguf87o6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685253</id>
      <parentid>3685249</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3117" sha1="na9i8cm5v2801a6xcgn3eimip3s02yi" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1735
| Басқаруын аяқтады        = 1741
| Ізашары     = [[Черен Дондук]]
| Ізбасары           = [[Дондук дашы]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1741
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Гунджап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Дондук-Омбо.jpg|thumb|20px|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук-Омбо'''(туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі. Ол билік еткен тұста [[Ресей]] қалмақтардың қарулы күштерін [[Түркия]]мен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық [[жорық]] ұйымдастырды.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>na9i8cm5v2801a6xcgn3eimip3s02yi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685254</id>
      <parentid>3685253</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3112" sha1="5y4xb5awdhl83dczdivjcl5mr7rje07" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1735
| Басқаруын аяқтады        = 1741
| Ізашары     = [[Черен Дондук]]
| Ізбасары           = [[Дондук дашы]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1741
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Гунджап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Дондук-Омбо.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук-Омбо'''(туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі. Ол билік еткен тұста [[Ресей]] қалмақтардың қарулы күштерін [[Түркия]]мен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық [[жорық]] ұйымдастырды.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>5y4xb5awdhl83dczdivjcl5mr7rje07</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685257</id>
      <parentid>3685254</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3111" sha1="dlp443zgbuq7ajexo2ju5bf2wu5u85w" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1735
| Басқаруын аяқтады        = 1741
| Ізашары     = [[Черен Дондук]]
| Ізбасары           = [[Дондук Lашы]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1741
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Гунджап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Дондук-Омбо.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук-Омбо'''(туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі. Ол билік еткен тұста [[Ресей]] қалмақтардың қарулы күштерін [[Түркия]]мен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық [[жорық]] ұйымдастырды.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>dlp443zgbuq7ajexo2ju5bf2wu5u85w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685258</id>
      <parentid>3685257</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3112" sha1="6f02gkc74rarp5xnbt8bv976mxc7wtq" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1735
| Басқаруын аяқтады        = 1741
| Ізашары     = [[Черен Дондук]]
| Ізбасары           = [[Дондук Дашы]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1741
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Гунджап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Дондук-Омбо.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук-Омбо'''(туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі. Ол билік еткен тұста [[Ресей]] қалмақтардың қарулы күштерін [[Түркия]]мен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық [[жорық]] ұйымдастырды.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>6f02gkc74rarp5xnbt8bv976mxc7wtq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685265</id>
      <parentid>3685258</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3113" sha1="n9213xl3umbyl17frlhypo8jr6qlt8t" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1735
| Басқаруын аяқтады        = 1741
| Ізашары     = [[Черен Дондук]]
| Ізбасары           = [[Дондук Дашы]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1741
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Гунджап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Дондук-Омбо.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук-Омбо''' (туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі. Ол билік еткен тұста [[Ресей]] қалмақтардың қарулы күштерін [[Түркия]]мен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық [[жорық]] ұйымдастырды.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>n9213xl3umbyl17frlhypo8jr6qlt8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685276</id>
      <parentid>3685265</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3055" sha1="c7q98afafaui326g6lx8yazi8nmep50" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1735
| Басқаруын аяқтады        = 1741
| Ізашары     = [[Черен Дондук]]
| Ізбасары           = [[Дондук Дашы]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1741
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Гунджап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Дондук-Омбо.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук-Омбо''' (туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі. Ол билік еткен тұста [[Ресей]] қалмақтардың қарулы күштерін [[Түркия]]мен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық [[жорық]] ұйымдастырды.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>c7q98afafaui326g6lx8yazi8nmep50</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685278</id>
      <parentid>3685276</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2998" sha1="qb0z4hey18lxjepfu9xzdo8abvyrqtc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1735
| Басқаруын аяқтады        = 1741
| Ізашары     = [[Черен Дондук]]
| Ізбасары           = [[Дондук Дашы]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1741
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Гунджап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Дондук-Омбо.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук-Омбо''' (туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі. Ол билік еткен тұста [[Ресей]] қалмақтардың қарулы күштерін [[Түркия]]мен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық [[жорық]] ұйымдастырды.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>qb0z4hey18lxjepfu9xzdo8abvyrqtc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685301</id>
      <parentid>3685278</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2804" sha1="6htaju3f53vugktg4p37w5xhvos110f" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1735
| Басқаруын аяқтады        = 1741
| Ізашары     = [[Черен Дондук]]
| Ізбасары           = [[Дондук Дашы]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1741
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Гунджап
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Дондук-Омбо.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Дондук-Омбо''' (туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі. Дондуков кінәздік әулетінің негізін салушы.

== Өмірбаяны ==

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>6htaju3f53vugktg4p37w5xhvos110f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коэффициент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28810</id>
    <revision>
      <id>3685021</id>
      <parentid>3214171</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4871" sha1="ed3tca7j4z4ets2prd9uj95xn1p8njp" xml:space="preserve">'''Коэффициент, Пайызнама''' ([[Латын тілі|лат]]. co – бірге, бірлесіп және effіcіens – жасап шығаратын) – әріптік өрнектегі сандық көбейткіш, белгісіздің кез келген дәрежесіндегі белгілі көбейткіші немесе айнымалы шаманың тұрақты көбейткіші.  &lt;math&gt;~\frac{3}{4}  a^{2}b^{2}&lt;/math&gt; бірмүшелігіндегі Коэффициент–'''3/4; х2+2рх+q=0''' теңдеуіндегі х2-тің коэффициенті 1, ал х-тің Коэффициенті 2р-ға тең; '''l=2r''' формуласындағы коэффициент 2-ге тең болады. '''у=kx+b''' түзу сызық теңдеуіндегі Коэффициент саны '''бұрыштық Коэффициент''' деп аталады. Ол түзудің Ох осіне еңкею бұрышының тангенсін көрсетеді. [[Физика]] заңдарды өрнектейтін формулаларда Коэффициенттің айрықша аттары болады, мысалы, [[Үйкеліс коэффициенті|үйкеліс Коэффициенті]], көлемдік ұлғаю Коэффициенті, т.б.

== Өзара индукция коэффициенті == 
Бір контурдағы [[ток күші]] өзгерген кездегі байланысқан контурдың екіншісіндегі [[индукция]] электр қозғаушы күшін анықтайтын коэффициент.

== Ішкі үйкеліс коэффициенті == 
[[Сұйық|Сұйықтың]] немесе [[газ|газдың]] түйіскен қабаттарының бірлік ауданына әсер ететін [[ішкі үйкеліс күші]] мен осы қабаттар қозғалысының [[жылдамдық]] градиенті арасындағы пропорционалдық коэффициент.
== Сызықтық ұлғаю коэффициенті == 
Денені қыздырған кездегі дененің өлшемдерінің біреуінің өзгерісінің осы өлшемнің бастапқы шамасына және [[температура|температураның]] өзгеру аралығына қатынасы.
== Модуляция коэффициенті == 
Модулдаушы белгі амплитудасының [[амплитудалық модуляция]] кезіндегі модульданушы тербелістер амплитудасына қатынасы.
== Температура өткізгіштік коэффициенті == 
[[Жылу өткізгіштік]] коэффициенті мен зат тығыздығы көбейтіндісінің, оның меншікті изобаралық жылу сыйымдылығына қатынасына тең, стационар емес жылу процестеріндегі зат температурасының өзгеру жылдамдығының сипаттамасы.
== Жылу өткізгіштік коэффициенті == 
Жылу ағынының тығыздығы және заттағы оны тудыратын температура градиенті арасындағы пропорционалдық коэффициент.
== Тыныштық үйкелісінің коэффициенті == 
Тыныштық үйкелісі күшінің, бір денені екіншісіне қысатын жүктемені түсірген кезде пайда болатын және олардың тиісу бетіне [[перпендикуляр]] бағытталған реакция күшіне қатынасы.
== Жарықтылық коэффициенті == 
Қандай да бір нүктедегі және берілген бағыттағы дене, жартылығының, жарықтылығы барлық бағытта бірдей, ал шағылысу коэффициенті 100%-ке тең сондай жағдайда жарықталынатын шашыратқыштың жарықтылығына қатынасы.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006.  ISBN 9965-808-88-0&lt;/ref&gt;

== Пайдаланған әдебиет==
&lt;references/&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Физика]]</text>
      <sha1>ed3tca7j4z4ets2prd9uj95xn1p8njp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685039</id>
      <parentid>3685021</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56298-60|~2026-56298-60]] ([[User talk:~2026-56298-60|т]]) өңдемелерінен [[User:YenlikMaman|YenlikMaman]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3214171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4850" sha1="akdj7fq9z1venkl9rq4kgclp1uz44y5" xml:space="preserve">'''Коэффициент'''([[Латын тілі|лат]]. co – бірге, бірлесіп және effіcіens – жасап шығаратын) – әріптік өрнектегі сандық көбейткіш, белгісіздің кез келген дәрежесіндегі белгілі көбейткіші немесе айнымалы шаманың тұрақты көбейткіші.  &lt;math&gt;~\frac{3}{4}  a^{2}b^{2}&lt;/math&gt; бірмүшелігіндегі Коэффициент–'''3/4; х2+2рх+q=0''' теңдеуіндегі х2-тің коэффициенті 1, ал х-тің Коэффициенті 2р-ға тең; '''l=2r''' формуласындағы коэффициент 2-ге тең болады. '''у=kx+b''' түзу сызық теңдеуіндегі Коэффициент саны '''бұрыштық Коэффициент''' деп аталады. Ол түзудің Ох осіне еңкею бұрышының тангенсін көрсетеді. [[Физика]] заңдарды өрнектейтін формулаларда Коэффициенттің айрықша аттары болады, мысалы, [[Үйкеліс коэффициенті|үйкеліс Коэффициенті]], көлемдік ұлғаю Коэффициенті, т.б.

== Өзара индукция коэффициенті == 
Бір контурдағы [[ток күші]] өзгерген кездегі байланысқан контурдың екіншісіндегі [[индукция]] электр қозғаушы күшін анықтайтын коэффициент.

== Ішкі үйкеліс коэффициенті == 
[[Сұйық|Сұйықтың]] немесе [[газ|газдың]] түйіскен қабаттарының бірлік ауданына әсер ететін [[ішкі үйкеліс күші]] мен осы қабаттар қозғалысының [[жылдамдық]] градиенті арасындағы пропорционалдық коэффициент.
== Сызықтық ұлғаю коэффициенті == 
Денені қыздырған кездегі дененің өлшемдерінің біреуінің өзгерісінің осы өлшемнің бастапқы шамасына және [[температура|температураның]] өзгеру аралығына қатынасы.
== Модуляция коэффициенті == 
Модулдаушы белгі амплитудасының [[амплитудалық модуляция]] кезіндегі модульданушы тербелістер амплитудасына қатынасы.
== Температура өткізгіштік коэффициенті == 
[[Жылу өткізгіштік]] коэффициенті мен зат тығыздығы көбейтіндісінің, оның меншікті изобаралық жылу сыйымдылығына қатынасына тең, стационар емес жылу процестеріндегі зат температурасының өзгеру жылдамдығының сипаттамасы.
== Жылу өткізгіштік коэффициенті == 
Жылу ағынының тығыздығы және заттағы оны тудыратын температура градиенті арасындағы пропорционалдық коэффициент.
== Тыныштық үйкелісінің коэффициенті == 
Тыныштық үйкелісі күшінің, бір денені екіншісіне қысатын жүктемені түсірген кезде пайда болатын және олардың тиісу бетіне [[перпендикуляр]] бағытталған реакция күшіне қатынасы.
== Жарықтылық коэффициенті == 
Қандай да бір нүктедегі және берілген бағыттағы дене, жартылығының, жарықтылығы барлық бағытта бірдей, ал шағылысу коэффициенті 100%-ке тең сондай жағдайда жарықталынатын шашыратқыштың жарықтылығына қатынасы.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006.  ISBN 9965-808-88-0&lt;/ref&gt;

== Пайдаланған әдебиет==
&lt;references/&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Физика]]</text>
      <sha1>akdj7fq9z1venkl9rq4kgclp1uz44y5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Республика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31075</id>
    <revision>
      <id>3685029</id>
      <parentid>3684635</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kojabergen</username>
        <id>187412</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7376" sha1="022xnrbb3qpdww8fvi91fxwdkj12mbw" xml:space="preserve">'''Республика, Жұмхұрият''' ({{lang-la|res publіca – халық игілігі, қоғамдық іс}}) – [[мемлекеттік басқару]] нысаны. 

Мұнда жоғары [[мемлекет]]тің билікті белгілі мерзімге сайланған органдар жүзеге асырады. Мемлекеттің биліктің барлық жоғары органдары не сайланады, не оларды жалпыұлттық өкілдікті мекемелер.&lt;br /&gt; Билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір бөлігінің (аристократия) қолында болатын мемлекет. Республиканың қозғаушы принципі — саяси ізтілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік.

Барлық жоғары ресми билік органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын мемлекеттік басқару нысаны. Ол антик. дәуірде ежелгі монархияларға қарама-қарсы, оларға қарағанда озық мемлекеттік құрылыс ретінде пайда болды. Мысалы, [[Спарта]]да мемлекет билік ақсүйектерден сайланған ақсақалдар кеңесінде, ал [[Афина]]да ел сайлаған “халық жиналысында” болды. 17 — 18 ғасырларда [[Батыс Еуропа]] елдерінде монархияға қарсы шыққан буржуазия идеологтары республиканы басқару нысанын енгізуді демократияның салтанат құруы және адам құқықтарын қамтамасыз етудің кепілі деп білді. Шынында да Республика азаматтардың жеке және саяси құқықтарын кеңітіп, халық билігі қағидаларын жүзеге асыруға мүмкіндіктер ашады. Алайда азаматтардың билік құрылымдарына қатысы әр түрлі болады. Республикалық билеу түрінің негізгі саяси ин-ттарына парламент, үкімет, президент, сот және сайлаушылар жатады. Республиканың бірнеше түрі бар: '''президенттік''', '''парламенттік''', '''аралас'''.

[[Президенттік Республика]] тұңғыш рет [[АҚШ|АҚШ-та]] іс жүзіне асырылып, [[1789]] жылы [[Джорж Вашингтон|Вашингтон]] президент болып сайланды. Қазір дүние жүзінің көптеген елдері осы басқару нысанын қабылдаған. Президенттік Республикада президенттің өкілеттігі кең болады және ол мемлекет басшысы ғана емес, атқарушы биліктің де басшысы, сондай-ақ бас қолбасшы болып табылады, заң күші бар актілер шығарады, парламентті таратуға құқылы болады. Президент биліктің үш тармағын үйлестіруші рөлін атқарады. Президент билігі өте күшті Республикалар (мысалы, [[Орталық Азия]], [[Латын Америка]] мемлекеттері, т.б.) супер президенттік Республика деп аталады. Ал президенттік-монокр. Республикада (кейбір [[Африка]] елдері) президент өмір бойына сайланады. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қажеттіліктеріне орай президент қолында күшті билік шоғырланғандықтан, Қазақстан да супер президенттік Республикаға жатады. '''Парламенттік Республикада''' жоғары билік иесі парламент болып табылады. Мұндай Республикада үкіметті парламент құрады, яғни оған атқарушы билік тәуелді болады. Сондай-ақ [[парламент]] салықты белгілейді, бюджетті бекітеді, соттарды бекітеді, соғыс пен бітім мәселесін шешеді, әскерді қамтамасыз етеді, халықар. шарттарды бекітеді. Парламент кез келген мәселеге байланысты үкіметтен есеп беруді талап етуге, үкіметке сенімсіздік білдіруге құқылы. 

'''Жартылай президенттік республика''' - немесе аралас республика деп те атайды. Оның негізгі белгісі үкіметтің - президенттің де, парламенттің де алдында қосарланған жауаптылығы. Жартылай президенттік республикада президент және парламент тікелей халықтың дауыс беруі арқылы сайланады. Бүл жерде мемлекет басы президент болып табылады. Ол парламенттегі саяси күштердің орналасуын есепке ала отырып үкімет басы мен министрлерді тағайындайды. Мемлекет басы министрлер кабинеті мәжілістерін басқарады және оның шешімдерін бекітеді. Парламенттің де елдің жыл сайынгы бюджетін бекіту барысында үкіметті бақылау мүмкіндігі, сонымен қатар, үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құзыры бар.
Жалпы алғанда, жартылай президенттік республикада әртүрлі билік институттары арасындағы өкілеттік және қатынастар тәртібі эр елде әртүрлі ерекшеліктерін есепке алып, өзгерген.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.  ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 7 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Republic}}

[[Санат:Мемлекет түрлері]]
[[Санат:Мемлекет және құқық теориясы]]
[[Санат:Саяси жүйелер]]</text>
      <sha1>022xnrbb3qpdww8fvi91fxwdkj12mbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685052</id>
      <parentid>3685029</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kojabergen|Kojabergen]] ([[User talk:Kojabergen|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3214713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7356" sha1="5mvs8e6ks47n32ax4bslgwyvld2bfqi" xml:space="preserve">'''Республика''' ({{lang-la|res publіca – халық игілігі, қоғамдық іс}}) – [[мемлекеттік басқару]] нысаны. 

Мұнда жоғары [[мемлекет]]тің билікті белгілі мерзімге сайланған органдар жүзеге асырады. Мемлекеттің биліктің барлық жоғары органдары не сайланады, не оларды жалпыұлттық өкілдікті мекемелер.&lt;br /&gt; Билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір бөлігінің (аристократия) қолында болатын мемлекет. Республиканың қозғаушы принципі — саяси ізтілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік.

Барлық жоғары ресми билік органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын мемлекеттік басқару нысаны. Ол антик. дәуірде ежелгі монархияларға қарама-қарсы, оларға қарағанда озық мемлекеттік құрылыс ретінде пайда болды. Мысалы, [[Спарта]]да мемлекет билік ақсүйектерден сайланған ақсақалдар кеңесінде, ал [[Афина]]да ел сайлаған “халық жиналысында” болды. 17 — 18 ғасырларда [[Батыс Еуропа]] елдерінде монархияға қарсы шыққан буржуазия идеологтары республиканы басқару нысанын енгізуді демократияның салтанат құруы және адам құқықтарын қамтамасыз етудің кепілі деп білді. Шынында да Республика азаматтардың жеке және саяси құқықтарын кеңітіп, халық билігі қағидаларын жүзеге асыруға мүмкіндіктер ашады. Алайда азаматтардың билік құрылымдарына қатысы әр түрлі болады. Республикалық билеу түрінің негізгі саяси ин-ттарына парламент, үкімет, президент, сот және сайлаушылар жатады. Республиканың бірнеше түрі бар: '''президенттік''', '''парламенттік''', '''аралас'''.

[[Президенттік Республика]] тұңғыш рет [[АҚШ|АҚШ-та]] іс жүзіне асырылып, [[1789]] жылы [[Джорж Вашингтон|Вашингтон]] президент болып сайланды. Қазір дүние жүзінің көптеген елдері осы басқару нысанын қабылдаған. Президенттік Республикада президенттің өкілеттігі кең болады және ол мемлекет басшысы ғана емес, атқарушы биліктің де басшысы, сондай-ақ бас қолбасшы болып табылады, заң күші бар актілер шығарады, парламентті таратуға құқылы болады. Президент биліктің үш тармағын үйлестіруші рөлін атқарады. Президент билігі өте күшті Республикалар (мысалы, [[Орталық Азия]], [[Латын Америка]] мемлекеттері, т.б.) супер президенттік Республика деп аталады. Ал президенттік-монокр. Республикада (кейбір [[Африка]] елдері) президент өмір бойына сайланады. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қажеттіліктеріне орай президент қолында күшті билік шоғырланғандықтан, Қазақстан да супер президенттік Республикаға жатады. '''Парламенттік Республикада''' жоғары билік иесі парламент болып табылады. Мұндай Республикада үкіметті парламент құрады, яғни оған атқарушы билік тәуелді болады. Сондай-ақ [[парламент]] салықты белгілейді, бюджетті бекітеді, соттарды бекітеді, соғыс пен бітім мәселесін шешеді, әскерді қамтамасыз етеді, халықар. шарттарды бекітеді. Парламент кез келген мәселеге байланысты үкіметтен есеп беруді талап етуге, үкіметке сенімсіздік білдіруге құқылы. 

'''Жартылай президенттік республика''' - немесе аралас республика деп те атайды. Оның негізгі белгісі үкіметтің - президенттің де, парламенттің де алдында қосарланған жауаптылығы. Жартылай президенттік республикада президент және парламент тікелей халықтың дауыс беруі арқылы сайланады. Бүл жерде мемлекет басы президент болып табылады. Ол парламенттегі саяси күштердің орналасуын есепке ала отырып үкімет басы мен министрлерді тағайындайды. Мемлекет басы министрлер кабинеті мәжілістерін басқарады және оның шешімдерін бекітеді. Парламенттің де елдің жыл сайынгы бюджетін бекіту барысында үкіметті бақылау мүмкіндігі, сонымен қатар, үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құзыры бар.
Жалпы алғанда, жартылай президенттік республикада әртүрлі билік институттары арасындағы өкілеттік және қатынастар тәртібі эр елде әртүрлі ерекшеліктерін есепке алып, өзгерген.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.  ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 7 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Republic}}

[[Санат:Мемлекет түрлері]]
[[Санат:Мемлекет және құқық теориясы]]
[[Санат:Саяси жүйелер]]</text>
      <sha1>5mvs8e6ks47n32ax4bslgwyvld2bfqi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685245</id>
      <parentid>3685052</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56513-27</username>
        <id>187435</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Республика сөзінің қазақша баламасы</comment>
      <origin>3685245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7376" sha1="022xnrbb3qpdww8fvi91fxwdkj12mbw" xml:space="preserve">'''Республика, Жұмхұрият''' ({{lang-la|res publіca – халық игілігі, қоғамдық іс}}) – [[мемлекеттік басқару]] нысаны. 

Мұнда жоғары [[мемлекет]]тің билікті белгілі мерзімге сайланған органдар жүзеге асырады. Мемлекеттің биліктің барлық жоғары органдары не сайланады, не оларды жалпыұлттық өкілдікті мекемелер.&lt;br /&gt; Билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір бөлігінің (аристократия) қолында болатын мемлекет. Республиканың қозғаушы принципі — саяси ізтілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік.

Барлық жоғары ресми билік органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын мемлекеттік басқару нысаны. Ол антик. дәуірде ежелгі монархияларға қарама-қарсы, оларға қарағанда озық мемлекеттік құрылыс ретінде пайда болды. Мысалы, [[Спарта]]да мемлекет билік ақсүйектерден сайланған ақсақалдар кеңесінде, ал [[Афина]]да ел сайлаған “халық жиналысында” болды. 17 — 18 ғасырларда [[Батыс Еуропа]] елдерінде монархияға қарсы шыққан буржуазия идеологтары республиканы басқару нысанын енгізуді демократияның салтанат құруы және адам құқықтарын қамтамасыз етудің кепілі деп білді. Шынында да Республика азаматтардың жеке және саяси құқықтарын кеңітіп, халық билігі қағидаларын жүзеге асыруға мүмкіндіктер ашады. Алайда азаматтардың билік құрылымдарына қатысы әр түрлі болады. Республикалық билеу түрінің негізгі саяси ин-ттарына парламент, үкімет, президент, сот және сайлаушылар жатады. Республиканың бірнеше түрі бар: '''президенттік''', '''парламенттік''', '''аралас'''.

[[Президенттік Республика]] тұңғыш рет [[АҚШ|АҚШ-та]] іс жүзіне асырылып, [[1789]] жылы [[Джорж Вашингтон|Вашингтон]] президент болып сайланды. Қазір дүние жүзінің көптеген елдері осы басқару нысанын қабылдаған. Президенттік Республикада президенттің өкілеттігі кең болады және ол мемлекет басшысы ғана емес, атқарушы биліктің де басшысы, сондай-ақ бас қолбасшы болып табылады, заң күші бар актілер шығарады, парламентті таратуға құқылы болады. Президент биліктің үш тармағын үйлестіруші рөлін атқарады. Президент билігі өте күшті Республикалар (мысалы, [[Орталық Азия]], [[Латын Америка]] мемлекеттері, т.б.) супер президенттік Республика деп аталады. Ал президенттік-монокр. Республикада (кейбір [[Африка]] елдері) президент өмір бойына сайланады. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қажеттіліктеріне орай президент қолында күшті билік шоғырланғандықтан, Қазақстан да супер президенттік Республикаға жатады. '''Парламенттік Республикада''' жоғары билік иесі парламент болып табылады. Мұндай Республикада үкіметті парламент құрады, яғни оған атқарушы билік тәуелді болады. Сондай-ақ [[парламент]] салықты белгілейді, бюджетті бекітеді, соттарды бекітеді, соғыс пен бітім мәселесін шешеді, әскерді қамтамасыз етеді, халықар. шарттарды бекітеді. Парламент кез келген мәселеге байланысты үкіметтен есеп беруді талап етуге, үкіметке сенімсіздік білдіруге құқылы. 

'''Жартылай президенттік республика''' - немесе аралас республика деп те атайды. Оның негізгі белгісі үкіметтің - президенттің де, парламенттің де алдында қосарланған жауаптылығы. Жартылай президенттік республикада президент және парламент тікелей халықтың дауыс беруі арқылы сайланады. Бүл жерде мемлекет басы президент болып табылады. Ол парламенттегі саяси күштердің орналасуын есепке ала отырып үкімет басы мен министрлерді тағайындайды. Мемлекет басы министрлер кабинеті мәжілістерін басқарады және оның шешімдерін бекітеді. Парламенттің де елдің жыл сайынгы бюджетін бекіту барысында үкіметті бақылау мүмкіндігі, сонымен қатар, үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құзыры бар.
Жалпы алғанда, жартылай президенттік республикада әртүрлі билік институттары арасындағы өкілеттік және қатынастар тәртібі эр елде әртүрлі ерекшеліктерін есепке алып, өзгерген.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.  ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 7 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Republic}}

[[Санат:Мемлекет түрлері]]
[[Санат:Мемлекет және құқық теориясы]]
[[Санат:Саяси жүйелер]]</text>
      <sha1>022xnrbb3qpdww8fvi91fxwdkj12mbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685259</id>
      <parentid>3685245</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:14:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56513-27|~2026-56513-27]] ([[User talk:~2026-56513-27|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3214713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7356" sha1="5mvs8e6ks47n32ax4bslgwyvld2bfqi" xml:space="preserve">'''Республика''' ({{lang-la|res publіca – халық игілігі, қоғамдық іс}}) – [[мемлекеттік басқару]] нысаны. 

Мұнда жоғары [[мемлекет]]тің билікті белгілі мерзімге сайланған органдар жүзеге асырады. Мемлекеттің биліктің барлық жоғары органдары не сайланады, не оларды жалпыұлттық өкілдікті мекемелер.&lt;br /&gt; Билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір бөлігінің (аристократия) қолында болатын мемлекет. Республиканың қозғаушы принципі — саяси ізтілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік.

Барлық жоғары ресми билік органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын мемлекеттік басқару нысаны. Ол антик. дәуірде ежелгі монархияларға қарама-қарсы, оларға қарағанда озық мемлекеттік құрылыс ретінде пайда болды. Мысалы, [[Спарта]]да мемлекет билік ақсүйектерден сайланған ақсақалдар кеңесінде, ал [[Афина]]да ел сайлаған “халық жиналысында” болды. 17 — 18 ғасырларда [[Батыс Еуропа]] елдерінде монархияға қарсы шыққан буржуазия идеологтары республиканы басқару нысанын енгізуді демократияның салтанат құруы және адам құқықтарын қамтамасыз етудің кепілі деп білді. Шынында да Республика азаматтардың жеке және саяси құқықтарын кеңітіп, халық билігі қағидаларын жүзеге асыруға мүмкіндіктер ашады. Алайда азаматтардың билік құрылымдарына қатысы әр түрлі болады. Республикалық билеу түрінің негізгі саяси ин-ттарына парламент, үкімет, президент, сот және сайлаушылар жатады. Республиканың бірнеше түрі бар: '''президенттік''', '''парламенттік''', '''аралас'''.

[[Президенттік Республика]] тұңғыш рет [[АҚШ|АҚШ-та]] іс жүзіне асырылып, [[1789]] жылы [[Джорж Вашингтон|Вашингтон]] президент болып сайланды. Қазір дүние жүзінің көптеген елдері осы басқару нысанын қабылдаған. Президенттік Республикада президенттің өкілеттігі кең болады және ол мемлекет басшысы ғана емес, атқарушы биліктің де басшысы, сондай-ақ бас қолбасшы болып табылады, заң күші бар актілер шығарады, парламентті таратуға құқылы болады. Президент биліктің үш тармағын үйлестіруші рөлін атқарады. Президент билігі өте күшті Республикалар (мысалы, [[Орталық Азия]], [[Латын Америка]] мемлекеттері, т.б.) супер президенттік Республика деп аталады. Ал президенттік-монокр. Республикада (кейбір [[Африка]] елдері) президент өмір бойына сайланады. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қажеттіліктеріне орай президент қолында күшті билік шоғырланғандықтан, Қазақстан да супер президенттік Республикаға жатады. '''Парламенттік Республикада''' жоғары билік иесі парламент болып табылады. Мұндай Республикада үкіметті парламент құрады, яғни оған атқарушы билік тәуелді болады. Сондай-ақ [[парламент]] салықты белгілейді, бюджетті бекітеді, соттарды бекітеді, соғыс пен бітім мәселесін шешеді, әскерді қамтамасыз етеді, халықар. шарттарды бекітеді. Парламент кез келген мәселеге байланысты үкіметтен есеп беруді талап етуге, үкіметке сенімсіздік білдіруге құқылы. 

'''Жартылай президенттік республика''' - немесе аралас республика деп те атайды. Оның негізгі белгісі үкіметтің - президенттің де, парламенттің де алдында қосарланған жауаптылығы. Жартылай президенттік республикада президент және парламент тікелей халықтың дауыс беруі арқылы сайланады. Бүл жерде мемлекет басы президент болып табылады. Ол парламенттегі саяси күштердің орналасуын есепке ала отырып үкімет басы мен министрлерді тағайындайды. Мемлекет басы министрлер кабинеті мәжілістерін басқарады және оның шешімдерін бекітеді. Парламенттің де елдің жыл сайынгы бюджетін бекіту барысында үкіметті бақылау мүмкіндігі, сонымен қатар, үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құзыры бар.
Жалпы алғанда, жартылай президенттік республикада әртүрлі билік институттары арасындағы өкілеттік және қатынастар тәртібі эр елде әртүрлі ерекшеліктерін есепке алып, өзгерген.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.  ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 7 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Republic}}

[[Санат:Мемлекет түрлері]]
[[Санат:Мемлекет және құқық теориясы]]
[[Санат:Саяси жүйелер]]</text>
      <sha1>5mvs8e6ks47n32ax4bslgwyvld2bfqi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685261</id>
      <parentid>3685259</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7356" sha1="pfokk667kb1zrws58zok97d3e9zz7xs" xml:space="preserve">'''Республика''' ({{lang-la|res publіca – халық игілігі, қоғамдық іс}}) — [[мемлекеттік басқару]] нысаны. 

Мұнда жоғары [[мемлекет]]тің билікті белгілі мерзімге сайланған органдар жүзеге асырады. Мемлекеттің биліктің барлық жоғары органдары не сайланады, не оларды жалпыұлттық өкілдікті мекемелер.&lt;br /&gt; Билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір бөлігінің (аристократия) қолында болатын мемлекет. Республиканың қозғаушы принципі — саяси ізтілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік.

Барлық жоғары ресми билік органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын мемлекеттік басқару нысаны. Ол антик. дәуірде ежелгі монархияларға қарама-қарсы, оларға қарағанда озық мемлекеттік құрылыс ретінде пайда болды. Мысалы, [[Спарта]]да мемлекет билік ақсүйектерден сайланған ақсақалдар кеңесінде, ал [[Афина]]да ел сайлаған “халық жиналысында” болды. 17 — 18 ғасырларда [[Батыс Еуропа]] елдерінде монархияға қарсы шыққан буржуазия идеологтары республиканы басқару нысанын енгізуді демократияның салтанат құруы және адам құқықтарын қамтамасыз етудің кепілі деп білді. Шынында да Республика азаматтардың жеке және саяси құқықтарын кеңітіп, халық билігі қағидаларын жүзеге асыруға мүмкіндіктер ашады. Алайда азаматтардың билік құрылымдарына қатысы әр түрлі болады. Республикалық билеу түрінің негізгі саяси ин-ттарына парламент, үкімет, президент, сот және сайлаушылар жатады. Республиканың бірнеше түрі бар: '''президенттік''', '''парламенттік''', '''аралас'''.

[[Президенттік Республика]] тұңғыш рет [[АҚШ|АҚШ-та]] іс жүзіне асырылып, [[1789]] жылы [[Джорж Вашингтон|Вашингтон]] президент болып сайланды. Қазір дүние жүзінің көптеген елдері осы басқару нысанын қабылдаған. Президенттік Республикада президенттің өкілеттігі кең болады және ол мемлекет басшысы ғана емес, атқарушы биліктің де басшысы, сондай-ақ бас қолбасшы болып табылады, заң күші бар актілер шығарады, парламентті таратуға құқылы болады. Президент биліктің үш тармағын үйлестіруші рөлін атқарады. Президент билігі өте күшті Республикалар (мысалы, [[Орталық Азия]], [[Латын Америка]] мемлекеттері, т.б.) супер президенттік Республика деп аталады. Ал президенттік-монокр. Республикада (кейбір [[Африка]] елдері) президент өмір бойына сайланады. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қажеттіліктеріне орай президент қолында күшті билік шоғырланғандықтан, Қазақстан да супер президенттік Республикаға жатады. '''Парламенттік Республикада''' жоғары билік иесі парламент болып табылады. Мұндай Республикада үкіметті парламент құрады, яғни оған атқарушы билік тәуелді болады. Сондай-ақ [[парламент]] салықты белгілейді, бюджетті бекітеді, соттарды бекітеді, соғыс пен бітім мәселесін шешеді, әскерді қамтамасыз етеді, халықар. шарттарды бекітеді. Парламент кез келген мәселеге байланысты үкіметтен есеп беруді талап етуге, үкіметке сенімсіздік білдіруге құқылы. 

'''Жартылай президенттік республика''' - немесе аралас республика деп те атайды. Оның негізгі белгісі үкіметтің - президенттің де, парламенттің де алдында қосарланған жауаптылығы. Жартылай президенттік республикада президент және парламент тікелей халықтың дауыс беруі арқылы сайланады. Бүл жерде мемлекет басы президент болып табылады. Ол парламенттегі саяси күштердің орналасуын есепке ала отырып үкімет басы мен министрлерді тағайындайды. Мемлекет басы министрлер кабинеті мәжілістерін басқарады және оның шешімдерін бекітеді. Парламенттің де елдің жыл сайынгы бюджетін бекіту барысында үкіметті бақылау мүмкіндігі, сонымен қатар, үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құзыры бар.
Жалпы алғанда, жартылай президенттік республикада әртүрлі билік институттары арасындағы өкілеттік және қатынастар тәртібі эр елде әртүрлі ерекшеліктерін есепке алып, өзгерген.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.  ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 7 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Republic}}

[[Санат:Мемлекет түрлері]]
[[Санат:Мемлекет және құқық теориясы]]
[[Санат:Саяси жүйелер]]</text>
      <sha1>pfokk667kb1zrws58zok97d3e9zz7xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685262</id>
      <parentid>3685261</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Республика]]&quot; бетін қорғады ([Өңдеу=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 08:16, 2026 ж. қарашаның 23 (UTC)) [Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 08:16, 2026 ж. қарашаның 23 (UTC)))</comment>
      <origin>3685261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7356" sha1="pfokk667kb1zrws58zok97d3e9zz7xs" xml:space="preserve">'''Республика''' ({{lang-la|res publіca – халық игілігі, қоғамдық іс}}) — [[мемлекеттік басқару]] нысаны. 

Мұнда жоғары [[мемлекет]]тің билікті белгілі мерзімге сайланған органдар жүзеге асырады. Мемлекеттің биліктің барлық жоғары органдары не сайланады, не оларды жалпыұлттық өкілдікті мекемелер.&lt;br /&gt; Билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір бөлігінің (аристократия) қолында болатын мемлекет. Республиканың қозғаушы принципі — саяси ізтілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік.

Барлық жоғары ресми билік органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын мемлекеттік басқару нысаны. Ол антик. дәуірде ежелгі монархияларға қарама-қарсы, оларға қарағанда озық мемлекеттік құрылыс ретінде пайда болды. Мысалы, [[Спарта]]да мемлекет билік ақсүйектерден сайланған ақсақалдар кеңесінде, ал [[Афина]]да ел сайлаған “халық жиналысында” болды. 17 — 18 ғасырларда [[Батыс Еуропа]] елдерінде монархияға қарсы шыққан буржуазия идеологтары республиканы басқару нысанын енгізуді демократияның салтанат құруы және адам құқықтарын қамтамасыз етудің кепілі деп білді. Шынында да Республика азаматтардың жеке және саяси құқықтарын кеңітіп, халық билігі қағидаларын жүзеге асыруға мүмкіндіктер ашады. Алайда азаматтардың билік құрылымдарына қатысы әр түрлі болады. Республикалық билеу түрінің негізгі саяси ин-ттарына парламент, үкімет, президент, сот және сайлаушылар жатады. Республиканың бірнеше түрі бар: '''президенттік''', '''парламенттік''', '''аралас'''.

[[Президенттік Республика]] тұңғыш рет [[АҚШ|АҚШ-та]] іс жүзіне асырылып, [[1789]] жылы [[Джорж Вашингтон|Вашингтон]] президент болып сайланды. Қазір дүние жүзінің көптеген елдері осы басқару нысанын қабылдаған. Президенттік Республикада президенттің өкілеттігі кең болады және ол мемлекет басшысы ғана емес, атқарушы биліктің де басшысы, сондай-ақ бас қолбасшы болып табылады, заң күші бар актілер шығарады, парламентті таратуға құқылы болады. Президент биліктің үш тармағын үйлестіруші рөлін атқарады. Президент билігі өте күшті Республикалар (мысалы, [[Орталық Азия]], [[Латын Америка]] мемлекеттері, т.б.) супер президенттік Республика деп аталады. Ал президенттік-монокр. Республикада (кейбір [[Африка]] елдері) президент өмір бойына сайланады. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қажеттіліктеріне орай президент қолында күшті билік шоғырланғандықтан, Қазақстан да супер президенттік Республикаға жатады. '''Парламенттік Республикада''' жоғары билік иесі парламент болып табылады. Мұндай Республикада үкіметті парламент құрады, яғни оған атқарушы билік тәуелді болады. Сондай-ақ [[парламент]] салықты белгілейді, бюджетті бекітеді, соттарды бекітеді, соғыс пен бітім мәселесін шешеді, әскерді қамтамасыз етеді, халықар. шарттарды бекітеді. Парламент кез келген мәселеге байланысты үкіметтен есеп беруді талап етуге, үкіметке сенімсіздік білдіруге құқылы. 

'''Жартылай президенттік республика''' - немесе аралас республика деп те атайды. Оның негізгі белгісі үкіметтің - президенттің де, парламенттің де алдында қосарланған жауаптылығы. Жартылай президенттік республикада президент және парламент тікелей халықтың дауыс беруі арқылы сайланады. Бүл жерде мемлекет басы президент болып табылады. Ол парламенттегі саяси күштердің орналасуын есепке ала отырып үкімет басы мен министрлерді тағайындайды. Мемлекет басы министрлер кабинеті мәжілістерін басқарады және оның шешімдерін бекітеді. Парламенттің де елдің жыл сайынгы бюджетін бекіту барысында үкіметті бақылау мүмкіндігі, сонымен қатар, үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құзыры бар.
Жалпы алғанда, жартылай президенттік республикада әртүрлі билік институттары арасындағы өкілеттік және қатынастар тәртібі эр елде әртүрлі ерекшеліктерін есепке алып, өзгерген.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.  ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 7 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Republic}}

[[Санат:Мемлекет түрлері]]
[[Санат:Мемлекет және құқық теориясы]]
[[Санат:Саяси жүйелер]]</text>
      <sha1>pfokk667kb1zrws58zok97d3e9zz7xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685263</id>
      <parentid>3685262</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7355" sha1="n3sd4nke894cdz94soc1jqafo37hn8b" xml:space="preserve">'''Республика''' ({{lang-la|res publіca – халық игілігі, қоғамдық іс}}) — [[мемлекеттік басқару]] нысаны. 

Мұнда жоғары [[мемлекет]]тің билікті белгілі мерзімге сайланған органдар жүзеге асырады. Мемлекеттің биліктің барлық жоғары органдары не сайланады, не оларды жалпыұлттық өкілдікті мекемелер.&lt;br /&gt; Билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір бөлігінің (аристократия) қолында болатын мемлекет. Республиканың қозғаушы принципі — саяси ізтілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік.

Барлық жоғары ресми билік органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын мемлекеттік басқару нысаны. Ол антик. дәуірде ежелгі монархияларға қарама-қарсы, оларға қарағанда озық мемлекеттік құрылыс ретінде пайда болды. Мысалы, [[Спарта]]да мемлекет билік ақсүйектерден сайланған ақсақалдар кеңесінде, ал [[Афина]]да ел сайлаған “халық жиналысында” болды. 17 — 18 ғасырларда [[Батыс Еуропа]] елдерінде монархияға қарсы шыққан буржуазия идеологтары республиканы басқару нысанын енгізуді демократияның салтанат құруы және адам құқықтарын қамтамасыз етудің кепілі деп білді. Шынында да Республика азаматтардың жеке және саяси құқықтарын кеңітіп, халық билігі қағидаларын жүзеге асыруға мүмкіндіктер ашады. Алайда азаматтардың билік құрылымдарына қатысы әр түрлі болады. Республикалық билеу түрінің негізгі саяси ин-ттарына парламент, үкімет, президент, сот және сайлаушылар жатады. Республиканың бірнеше түрі бар: '''президенттік''', '''парламенттік''', '''аралас'''.

[[Президенттік Республика]] тұңғыш рет [[АҚШ|АҚШ-та]] іс жүзіне асырылып, [[1789]] жылы [[Джорж Вашингтон|Вашингтон]] президент болып сайланды. Қазір дүние жүзінің көптеген елдері осы басқару нысанын қабылдаған. Президенттік Республикада президенттің өкілеттігі кең болады және ол мемлекет басшысы ғана емес, атқарушы биліктің де басшысы, сондай-ақ бас қолбасшы болып табылады, заң күші бар актілер шығарады, парламентті таратуға құқылы болады. Президент биліктің үш тармағын үйлестіруші рөлін атқарады. Президент билігі өте күшті Республикалар (мысалы, [[Орталық Азия]], [[Латын Америка]] мемлекеттері, т.б.) супер президенттік Республика деп аталады. Ал президенттік-монокр. Республикада (кейбір [[Африка]] елдері) президент өмір бойына сайланады. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қажеттіліктеріне орай президент қолында күшті билік шоғырланғандықтан, Қазақстан да супер президенттік Республикаға жатады. '''Парламенттік Республикада''' жоғары билік иесі парламент болып табылады. Мұндай Республикада үкіметті парламент құрады, яғни оған атқарушы билік тәуелді болады. Сондай-ақ [[парламент]] салықты белгілейді, бюджетті бекітеді, соттарды бекітеді, соғыс пен бітім мәселесін шешеді, әскерді қамтамасыз етеді, халықар. шарттарды бекітеді. Парламент кез келген мәселеге байланысты үкіметтен есеп беруді талап етуге, үкіметке сенімсіздік білдіруге құқылы. 

'''Жартылай президенттік республика''' - немесе аралас республика деп те атайды. Оның негізгі белгісі үкіметтің - президенттің де, парламенттің де алдында қосарланған жауаптылығы. Жартылай президенттік республикада президент және парламент тікелей халықтың дауыс беруі арқылы сайланады. Бүл жерде мемлекет басы президент болып табылады. Ол парламенттегі саяси күштердің орналасуын есепке ала отырып үкімет басы мен министрлерді тағайындайды. Мемлекет басы министрлер кабинеті мәжілістерін басқарады және оның шешімдерін бекітеді. Парламенттің де елдің жыл сайынгы бюджетін бекіту барысында үкіметті бақылау мүмкіндігі, сонымен қатар, үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құзыры бар.
Жалпы алғанда, жартылай президенттік республикада әртүрлі билік институттары арасындағы өкілеттік және қатынастар тәртібі эр елде әртүрлі ерекшеліктерін есепке алып, өзгерген.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.  ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 7 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{commons|Category:Republic}}

[[Санат:Мемлекет түрлері]]
[[Санат:Мемлекет және құқық теориясы]]
[[Санат:Саяси жүйелер]]</text>
      <sha1>n3sd4nke894cdz94soc1jqafo37hn8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Функция</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31855</id>
    <revision>
      <id>3684999</id>
      <parentid>2830881</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56530-30</username>
        <id>187407</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1292" sha1="b2giox46cyj8vluwzxtjpgrkn7z4bia" xml:space="preserve">'''Атқарым''' ({{lang-la|functіo}} – орындау, атқару, жүзеге асыру) көп мағыналы сөз:
# [[Функция (математика)|Функция]] - математикадағы негізгі ұғымдардың бірі 
# [[Қызмет]], [[міндет]], [[жұмыс]]; қатынастар жүйесіндегі қайсы бір объекті қасиеттерінің сыртқы көрінісі;&lt;br&gt;
# [[Социология|Социологияда]] – белгілі бір әлеуметтік институт атқаратын рөл;&lt;br&gt;
# [[Лингвистика|Лингвистикада]] – тілдік бірліктің немесе тіл құрылымы

&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0 &lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;, 9 том&lt;/ref&gt;

==Пайдаланған әдебиет==
&lt;references/&gt;


{{Stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Айрық беттер]]</text>
      <sha1>b2giox46cyj8vluwzxtjpgrkn7z4bia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685006</id>
      <parentid>3684999</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56530-30|~2026-56530-30]] ([[User talk:~2026-56530-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2381458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1292" sha1="j1smrijdyet0skyss02efl7jzopqwrr" xml:space="preserve">'''Функция''' ({{lang-la|functіo}} – орындау, атқару, жүзеге асыру) көп мағыналы сөз:
# [[Функция (математика)|Функция]] - математикадағы негізгі ұғымдардың бірі 
# [[Қызмет]], [[міндет]], [[жұмыс]]; қатынастар жүйесіндегі қайсы бір объекті қасиеттерінің сыртқы көрінісі;&lt;br&gt;
# [[Социология|Социологияда]] – белгілі бір әлеуметтік институт атқаратын рөл;&lt;br&gt;
# [[Лингвистика|Лингвистикада]] – тілдік бірліктің немесе тіл құрылымы

&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0 &lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;, 9 том&lt;/ref&gt;

==Пайдаланған әдебиет==
&lt;references/&gt;


{{Stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Айрық беттер]]</text>
      <sha1>j1smrijdyet0skyss02efl7jzopqwrr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685007</id>
      <parentid>3685006</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1290" sha1="1ezrjodl8lmxn567t63lnr6dm85p89j" xml:space="preserve">'''Функция''' ({{lang-la|functіo}} – орындау, атқару, жүзеге асыру) көп мағыналы сөз:
# [[Функция (математика)|Функция]] - математикадағы негізгі ұғымдардың бірі 
# [[Қызмет]], [[міндет]], [[жұмыс]]; қатынастар жүйесіндегі қайсы бір объекті қасиеттерінің сыртқы көрінісі;&lt;br&gt;
# [[Социология|Социологияда]] – белгілі бір әлеуметтік институт атқаратын рөл;&lt;br&gt;
# [[Лингвистика|Лингвистикада]] – тілдік бірліктің немесе тіл құрылымы

&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0 &lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;, 9 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Айрық беттер]]</text>
      <sha1>1ezrjodl8lmxn567t63lnr6dm85p89j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685008</id>
      <parentid>3685007</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1288" sha1="l41qyrz5ts4w1gf5fs6qenipjs891eg" xml:space="preserve">'''Функция''' ({{lang-la|functіo}} – орындау, атқару, жүзеге асыру) көп мағыналы сөз:
# [[Функция (математика)|Функция]] - математикадағы негізгі ұғымдардың бірі 
# [[Қызмет]], [[міндет]], [[жұмыс]]; қатынастар жүйесіндегі қайсы бір объекті қасиеттерінің сыртқы көрінісі;&lt;br&gt;
# [[Социология|Социологияда]] – белгілі бір әлеуметтік институт атқаратын рөл;&lt;br&gt;
# [[Лингвистика|Лингвистикада]] – тілдік бірліктің немесе тіл құрылымы.&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;, 9 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Айрық беттер]]</text>
      <sha1>l41qyrz5ts4w1gf5fs6qenipjs891eg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685022</id>
      <parentid>3685008</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1316" sha1="cmbf5rt66oyytpuqk6f69g8bvxwxlt3" xml:space="preserve">'''Функция немесе Атқарым''' ({{lang-la|functіo}} – орындау, атқару, жүзеге асыру) көп мағыналы сөз:
# [[Функция (математика)|Функция]] - математикадағы негізгі ұғымдардың бірі 
# [[Қызмет]], [[міндет]], [[жұмыс]]; қатынастар жүйесіндегі қайсы бір объекті қасиеттерінің сыртқы көрінісі;&lt;br&gt;
# [[Социология|Социологияда]] – белгілі бір әлеуметтік институт атқаратын рөл;&lt;br&gt;
# [[Лингвистика|Лингвистикада]] – тілдік бірліктің немесе тіл құрылымы.&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;, 9 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Айрық беттер]]</text>
      <sha1>cmbf5rt66oyytpuqk6f69g8bvxwxlt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685038</id>
      <parentid>3685022</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56298-60|~2026-56298-60]] ([[User talk:~2026-56298-60|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3685008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1288" sha1="l41qyrz5ts4w1gf5fs6qenipjs891eg" xml:space="preserve">'''Функция''' ({{lang-la|functіo}} – орындау, атқару, жүзеге асыру) көп мағыналы сөз:
# [[Функция (математика)|Функция]] - математикадағы негізгі ұғымдардың бірі 
# [[Қызмет]], [[міндет]], [[жұмыс]]; қатынастар жүйесіндегі қайсы бір объекті қасиеттерінің сыртқы көрінісі;&lt;br&gt;
# [[Социология|Социологияда]] – белгілі бір әлеуметтік институт атқаратын рөл;&lt;br&gt;
# [[Лингвистика|Лингвистикада]] – тілдік бірліктің немесе тіл құрылымы.&lt;ref&gt;О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;, 9 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Айрық беттер]]</text>
      <sha1>l41qyrz5ts4w1gf5fs6qenipjs891eg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақсай (өзен, Алматы облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34727</id>
    <revision>
      <id>3685306</id>
      <parentid>3296374</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алматы өзендері|Алматы өзендері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2871" sha1="mgmtd72zqswecnidc4ep098f8f6u8ix" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Ақсай өзені
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  =   Aksay (tributary of Kaskelen).jpg
  |сурет ені             =  Ақсай өзені ([[Алматы]])
  |сурет атауы           =   250px
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               =70
 |су алабының ауданы     = 566 
 |су алабы               =  
 |өзендердің су алабы    =  
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = [[Іле Алатауы]]
  |бастауының орны        =  
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 43|s_lat_min = 03|s_lat_sec = 03
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 76|s_lon_min = 47|s_lon_sec = 45
 |сағасы                 =   
  |сағасының орны        =  
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 43|m_lat_min = 28|m_lat_sec = 18
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 76|m_lon_min = 43|m_lon_sec = 59
 |еңістігі               = 
 |ел                     = {{KAZ}}
  |аймақ                  =[[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]]
 |ортаққордағы санаты    = 
}}

==Географиялық орны ==
'''Ақсай''' – [[Алматы облысы]]  [[Қарасай ауданы]]ндағы [[өзен]]. [[Қаскелең (өзен)|Қаскелең]] өзенінің оң саласы. Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 566 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

==Бастауы ==
Бастауын [[Іле Алатауы]]ның мұздықтарынан алып, әр түрлі ландшафт белдемдерінен өтеді.

== Гидрологиясы ==
Ақжар ауылы тұсындағы аңғары 8 м, орташа тереңдігі 0,2 – 0,7 м, ең терең жері 1,2 м. Жылдық орташа су ағымы 2,63 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/с. Ақсай және оның салаларынан сел жүріп тұрады. Осындай ірі селдің бірі [[1921 жыл]]ы Ақсай өзенінің бойымен өткен. Сел жүргендегі су шығымы 307,0 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/с-қа жеткен. Басты салалары: Ақсай, Тастыбұлақ, Ойжайлау, Қырғауылды. Суын елді мекендер егін суғаруға пайдаланады.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]],  ҚР табиғаты&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қарасай ауданы өзендері]]
[[Санат:Іле су алабы]]
[[Санат:Алматы өзендері]]</text>
      <sha1>mgmtd72zqswecnidc4ep098f8f6u8ix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашамайлы Керей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37220</id>
    <revision>
      <id>3684964</id>
      <parentid>3684916</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56474-12|~2026-56474-12]] ([[User talk:~2026-56474-12|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3359866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4724" sha1="qdrs3wkvwsmavrj9dwok8q9tpz6o3l8" xml:space="preserve">'''Ашамайлы керей ''' —[[Қазақ]] халқының құрамындағы тайпа. [[Шежіре]] бойынша, Орта жүздегі керей (керейт) тайпалары бірлестігінен таратылады. Ашамайлы этнонимі жөнінде жорамал көп. Керейдің төр шежіресінде келтірілетін нұсқалардың бірінде — Ақарыстың бір баласы [[Дана]] биден Қоянбай, одан Сарыкерей, одан Қараби туады. Ашамайлы Керей мен абақ керей осы Қарабиден тарайды дейді. Шежірелік осы жүйеге Ш. Құдайбердіұлы да, тарихшы-этнограф Н. Мыңжани да айрықша мән берген. Қараби жастай қайтыс]] болған соң жесірі Шымыр деген баласын алып, төркініне көшіп кеткен. Үйсін Сарымырза жиенін ашамайға мінгізіп жүреді екен де сұрағандарға “менің ашамайлы керейім” дейді екен. Содан Ашамайлы Керей атанып кетіпті. Ашамайлы Керей де, абақ керей де Кіші жүздегі керейт те Орта жүзге кіретін тайпалар мен рулар дейді. Ашамайлы, Абақ жеке адам аттары емес, қолданған таңбаларына қарай (Х — ашамай, У — абақ) аталған, туыстас тайпалар одағы дейтін нұсқалар да бар. Түркі тілдерінде “омак”, “обак”, моғол тіліндегі “обак”, “обух” сөздерінің туыстастар “одағы” деген мағына беретінін дәлел ете отырып, бұлардың тайпалар бірлестігі екенін белгілі этнограф М. Мұқанов та алға тартады.
==Тайпаның ыдырауы==
Ежелгі керей ұлысының тағдыры, ыдырауы, қайта қалыптасуы жазба деректерде 13 ғасырдан белгілі. Оңхан (Тұғырыл) билеген керей хандығын  [[Шыңғыс хан]] 1202 жылы біржолата талқандаған. Шыңғысқа қарағысы келмеген елдің басым көпшілігі көршілес [[Найман]] хандығына ауысып, [[Ертіс]] алқабына, күнгей Алтайдан [[Есіл]], Еділге дейін жеткен. Уақыт өте келе ежелгі ата мекеніне қоныс тепкен Керейдің бір бөлегі он екі ата абақ керей атанып, Қытайға қарайды да,  [[Қазақстан]]ның    Солтүстік, Солтүстік-батыс өңіріне қоныстанған әулеттері он ата Ашамайлы Керей атанып, орысқа бодан болады. Олар: Сыбан, Балта, Көшебе, Ақсары, Құрсары, Семеналы, Нұралы, Нұрымбет, Ақымбет, Самай деген руларға, 60 бұтақты ұсақ аталарға жіктеледі. Негізінен Солтүстік [[Қазақстан]], [[Қостанай]] облыстарында, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Шұбартау ауданында тұрады. Өзбек, қарақалпақ, түрікмен халықтарының құрамында да Ашамайлы Керей аталатын рулар бар.
Ұраны — Ошыбай, таңбасы — ашамай (х).
&lt;ref&gt;Мыңжани Н., Қазақтың қысқаша тарихы, Пекин, 1987; Құдайберді Ш., Түрік, қырғыз, [[Қазақ]] және хандар шежіресі, А., 1990; Монғолдың құпия шежіресі, Баянөлги, 1996.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том&lt;/ref&gt;
== Тұлғалары ==
* [[Қожаберген жырау]] көшебе

==Дереккөздер==
&lt;references /&gt;

{{wikify}}
{{Қазақ рулары}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Орта жүз]]
[[Санат:Қазақ рулары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>qdrs3wkvwsmavrj9dwok8q9tpz6o3l8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азия дауысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44241</id>
    <revision>
      <id>3685128</id>
      <parentid>2667524</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Қатысушылар: 1992 және 2023 жылдардағы қатысушылар («Отандастар қоры» дереккөздері)</comment>
      <origin>3685128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5268" sha1="bca9fr5ftiujxmpxcy0lxawg4oam3b7" xml:space="preserve">'''Азия дауысы''' — Азияның музыка өнеріндегі танымал әндер мен талантты орындаушылардың жыл сайын Алматыда өтетін халықаралық байқауы.

==Жеңімпаздары== 
1990 жылы Медеу мұз айдынының кешенінде өтті. Бас жүлдені Өзбекстаннан келген “Карс” тобы жеңіп алды.

Содан бері [[Женева Круз]] (Филиппин, 1991жылы), [[Шахназ Сүймер]] (Түркия, 1992жылы), [[Сара]] (Моңғолия, 1993 жылы), [[Соябей]] (Түркия, 1994жылы), [[Барт Бисли]] (АҚШ, 1995 жылы), [[Бауыржан Исаев]] (Қазақстан, 1996 жылы), “АВ-3” (Индонезиялық топ, 1997 жылы) сияқты өнерпаздар мен өнер ұжымдары бас жүлдені иеленді. 1993 жылы “Азия даусы” [[ФИДОФ]]-тың (Халықаралық фестивальдар ұйымдастыру федерациясы) мүшелігіне қабылданды. 1994 жылы Канн (Франция) қаласында өткен әлемдік шоу-бизнесте арнаулы жүлдеге ие болды.

1996 жылдан бастап “ Азия даусы” байқауы аясында Қазақстан әндерінің байқауы тұрақты өтеді. Оған арналған “Алтын домбыра” жүлдесін алғашқы жылы М.Жүнісова мен Н.Есқалиева, 1997 жылы Р.Рымбаева мен М.Жүнісова жеңіп алды.

1997 жылы “ Азия даусы ” халықаралық “Интернет-сервер” ақпарат арнасына қосылды. “ Азия даусы” конкурсының бас жүлде, алтын, күміс және қола бәйгесіне қоса Алматы қаласының мэрі, демеушілер тағайындаған әртүрлі ынталандыру сыйлықтары бар. Бірінші конкурстан бастап “ Азия даусының” шақыруымен Патрисия Каас,Пупо, Тото Кутуньо, Джимми Саммервиль, Митхун Чакраборти, Сонер Ариджа, А.Пугачева, Ф.Киркоров, В.Леонтьев, “Бони-М”, “Хаддуэй” топтары сияқты әлемдік эстрада майталмандары Медеу мұз айдыны сахнасында конкурстан тыс өнер көрсетті.

1996 жылы “Азия даусына” бес құрлықтың өкілі қатысты.

1997 жылғы конкурстың ашылу салтанатында Еуроазиялық фестивальдар ассоциациясының ұйғарымымен ғарыштағы бір жарық жұлдызға “ Азия даусы ” аты берілгені жайлы Швейцариядан жіберілген регистр конкурс директорына тапсырылды.

1998 жылғы тоғызыншы конкурсқа әлемнің төрт бұрышынан өтініш білдіргендерден таңдап алынған 20 елдің 21 өнерпазы қатысты. Бас жүлдені Италиядан келген Лука Сене жеңіп алды.

1998 жылғы конкурс қорытындысында ФИДОФ-тың халықаралық өнер фестивальдерін кәсіби жоғары дәрежеде насихаттағаны үшін журналистерге жыл сайын берілетін арнайы белгісі “ Азия даусының” баспасөз хатшысы Ф.Бегенбаеваға тапсырылды.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, I том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

==Қатысушылар==
* 1992 жыл — Қарақалпақстанның халық әртісі Гүлнар Мүнтеева байқауға қатысты&lt;ref name=&quot;oq855&quot;&gt;{{Cite web|url=https://oq.gov.kz/news/855|title=Армандар орындалады, мақсатың айқын болса|website=«Отандастар қоры»|date=2023-08-09|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жыл — Өзбекстандағы қазақ әншісі Мұса Марат «Отандастар қоры» жариялаған кастинг арқылы «Азия дауысы» жобасына жолдама ұтып алды&lt;ref name=&quot;oq810&quot;&gt;{{Cite web|url=https://oq.gov.kz/news/810|title=«Қарақалпақстан Димашы» атанған Мұса Азия дауысына қатысқысы келеді|website=«Отандастар қоры»|date=2023-05-16|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oq855&quot; /&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Алматы]]</text>
      <sha1>bca9fr5ftiujxmpxcy0lxawg4oam3b7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оппонент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48331</id>
    <revision>
      <id>3685014</id>
      <parentid>2145229</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2051" sha1="pvep919xjf0zyblwf3e032qr9tekbf0" xml:space="preserve">'''Қарсылас''' ([[Латын тілі|лат]] opponens – қарсы пікір айтушы) – ғылыми [[баяндама]]ға, [[диссертация]]ға талдау жасап, баға беруші және қарсы [[пікір]] айтушы адам.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. 
ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt; Ғылым кандидаты [[дәреже]]сін алу үшін диссертациялық жұмысқа 2 ресми Оппонент белгіленеді. Оның бірі диссертанттың ғылыми саласы бойынша ғылым докторы, екіншісі ғылым кандидаты немесе сол салада қызмет етіп жүрген маман болуға тиіс. Ғылым докторы дәрежесін алу үшін диссертация қорғау кезінде кемінде 3 ресми Оппонент (ғылым докторларынан) белгіленеді. Ресми емес Оппоненттер санына шек қойылмайды. Ресми Оппонент диссертацияға жан-жақты мұқият талдау жасап, оның негізінде жазбаша сипаттама береді. Диссертация қорғау үстінде Оппонент өз қорытындысын көпшілік алдында жариялайды және ғылым [[кеңес]] мүшелерінің диссертацияны талдауына қатысады.
==Сілтемелер==
* [[Диссертация]]
* [[Кандидат]]
* [[Доктор]]
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}	
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Терминология]]


{{stub}}

[[ru:Оппонент]]</text>
      <sha1>pvep919xjf0zyblwf3e032qr9tekbf0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685043</id>
      <parentid>3685014</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56298-60|~2026-56298-60]] ([[User talk:~2026-56298-60|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2145229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2051" sha1="n1t4lwe8bfoy470hxwmsg7cdila5hyu" xml:space="preserve">'''Оппонент''' ([[Латын тілі|лат]] opponens – қарсы пікір айтушы) – ғылыми [[баяндама]]ға, [[диссертация]]ға талдау жасап, баға беруші және қарсы [[пікір]] айтушы адам.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. 
ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt; Ғылым кандидаты [[дәреже]]сін алу үшін диссертациялық жұмысқа 2 ресми Оппонент белгіленеді. Оның бірі диссертанттың ғылыми саласы бойынша ғылым докторы, екіншісі ғылым кандидаты немесе сол салада қызмет етіп жүрген маман болуға тиіс. Ғылым докторы дәрежесін алу үшін диссертация қорғау кезінде кемінде 3 ресми Оппонент (ғылым докторларынан) белгіленеді. Ресми емес Оппоненттер санына шек қойылмайды. Ресми Оппонент диссертацияға жан-жақты мұқият талдау жасап, оның негізінде жазбаша сипаттама береді. Диссертация қорғау үстінде Оппонент өз қорытындысын көпшілік алдында жариялайды және ғылым [[кеңес]] мүшелерінің диссертацияны талдауына қатысады.
==Сілтемелер==
* [[Диссертация]]
* [[Кандидат]]
* [[Доктор]]
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}	
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Терминология]]


{{stub}}

[[ru:Оппонент]]</text>
      <sha1>n1t4lwe8bfoy470hxwmsg7cdila5hyu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685047</id>
      <parentid>3685043</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2062" sha1="rwh4wr8if25ksj6xrkdzwvnohsku1mb" xml:space="preserve">'''Оппонент''' ([[Латын тілі|лат]] opponens – қарсы пікір айтушы) – ғылыми [[баяндама]]ға, [[диссертация]]ға талдау жасап, баға беруші және қарсы [[пікір]] айтушы адам.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. 
ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt; Ғылым кандидаты [[дәреже]]сін алу үшін диссертациялық жұмысқа 2 ресми Оппонент белгіленеді. Оның бірі диссертанттың ғылыми саласы бойынша ғылым докторы, екіншісі ғылым кандидаты немесе сол салада қызмет етіп жүрген маман болуға тиіс. Ғылым докторы дәрежесін алу үшін диссертация қорғау кезінде кемінде 3 ресми Оппонент (ғылым докторларынан) белгіленеді. Ресми емес Оппоненттер санына шек қойылмайды. Ресми Оппонент диссертацияға жан-жақты мұқият талдау жасап, оның негізінде жазбаша сипаттама береді. Диссертация қорғау үстінде Оппонент өз қорытындысын көпшілік алдында жариялайды және ғылым [[кеңес]] мүшелерінің диссертацияны талдауына қатысады.
==Сілтемелер==
* [[Диссертация]]
* [[Кандидат]]
* [[Доктор]]
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}	
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}

[[Санат:Терминология]]
[[ru:Оппонент]]</text>
      <sha1>rwh4wr8if25ksj6xrkdzwvnohsku1mb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Логикалық қателер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50880</id>
    <revision>
      <id>3684989</id>
      <parentid>3501743</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56530-30</username>
        <id>187407</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2257" sha1="8k9toomhdv6x1uor2dfgee949anhhah" xml:space="preserve">{{merge|Сандырақ}}
'''Қисындық қателер''' — ойлану барысында ойдың бұрыс жолмен кетуінен туындайды. Негізінен ой қорытындысында, пікірде, ұғымдарға анықтама беруде, дәлелдеу мен теріске шығаруда, жалпы ойлау кезінде ойдың логикалық жүйесінің, логикалық заңдардың бұзылуын білдіреді.

''Дәстүрлі логикада'' ежелден Логикалық қателердің мынадай ''үш түрі'' анықталды: 
*Дәлелдеу негізіндегі қателер
*[[Тезис]]ке қатысты қателер
*[[Аргумент]] келтірудегі қателер, яғни ой қорыту мен [[пікір]] формаларынан кететін қателер.

Логикалық қателер :
*белгілі бір пікірлерді айту үшін ойлаудың алғышарттарын бұрыс талқылаудан немесе пайдаланудан (мысалы, белгілі бір шарттарда ақиқат болатын кейбір пікір ешбір шарт қоймай-ақ ақиқат деп алынады); 
*ойлау барысында логика заңдарының бұзылуынан (мысалы, [[силлогизм]]де белгілі “терминдерді төрт еселеу”: жалпы терминдердің бар екендігі көрінген сияқты болғандықтан алғышарттар топталады, ал шынында мұндай терминдердің ар жағында түрлі ұғымдар тұрады); 
*пікірдің қорытындысын бұрыс тал-қылаудан; мұндай пікір осы талдаудың түйіні бола алмайды (мысалы, дәлелдеуде — тезистерді алмастыру), т.б. келіп шығады.

{{толықтыру}}
== Дереккөздер==
*[[Б. Иманбекова]]

{{wikify}}
{{Логика}}

[[Санат:Философия]]
[[Санат:Логика]]</text>
      <sha1>8k9toomhdv6x1uor2dfgee949anhhah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685051</id>
      <parentid>3684989</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56530-30|~2026-56530-30]] ([[User talk:~2026-56530-30|т]]) өңдемелерінен [[User:OBCPO1|OBCPO1]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3501743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2259" sha1="edkrd2d8a4gz1v8rowrwundyz3dxqcv" xml:space="preserve">{{merge|Сандырақ}}
'''Логикалық қателер''' — ойлану барысында ойдың бұрыс жолмен кетуінен туындайды. Негізінен ой қорытындысында, пікірде, ұғымдарға анықтама беруде, дәлелдеу мен теріске шығаруда, жалпы ойлау кезінде ойдың логикалық жүйесінің, логикалық заңдардың бұзылуын білдіреді.

''Дәстүрлі логикада'' ежелден Логикалық қателердің мынадай ''үш түрі'' анықталды: 
*Дәлелдеу негізіндегі қателер
*[[Тезис]]ке қатысты қателер
*[[Аргумент]] келтірудегі қателер, яғни ой қорыту мен [[пікір]] формаларынан кететін қателер.

Логикалық қателер :
*белгілі бір пікірлерді айту үшін ойлаудың алғышарттарын бұрыс талқылаудан немесе пайдаланудан (мысалы, белгілі бір шарттарда ақиқат болатын кейбір пікір ешбір шарт қоймай-ақ ақиқат деп алынады); 
*ойлау барысында логика заңдарының бұзылуынан (мысалы, [[силлогизм]]де белгілі “терминдерді төрт еселеу”: жалпы терминдердің бар екендігі көрінген сияқты болғандықтан алғышарттар топталады, ал шынында мұндай терминдердің ар жағында түрлі ұғымдар тұрады); 
*пікірдің қорытындысын бұрыс тал-қылаудан; мұндай пікір осы талдаудың түйіні бола алмайды (мысалы, дәлелдеуде — тезистерді алмастыру), т.б. келіп шығады.

{{толықтыру}}
== Дереккөздер==
*[[Б. Иманбекова]]

{{wikify}}
{{Логика}}

[[Санат:Философия]]
[[Санат:Логика]]</text>
      <sha1>edkrd2d8a4gz1v8rowrwundyz3dxqcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клемент Эттли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51652</id>
    <revision>
      <id>3685218</id>
      <parentid>3623415</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3865" sha1="2jt3papu53z782y2xrmtv3fe229v3q8" xml:space="preserve">'''Эттли Клемент Ричард''' ([[3 қаңтар]] [[1883 жыл|1883]], [[Патни]], [[Лондон]] – [[8 қазан]] [[1967 жыл|1967]], [[Лондон]]) — британдық саяси қайраткер, [[Ұлыбритания премьер-министрі]] (1945–1951). 1908 жылы Тәуелсіз жұмысшы партиясына мүше болды. 
[[Сурет:Attlee 1941 P 75.jpg|thumb|250px|Эттли Lord Privy Seal ретінде муниция фабрикасында сапарда, 1941]]

1922–1955 жылдары лейбористік партия атынан қауымдар палатасының мүшесі болып, үкіметтің құрамына енгізілді. 1930–1931 жылдары Ланкастер герцогтығының канцлері, байланыс министрі (1931) болды. 1935–1955 жылдары Лейбористік партияның жетекшісі болып сайланып, 1942–1945 жылдары премьер-министрдің орынбасары, доминиондар істері жөніндегі министр және [[Уинстон Черчилль]] бастаған коалициялық үкімет Кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1945 жылғы шілдеде өткен парламент сайлауында лейбористік партия жеңіске жетіп, 1945–1951 жылдары Эттли үкіметті басқарды, әрі 1945–1946 жылдары қорғаныс министрі болды. Этрус тіліүкіметі Потсдам конференциясына (1945) қатысты, [[Англия]] банкісін, темір жолды, азаматтық авиацияны, байланысты, көмір, болат балқыту өнеркәсібін, өнеркәсіптің, т.б. салаларын мемлекет қарамағына алды, елдегі әлеум. қамсыздандыруды, оқу-ағарту және денсаулық сақтау жүйесін жақсартты. Сыртқы саясатта Этрус тіліүкіметі 1947 жылы [[Үндістан]] мен [[Пәкістан]]ға, 1948 жылы [[Бирма]]ға тәуелсіздік берді, [[КСРО]]-ның ықпалын тежеуге тырысты, [[Маршалл жоспары]]н жүзеге асыруға, Солтүстік [[Атлант]] шарты ұйымын ([[НАТО]]) құруға белсене қатысты. 1955 жылы Эттлиге [[Ұлыбритания]]ның ақсүйектік атағы (граф) берілді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;

{{commons|Clement Attlee}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{wikify}}
{{DEFAULTSORT:Эттли, Клемент}}
[[Санат:3 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1883 жылы туғандар]]
[[Санат:Лондонда туғандар]]
[[Санат:8 қазанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1967 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Лондонда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания байланыс министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания қорғаныс министрлері]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]]</text>
      <sha1>2jt3papu53z782y2xrmtv3fe229v3q8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғалиябану Махметқызы Кертаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51678</id>
    <revision>
      <id>3684954</id>
      <parentid>2437664</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3684954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11414" sha1="t68k9lfdxxe3yiyxwroq5inhlns1emc" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Қалиябану Махметқызы Кертаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 03.08.1946
 |Туған жері          = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Павлодар ауданы|Павлодар ауданында}}, [[Ефремовка (Павлодар облысы)|Ефремовка]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* &quot;Қазақ КСР халық ағарту ісінің озат қызметкері&quot;;
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}};
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot;;
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Қалиябану Махметқызы Кертаева''' – ғалым-ұстаз, профессор, Акмеология ғылымдар академиясының, Халықаралық педагогика академиясының корреспондент мүшесі, Қазақстан Педагогика Ғылым академиясының академигі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1946 жыл|1946]] жылы 3 қыркүйекте [[Павлодар облысы]]ның [[Ефремовка (Павлодар облысы)|Ефремовка]] ауылында туған.&lt;br&gt;

[[1968 жыл|1968]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Физика&quot; мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолын [[Павлодар]] қаласындағы орта мектепте физика, математика пәндерінің мұғалімдігінен бастаған. [[1987 жыл|1987]]-[[1995 жыл|1995]] жылдары Павлодар педагогикалық училищесінің физика пәнінің оқытушысы және қазақ бөлімінің меңгерушісі, 1995-[[2013 жыл|2013]] жылдары [[Торайғыров университеті|С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]]нің доценті, профессоры, кафедра меңгерушісі, құрметті кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. [[2012 жыл|2012]] жылдың қыркүйек айынан бастап [[Еуразия ұлттық университеті|Лев Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің Әлеуметтік ғылымдар факультетіндегі Әлеуметтік педагогика және өзін-өзі тану кафедрасының профессоры болып еңбек етуде. Сондай-ақ ғалым-ұстаз әр жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің диссертациялық Кеңесінің мүшесі, төрағасының орынбасары, &quot;Өзін-өзі тану&quot; адамгершілік-рухани білім беру бойынша республикалық кеңесінің мүшесі, Павлодар облысының Балалардың құқықтарын қорғау департаменті жанындағы &quot;Игілігі үшін ұрпақтың&quot; педагогикалық клубының ғылыми-зерттеу секторының жетекшісі, Астана мен Павлодар қалаларындағы мектепке дейінгі білім беру ұйымдары мен мектептерде денсаулық сақтау технологияларын егізу бойынша ғылыми жетекші болып қызмет атқарды.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Ғылым жолындағы шығармашылық ізденістері бойынша &quot;Физика пәні мұғалімінің әдістемелік шеберлігінің дидактикалық негіздері&quot; тақырыбында кандидаттық диссертациясын, &quot;Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярылығын қалыптастыру&quot; тағырыбында докторлық диссертациясын жоғары деңгейде қорғаған.&lt;br&gt;
200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монография, 2 электронды оқулық, 5 оқу-әдістемелік құралы, 4 оқу құралы, 5 бағдарлама, авторлық патентке ие боған 2 оқу құралы мен 2 электронды оқу құралдарының авторы.&lt;br&gt;
Ғалым еңбектері еліміздің жоғары оқу орындары мен орта арнаулы білім беру ұйымдары мен мектептерде пайдаланылуда.&lt;br&gt;
Қалиябану Махметқызы педагогикалық ғылым мен практикада жаңа инновациялық идеяларды ідестірумен ерекшеленеді. Ол педагогика ғылымына &quot;деонтология&quot; ұғымын енгізудің теориясы мен практикасын алғашщы рет ашып көрсетті. Сонымен қатар деонтология ғылымын педагогикалық кәсіпте қолдану аясын айқындап, жүйеге келтіріп, ұғымдар жүйесін анықтап, педагогтың деонтологиялық даярлығын қалыптастырудың ғылыми-теориялық негіздерін жасады, тың технологиясын ұсынды. Ғалымның идеяларын шетелдік ғалымдар қолдау білдірп, нақты іске асыруға ынта танытты. Осы орайда Қ. Кертаеваның &quot;Ұстаз қызметіндегі педагогикалық деонтология&quot; атты монографиясы, &quot;Педагогикалық деонтология негіздері&quot;, &quot;Основы педагогической деонтологии&quot;, &quot;Deontological readiness of future teachers&quot; оқу құралдары, &quot;Ұстаздың ұлттық тәлім-тәрбие беруге деонтологиялық даярлығы&quot; (Д. Есімовамен бірлесуімен), &quot;Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярлығын халық педагогикасы құралдары арқылы қалыптастыру&quot; (Ажығалиевамен бірлесуімен) сынды оқу-әдістемелік құралдары жарық көрді.&lt;br&gt;
Қалиябану Махметқызы педагогикалық ғылымға деонтологиялық дайындық, деонтологиялық әлеует, деонтологиялық сана және т.б. ұғымдарын енгізді. Тағы бір ерекше идеясы – тәлім-тәрбие үрдісін психологиялық тұрғыда қамтамасыз ету. Бұл жаңа идея негізінде оқушының денсаулығына зиян келтірмейтіндей, қарым-қатынас психогигиенасын ескере отырып әсер етудің әдіс-тәсілдері айқындалып, сабақта психологиялық жағымды жағдай жасаудың амалдары ұысынылды. Оны теориялық-әдістемелік қамтамасыз ету ретінде &quot;Рахат&quot; мектебі: жаңа ғасырға – жаңа мектеп&quot; монографиясы мен &quot;О психологическом комфорте на уроке&quot; оқу-әдістемелік құралы жарық көрді.

== Марапаттары ==
* Білім беру және ғылымды дамыту саласындағы ерен еңбегі үшін &quot;Қазақ КСР халық ағарту ісінің озат қызметкері&quot; белгісі;
* Халықаралық педагогика ғылымдары академиясының дипломы;
* КСРО Педагогикалық Ғылымдар академиясының Құрмет грамотасы;
* Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрілігінің Мақтау грамоталары, &quot;[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]&quot;, &quot;[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі|Ыбырай Алтынсарин]]&quot; белгілері;
* С. Торайғыров атындағы Алтын медаль және халықаралық, республикалық байқаулардың жүлдегері;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot;;
* &quot;С. Торайғыров атындағы ПМУ-дың үздік ғалымы&quot;;
2013 жылы Сократ атындағы Номинациялық комитет Қалиябану Махметқызын ерекше ғылыми, кәсіби және қоғамдық қызметі үшін &quot;The Name in Science&quot; атағына ұсынды.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Академиктер]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>t68k9lfdxxe3yiyxwroq5inhlns1emc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684955</id>
      <parentid>3684954</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3684955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11414" sha1="bjt40loegq8e57kwej540x9wzj31ds7" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Қалиябану Махметқызы Кертаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 03.08.1946
 |Туған жері          = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Павлодар ауданы|Павлодар ауданында}}, [[Ефремовка (Павлодар облысы)|Ефремовка]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* &quot;Қазақ КСР халық ағарту ісінің озат қызметкері&quot;;
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}};
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot;;
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Қалиябану Махметқызы Кертаева''' — ғалым-ұстаз, профессор, Акмеология ғылымдар академиясының, Халықаралық педагогика академиясының корреспондент мүшесі, Қазақстан Педагогика Ғылым академиясының академигі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1946 жыл|1946]] жылы 3 қыркүйекте [[Павлодар облысы]]ның [[Ефремовка (Павлодар облысы)|Ефремовка]] ауылында туған.&lt;br&gt;

[[1968 жыл|1968]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Физика&quot; мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолын [[Павлодар]] қаласындағы орта мектепте физика, математика пәндерінің мұғалімдігінен бастаған. [[1987 жыл|1987]]-[[1995 жыл|1995]] жылдары Павлодар педагогикалық училищесінің физика пәнінің оқытушысы және қазақ бөлімінің меңгерушісі, 1995-[[2013 жыл|2013]] жылдары [[Торайғыров университеті|С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]]нің доценті, профессоры, кафедра меңгерушісі, құрметті кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. [[2012 жыл|2012]] жылдың қыркүйек айынан бастап [[Еуразия ұлттық университеті|Лев Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің Әлеуметтік ғылымдар факультетіндегі Әлеуметтік педагогика және өзін-өзі тану кафедрасының профессоры болып еңбек етуде. Сондай-ақ ғалым-ұстаз әр жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің диссертациялық Кеңесінің мүшесі, төрағасының орынбасары, &quot;Өзін-өзі тану&quot; адамгершілік-рухани білім беру бойынша республикалық кеңесінің мүшесі, Павлодар облысының Балалардың құқықтарын қорғау департаменті жанындағы &quot;Игілігі үшін ұрпақтың&quot; педагогикалық клубының ғылыми-зерттеу секторының жетекшісі, Астана мен Павлодар қалаларындағы мектепке дейінгі білім беру ұйымдары мен мектептерде денсаулық сақтау технологияларын егізу бойынша ғылыми жетекші болып қызмет атқарды.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Ғылым жолындағы шығармашылық ізденістері бойынша &quot;Физика пәні мұғалімінің әдістемелік шеберлігінің дидактикалық негіздері&quot; тақырыбында кандидаттық диссертациясын, &quot;Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярылығын қалыптастыру&quot; тағырыбында докторлық диссертациясын жоғары деңгейде қорғаған.&lt;br&gt;
200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монография, 2 электронды оқулық, 5 оқу-әдістемелік құралы, 4 оқу құралы, 5 бағдарлама, авторлық патентке ие боған 2 оқу құралы мен 2 электронды оқу құралдарының авторы.&lt;br&gt;
Ғалым еңбектері еліміздің жоғары оқу орындары мен орта арнаулы білім беру ұйымдары мен мектептерде пайдаланылуда.&lt;br&gt;
Қалиябану Махметқызы педагогикалық ғылым мен практикада жаңа инновациялық идеяларды ідестірумен ерекшеленеді. Ол педагогика ғылымына &quot;деонтология&quot; ұғымын енгізудің теориясы мен практикасын алғашщы рет ашып көрсетті. Сонымен қатар деонтология ғылымын педагогикалық кәсіпте қолдану аясын айқындап, жүйеге келтіріп, ұғымдар жүйесін анықтап, педагогтың деонтологиялық даярлығын қалыптастырудың ғылыми-теориялық негіздерін жасады, тың технологиясын ұсынды. Ғалымның идеяларын шетелдік ғалымдар қолдау білдірп, нақты іске асыруға ынта танытты. Осы орайда Қ. Кертаеваның &quot;Ұстаз қызметіндегі педагогикалық деонтология&quot; атты монографиясы, &quot;Педагогикалық деонтология негіздері&quot;, &quot;Основы педагогической деонтологии&quot;, &quot;Deontological readiness of future teachers&quot; оқу құралдары, &quot;Ұстаздың ұлттық тәлім-тәрбие беруге деонтологиялық даярлығы&quot; (Д. Есімовамен бірлесуімен), &quot;Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярлығын халық педагогикасы құралдары арқылы қалыптастыру&quot; (Ажығалиевамен бірлесуімен) сынды оқу-әдістемелік құралдары жарық көрді.&lt;br&gt;
Қалиябану Махметқызы педагогикалық ғылымға деонтологиялық дайындық, деонтологиялық әлеует, деонтологиялық сана және т.б. ұғымдарын енгізді. Тағы бір ерекше идеясы – тәлім-тәрбие үрдісін психологиялық тұрғыда қамтамасыз ету. Бұл жаңа идея негізінде оқушының денсаулығына зиян келтірмейтіндей, қарым-қатынас психогигиенасын ескере отырып әсер етудің әдіс-тәсілдері айқындалып, сабақта психологиялық жағымды жағдай жасаудың амалдары ұысынылды. Оны теориялық-әдістемелік қамтамасыз ету ретінде &quot;Рахат&quot; мектебі: жаңа ғасырға – жаңа мектеп&quot; монографиясы мен &quot;О психологическом комфорте на уроке&quot; оқу-әдістемелік құралы жарық көрді.

== Марапаттары ==
* Білім беру және ғылымды дамыту саласындағы ерен еңбегі үшін &quot;Қазақ КСР халық ағарту ісінің озат қызметкері&quot; белгісі;
* Халықаралық педагогика ғылымдары академиясының дипломы;
* КСРО Педагогикалық Ғылымдар академиясының Құрмет грамотасы;
* Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрілігінің Мақтау грамоталары, &quot;[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]&quot;, &quot;[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі|Ыбырай Алтынсарин]]&quot; белгілері;
* С. Торайғыров атындағы Алтын медаль және халықаралық, республикалық байқаулардың жүлдегері;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot;;
* &quot;С. Торайғыров атындағы ПМУ-дың үздік ғалымы&quot;;
2013 жылы Сократ атындағы Номинациялық комитет Қалиябану Махметқызын ерекше ғылыми, кәсіби және қоғамдық қызметі үшін &quot;The Name in Science&quot; атағына ұсынды.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Академиктер]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>bjt40loegq8e57kwej540x9wzj31ds7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684957</id>
      <parentid>3684955</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3684957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11549" sha1="9skh7xqohzd2ws4wq77bm31ttsagbjs" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Қалиябану Махметқызы Кертаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 03.08.1946
 |Туған жері          = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Павлодар ауданы|Павлодар ауданында}}, [[Ефремовка (Павлодар облысы)|Ефремовка]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* &quot;Қазақ КСР халық ағарту ісінің озат қызметкері&quot;;
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}};
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot;;
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Қалиябану Махметқызы Кертаева''' — ғалым-ұстаз, профессор, Акмеология ғылымдар академиясының, Халықаралық педагогика академиясының корреспондент мүшесі, Қазақстан Педагогика Ғылым академиясының академигі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1946 жыл|1946]] жылы 3 қыркүйекте [[Павлодар облысы]]ның [[Ефремовка (Павлодар облысы)|Ефремовка]] ауылында туған.&lt;br&gt;

[[1968 жыл|1968]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Физика&quot; мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолын [[Павлодар]] қаласындағы орта мектепте физика, математика пәндерінің мұғалімдігінен бастаған. [[1987 жыл|1987]]-[[1995 жыл|1995]] жылдары Павлодар педагогикалық училищесінің физика пәнінің оқытушысы және қазақ бөлімінің меңгерушісі, 1995-[[2013 жыл|2013]] жылдары [[Торайғыров университеті|С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]]нің доценті, профессоры, кафедра меңгерушісі, құрметті кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. [[2012 жыл|2012]] жылдың қыркүйек айынан бастап [[Еуразия ұлттық университеті|Лев Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің Әлеуметтік ғылымдар факультетіндегі Әлеуметтік педагогика және өзін-өзі тану кафедрасының профессоры болып еңбек етуде. Сондай-ақ ғалым-ұстаз әр жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің диссертациялық Кеңесінің мүшесі, төрағасының орынбасары, &quot;Өзін-өзі тану&quot; адамгершілік-рухани білім беру бойынша республикалық кеңесінің мүшесі, Павлодар облысының Балалардың құқықтарын қорғау департаменті жанындағы &quot;Игілігі үшін ұрпақтың&quot; педагогикалық клубының ғылыми-зерттеу секторының жетекшісі, Астана мен Павлодар қалаларындағы мектепке дейінгі білім беру ұйымдары мен мектептерде денсаулық сақтау технологияларын егізу бойынша ғылыми жетекші болып қызмет атқарды.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Ғылым жолындағы шығармашылық ізденістері бойынша &quot;Физика пәні мұғалімінің әдістемелік шеберлігінің дидактикалық негіздері&quot; тақырыбында кандидаттық диссертациясын, &quot;Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярылығын қалыптастыру&quot; тағырыбында докторлық диссертациясын жоғары деңгейде қорғаған.&lt;br&gt;
200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монография, 2 электронды оқулық, 5 оқу-әдістемелік құралы, 4 оқу құралы, 5 бағдарлама, авторлық патентке ие боған 2 оқу құралы мен 2 электронды оқу құралдарының авторы.&lt;br&gt;
Ғалым еңбектері еліміздің жоғары оқу орындары мен орта арнаулы білім беру ұйымдары мен мектептерде пайдаланылуда.&lt;br&gt;
Қалиябану Махметқызы педагогикалық ғылым мен практикада жаңа инновациялық идеяларды ідестірумен ерекшеленеді. Ол педагогика ғылымына &quot;деонтология&quot; ұғымын енгізудің теориясы мен практикасын алғашщы рет ашып көрсетті. Сонымен қатар деонтология ғылымын педагогикалық кәсіпте қолдану аясын айқындап, жүйеге келтіріп, ұғымдар жүйесін анықтап, педагогтың деонтологиялық даярлығын қалыптастырудың ғылыми-теориялық негіздерін жасады, тың технологиясын ұсынды. Ғалымның идеяларын шетелдік ғалымдар қолдау білдірп, нақты іске асыруға ынта танытты. Осы орайда Қ. Кертаеваның &quot;Ұстаз қызметіндегі педагогикалық деонтология&quot; атты монографиясы, &quot;Педагогикалық деонтология негіздері&quot;, &quot;Основы педагогической деонтологии&quot;, &quot;Deontological readiness of future teachers&quot; оқу құралдары, &quot;Ұстаздың ұлттық тәлім-тәрбие беруге деонтологиялық даярлығы&quot; (Д. Есімовамен бірлесуімен), &quot;Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярлығын халық педагогикасы құралдары арқылы қалыптастыру&quot; (Ажығалиевамен бірлесуімен) сынды оқу-әдістемелік құралдары жарық көрді.&lt;br&gt;
Қалиябану Махметқызы педагогикалық ғылымға деонтологиялық дайындық, деонтологиялық әлеует, деонтологиялық сана және т.б. ұғымдарын енгізді. Тағы бір ерекше идеясы – тәлім-тәрбие үрдісін психологиялық тұрғыда қамтамасыз ету. Бұл жаңа идея негізінде оқушының денсаулығына зиян келтірмейтіндей, қарым-қатынас психогигиенасын ескере отырып әсер етудің әдіс-тәсілдері айқындалып, сабақта психологиялық жағымды жағдай жасаудың амалдары ұысынылды. Оны теориялық-әдістемелік қамтамасыз ету ретінде &quot;Рахат&quot; мектебі: жаңа ғасырға – жаңа мектеп&quot; монографиясы мен &quot;О психологическом комфорте на уроке&quot; оқу-әдістемелік құралы жарық көрді.

== Марапаттары ==
* Білім беру және ғылымды дамыту саласындағы ерен еңбегі үшін &quot;Қазақ КСР халық ағарту ісінің озат қызметкері&quot; белгісі;
* Халықаралық педагогика ғылымдары академиясының дипломы;
* КСРО Педагогикалық Ғылымдар академиясының Құрмет грамотасы;
* Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрілігінің Мақтау грамоталары, &quot;[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]&quot;, &quot;[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі|Ыбырай Алтынсарин]]&quot; белгілері;
* С. Торайғыров атындағы Алтын медаль және халықаралық, республикалық байқаулардың жүлдегері;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot;;
* &quot;С. Торайғыров атындағы ПМУ-дың үздік ғалымы&quot;;
2013 жылы Сократ атындағы Номинациялық комитет Қалиябану Махметқызын ерекше ғылыми, кәсіби және қоғамдық қызметі үшін &quot;The Name in Science&quot; атағына ұсынды.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://aiu.kz/staff/657?lang=ru Кертаева Калиябану Махметовна]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Академиктер]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>9skh7xqohzd2ws4wq77bm31ttsagbjs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684958</id>
      <parentid>3684957</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3684958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11676" sha1="oc3uk54woct4d23zmqw97duaauadp06" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Қалиябану Махметқызы Кертаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 03.08.1946
 |Туған жері          = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Павлодар ауданы|Павлодар ауданында}}, [[Ефремовка (Павлодар облысы)|Ефремовка]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* &quot;Қазақ КСР халық ағарту ісінің озат қызметкері&quot;;
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}};
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot;;
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Қалиябану Махметқызы Кертаева''' — ғалым-ұстаз, профессор, Акмеология ғылымдар академиясының, Халықаралық педагогика академиясының корреспондент мүшесі, Қазақстан Педагогика Ғылым академиясының академигі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1946 жыл|1946]] жылы 3 қыркүйекте [[Павлодар облысы]]ның [[Ефремовка (Павлодар облысы)|Ефремовка]] ауылында туған.&lt;br&gt;

[[1968 жыл|1968]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Физика&quot; мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолын [[Павлодар]] қаласындағы орта мектепте физика, математика пәндерінің мұғалімдігінен бастаған. [[1987 жыл|1987]]-[[1995 жыл|1995]] жылдары Павлодар педагогикалық училищесінің физика пәнінің оқытушысы және қазақ бөлімінің меңгерушісі, 1995-[[2013 жыл|2013]] жылдары [[Торайғыров университеті|С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]]нің доценті, профессоры, кафедра меңгерушісі, құрметті кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. [[2012 жыл|2012]] жылдың қыркүйек айынан бастап [[Еуразия ұлттық университеті|Лев Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің Әлеуметтік ғылымдар факультетіндегі Әлеуметтік педагогика және өзін-өзі тану кафедрасының профессоры болып еңбек етуде. Сондай-ақ ғалым-ұстаз әр жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің диссертациялық Кеңесінің мүшесі, төрағасының орынбасары, &quot;Өзін-өзі тану&quot; адамгершілік-рухани білім беру бойынша республикалық кеңесінің мүшесі, Павлодар облысының Балалардың құқықтарын қорғау департаменті жанындағы &quot;Игілігі үшін ұрпақтың&quot; педагогикалық клубының ғылыми-зерттеу секторының жетекшісі, Астана мен Павлодар қалаларындағы мектепке дейінгі білім беру ұйымдары мен мектептерде денсаулық сақтау технологияларын егізу бойынша ғылыми жетекші болып қызмет атқарды.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Ғылым жолындағы шығармашылық ізденістері бойынша &quot;Физика пәні мұғалімінің әдістемелік шеберлігінің дидактикалық негіздері&quot; тақырыбында кандидаттық диссертациясын, &quot;Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярылығын қалыптастыру&quot; тағырыбында докторлық диссертациясын жоғары деңгейде қорғаған.&lt;br&gt;
200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монография, 2 электронды оқулық, 5 оқу-әдістемелік құралы, 4 оқу құралы, 5 бағдарлама, авторлық патентке ие боған 2 оқу құралы мен 2 электронды оқу құралдарының авторы.&lt;br&gt;
Ғалым еңбектері еліміздің жоғары оқу орындары мен орта арнаулы білім беру ұйымдары мен мектептерде пайдаланылуда.&lt;br&gt;
Қалиябану Махметқызы педагогикалық ғылым мен практикада жаңа инновациялық идеяларды ідестірумен ерекшеленеді. Ол педагогика ғылымына &quot;деонтология&quot; ұғымын енгізудің теориясы мен практикасын алғашщы рет ашып көрсетті. Сонымен қатар деонтология ғылымын педагогикалық кәсіпте қолдану аясын айқындап, жүйеге келтіріп, ұғымдар жүйесін анықтап, педагогтың деонтологиялық даярлығын қалыптастырудың ғылыми-теориялық негіздерін жасады, тың технологиясын ұсынды. Ғалымның идеяларын шетелдік ғалымдар қолдау білдірп, нақты іске асыруға ынта танытты. Осы орайда Қ. Кертаеваның &quot;Ұстаз қызметіндегі педагогикалық деонтология&quot; атты монографиясы, &quot;Педагогикалық деонтология негіздері&quot;, &quot;Основы педагогической деонтологии&quot;, &quot;Deontological readiness of future teachers&quot; оқу құралдары, &quot;Ұстаздың ұлттық тәлім-тәрбие беруге деонтологиялық даярлығы&quot; (Д. Есімовамен бірлесуімен), &quot;Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярлығын халық педагогикасы құралдары арқылы қалыптастыру&quot; (Ажығалиевамен бірлесуімен) сынды оқу-әдістемелік құралдары жарық көрді.&lt;br&gt;
Қалиябану Махметқызы педагогикалық ғылымға деонтологиялық дайындық, деонтологиялық әлеует, деонтологиялық сана және т.б. ұғымдарын енгізді. Тағы бір ерекше идеясы – тәлім-тәрбие үрдісін психологиялық тұрғыда қамтамасыз ету. Бұл жаңа идея негізінде оқушының денсаулығына зиян келтірмейтіндей, қарым-қатынас психогигиенасын ескере отырып әсер етудің әдіс-тәсілдері айқындалып, сабақта психологиялық жағымды жағдай жасаудың амалдары ұысынылды. Оны теориялық-әдістемелік қамтамасыз ету ретінде &quot;Рахат&quot; мектебі: жаңа ғасырға – жаңа мектеп&quot; монографиясы мен &quot;О психологическом комфорте на уроке&quot; оқу-әдістемелік құралы жарық көрді.

== Марапаттары ==
* Білім беру және ғылымды дамыту саласындағы ерен еңбегі үшін &quot;Қазақ КСР халық ағарту ісінің озат қызметкері&quot; белгісі;
* Халықаралық педагогика ғылымдары академиясының дипломы;
* КСРО Педагогикалық Ғылымдар академиясының Құрмет грамотасы;
* Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрілігінің Мақтау грамоталары, &quot;[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]&quot;, &quot;[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі|Ыбырай Алтынсарин]]&quot; белгілері;
* С. Торайғыров атындағы Алтын медаль және халықаралық, республикалық байқаулардың жүлдегері;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot;;
* &quot;С. Торайғыров атындағы ПМУ-дың үздік ғалымы&quot;;
2013 жылы Сократ атындағы Номинациялық комитет Қалиябану Махметқызын ерекше ғылыми, кәсіби және қоғамдық қызметі үшін &quot;The Name in Science&quot; атағына ұсынды.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://aiu.kz/staff/657?lang=ru Кертаева Калиябану Махметовна]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Академиктер]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]</text>
      <sha1>oc3uk54woct4d23zmqw97duaauadp06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685141</id>
      <parentid>3684958</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T02:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3685141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11676" sha1="1mnc6kx94kf6nwr420fk46ahc0ahfmb" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Ғалиябану Махметқызы Кертаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 03.08.1946
 |Туған жері          = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Павлодар ауданы|Павлодар ауданында}}, [[Ефремовка (Павлодар облысы)|Ефремовка]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* &quot;Қазақ КСР халық ағарту ісінің озат қызметкері&quot;;
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}};
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot;;
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Ғалиябану Махметқызы Кертаева''' — ғалым-ұстаз, профессор, Акмеология ғылымдар академиясының, Халықаралық педагогика академиясының корреспондент мүшесі, Қазақстан Педагогика Ғылым академиясының академигі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1946 жыл|1946]] жылы 3 қыркүйекте [[Павлодар облысы]]ның [[Ефремовка (Павлодар облысы)|Ефремовка]] ауылында туған.&lt;br&gt;

[[1968 жыл|1968]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Физика&quot; мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолын [[Павлодар]] қаласындағы орта мектепте физика, математика пәндерінің мұғалімдігінен бастаған. [[1987 жыл|1987]]-[[1995 жыл|1995]] жылдары Павлодар педагогикалық училищесінің физика пәнінің оқытушысы және қазақ бөлімінің меңгерушісі, 1995-[[2013 жыл|2013]] жылдары [[Торайғыров университеті|С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]]нің доценті, профессоры, кафедра меңгерушісі, құрметті кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. [[2012 жыл|2012]] жылдың қыркүйек айынан бастап [[Еуразия ұлттық университеті|Лев Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің Әлеуметтік ғылымдар факультетіндегі Әлеуметтік педагогика және өзін-өзі тану кафедрасының профессоры болып еңбек етуде. Сондай-ақ ғалым-ұстаз әр жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің диссертациялық Кеңесінің мүшесі, төрағасының орынбасары, &quot;Өзін-өзі тану&quot; адамгершілік-рухани білім беру бойынша республикалық кеңесінің мүшесі, Павлодар облысының Балалардың құқықтарын қорғау департаменті жанындағы &quot;Игілігі үшін ұрпақтың&quot; педагогикалық клубының ғылыми-зерттеу секторының жетекшісі, Астана мен Павлодар қалаларындағы мектепке дейінгі білім беру ұйымдары мен мектептерде денсаулық сақтау технологияларын егізу бойынша ғылыми жетекші болып қызмет атқарды.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Ғылым жолындағы шығармашылық ізденістері бойынша &quot;Физика пәні мұғалімінің әдістемелік шеберлігінің дидактикалық негіздері&quot; тақырыбында кандидаттық диссертациясын, &quot;Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярылығын қалыптастыру&quot; тағырыбында докторлық диссертациясын жоғары деңгейде қорғаған.&lt;br&gt;
200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монография, 2 электронды оқулық, 5 оқу-әдістемелік құралы, 4 оқу құралы, 5 бағдарлама, авторлық патентке ие боған 2 оқу құралы мен 2 электронды оқу құралдарының авторы.&lt;br&gt;
Ғалым еңбектері еліміздің жоғары оқу орындары мен орта арнаулы білім беру ұйымдары мен мектептерде пайдаланылуда.&lt;br&gt;
Ғалиябану Махметқызы педагогикалық ғылым мен практикада жаңа инновациялық идеяларды ідестірумен ерекшеленеді. Ол педагогика ғылымына &quot;деонтология&quot; ұғымын енгізудің теориясы мен практикасын алғашщы рет ашып көрсетті. Сонымен қатар деонтология ғылымын педагогикалық кәсіпте қолдану аясын айқындап, жүйеге келтіріп, ұғымдар жүйесін анықтап, педагогтың деонтологиялық даярлығын қалыптастырудың ғылыми-теориялық негіздерін жасады, тың технологиясын ұсынды. Ғалымның идеяларын шетелдік ғалымдар қолдау білдірп, нақты іске асыруға ынта танытты. Осы орайда Ғ. Кертаеваның &quot;Ұстаз қызметіндегі педагогикалық деонтология&quot; атты монографиясы, &quot;Педагогикалық деонтология негіздері&quot;, &quot;Основы педагогической деонтологии&quot;, &quot;Deontological readiness of future teachers&quot; оқу құралдары, &quot;Ұстаздың ұлттық тәлім-тәрбие беруге деонтологиялық даярлығы&quot; (Д. Есімовамен бірлесуімен), &quot;Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярлығын халық педагогикасы құралдары арқылы қалыптастыру&quot; (Ажығалиевамен бірлесуімен) сынды оқу-әдістемелік құралдары жарық көрді.&lt;br&gt;
Ғалиябану Махметқызы педагогикалық ғылымға деонтологиялық дайындық, деонтологиялық әлеует, деонтологиялық сана және т.б. ұғымдарын енгізді. Тағы бір ерекше идеясы – тәлім-тәрбие үрдісін психологиялық тұрғыда қамтамасыз ету. Бұл жаңа идея негізінде оқушының денсаулығына зиян келтірмейтіндей, қарым-қатынас психогигиенасын ескере отырып әсер етудің әдіс-тәсілдері айқындалып, сабақта психологиялық жағымды жағдай жасаудың амалдары ұысынылды. Оны теориялық-әдістемелік қамтамасыз ету ретінде &quot;Рахат&quot; мектебі: жаңа ғасырға – жаңа мектеп&quot; монографиясы мен &quot;О психологическом комфорте на уроке&quot; оқу-әдістемелік құралы жарық көрді.

== Марапаттары ==
* Білім беру және ғылымды дамыту саласындағы ерен еңбегі үшін &quot;Қазақ КСР халық ағарту ісінің озат қызметкері&quot; белгісі;
* Халықаралық педагогика ғылымдары академиясының дипломы;
* КСРО Педагогикалық Ғылымдар академиясының Құрмет грамотасы;
* Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрілігінің Мақтау грамоталары, &quot;[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]&quot;, &quot;[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі|Ыбырай Алтынсарин]]&quot; белгілері;
* С. Торайғыров атындағы Алтын медаль және халықаралық, республикалық байқаулардың жүлдегері;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot;;
* &quot;С. Торайғыров атындағы ПМУ-дың үздік ғалымы&quot;;
2013 жылы Сократ атындағы Номинациялық комитет Ғалиябану Махметқызын ерекше ғылыми, кәсіби және қоғамдық қызметі үшін &quot;The Name in Science&quot; атағына ұсынды.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://aiu.kz/staff/657?lang=ru Кертаева Калиябану Махметовна]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Академиктер]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]</text>
      <sha1>1mnc6kx94kf6nwr420fk46ahc0ahfmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Реферат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52100</id>
    <revision>
      <id>3685015</id>
      <parentid>2648877</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1787" sha1="mi8ospaijxpza295m6yzi8z8o5b2icp" xml:space="preserve">'''Реферат, Мазмұндама''' ([[Латын тілі|латынша]] referat – баяндасын, refero – баяндаймын) – [[кітап]] мазмұны, [[ғылыми жұмыс]], ғылыми зерттеу қорытындылары туралы көпшілік алдында қысқаша баяндау, хабарлау; белгілі бір тақырыпта әдеби және басқа да материалдарды шолу негізінде жасалатын баяндама. Реферат ғылыми-ақпараттық сипатта болады. Тақырыпты объективті тұрғыда толық баяндаумен қатар ғылыми қорытындыларға талдау жасалып, [[сын]] айтылады. Реферат [[ғылыми мекемелер]] мен жоғары оқу орындарында ізденушілерді ғылыми ізденіс пен талдауға баулу мақсатында қолданылады. Арнаулы [[орта оқу орындары]], [[жалпы білім беретін мектеп]]тер оқушыларының үйірме, клубтарында жасалатын баяндамалар да, [[ғылым кандидаты]] немесе докторанты дәрежесін алу үшін [[диссертация]] қорғаушының авторефераты да Рефератқа жатады.
==Дереккөздер==
[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 7 том &lt;br /&gt;
[http://referatikz.ru/ Қазақша рефераттар]
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Тіл]]
[[Санат:Іс қағаздар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>mi8ospaijxpza295m6yzi8z8o5b2icp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685016</id>
      <parentid>3685015</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:59:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1765" sha1="e5uedbru6jz4stkxkg9415yccbhukcl" xml:space="preserve">'''Реферат''' ([[Латын тілі|латынша]] referat – баяндасын, refero – баяндаймын) – [[кітап]] мазмұны, [[ғылыми жұмыс]], ғылыми зерттеу қорытындылары туралы көпшілік алдында қысқаша баяндау, хабарлау; белгілі бір тақырыпта әдеби және басқа да материалдарды шолу негізінде жасалатын баяндама. Реферат ғылыми-ақпараттық сипатта болады. Тақырыпты объективті тұрғыда толық баяндаумен қатар ғылыми қорытындыларға талдау жасалып, [[сын]] айтылады. Реферат [[ғылыми мекемелер]] мен жоғары оқу орындарында ізденушілерді ғылыми ізденіс пен талдауға баулу мақсатында қолданылады. Арнаулы [[орта оқу орындары]], [[жалпы білім беретін мектеп]]тер оқушыларының үйірме, клубтарында жасалатын баяндамалар да, [[ғылым кандидаты]] немесе докторанты дәрежесін алу үшін [[диссертация]] қорғаушының авторефераты да Рефератқа жатады.
==Дереккөздер==
[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 7 том &lt;br /&gt;
[http://referatikz.ru/ Қазақша рефераттар]
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Тіл]]
[[Санат:Іс қағаздар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>e5uedbru6jz4stkxkg9415yccbhukcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доскей ауылдық округі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54557</id>
    <revision>
      <id>3685033</id>
      <parentid>3684323</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Dilyara Qatpyshova|Dilyara Qatpyshova]] ([[User talk:Dilyara Qatpyshova|т]]) өңдемелерінен [[User:Салиха|Салиха]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3277465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2325" sha1="i4dhz46auvry2oqzvt5vjz7edv8w54e" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауылдық округі
 |Атауы      = Доскей ауылдық округі
 |Облысы     = Қарағанды облысы
 |Ауданы     = [[Бұқар жырау ауданы]]
 |Құрылған уақыты = 
 |Орталығы   = [[Доскей]]
 |Енеді      = 2 ауыл
 |Тұрғыны    = {{өсім}}4416
 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]]
 |Тығыздығы    = 
 |Жер аумағы   = 
 |Әкімі        =
 |Телефон коды   = 
 |Пошта индексі  = 
}} 
'''Доскей ауылдық округі''' – [[Қарағанды облысы]] [[Бұқар жырау ауданы]]ндағы  әкімшілік бірлік.

== Әкімшілік құрамы ==
Құрамына [[Доскей]], [[Трудовое (Бұқар жырау ауданы)|Трудовое]] ауылдары кіреді. Орталығы – Доскей ауылы.&lt;ref name=«source1»&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Доскей]] ауылы ||4027 ||{{өсім}}4081 ||101,3 ||1923 ||{{өсім}}2009 ||104,5 ||2104 ||{{құлдырау}}2072 ||98,5
|-
| [[Трудовое (Бұқар жырау ауданы)|Трудовое]] ауылы ||321 ||{{өсім}}335 ||104,4 ||155 ||{{өсім}}169 ||109 ||166 ||166 ||100
|-
| '''Жалпы саны''' ||4348 ||{{өсім}}4416 ||101,6 ||2078 ||{{өсім}}2178 ||104,8 ||2270 ||{{құлдырау}}2238 ||98,6
|}


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері}}

[[Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері]]</text>
      <sha1>i4dhz46auvry2oqzvt5vjz7edv8w54e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гидровибрациялық тербеліс белгісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60694</id>
    <revision>
      <id>3685170</id>
      <parentid>2132916</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="823" sha1="q00ppk2cecqnlyj1x8y6tl6plely45z" xml:space="preserve">'''Гидровибрациялық тербеліс белгісі'''. Бұл жақ сүйектің сулы [[киста]]сында байқалатын құбылыс. [[Киста]] үлкейген сайын жақ сүйегі бүлінеді, осы кезде оған [[Перкуссия (медицина)|перкуссия]] жасап көргенде қарсы бағытқа берілетін діріл пайда болады.
&lt;ref&gt;Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991.  ISBN 5-615-00789-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Стоматология]]


{{Medsci-stub}}</text>
      <sha1>q00ppk2cecqnlyj1x8y6tl6plely45z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анизотропия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61642</id>
    <revision>
      <id>3685298</id>
      <parentid>2117644</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бегалиева Жанель</username>
        <id>187440</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Қатені жөндедім</comment>
      <origin>3685298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5001" sha1="7j2gci46823u4lz56b6wz7mem0el6xg" xml:space="preserve">'''Анизотроптық ''' ({{lang-grc|ἄνισος}} — тең емес и τρόπος — қасиет) — дененің барлық немесе бірқатар физикалық қасиеттерінің әр бағытта әр түрлі болуы. Бір текті қасиеті бар заттың бір бағыттағы барлық нүктелерінің физикалық қасиеттері бірдей болады. Мысалы, кристалдық денелердің жылулық ұлғаю коэффициенті, механикалық, электрлік және оптикалық қасиеттері әр бағытта әр түрлі болғанымен, белгілі бір осьтің бойында тұрақты келеді. Бір жақты пішінсіздену салдарынан (созу, сығу, ығыстыру т.б.) заттың жеке бөліктерінде анизотроптық қасиет пайда болады. Кейде бір заттың өзі бір физикалық шамаға қатысты изотроптық, ал екіншісіне қатысты анизотроптық қасиет көрсетеді. Мысалы, кубтық жүйедегі кристалдардың барлық бағытындағы сыну көрсеткіші бірдей, ал қырларының өсу жылдамдығы әртүрлі болады. Кристалдардың бойлас бағыттарда
ұқсас қасиеттерді, ал өзге бағыттарда мүлдем өзгеше қасиеттерді иемдену қабілеті. 
&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Қүсайынов — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы Ж А Қ , 2003. — 248 бет.
ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
&lt;/ref&gt;
Анизотропия — [[Тау жынысы|таужыныстар]] мен [[минерал]]дардың физикалық қасиеттерді әр түрлі бағытта түрліше иемденуі&lt;ref&gt;Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2&lt;/ref&gt;; бір өсімдіктің әртүрлі мүшелерінің сыртқы орта факторлары бірдей әсер еткенде олардың кеңістікте әрқилы бағытта болуы. Мысалы: өркеннің ұшы жарыққа бағытталып, ал жапырақтары сәуле бағытына перпендикуляр орналасады.&lt;ref name=&quot;name&quot;&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt;

Қат-қабат [[Тау жыныстары|тау жыныстардың]] немесе құрылымы әркелкі болып келетін таужыныстардың көршілес қабаттары не олардың минерал түйіршіктері әр түрлі физикалық қасиеттермен сипатталған жағдайда, мұндай таужыныстар анизотропия заңдылығына тәуелді.Бұл қасиет таужынысқұрушы [[минерал]]дардың [[кристалдық тор]]лары ерекшеліктерінен туындайды.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы Ж А Қ , 2003. — 248 бет. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Симметрия (физика)]]</text>
      <sha1>7j2gci46823u4lz56b6wz7mem0el6xg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коранъи-де ла Камп симптомы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64250</id>
    <revision>
      <id>3685171</id>
      <parentid>2056354</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="689" sha1="pcqbknjwkdiwchnanleu9ghcnbiexke" xml:space="preserve">'''Коранъи-де ла Камп симптомы''' — артқы көкірек қуысының [[лимфа]] түйіндері ұлғайған кезде V—VI кеуде омыртқалары маңында [[Перкуссия (медицина)|перкуссия]]лық дыбыстың тұйықталуы.
&lt;ref&gt;Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Алматы: Ана тілі. 1996.  ISBN 5-630-00473-5&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Пульмонология]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>pcqbknjwkdiwchnanleu9ghcnbiexke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Перкуссия (медицина)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65409</id>
    <revision>
      <id>3685156</id>
      <parentid>2057964</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Marksscheider [[Перкуссия]] бетін [[Перкуссия (медицина)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2057964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1144" sha1="kn20wom8kzvljeu8e9v4z13fkrmkog1" xml:space="preserve">'''Перкуссия''' ({{LANG-LA| percussio}} - ұрып көру) — тықылдатып көру. [[Тіс сауыты]]н тықылдатып, одан шыққан [[дыбыс]]ты аңғару, [[периодонт]] дәнекер [[ткань]]дерінің реакциясын бақылау түрі. [[Тіс]] жегісі зардабы ([[пульпит]], [[периодонтит]]) кезінде перкуссия ауырғандық сезім білдіреді. Ұлпасыз тістер, [[құрт]] жеген тістер сау тістерге қарағанда басқаша дыбыс шығарады. Перкуссия, клиникалық тексеріп көрудін, бір түрі әрі негізгі тәсілі.&lt;ref&gt;Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991.  ISBN 5-615-00789-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Стоматология]]


{{Medsci-stub}}</text>
      <sha1>kn20wom8kzvljeu8e9v4z13fkrmkog1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65545</id>
    <revision>
      <id>3684963</id>
      <parentid>3651639</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Омбудсмендер тізімі */</comment>
      <origin>3684963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14535" sha1="qqlkdpmc80wxh8tip5dycmdhvyjuqju" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = Қазақстан
 |суреті           = 
 |сурет ені        = 
 |эмблема          = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 |эмблема ені      = 100px
 |эмблеманың аты   = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |қазіргі          = [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]]
 |тағайындалған    = 29 желтоқсан 2022 жылдан бастап
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Астана]]
 |ұсынылады        = 
 |тағайындалды     = [[Қазақстан президенті]]
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |пайда болды      = [[2002 жыл]] 
 |таратылды        = 
 |біріншісі        = [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]]
 |соңғысы          = 
 |сайты            = [https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman?lang=kk gov.kz/memleket/entities/ombudsman]
}}

'''Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл''' — адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың, оларды сақтау мен құрметтеудің мемлекеттік кепілдігін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам. 2022 жылғы 29 желтоқсаннан бері бұл қызметті [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] атқарып келеді.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000154 Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Лауазым ҚР Президентінің 2002 ж. 19 қыркүйектегі Жарлығымен&lt;ref&gt; &quot;Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымын құру туралы&quot; ҚР Президентінің 2002 ж.19 қыркүйектегі № 947 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2002,30, 328-бап).&lt;/ref&gt; құрылды.

== Міндеттері ==
* Адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жәрдемдесу, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал ету

== Тағайындау тәртібі ==
# Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді Қазақстан Республикасы Президенті бес жыл мерзімге лауазымға тағайындайды.
# Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымына сайланатын адам мынадай талаптарға сай болуға тиіс:
;# Қазақстан Республикасының азаматтығы бар болуы және соңғы он жыл оның аумағында тұрақты тұруы;
;# жоғары білімі болуы;
;# адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау бойынша кемінде бес жыл жұмыс тәжірибесі болуы;
;# отыз жастан кіші болмауы;
;# қазақ тілін еркін білуі;
;# әрекетке қабілетті болуы.

== Құзыреті ==
Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл өз қызметінде:
# Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Парламентіне және Қазақстан Республикасының Үкіметіне адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеу және қорғау мәселелері бойынша заң жобаларын әзірлеу, Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар береді;
# өз қызметі туралы жыл сайынғы баяндаманы, сондай-ақ арнаулы баяндамалар дайындауды және таратуды қамтамасыз етеді;
# &quot;Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы&quot; Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына сәйкес Қазақстан Республикасының Парламенті Палаталарының бірлескен және бөлек отырыстарына, Қазақстан Республикасының Парламенті мен оның Палаталары жұмыс органдарының отырыстарына және Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының қатысуымен өтетін өзге де іс-шараларға шақыру бойынша қатысады;
# Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес облыстар, республикалық маңызы бар қалалар немесе астана мәслихаттары сессиясының жалпы отырыстарына қатысуға құқылы;
# Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының, алқалы мемлекеттік органдар мен мемлекеттік органдарда құрылатын өзге де органдардың отырыстарына шақыру бойынша қатысады;
# Қазақстан Республикасының Үкіметіне және өзге де мемлекеттік органдарға, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдарына, өзге де ұйымдарға және лауазымды адамдарға адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзушылықтардың профилактикасына және қалпына келтіруге бағытталған шараларға қатысты ұсынымдар мен ұсыныстар береді;
# Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Үкіметіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарына және Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына осы Конституциялық заңда көрсетілген міндеттерге сәйкес ұсыныстар енгізеді;
# азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алу жөніндегі ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардың қызметін үйлестіреді;
# осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы туралы шағымдарды қарайды;
# адамның құқықтары мен бостандықтары саласындағы халықаралық шарттарды ратификациялау немесе Қазақстан Республикасы үшін халықаралық шарттың міндеттілігіне келісімін білдірудің өзге де тәсілі туралы ұсыныстар енгізеді;
# Қазақстан Республикасының шарттық міндеттемелерін орындау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының органдары мен комитеттеріне, сондай-ақ өңірлік мекемелерге ұсынылатын ұлттық баяндамаларды дайындауға және талқылауға уәкілетті органдардың шақыруы бойынша қатысады және көрсетілген органдар мен комитеттердің рәсімдеріне сәйкес осы мәселелер бойынша тәуелсіз пікірін білдіреді;
# адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеуге және қорғауға жәрдемдесу мақсатында халықаралық, өңірлік және өзге де ұйымдармен, сондай-ақ басқа мемлекеттердің ұлттық құқық қорғау мекемелерімен, оның ішінде келісімдер (меморандумдар) жасасу арқылы ынтымақтастық жасайды;
# адамның және азаматтың құқықтары жөнінде оқу және зерттеу бағдарламаларын әзірлеуге жәрдемдеседі, оларды білім беру ұйымдары мен өзге де ұйымдарда іске асыруға қатысады;
# адамның және азаматтың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын нормативтік құқықтық актілердің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігі мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына жүгінеді;
# шет мемлекеттің шақыруы бойынша басқа мемлекеттерде адам құқықтары мен бостандықтарының сақталуына бақылаушы ретінде әрекет етуге құқылы;
# мемлекеттік органдардан, ғылыми мекемелерден және өзге де ұйымдардан адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мәселелері бойынша сараптамалық және талдамалық зерттеулер болған жағдайда, оларды сұратады;
# арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған алдын ала баруға жататын ұйымдар мен мекемелерге кедергісіз барады;
# арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған тиісті ұйымдар мен мекемелердегі адамдардың келісімімен кино-, фото- және бейнетүсіруді, олардан сұхбат алуды, оның ішінде аудио- және бейнетехника құралдарын пайдалана отырып жүргізеді;
# мемлекеттік органдар, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдары, Қазақстан Республикасының өзге де ұйымдары мен азаматтары арасындағы дауды реттеу бойынша қоғамдық диалогқа қатысады және өз қызметінің мақсаттарын, міндеттері мен қағидаттарын басшылыққа ала отырып, ұсынымдар береді;
# мыналарды:
*      шағымдарды қарау қағидаларын;
*      Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесі туралы ережені;
*      Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы сараптама кеңесі туралы ережені;
*      ұлттық превентивтік тетікке қатысушыларды іріктеу қағидаларын;
*      алдын ала бару үшін ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардан топтар қалыптастыру қағидаларын;
*      алдын ала бару жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды;
*     Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің рәмізі мен туының ережесі мен сипаттамасын бекітеді.

== Омбудсмендер тізімі ==
{{толық мақала|Қазақстан омбудсмендері тізімі#Омбудсмендер}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]]</text>
      <sha1>qqlkdpmc80wxh8tip5dycmdhvyjuqju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72125</id>
    <revision>
      <id>3685122</id>
      <parentid>3519871</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>2006 жыл: «Эстрада» номинациясының лауреаттары (Үкімет қаулысы № 1218)</comment>
      <origin>3685122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41259" sha1="hic2pjy1n7n7g7ypm1swlg5dibncl8r" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы 
 | суреті                   =
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{Байрақ|Қазақстан}}
 | түрі                     = Сыйлық
 | үшін марапатталған       = 35 жасқа дейінгі 
 | негіз                    = дарынды жастардың ғылыми, шығармашылық, қоғамдық қызметін және жоғары спорттық жетістіктерін мемлекеттік қолдау мақсатында жыл сайын берілетін сыйлық.
 | жағдайы                  = 
 | тапсырушы                = Ақапарат және мәдениет министрлігі 
 | негізделді               =
 | алғашқы иегері           = 1992 жыл
 | соңғы иегері             = 2024 жыл
 | барынша ұсынылған        = 320
 | жоғары марапаты          = 
 | төменгі марапаты         = 
 | сайты                    = 
 | Commons                  = 
 }}
'''«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы''' — дарынды жастардың ғылыми, шығармашылық, қоғамдық қызметін және жоғары спорттық жетістіктерін мемлекеттік қолдау мақсатында жыл сайын берілетін сыйлық. 

Беру тәртібі Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрінің 2023 жылғы 1 шілдедегі № 271-НҚ бұйрығымен бекітілген «„Дарын“ мемлекеттік жастар сыйлығын беру қағидаларымен» айқындалады (қысқаша — Қағидалар). Кейінгі өзгерістер 2023 жылғы 8 қыркүйектегі № 366-НҚ және 2025 жылғы 13 маусымдағы № 275-НҚ бұйрықтарымен енгізілген. 

Сыйлыққа ие болған адамдарға «Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты» атағы беріліп, диплом, төсбелгі және ақшалай сыйақы тапсырылады. Ақшалай сыйақы мөлшері уәкілетті орган тиісті қаржы жылының бюджеті шегінде жыл сайын белгілейді.  Әр жылдары осы сыйлықтың иегері болып әртүрлі салалардағы 320-дан астам жас дарынды адамдар танылды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Определены 19 обладателей государственной премии «Дарын»|url=https://el.kz/ru/opredeleny-19-obladateley-gosudarstvennoy-premii-daryn_101098/|date=2023}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
=== 1992 жыл ===
Ол 1992 жылы бастап, жемiстi ғылыми, шығармашылық, қоғамдық қызметі, сондай-ақ жоғары спорттық жетістіктері үшін дарынды жастарды мемлекеттік қолдау мақсатында жыл сайын бекітілген номинациялар бойынша беріліп келеді&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;. 

=== 1996 жыл ===
Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң &quot;Дарын&quot; мемлекеттiк жастар сыйлығы туралы  Ереже Қазақстан Республикасы &amp;nbsp; Үкiметiнiң 1996 жылғы 7 тамыздағы N 983 қаулысымен бекiтiлді. Бұл ережеге сәйкес Сыйлық  (саны 10): ғылым, әдебиет, журналистика, спорт, халық шығармашылығы, дизайн және бейнелеу өнері, эстрада, театр және кино, классикалық музыка, қоғамдық қызмет атаулары бойынша екі жылда бір рет беріледі. Сыйлық беруге қызметі инновациялық болып табылатын және тиісті саланы және тұтастай алғанда қоғамды дамытуға ықпал ететін кандидаттар ұсынылады.  Бiр кандидатураны сыйлыққа қайта ұсынуға болмайды. Бiр кандидатураны бiр саладан артық сыйлыққа ұсынуға болмайды. Сыйлық алу конкурсына қатысушы кандидаттардың қызметі бұқаралық ақпарат құралдарында талқылануы керек. Талқылау материалдары Комиссияға жiберiледi. Сыйлықтар салтанатты жағдайда тапсырылады, наградтау рәсiмi Қазақстан Республикасының Тәуелсiздiк Күнiне орайластырылады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң &quot;Дарын&quot; мемлекеттiк жастар сыйлығы туралы. Қазақстан Республикасы  Үкiметiнiң 1996 жылғы 7 тамыздағы  N 983 қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P960000983_}}&lt;/ref&gt;. 

=== 2002 жыл ===
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы 20 қыркүйек N 1038 қаулысына сәйкес &quot;қоғамдық, кәсіби жағынан танылған&quot; деген сөздер алынып орнына &quot;Сыйлық талантты жастарды ынталандыру және олардың айрықша сіңірген еңбегін тану мақсатында беріледі.&quot; деп өзгертілді. &quot;Ғылым&quot; атауы бойынша үміткерлерге міндетті мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптаманың қорытындысы қосымша беріледі.&quot; деген қағида қосылды. Одан басқа конкурсқа қатысатын &quot;жұмыс&quot; термині &quot;кандидатура&quot; терминімен ауыстырылды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығының кейбір мәселелері. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы 20 қыркүйек N 1038 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P020001038_#z0}}&lt;/ref&gt;.  

=== 2015 жыл ===
2015 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 28 шілдедегі № 597 қаулысымен &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру қағидалары бекітілді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығының кейбір мәселелері туралы.Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 28 шілдедегі № 597 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1500000597#z42}}&lt;/ref&gt;. Сыйлық екі жылда бір реттен, жыл сайын берілетін сыйлық ретінде толықтырылды. Бір номинация бойынша екі кандидатқа берілуі енгізілді. Өтінімдер қабылдау аяқталған кезде 29 жасқа дейінгі, халықаралық және республикалық конкурстардың, фестивальдер мен көрмелердің лауреаттары, республикалық және халықаралық деңгейлердегі спорттық жарыстардың жүлдегерлері мен жеңімпаздары болып табылатын Қазақстан Республикасының азаматтары, сондай-ақ қызметі инновациялық болып табылатын және тиісті сала мен тұтастай қоғамды дамытуға ықпал ететін кандидаттар сыйлық алуға үміткер болады.

Сыйлық 6 секция бойынша беріледі: &quot;Эстрада, классикалық музыка, халық шығармашылығы&quot;, &quot;Әдебиет, театр және кино&quot;, &quot;Журналистика және қоғамдық қызмет&quot;, &quot;Спорт&quot;, &quot;Дизайн және бейнелеу өнері&quot;, &quot;Ғылым&quot;. 

== Лауреаттар ==

=== 1998 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998 жылғы &quot;Дарын&quot; Мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы 1999 жылғы 4 қаңтар N 1|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P990000001_}}&lt;/ref&gt; ===

* '''Ғылым:''' [[Аманжол Дүйсенбайұлы Әлтай|Әлтаев Аманжол Дүйсенбайұлы]],  [[Бауыржан Өміржанұлы Жақып|Жақып Бауыржан Өміржанұлы]],  [[Тоққожа Мұқажанұлы Қожағұлов|Қожағұлов Тоққожа Мұқажанұлы]]
* авторлар ұжымы: [[Ерлан Мүбәракұлы Әбен|Әбен Ерлан Мүбәракұлы;]] [[Мағбат Уарысбекұлы Спанов|Спанов Мағбат Уарысбекұлы]]; [[Ризат Сансызбайқызы Арын|Арын Ризат Сансызбайқызы]]; [[Машан Мейіржан Серікұлы]]
* '''Журналистика:''' [[Дидар Амантайұлы Қосылбеков|Қосылбеков Дидар Амантайұлы]], [[Мақат Кәбірұлы Садық|Садықов Махат Кәбірұлы]]
* '''Әдебиет:''' [[Мұхамеджан Оразбайұлы Тазабеков|Тазабеков Мұхамеджан Оразбайұлы]]

* '''Спорт:''' [[Бахтияр Бағашарұлы Байсейітов|Байсейітов Бахтияр Бағашарұлы]], [[Дәрмен Қанатұлы Сәдуақасов|Сәдуақасов Дәрмен Қанатұлы]]
* '''Классикалық музыка:''' [[Алексей Павлович Ефременко|Ефременко Алексей Павлович]], [[Айгүл Шоданқызы Қосанова|Қосанова Айгүл Шоданқызы]]
* '''Театр және кино (би/балет қоса):''' [[Сержан Тоқтарбайұлы Қауықов|Қауықов Сержан Тоқтарбайұлы]]

=== 2000 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2000 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің &quot;Дарын&quot; Мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2000 жылғы 27 желтоқсан N 1904|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000001904_}}&lt;/ref&gt; ===

* '''Бейнелеу өнері''': [[Қазақбай Әжібекұлы|Әжібекұлы Қазақбай]]
* '''Эстрада''': [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов|Болман Қыдырәлі]]
* '''Классикалық музыка''': [[Берік Мырзалыұлы Жүсіпов|Жүсіпов Берік]], Сұлтанов Дамир
* '''Спорт''': [[Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов|Ыбырайымов Ермахан]], Сивоконь Алексей, [[Ольга Васильевна Шишигина|Шишигина Ольга]]
* '''Ғылым''': [[Дихан Қамзабекұлы|Қамзабекұлы Дихан]], [[Амантай Шәріп|Шәріп Амантай]]
* '''Әдебиет''': Кемелбаева Айгүл, Мүсіреп Ғабит, Смағұлова Гүлзат, Ыбыраев Маралтай
* '''Журналистика''': Курепин Федор, Қосылбеков Дидар, Садықов Махат
* '''Театр''': Филинкова Елена
* '''Әртүрлі номинациялар''': Қауықов Сержан, Қожағұлов Тоққожа, Қосанова Айгүл, Ефременко Алексей, Жақып Бауыржан

=== 2004 жыл &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Yкіметiнiң 2004 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 14 желтоқсандағы N 1315 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P040001315_}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Қилыбаев Нұрлан Аталықұлы
* '''«Театр және кино»''': [[Бекжан Асаубайұлы Тұрыс|Тұрыс Бекжан Асаубайұлы]]
* '''«Әдебиет»''': Жүніс-Бек Марат
* '''«Журналистика»''': Есенбекова Ұлбосын Мейірбекқызы
* '''«Эстрада»''': [[Асылбек Жасаралұлы Еңсепов|Еңсепов Асылбек Жасаралұлы]],  [[Алтынай Құлажанқызы Жорабаева|Жорабаева Алтынай Құлажанқызы]],  [[Бейбіт Қорған|Қорған Бейбіт Болатұлы]]
* '''«Эстрада» (авторлық ұжым)''': [[Ұлытау тобы|«Ұлытау»]], [[Ержан Есіркепұлы Әлімбетов|Әлімбетов Ержан Есіркепұлы]], [[Максим Сергеевич Кичигин|Кичигин Максим Сергеевич]],  Сәдуақасова Нұрғайша Ақылбекқызы
* '''«Эстрада» (авторлық ұжым)''': «Саз отау», Ахмедияров Ғалым Алғиұлы,  Ахмедиярова Эльмира Құдайбергенқызы
* '''«Классикалық музыка»''': Әбілханов Бағдат Аябекұлы, Мызюк Наталья Ивановна
* '''«Халық шығармашылығы»''': [[Ақан Жылқышбайұлы Әбдуәлиев|Әбдуәлиев Ақан Жылқышбайұлы]], [[Дәулеткерей Кәпұлы|Кап Дәулеткерей]], [[Мэлс Әзиұлы Қосымбаев|Қосымбаев Мэлс Әзиұлы]]
* '''«Спорт»''': [[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев|Артаев Бахтияр Кәріполлаұлы]]
* '''«Ғылым»''': [[Алтайы Иранбекқызы Оразбаева|Оразбаева Алтайы Иранбекқызы]]
* '''«Қоғамдық қызмет»''': [[Нұрбол Болатұлы Баймұқанов|Баймұханов Нұрбол Болатұлы]]

=== 2006 жыл&lt;ref name=&quot;dec06&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Эстрада»''': [[Қазақ музыкалық драма театры|Құаныш Бәйшығанов атындағы Қазақ музыкалық драма театрының]] «Бәйтерек» тобы — Камиев Сайлау Ғалымжанұлы, Малаев Ерлан Әбуталипұлы, Өтеулов Нұркен Әшімқанұлы
* '''«Эстрада»''': «Музарт» тобы («Қазақ әуендері» АҚ, «Қазақконцерт») — [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Бесбаев Мейрамбек Әбіләшімұлы]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Жанәбілов Кенжебек Тұрсынбайұлы]], [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Майғазиев Сәкен Қордабайұлы]]; әнші [[Тоқтар Серіков|Серіков Тоқтар Қадырұлы]]

=== 2008 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2008 жылғы Қазақстан Республикасы Үкіметінің &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 23 желтоқсандағы N 1200 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080001200_}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Театр және кино»''': [[Сәбит Әбдімүтәліұлы Әбдіқалықов|Әбдыхалықов Сәбит]], [[Рүстем Оразбайұлы Есдәулетов|Есдәулетов Рүстем]]
* '''«Журналистика»''': Төлепбергенов Болатбек
* '''«Әдебиет»''': Аязбекова Жәмилә,  [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Қыдыралиев Дархан]]
* '''«Ғылым»''': Малдыбаева Раушан,  Өтеғұлов Арман
* '''«Қоғамдық қызмет»''': [[Нұрлан Өтешев|Өтешев Нұрлан]], [[Мейрам Мұхаметрақымұлы Бегентаев|Бегентаев Мейрам]]
* '''«Эстрада»''': [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров|Таңатаров Досымжан]]
* '''«Классикалық музыка»''': Әбдінұров Әліби
* '''«Халық шығармашылығы»''': [[Айнұр Жұмабекқызы Тұрсынбаева|Тұрсынбаева Айнұр]], [[Бекарыс Шойбеков|Шойбеков Бекарыс]]
* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Жамхан Айдар,  Мұқанов Мәлік,  Шәкерхан Жанар
* '''«Спорт»''': [[Бақыт Әбдірахманұлы Сәрсекбаев|Сәрсекбаев Бақыт]]

=== 2010 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы &quot;Дарын&quot; мемелекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 27 желтоқсандағы № 1414 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1000001414}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Театр және кино»''': Жұмабаева Жанар Жеңісқызы, [[Назгүл Әдиетқызы Қарабалина|Қарабалина Назгүл Адиетқызы]],  [[Жандарбек Алайдарұлы Садырбаев|Садырбаев Жандарбек Алайдарұлы]]
* '''«Журналистика»''': Әшімжанов Жанарбек Садықанұлы,  [[Ринат Думанұлы Кертаев|Кертаев Ринат Думанұлы]], [[Берік Уәли|Құрманғали Берік Уәлиұлы]]
* '''«Әдебиет»''': Әшірбаев Бекжан Төребекұлы,  Елгезек Ақберен Елгезекұлы, Темірбай Алмас Қажыбайұлы
* '''«Ғылым»''': Здоровец Максим Владимирович
* '''«Қоғамдық қызмет»''': Сыдықов Нұрлан Ерболатұлы,  Төлегенова Жанна Викторовна
* '''«Эстрада»''': Құдайбергенов Ерболат Қанатұлы
* '''«Классикалық музыка»''': [[Азамат Қайратұлы Жылтыркөзов|Жылтыркөзов Азамат Қайратұлы]]
* '''«Халық шығармашылығы»''': Мықтыбаев Батыржан Қайырғалиұлы,  [[Мұрагер Амангелдіұлы Сауранбаев|Сауранбаев Мұрагер Амангелдіұлы]]
* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Бексұлтан Елдос Елмұратұлы, Өмірзақ Гүлназым
* '''«Спорт»''': [[Нұрмахан Анарбекұлы Тінәлиев|Тыналиев Нұрмахан Анарбекұлы]],  [[Елена Евгеньевна Шалыгина|Шалыгина Елена Евгеньевна]]

=== 2012 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 28 желтоқсандағы № 1728 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1200001728}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Театр және кино»''': Әбелдинов Адай Құнанбайұлы, Шынтаев Мұхитдин Сламақынұлы
* '''«Журналистика»''': Байырбек Нәзира Сайлауқызы, Ізбасова Гүлнәзия Әлімгерейқызы
* '''«Әдебиет»''': Азамат Тасқараұлы, [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин|Сарин Қалқаман Айымғазыұлы]]
* '''«Спорт»''': [[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев|Сәпиев Серік Жұманғалиұлы]]
* '''«Эстрада»''': Балапанов Нұрбол Саттарұлы
* '''«Классикалық музыка»''': Ғабдуллина Жұпар Бақтыбекқызы
* '''«Халық шығармашылығы»''': [[Сара Тоқтамысова|Тоқтамысова Сара Советханқызы]]
* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Әсемқұл Бейбіт Серікқұлұлы,  Қарымсақов Арнұр Жасабекұлы
* '''«Ғылым»''': Қалиева Айнагүл Балғауқызы, Қаптағаев Олжас Кенесарыұлы
* '''«Қоғамдық қызмет»''': [[Әсет Қуандықұлы Әбдуәлиев|Әбдуәлиев Әсет Қуандықұлы]],  [[Алина Наильевна Хаматдинова|Хаматдинова Алина Наильевна]]

=== 2014 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 30 желтоқсандағы № 1408 қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1400001408}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Театр және кино»''': [[Әділ Құрманжанұлы Ахметов|Ахметов Әділ]], Өміралиев Медғат
* '''«Журналистика»''': Жақсыбай Рақат, Омаров Дәурен
* '''«Әдебиет»''': Жүнісов Ерлан
* '''«Спорт»''': Елеусінов Данияр
* '''«Эстрада»''': «Жігіттер» тобы (Әбдірайымов Бағлан, Қанаев Ердос, Маханов Мырзахан, Тұрғамбек Айдар), Ескендір Ибрагим, Құдайберген Дінмұхаммед
* '''«Классикалық музыка»''': Дүйсен Ордабек, Құрманаев Ермек
* '''«Халық шығармашылығы»''': Жүдебаев Арман, Тұрымбетова Ақбота
* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Әбжанова Анар, Тайшықова Дариға
* '''«Ғылым»''': Табынов Қайсар, Темірханова Айнұр
* '''«Қоғамдық қызмет»''': Жампейісов Думан, Глушковская Мария

=== 2016 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2016 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2016 жылғы 8 желтоқсандағы № 783 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1600000783}}&lt;/ref&gt; ===

* '''Әдебиет''': Қасымов Олжас, Қыдырбай Манарбек
* '''Ғылым''': Бөргеков Дарын, Жабағин Мақсат, Ескендіров Абылайхан, Козловский Артем, Тұрғымбаева Ақнұр
* '''Дизайн және бейнелеу өнері''': Кемелбаева Әсел
* '''Журналистика''': Құрманов Нұрсұлтан, Тен Ирина
* '''Классикалық музыка''': Әбдісағин Рахат-Би, Жүсіпов Мақсат, Мәлік Азат
* '''Қоғамдық қызмет''': Қоскелова Кәмшат, Паули Элина, Сүлейменов Олжас, Табылғанов Жандос
* '''Спорт''': Баландин Дмитрий, Ниязымбетов Әділбек
* '''Театр және кино''': Ерболат Жасұлан, Отарбаев Елдар, Төлепов Асылхан
* '''Эстрада''': Айдарбеков Қайрат, Оқапов Әли
* '''Халық шығармашылығы''': Бұлғақов Жандарбек, Мырзалиева Сәджана

=== 2017 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 7 желтоқсандағы № 821 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000821}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Эстрада»''': Ибрагимов Серік Жарылқасынұлы, Жүгүнісов Рүстем Ерболатұлы
* '''«Классикалық музыка»''': Мұсахан Шернияз Ерұланұлы,  Мудряк Мария Александровна
* '''«Халық шығармашылығы»''': Әуезхан Сырым Асылханұлы,  Сартай Дәулетхан
* '''«Әдебиет»''': Мәлікова Динара Ерболқызы, Тоқтарбай Елдос Нүсіпұлы
* '''«Театр және кино»''': Абдуллина Динара Жеңісқызы,  Адамжан Бақтияр Бақытжанұлы
* '''«Спорт»''': Тен Денис Юрьевич,  Сәдуақасова Динара Рамазанқызы
* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Асқар Нұрболат Талғатұлы,  Халиев Берік Жұмағалиұлы
* '''«Журналистика»''': Әбділов Әлібек Сағидоллаұлы,  Мұхамеджан Ерболат Амангелдіұлы
* '''«Қоғамдық қызмет»''': Кәрібек Дәулет Жамаубайұлы, Қонысбаев Ілияс Лесұлы
* '''«Ғылым»''': Ақылбеков Нұрғали Икрамұлы,  Корольков Илья Владимирович, Шлимас Дмитрий Игоревич

=== 2018 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 7 желтоқсандағы № 812 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1800000812}}&lt;/ref&gt; ===

* «Эстрада»:Рахым Қуандық Нұрғазыұлы, Садырбаев Ернар Бексұлтанұлы

* «Классикалық музыка»: Жармағамбетов Расул Қайратұлы, Солтыханова Роза Алтынбекқызы

* «Халық шығармашылығы»: Байтуов Біржан Қаниұлы, Тілепбергенов Абылай Жанболатұлы
* «Әдебиет»: Арықбаев Бағашар Тұрсынбайұлы, Қарт Мерей Мейіртайұлы
* «Театр және кино»: Бекболатова Әйгерiм Серікқанқызы, Молдағали Фархат Ерланұлы
* «Спорт»: Әбдраш Аян Әлжаппарұлы, Ералиев Қайрат Құттыбайұлы
* «Дизайн және бейнелеу өнері»: Жетпісәлиев Бауыржан Мұратұлы, Үсенбаев Дулат Болатұлы
* «Журналистика»: Беркінбаев Олжас Уәлиханұлы, Тойболова Салтанат Хайроллақызы
* «Қоғамдық қызмет»: Әлімқұлов Бекжан Мұхидинұлы, Жетпісбаев Нұржан Арғынұлы
* «Ғылым»: Ақышев Жігер Дастанұлы, Хасенов Мүслім Қанатұлы

=== 2019 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000868}}&lt;/ref&gt; ===

* Эстрада: Әділхан Макин, Марат Айтымбай
* Классикалық музыка: Данара Мұсахан, Әзімбек Жамбаев
* Халық шығармашылығы: Мейірбек Сұлтанхан, Жарас Сатыбалдиев
* Әдебиет: Жадыра Байболанова, Бекзат Смағұлов
* Театр және кино: Аян Өтепберген, Алтынгүл Серкебаева
* Спорт: Элизабет Тұрсынбаева, Қамшыбек Қоңқабаев
* Дизайн және бейнелеу өнері: Айжан Жүзбай, Сырым Мүсіреп
* Журналистика: Мырзабек Түсіпов, Айбек Тасқалиев
* Қоғамдық қызмет: Нұрсұлтан Ибрагимов, Ілияс Түстікбаев
* Ғылым: Нұрлан Қанат, Ерасыл Ерланұлы

=== 2020 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Стали известны имена обладателей молодежной премии «Дарын»|url=https://www.inform.kz/ru/stali-izvestny-imena-obladateley-molodezhnoy-premii-daryn_a3722478|date=24 Ноябрь 2020}}&lt;/ref&gt; ===

* Эстрада: Болсанбек Дәрия, Кенішқалиев Бексұлтан
* Классикалық музыка: Дүйсембаев Қалқаман, Мүсірғалиева Жібек
* Халық шығармашылығы: Қайрат Асқар, Түрікпен Күнсұлу
* Әдебиет: Шеризатов Арман
* Театр және кино: Серіков Әбілмансұр, Уалиуллин Жасқайрат
* Спорт: Ғалышева Юлия, Кенжеғалиев Жігер
* Дизайн және бейнелеу өнері: Абишев Ардақ, Тоқтасынова Ақбота
* Журналистика: Рауан Мыңбаев, Сартбаева Әсем
* Қоғамдық қызмет: Споткай Максим, Болысов Тоқтар
* Ғылым: Мұқатаев Жүсіпбек, Әшімова Әсем

=== 2021 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Лауреатов молодежной премии «Дарын» наградили в Нур-Султане|url=https://www.inform.kz/ru/laureatov-molodezhnoy-premii-daryn-nagradili-v-nur-sultane_a3866303|date=24 Ноябрь 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 22 қарашадағы № 826 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2100000826}}&lt;/ref&gt; ===

* «Ғылым» номинациясы: Есиркегенов Нұрғиса Аманкелдіұлы.
* «Қоғамдық қызмет»: Сансызбайұлы Балмейір, Бахретдинов Валихан Қабимоллаұлы.
* «Журналистика»: Кеншілік Ғалымжан Бауыржанұлы, Тұлжан Ақбөбек Нұрбаулықызы.
* «Халық шығармашылығы»: Елеусіз Ардақ Тимурұлы, Олжабай Темірлан Мақсатұлы, Наурыз Ернат Нұрбергенұлы.
* «Классикалық музыка»: Әбілда Алтынбек Еркінбайұлы.
* «Театр және кино»: Танабаева Ақмарал Нұрайқызы, Қанатқызы Риза.
* «Спорт»: ауыр атлет Сон Игорь Сергеевич, дзюдошы Сметов Елдос Бақтыбайұлы.
* «Эстрада»: Байдүкенова Рұхия Еділқызы, Әлмадиев Әлібек Бекболатұлы.
* «Әдебиет»: Сәрсенхан Батырхан Бөріханұлы, Ахмер Біржан Ермекұлы.
* «Дизайн және бейнелеу өнері»: Бекболатов Атабек Әлібекұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Объявлены лауреаты молодежной премии &quot;Дарын&quot;|url=https://kazpravda.kz/n/obyavleny-laureaty-molodezhnoy-premii-daryn/|date=24 ноября 2021 г.}}&lt;/ref&gt;.

=== 2022 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Опубликованы списки лауреатов Государственной молодежной премии &quot;Дарын&quot;|url=https://kazpravda.kz/n/opublikovany-spiski-laureatov-gosudarstvennoy-molodezhnoy-premii-daryn/|date=22 ноября 2022 г.}}&lt;/ref&gt; ===

* «Эстрада» номинациясы – Куснадин Ақбота, Омаров Нұртас.

* «Классикалық музыка» – Расылхан Шыңғыс, Алтынбек Әйгерім.
* «Халық шығармашылығы» – Сәденов Танат, Қамажан Аяулым.
* «Әдебиет» – Талапов Шерхан, Толтай Файзолла.
* «Театр және кино» – Серікболова Назерке, Әбіл Мирас.
* «Спорт» – [[Бибісара Ерханқызы Асаубаева|Асаубаева Бибісара]], [[Жансая Даниярқызы Әбдімәлік|Әбдімәлік Жансая]].
* «Дизайн және бейнелеу өнері» – Төлеп Алмас, Жабағын Арнұр.
* «Журналистика» – Әбделиев Шерхан.
* «Қоғамдық қызмет» – Набиева Оксана, Жұмырбаев Тимур.
* «Ғылым» – Егізбек Қамила, Машуров Фарух.

2022 жылға арналған «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының мөлшері әр номинация бойынша '''600 мың теңгені''' құрады.

=== 2023 жыл ===

* Ғылым: Кенжина Инеш, Өтепов Елбек
* Эстрада: Әбдіқалықова Айзада, Пазылақын Толғанай
* Классикалық музыка: Аманжолова Әйгерім, Алғи Ақбике
* Халық шығармашылығы: Долдашев Болат, Әбдіберікұлы Бекболат
* Дизайн және бейнелеу өнері: Касьянов Дамир, Жапарова Салтанат
* Журналистика: Бектас Ақерке
* Креативті бастамалар: Қопабаев Әділхан, Қуатбаев Айбек
* Спорт: [[Ризабек Айтмұқан|Айтмұхан Ризабек]], Құлымбетова Жібек
* Әдебиет: Хадыр Бақытбек, Жылқыбай Мейіржан
* Театр және кино: Птыралиев Еркінбек, Булатов Фархад

== Ұсынылу тәртібі ==

* Сыйлық жыл сайын уәкілетті орган бекітетін номинациялар бойынша беріледі.
* Бір номинацияда бір мезетте 2 лауреаттан артық емес марапатталады; екеуіне берілген жағдайда ақшалай бөлігі тең бөлінеді.
* Қайталап берілмейді; бір кандидатураны бірден артық номинацияға ұсынуға болмайды.
* Авторлар ұжымына берілген жағдайда ақшалай бөлігі мүшелеріне тең бөлінеді.
* Үміткер — 35 жасқа дейінгі Қазақстан азаматы болуы тиіс.
* Халықаралық/республикалық конкурстар, фестивальдер, көрмелер лауреаттары; республикалық/халықаралық спорт жарыстарының жүлдегерлері/жеңімпаздары; қызметі инновациялық сипатта болып, сала мен қоғам дамуына ықпал ететін тұлғалар.
* Кандидаттарды орталық, жергілікті және өзге мемлекеттік органдар, қоғамдық бірлестіктер және Қазақстанда тіркелген өзге заңды тұлғалар ұсынады.

=== Комиссия құрамы және жұмыс тәртібі ===

* «Дарын» сыйлығын беру жөніндегі комиссия уәкілетті орган бұйрығымен құрылады; оған уәкілетті орган мен орталық мемлекеттік органдар өкілдері, ғалымдар, шығармашыл қызметкерлер, қоғам қайраткерлері, Президент жанындағы Жастар саясаты кеңесінің мүшелері, Президенттік жастар кадр резерві өкілдері кіреді.
* Құрамы — тақ сан, 15 мүшеден кем емес; мүшелер ауыстыру құқығынсыз қатысады. Төраға жоқта оның орынбасары басқарады.
* Мүдделер қақтығысы жағдайында мүше қатыспайды; өзін-өзі шеттету/қарсылық жазбаша уәжделіп, көпшілік дауыспен шешіледі.

'''І кезең — Комиссия ішінде 6 секцияда жан-жақты қарау:'''

* «Эстрада, классикалық музыка, халық шығармашылығы»
* «Әдебиет, театр және кино»
* «Журналистика және қоғамдық қызмет»
* «Спорт»
* «Дизайн және бейнелеу өнері»
* «Ғылым»

'''ІІ кезең — Комиссияның қорытынды ашық отырысы''' (аудио/бейнетіркеумен): ашық дауыс беру, қарапайым көпшілік. Дауыстар тең болса — төрағаның дауысы шешуші. Отырыстың заңдылығы үшін мүшелердің жартысынан астамының қатысуы қажет.

'''Шешімдерді ресімдеу және жариялау'''

* Комиссия шешімі негізінде уәкілетті орган сыйлық беру туралы бұйрық қабылдайды.
* Бұйрық масс-медиада және уәкілетті органның сайтында жарияланады.
* Хаттамада марапатталатын және марапатталмайтын кандидаттар (себептерімен) көрсетіледі.

'''Тапсыру тәртібі''' 

* Лауреаттарға «„Дарын“ мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты» атағы, диплом, төсбелгі, ақшалай сыйақы табыс етіледі.
* Ақшалай сыйақы бұйрық шыққан күннен бастап 15 жұмыс күні ішінде лауреаттың банктік шотына аударылады.
* Төсбелгі мен дипломның сипаттамасын Комиссия төрағасы бекітеді.
* Сыйлықтар салтанатты жағдайда беріледі. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сыйлықтары]]</text>
      <sha1>hic2pjy1n7n7g7ypm1swlg5dibncl8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685132</id>
      <parentid>3685122</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>2006 жыл: қызыл сілтеме алынды, театр атауы түзетілді (Қуанышбаев атындағы)</comment>
      <origin>3685132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41188" sha1="057z32irjocp3c0bjumlv6xn70mcw01" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы 
 | суреті                   =
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{Байрақ|Қазақстан}}
 | түрі                     = Сыйлық
 | үшін марапатталған       = 35 жасқа дейінгі 
 | негіз                    = дарынды жастардың ғылыми, шығармашылық, қоғамдық қызметін және жоғары спорттық жетістіктерін мемлекеттік қолдау мақсатында жыл сайын берілетін сыйлық.
 | жағдайы                  = 
 | тапсырушы                = Ақапарат және мәдениет министрлігі 
 | негізделді               =
 | алғашқы иегері           = 1992 жыл
 | соңғы иегері             = 2024 жыл
 | барынша ұсынылған        = 320
 | жоғары марапаты          = 
 | төменгі марапаты         = 
 | сайты                    = 
 | Commons                  = 
 }}
'''«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы''' — дарынды жастардың ғылыми, шығармашылық, қоғамдық қызметін және жоғары спорттық жетістіктерін мемлекеттік қолдау мақсатында жыл сайын берілетін сыйлық. 

Беру тәртібі Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрінің 2023 жылғы 1 шілдедегі № 271-НҚ бұйрығымен бекітілген «„Дарын“ мемлекеттік жастар сыйлығын беру қағидаларымен» айқындалады (қысқаша — Қағидалар). Кейінгі өзгерістер 2023 жылғы 8 қыркүйектегі № 366-НҚ және 2025 жылғы 13 маусымдағы № 275-НҚ бұйрықтарымен енгізілген. 

Сыйлыққа ие болған адамдарға «Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты» атағы беріліп, диплом, төсбелгі және ақшалай сыйақы тапсырылады. Ақшалай сыйақы мөлшері уәкілетті орган тиісті қаржы жылының бюджеті шегінде жыл сайын белгілейді.  Әр жылдары осы сыйлықтың иегері болып әртүрлі салалардағы 320-дан астам жас дарынды адамдар танылды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Определены 19 обладателей государственной премии «Дарын»|url=https://el.kz/ru/opredeleny-19-obladateley-gosudarstvennoy-premii-daryn_101098/|date=2023}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
=== 1992 жыл ===
Ол 1992 жылы бастап, жемiстi ғылыми, шығармашылық, қоғамдық қызметі, сондай-ақ жоғары спорттық жетістіктері үшін дарынды жастарды мемлекеттік қолдау мақсатында жыл сайын бекітілген номинациялар бойынша беріліп келеді&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;. 

=== 1996 жыл ===
Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң &quot;Дарын&quot; мемлекеттiк жастар сыйлығы туралы  Ереже Қазақстан Республикасы &amp;nbsp; Үкiметiнiң 1996 жылғы 7 тамыздағы N 983 қаулысымен бекiтiлді. Бұл ережеге сәйкес Сыйлық  (саны 10): ғылым, әдебиет, журналистика, спорт, халық шығармашылығы, дизайн және бейнелеу өнері, эстрада, театр және кино, классикалық музыка, қоғамдық қызмет атаулары бойынша екі жылда бір рет беріледі. Сыйлық беруге қызметі инновациялық болып табылатын және тиісті саланы және тұтастай алғанда қоғамды дамытуға ықпал ететін кандидаттар ұсынылады.  Бiр кандидатураны сыйлыққа қайта ұсынуға болмайды. Бiр кандидатураны бiр саладан артық сыйлыққа ұсынуға болмайды. Сыйлық алу конкурсына қатысушы кандидаттардың қызметі бұқаралық ақпарат құралдарында талқылануы керек. Талқылау материалдары Комиссияға жiберiледi. Сыйлықтар салтанатты жағдайда тапсырылады, наградтау рәсiмi Қазақстан Республикасының Тәуелсiздiк Күнiне орайластырылады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң &quot;Дарын&quot; мемлекеттiк жастар сыйлығы туралы. Қазақстан Республикасы  Үкiметiнiң 1996 жылғы 7 тамыздағы  N 983 қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P960000983_}}&lt;/ref&gt;. 

=== 2002 жыл ===
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы 20 қыркүйек N 1038 қаулысына сәйкес &quot;қоғамдық, кәсіби жағынан танылған&quot; деген сөздер алынып орнына &quot;Сыйлық талантты жастарды ынталандыру және олардың айрықша сіңірген еңбегін тану мақсатында беріледі.&quot; деп өзгертілді. &quot;Ғылым&quot; атауы бойынша үміткерлерге міндетті мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптаманың қорытындысы қосымша беріледі.&quot; деген қағида қосылды. Одан басқа конкурсқа қатысатын &quot;жұмыс&quot; термині &quot;кандидатура&quot; терминімен ауыстырылды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығының кейбір мәселелері. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы 20 қыркүйек N 1038 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P020001038_#z0}}&lt;/ref&gt;.  

=== 2015 жыл ===
2015 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 28 шілдедегі № 597 қаулысымен &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру қағидалары бекітілді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығының кейбір мәселелері туралы.Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 28 шілдедегі № 597 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1500000597#z42}}&lt;/ref&gt;. Сыйлық екі жылда бір реттен, жыл сайын берілетін сыйлық ретінде толықтырылды. Бір номинация бойынша екі кандидатқа берілуі енгізілді. Өтінімдер қабылдау аяқталған кезде 29 жасқа дейінгі, халықаралық және республикалық конкурстардың, фестивальдер мен көрмелердің лауреаттары, республикалық және халықаралық деңгейлердегі спорттық жарыстардың жүлдегерлері мен жеңімпаздары болып табылатын Қазақстан Республикасының азаматтары, сондай-ақ қызметі инновациялық болып табылатын және тиісті сала мен тұтастай қоғамды дамытуға ықпал ететін кандидаттар сыйлық алуға үміткер болады.

Сыйлық 6 секция бойынша беріледі: &quot;Эстрада, классикалық музыка, халық шығармашылығы&quot;, &quot;Әдебиет, театр және кино&quot;, &quot;Журналистика және қоғамдық қызмет&quot;, &quot;Спорт&quot;, &quot;Дизайн және бейнелеу өнері&quot;, &quot;Ғылым&quot;. 

== Лауреаттар ==

=== 1998 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998 жылғы &quot;Дарын&quot; Мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы 1999 жылғы 4 қаңтар N 1|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P990000001_}}&lt;/ref&gt; ===

* '''Ғылым:''' [[Аманжол Дүйсенбайұлы Әлтай|Әлтаев Аманжол Дүйсенбайұлы]],  [[Бауыржан Өміржанұлы Жақып|Жақып Бауыржан Өміржанұлы]],  [[Тоққожа Мұқажанұлы Қожағұлов|Қожағұлов Тоққожа Мұқажанұлы]]
* авторлар ұжымы: [[Ерлан Мүбәракұлы Әбен|Әбен Ерлан Мүбәракұлы;]] [[Мағбат Уарысбекұлы Спанов|Спанов Мағбат Уарысбекұлы]]; [[Ризат Сансызбайқызы Арын|Арын Ризат Сансызбайқызы]]; [[Машан Мейіржан Серікұлы]]
* '''Журналистика:''' [[Дидар Амантайұлы Қосылбеков|Қосылбеков Дидар Амантайұлы]], [[Мақат Кәбірұлы Садық|Садықов Махат Кәбірұлы]]
* '''Әдебиет:''' [[Мұхамеджан Оразбайұлы Тазабеков|Тазабеков Мұхамеджан Оразбайұлы]]

* '''Спорт:''' [[Бахтияр Бағашарұлы Байсейітов|Байсейітов Бахтияр Бағашарұлы]], [[Дәрмен Қанатұлы Сәдуақасов|Сәдуақасов Дәрмен Қанатұлы]]
* '''Классикалық музыка:''' [[Алексей Павлович Ефременко|Ефременко Алексей Павлович]], [[Айгүл Шоданқызы Қосанова|Қосанова Айгүл Шоданқызы]]
* '''Театр және кино (би/балет қоса):''' [[Сержан Тоқтарбайұлы Қауықов|Қауықов Сержан Тоқтарбайұлы]]

=== 2000 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2000 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің &quot;Дарын&quot; Мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2000 жылғы 27 желтоқсан N 1904|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000001904_}}&lt;/ref&gt; ===

* '''Бейнелеу өнері''': [[Қазақбай Әжібекұлы|Әжібекұлы Қазақбай]]
* '''Эстрада''': [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов|Болман Қыдырәлі]]
* '''Классикалық музыка''': [[Берік Мырзалыұлы Жүсіпов|Жүсіпов Берік]], Сұлтанов Дамир
* '''Спорт''': [[Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов|Ыбырайымов Ермахан]], Сивоконь Алексей, [[Ольга Васильевна Шишигина|Шишигина Ольга]]
* '''Ғылым''': [[Дихан Қамзабекұлы|Қамзабекұлы Дихан]], [[Амантай Шәріп|Шәріп Амантай]]
* '''Әдебиет''': Кемелбаева Айгүл, Мүсіреп Ғабит, Смағұлова Гүлзат, Ыбыраев Маралтай
* '''Журналистика''': Курепин Федор, Қосылбеков Дидар, Садықов Махат
* '''Театр''': Филинкова Елена
* '''Әртүрлі номинациялар''': Қауықов Сержан, Қожағұлов Тоққожа, Қосанова Айгүл, Ефременко Алексей, Жақып Бауыржан

=== 2004 жыл &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Yкіметiнiң 2004 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 14 желтоқсандағы N 1315 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P040001315_}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Қилыбаев Нұрлан Аталықұлы
* '''«Театр және кино»''': [[Бекжан Асаубайұлы Тұрыс|Тұрыс Бекжан Асаубайұлы]]
* '''«Әдебиет»''': Жүніс-Бек Марат
* '''«Журналистика»''': Есенбекова Ұлбосын Мейірбекқызы
* '''«Эстрада»''': [[Асылбек Жасаралұлы Еңсепов|Еңсепов Асылбек Жасаралұлы]],  [[Алтынай Құлажанқызы Жорабаева|Жорабаева Алтынай Құлажанқызы]],  [[Бейбіт Қорған|Қорған Бейбіт Болатұлы]]
* '''«Эстрада» (авторлық ұжым)''': [[Ұлытау тобы|«Ұлытау»]], [[Ержан Есіркепұлы Әлімбетов|Әлімбетов Ержан Есіркепұлы]], [[Максим Сергеевич Кичигин|Кичигин Максим Сергеевич]],  Сәдуақасова Нұрғайша Ақылбекқызы
* '''«Эстрада» (авторлық ұжым)''': «Саз отау», Ахмедияров Ғалым Алғиұлы,  Ахмедиярова Эльмира Құдайбергенқызы
* '''«Классикалық музыка»''': Әбілханов Бағдат Аябекұлы, Мызюк Наталья Ивановна
* '''«Халық шығармашылығы»''': [[Ақан Жылқышбайұлы Әбдуәлиев|Әбдуәлиев Ақан Жылқышбайұлы]], [[Дәулеткерей Кәпұлы|Кап Дәулеткерей]], [[Мэлс Әзиұлы Қосымбаев|Қосымбаев Мэлс Әзиұлы]]
* '''«Спорт»''': [[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев|Артаев Бахтияр Кәріполлаұлы]]
* '''«Ғылым»''': [[Алтайы Иранбекқызы Оразбаева|Оразбаева Алтайы Иранбекқызы]]
* '''«Қоғамдық қызмет»''': [[Нұрбол Болатұлы Баймұқанов|Баймұханов Нұрбол Болатұлы]]

=== 2006 жыл&lt;ref name=&quot;dec06&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Эстрада»''': Қуанышбаев атындағы Қазақ музыкалық драма театрының «Бәйтерек» тобы — Камиев Сайлау Ғалымжанұлы, Малаев Ерлан Әбуталипұлы, Өтеулов Нұркен Әшімқанұлы
* '''«Эстрада»''': «Музарт» тобы («Қазақ әуендері» АҚ, «Қазақконцерт») — [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Бесбаев Мейрамбек Әбіләшімұлы]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Жанәбілов Кенжебек Тұрсынбайұлы]], [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Майғазиев Сәкен Қордабайұлы]]; әнші [[Тоқтар Серіков|Серіков Тоқтар Қадырұлы]]

=== 2008 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2008 жылғы Қазақстан Республикасы Үкіметінің &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 23 желтоқсандағы N 1200 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080001200_}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Театр және кино»''': [[Сәбит Әбдімүтәліұлы Әбдіқалықов|Әбдыхалықов Сәбит]], [[Рүстем Оразбайұлы Есдәулетов|Есдәулетов Рүстем]]
* '''«Журналистика»''': Төлепбергенов Болатбек
* '''«Әдебиет»''': Аязбекова Жәмилә,  [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Қыдыралиев Дархан]]
* '''«Ғылым»''': Малдыбаева Раушан,  Өтеғұлов Арман
* '''«Қоғамдық қызмет»''': [[Нұрлан Өтешев|Өтешев Нұрлан]], [[Мейрам Мұхаметрақымұлы Бегентаев|Бегентаев Мейрам]]
* '''«Эстрада»''': [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров|Таңатаров Досымжан]]
* '''«Классикалық музыка»''': Әбдінұров Әліби
* '''«Халық шығармашылығы»''': [[Айнұр Жұмабекқызы Тұрсынбаева|Тұрсынбаева Айнұр]], [[Бекарыс Шойбеков|Шойбеков Бекарыс]]
* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Жамхан Айдар,  Мұқанов Мәлік,  Шәкерхан Жанар
* '''«Спорт»''': [[Бақыт Әбдірахманұлы Сәрсекбаев|Сәрсекбаев Бақыт]]

=== 2010 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы &quot;Дарын&quot; мемелекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 27 желтоқсандағы № 1414 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1000001414}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Театр және кино»''': Жұмабаева Жанар Жеңісқызы, [[Назгүл Әдиетқызы Қарабалина|Қарабалина Назгүл Адиетқызы]],  [[Жандарбек Алайдарұлы Садырбаев|Садырбаев Жандарбек Алайдарұлы]]
* '''«Журналистика»''': Әшімжанов Жанарбек Садықанұлы,  [[Ринат Думанұлы Кертаев|Кертаев Ринат Думанұлы]], [[Берік Уәли|Құрманғали Берік Уәлиұлы]]
* '''«Әдебиет»''': Әшірбаев Бекжан Төребекұлы,  Елгезек Ақберен Елгезекұлы, Темірбай Алмас Қажыбайұлы
* '''«Ғылым»''': Здоровец Максим Владимирович
* '''«Қоғамдық қызмет»''': Сыдықов Нұрлан Ерболатұлы,  Төлегенова Жанна Викторовна
* '''«Эстрада»''': Құдайбергенов Ерболат Қанатұлы
* '''«Классикалық музыка»''': [[Азамат Қайратұлы Жылтыркөзов|Жылтыркөзов Азамат Қайратұлы]]
* '''«Халық шығармашылығы»''': Мықтыбаев Батыржан Қайырғалиұлы,  [[Мұрагер Амангелдіұлы Сауранбаев|Сауранбаев Мұрагер Амангелдіұлы]]
* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Бексұлтан Елдос Елмұратұлы, Өмірзақ Гүлназым
* '''«Спорт»''': [[Нұрмахан Анарбекұлы Тінәлиев|Тыналиев Нұрмахан Анарбекұлы]],  [[Елена Евгеньевна Шалыгина|Шалыгина Елена Евгеньевна]]

=== 2012 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 28 желтоқсандағы № 1728 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1200001728}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Театр және кино»''': Әбелдинов Адай Құнанбайұлы, Шынтаев Мұхитдин Сламақынұлы
* '''«Журналистика»''': Байырбек Нәзира Сайлауқызы, Ізбасова Гүлнәзия Әлімгерейқызы
* '''«Әдебиет»''': Азамат Тасқараұлы, [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин|Сарин Қалқаман Айымғазыұлы]]
* '''«Спорт»''': [[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев|Сәпиев Серік Жұманғалиұлы]]
* '''«Эстрада»''': Балапанов Нұрбол Саттарұлы
* '''«Классикалық музыка»''': Ғабдуллина Жұпар Бақтыбекқызы
* '''«Халық шығармашылығы»''': [[Сара Тоқтамысова|Тоқтамысова Сара Советханқызы]]
* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Әсемқұл Бейбіт Серікқұлұлы,  Қарымсақов Арнұр Жасабекұлы
* '''«Ғылым»''': Қалиева Айнагүл Балғауқызы, Қаптағаев Олжас Кенесарыұлы
* '''«Қоғамдық қызмет»''': [[Әсет Қуандықұлы Әбдуәлиев|Әбдуәлиев Әсет Қуандықұлы]],  [[Алина Наильевна Хаматдинова|Хаматдинова Алина Наильевна]]

=== 2014 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 30 желтоқсандағы № 1408 қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1400001408}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Театр және кино»''': [[Әділ Құрманжанұлы Ахметов|Ахметов Әділ]], Өміралиев Медғат
* '''«Журналистика»''': Жақсыбай Рақат, Омаров Дәурен
* '''«Әдебиет»''': Жүнісов Ерлан
* '''«Спорт»''': Елеусінов Данияр
* '''«Эстрада»''': «Жігіттер» тобы (Әбдірайымов Бағлан, Қанаев Ердос, Маханов Мырзахан, Тұрғамбек Айдар), Ескендір Ибрагим, Құдайберген Дінмұхаммед
* '''«Классикалық музыка»''': Дүйсен Ордабек, Құрманаев Ермек
* '''«Халық шығармашылығы»''': Жүдебаев Арман, Тұрымбетова Ақбота
* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Әбжанова Анар, Тайшықова Дариға
* '''«Ғылым»''': Табынов Қайсар, Темірханова Айнұр
* '''«Қоғамдық қызмет»''': Жампейісов Думан, Глушковская Мария

=== 2016 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2016 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2016 жылғы 8 желтоқсандағы № 783 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1600000783}}&lt;/ref&gt; ===

* '''Әдебиет''': Қасымов Олжас, Қыдырбай Манарбек
* '''Ғылым''': Бөргеков Дарын, Жабағин Мақсат, Ескендіров Абылайхан, Козловский Артем, Тұрғымбаева Ақнұр
* '''Дизайн және бейнелеу өнері''': Кемелбаева Әсел
* '''Журналистика''': Құрманов Нұрсұлтан, Тен Ирина
* '''Классикалық музыка''': Әбдісағин Рахат-Би, Жүсіпов Мақсат, Мәлік Азат
* '''Қоғамдық қызмет''': Қоскелова Кәмшат, Паули Элина, Сүлейменов Олжас, Табылғанов Жандос
* '''Спорт''': Баландин Дмитрий, Ниязымбетов Әділбек
* '''Театр және кино''': Ерболат Жасұлан, Отарбаев Елдар, Төлепов Асылхан
* '''Эстрада''': Айдарбеков Қайрат, Оқапов Әли
* '''Халық шығармашылығы''': Бұлғақов Жандарбек, Мырзалиева Сәджана

=== 2017 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 7 желтоқсандағы № 821 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000821}}&lt;/ref&gt; ===

* '''«Эстрада»''': Ибрагимов Серік Жарылқасынұлы, Жүгүнісов Рүстем Ерболатұлы
* '''«Классикалық музыка»''': Мұсахан Шернияз Ерұланұлы,  Мудряк Мария Александровна
* '''«Халық шығармашылығы»''': Әуезхан Сырым Асылханұлы,  Сартай Дәулетхан
* '''«Әдебиет»''': Мәлікова Динара Ерболқызы, Тоқтарбай Елдос Нүсіпұлы
* '''«Театр және кино»''': Абдуллина Динара Жеңісқызы,  Адамжан Бақтияр Бақытжанұлы
* '''«Спорт»''': Тен Денис Юрьевич,  Сәдуақасова Динара Рамазанқызы
* '''«Дизайн және бейнелеу өнері»''': Асқар Нұрболат Талғатұлы,  Халиев Берік Жұмағалиұлы
* '''«Журналистика»''': Әбділов Әлібек Сағидоллаұлы,  Мұхамеджан Ерболат Амангелдіұлы
* '''«Қоғамдық қызмет»''': Кәрібек Дәулет Жамаубайұлы, Қонысбаев Ілияс Лесұлы
* '''«Ғылым»''': Ақылбеков Нұрғали Икрамұлы,  Корольков Илья Владимирович, Шлимас Дмитрий Игоревич

=== 2018 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 7 желтоқсандағы № 812 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1800000812}}&lt;/ref&gt; ===

* «Эстрада»:Рахым Қуандық Нұрғазыұлы, Садырбаев Ернар Бексұлтанұлы

* «Классикалық музыка»: Жармағамбетов Расул Қайратұлы, Солтыханова Роза Алтынбекқызы

* «Халық шығармашылығы»: Байтуов Біржан Қаниұлы, Тілепбергенов Абылай Жанболатұлы
* «Әдебиет»: Арықбаев Бағашар Тұрсынбайұлы, Қарт Мерей Мейіртайұлы
* «Театр және кино»: Бекболатова Әйгерiм Серікқанқызы, Молдағали Фархат Ерланұлы
* «Спорт»: Әбдраш Аян Әлжаппарұлы, Ералиев Қайрат Құттыбайұлы
* «Дизайн және бейнелеу өнері»: Жетпісәлиев Бауыржан Мұратұлы, Үсенбаев Дулат Болатұлы
* «Журналистика»: Беркінбаев Олжас Уәлиханұлы, Тойболова Салтанат Хайроллақызы
* «Қоғамдық қызмет»: Әлімқұлов Бекжан Мұхидинұлы, Жетпісбаев Нұржан Арғынұлы
* «Ғылым»: Ақышев Жігер Дастанұлы, Хасенов Мүслім Қанатұлы

=== 2019 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000868}}&lt;/ref&gt; ===

* Эстрада: Әділхан Макин, Марат Айтымбай
* Классикалық музыка: Данара Мұсахан, Әзімбек Жамбаев
* Халық шығармашылығы: Мейірбек Сұлтанхан, Жарас Сатыбалдиев
* Әдебиет: Жадыра Байболанова, Бекзат Смағұлов
* Театр және кино: Аян Өтепберген, Алтынгүл Серкебаева
* Спорт: Элизабет Тұрсынбаева, Қамшыбек Қоңқабаев
* Дизайн және бейнелеу өнері: Айжан Жүзбай, Сырым Мүсіреп
* Журналистика: Мырзабек Түсіпов, Айбек Тасқалиев
* Қоғамдық қызмет: Нұрсұлтан Ибрагимов, Ілияс Түстікбаев
* Ғылым: Нұрлан Қанат, Ерасыл Ерланұлы

=== 2020 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Стали известны имена обладателей молодежной премии «Дарын»|url=https://www.inform.kz/ru/stali-izvestny-imena-obladateley-molodezhnoy-premii-daryn_a3722478|date=24 Ноябрь 2020}}&lt;/ref&gt; ===

* Эстрада: Болсанбек Дәрия, Кенішқалиев Бексұлтан
* Классикалық музыка: Дүйсембаев Қалқаман, Мүсірғалиева Жібек
* Халық шығармашылығы: Қайрат Асқар, Түрікпен Күнсұлу
* Әдебиет: Шеризатов Арман
* Театр және кино: Серіков Әбілмансұр, Уалиуллин Жасқайрат
* Спорт: Ғалышева Юлия, Кенжеғалиев Жігер
* Дизайн және бейнелеу өнері: Абишев Ардақ, Тоқтасынова Ақбота
* Журналистика: Рауан Мыңбаев, Сартбаева Әсем
* Қоғамдық қызмет: Споткай Максим, Болысов Тоқтар
* Ғылым: Мұқатаев Жүсіпбек, Әшімова Әсем

=== 2021 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Лауреатов молодежной премии «Дарын» наградили в Нур-Султане|url=https://www.inform.kz/ru/laureatov-molodezhnoy-premii-daryn-nagradili-v-nur-sultane_a3866303|date=24 Ноябрь 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы &quot;Дарын&quot; мемлекеттік жастар сыйлығын беру туралы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 22 қарашадағы № 826 қаулысы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2100000826}}&lt;/ref&gt; ===

* «Ғылым» номинациясы: Есиркегенов Нұрғиса Аманкелдіұлы.
* «Қоғамдық қызмет»: Сансызбайұлы Балмейір, Бахретдинов Валихан Қабимоллаұлы.
* «Журналистика»: Кеншілік Ғалымжан Бауыржанұлы, Тұлжан Ақбөбек Нұрбаулықызы.
* «Халық шығармашылығы»: Елеусіз Ардақ Тимурұлы, Олжабай Темірлан Мақсатұлы, Наурыз Ернат Нұрбергенұлы.
* «Классикалық музыка»: Әбілда Алтынбек Еркінбайұлы.
* «Театр және кино»: Танабаева Ақмарал Нұрайқызы, Қанатқызы Риза.
* «Спорт»: ауыр атлет Сон Игорь Сергеевич, дзюдошы Сметов Елдос Бақтыбайұлы.
* «Эстрада»: Байдүкенова Рұхия Еділқызы, Әлмадиев Әлібек Бекболатұлы.
* «Әдебиет»: Сәрсенхан Батырхан Бөріханұлы, Ахмер Біржан Ермекұлы.
* «Дизайн және бейнелеу өнері»: Бекболатов Атабек Әлібекұлы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Объявлены лауреаты молодежной премии &quot;Дарын&quot;|url=https://kazpravda.kz/n/obyavleny-laureaty-molodezhnoy-premii-daryn/|date=24 ноября 2021 г.}}&lt;/ref&gt;.

=== 2022 жыл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Опубликованы списки лауреатов Государственной молодежной премии &quot;Дарын&quot;|url=https://kazpravda.kz/n/opublikovany-spiski-laureatov-gosudarstvennoy-molodezhnoy-premii-daryn/|date=22 ноября 2022 г.}}&lt;/ref&gt; ===

* «Эстрада» номинациясы – Куснадин Ақбота, Омаров Нұртас.

* «Классикалық музыка» – Расылхан Шыңғыс, Алтынбек Әйгерім.
* «Халық шығармашылығы» – Сәденов Танат, Қамажан Аяулым.
* «Әдебиет» – Талапов Шерхан, Толтай Файзолла.
* «Театр және кино» – Серікболова Назерке, Әбіл Мирас.
* «Спорт» – [[Бибісара Ерханқызы Асаубаева|Асаубаева Бибісара]], [[Жансая Даниярқызы Әбдімәлік|Әбдімәлік Жансая]].
* «Дизайн және бейнелеу өнері» – Төлеп Алмас, Жабағын Арнұр.
* «Журналистика» – Әбделиев Шерхан.
* «Қоғамдық қызмет» – Набиева Оксана, Жұмырбаев Тимур.
* «Ғылым» – Егізбек Қамила, Машуров Фарух.

2022 жылға арналған «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының мөлшері әр номинация бойынша '''600 мың теңгені''' құрады.

=== 2023 жыл ===

* Ғылым: Кенжина Инеш, Өтепов Елбек
* Эстрада: Әбдіқалықова Айзада, Пазылақын Толғанай
* Классикалық музыка: Аманжолова Әйгерім, Алғи Ақбике
* Халық шығармашылығы: Долдашев Болат, Әбдіберікұлы Бекболат
* Дизайн және бейнелеу өнері: Касьянов Дамир, Жапарова Салтанат
* Журналистика: Бектас Ақерке
* Креативті бастамалар: Қопабаев Әділхан, Қуатбаев Айбек
* Спорт: [[Ризабек Айтмұқан|Айтмұхан Ризабек]], Құлымбетова Жібек
* Әдебиет: Хадыр Бақытбек, Жылқыбай Мейіржан
* Театр және кино: Птыралиев Еркінбек, Булатов Фархад

== Ұсынылу тәртібі ==

* Сыйлық жыл сайын уәкілетті орган бекітетін номинациялар бойынша беріледі.
* Бір номинацияда бір мезетте 2 лауреаттан артық емес марапатталады; екеуіне берілген жағдайда ақшалай бөлігі тең бөлінеді.
* Қайталап берілмейді; бір кандидатураны бірден артық номинацияға ұсынуға болмайды.
* Авторлар ұжымына берілген жағдайда ақшалай бөлігі мүшелеріне тең бөлінеді.
* Үміткер — 35 жасқа дейінгі Қазақстан азаматы болуы тиіс.
* Халықаралық/республикалық конкурстар, фестивальдер, көрмелер лауреаттары; республикалық/халықаралық спорт жарыстарының жүлдегерлері/жеңімпаздары; қызметі инновациялық сипатта болып, сала мен қоғам дамуына ықпал ететін тұлғалар.
* Кандидаттарды орталық, жергілікті және өзге мемлекеттік органдар, қоғамдық бірлестіктер және Қазақстанда тіркелген өзге заңды тұлғалар ұсынады.

=== Комиссия құрамы және жұмыс тәртібі ===

* «Дарын» сыйлығын беру жөніндегі комиссия уәкілетті орган бұйрығымен құрылады; оған уәкілетті орган мен орталық мемлекеттік органдар өкілдері, ғалымдар, шығармашыл қызметкерлер, қоғам қайраткерлері, Президент жанындағы Жастар саясаты кеңесінің мүшелері, Президенттік жастар кадр резерві өкілдері кіреді.
* Құрамы — тақ сан, 15 мүшеден кем емес; мүшелер ауыстыру құқығынсыз қатысады. Төраға жоқта оның орынбасары басқарады.
* Мүдделер қақтығысы жағдайында мүше қатыспайды; өзін-өзі шеттету/қарсылық жазбаша уәжделіп, көпшілік дауыспен шешіледі.

'''І кезең — Комиссия ішінде 6 секцияда жан-жақты қарау:'''

* «Эстрада, классикалық музыка, халық шығармашылығы»
* «Әдебиет, театр және кино»
* «Журналистика және қоғамдық қызмет»
* «Спорт»
* «Дизайн және бейнелеу өнері»
* «Ғылым»

'''ІІ кезең — Комиссияның қорытынды ашық отырысы''' (аудио/бейнетіркеумен): ашық дауыс беру, қарапайым көпшілік. Дауыстар тең болса — төрағаның дауысы шешуші. Отырыстың заңдылығы үшін мүшелердің жартысынан астамының қатысуы қажет.

'''Шешімдерді ресімдеу және жариялау'''

* Комиссия шешімі негізінде уәкілетті орган сыйлық беру туралы бұйрық қабылдайды.
* Бұйрық масс-медиада және уәкілетті органның сайтында жарияланады.
* Хаттамада марапатталатын және марапатталмайтын кандидаттар (себептерімен) көрсетіледі.

'''Тапсыру тәртібі''' 

* Лауреаттарға «„Дарын“ мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты» атағы, диплом, төсбелгі, ақшалай сыйақы табыс етіледі.
* Ақшалай сыйақы бұйрық шыққан күннен бастап 15 жұмыс күні ішінде лауреаттың банктік шотына аударылады.
* Төсбелгі мен дипломның сипаттамасын Комиссия төрағасы бекітеді.
* Сыйлықтар салтанатты жағдайда беріледі. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сыйлықтары]]</text>
      <sha1>057z32irjocp3c0bjumlv6xn70mcw01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлім Меңдібаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83451</id>
    <revision>
      <id>3684929</id>
      <parentid>3385451</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рахимжанова Гулнар</username>
        <id>187389</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2698" sha1="6byajefdiixg73o5kx88s43f6cfxwh4" xml:space="preserve">—[[File:262-281-25.png‎|thumb]]'''Сәлім Меңдібаев''' — 1946 жылы 5 шілдеде [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]], Ақсуат кентінде туған.

1969 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің журналистика факультетін бітірген. 1971 жылдан бастап Қостанай облыстық «Қостанай таңы» газеті редакциясында еңбек етті. 1979 жылы Алматы жоғары партия мектебін сырттай оқып бітірді. 1996 жылдан бері А. Байтұрсынов атындағы [[Қостанай Мемлекеттік Университеті]]нің журналистика факультетінде ұстаздық етеді. 1999 жылдан бастап «Қостанай таңы» газеті Бас редакторының бірінші орынбасары.
==Еңбектері==
«Жүрек лүпілі» (1998), «Еменнің айыр бүтағы» (2001), «Мөпмөлдір дүние» (2003), «Ілияс Омаров» (2003), «Еркімбайдың Сұлтаны» (2009), «Терең тамыр» (2009) сияқты кітаптары жарық көрген.

«Әскери ерлігі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін», «Еңбек ардагері», «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне — 10 жыл» медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Қазақстанның Құрметті журналисі (2008), Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (2005), Қостанай облысы әкімі сыйлығының, «Қазақ тілі» қоғамының «Ұлтжанды азамат» сыйлығының иегері.&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса, Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:1946 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Меңдіқара ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]</text>
      <sha1>6byajefdiixg73o5kx88s43f6cfxwh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Митохондрия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92049</id>
    <revision>
      <id>3685296</id>
      <parentid>3670442</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мелдибек Каусар</username>
        <id>187438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Байқады деген сөз байкады деп тұрды,сондықтан мен оны жөндедім</comment>
      <origin>3685296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17904" sha1="clsiq4rbfmtc90gvziphtlodbtlcrr4" xml:space="preserve">[[Сурет:Mitochondria, mammalian lung - TEM.jpg|250px|thumb|Тіршіліктегі митохондриялардың көлденең қимасының электронмикроскопиялық фотосуреті]]
'''Митохондриялар''' ({{lang-el|μίτος}} — жіп және χόνδρος — түйіршік) — жіпше және түйіршік тәрізді [[Органоидтар|органоид]]. Ол [[Автотрофтар|автотрофты]] және [[Гетеротрофтар|гетеротрофты]] организмдердің [[цитоплазма]]сында кездеседі.

Митохондрияларды ең бірінші 1850 жылы P. А. Келликер жәндіктердің бұлшықеттерінен байқады, оған «сарқосома» деген термин берді (бұлшықеттегі митохондрияларды осы кезге дейін осылай атап жүр). Альтман (1890 жылы) арнаулы бояулар арқылы митохондриялардың анық көрінетінін дәлелдеп, оларды «биобластылар» деп атады. Бенде 1898 жылы бұл органоидка '''митохондриялар''' деген ат берді. [[Михаэлис Евгений Петрович|Михаэлис]] тірі жасушалардың митохондрияларын жасыл янус бояуымен бояп, олардың жасушадағы [[тотығу]] процестерімен байланысы бар екенін атап көрсетті. Митохондрия энергетикалық және тыныс алу орталығы болып табылады. Сонымен қатар, [[тыныс алу]] барысындағы энергияның бөлінуіне жауапты. Митохондрия [[рибосома]] сынды өзінің органоидтарын синтездейді.

== Пішіні ==
Митохондриялардың көлемі тұрақты емес, сондықтан да олардың сыртқы пішіні әркез өзгермелі келеді. Көп жасушаларда олардың қалыңдығы тұрақты (0,5 мкм), ал ұзындығы тұрақсыз (жіпше тәрізді митохондриялар) ''7—10 мкм-ге'' дейін жетеді. Митохондриялардың шын көлемін жарық микроскопымен анықтау қиын. Электронды микроскоппен митохондриялардың жұқа ''(400—500 А°'') кесінділерін тексеру арқылы да оның көлемін дәлелдеу оңайға түспейді. Сондықтан да мүмкіндігінше митохондриядан алынған көптеген жұқа кесінділердің реконструкциясын (кеңістіктегі көлемі) жасап, оның нақты көлемін анықтауға болады.

[[Сурет:Animal mitochondrion diagram kk.jpg|250px|thumb|Митохондрияның құрылысы]]

== Түрі ==
Митохондрияның саны жасушаның түріне қарай әртүрлі болады. Кейбір балдырлардың жасушаларында және қарапайымдардың жасушаларында бір ғана митохондрия болады. Ал әртүрлі жануарлардың аталық жыныс жасушаларында (сперматозоид) олардың саны 20–70-ке дейін жетеді. Сүтқоректілердің дене жасушаларында митохондрия саны 500–1000-ға жетуі мүмкін, ал алып амебада (Chaos chaos) – 500 000-ға дейін жетеді.

Жануарлар жасушаларына қарағанда жасыл өсімдіктерде митохондриялар аз кездеседі, өйткені митохондриялардың кейбір қызметтерін '''хлоропласттар''' атқарады.

== Орналасуы==
[[File:MitochondrionCAM-ru.jpg|thumb|left|Митохондрия секциясында бауыр клеткаларын егеді.]]
Митохондриялар жасушаның цитоплазмасында біркелкі, ал кей жағдайларда, әсіресе, патология кезінде, [[ядро]]ның айналасына немесе цитоплазманың шет жағына карай орналасады. [[Цитоплазма]]да жасуша қосындылары ([[гликоген]], май) көп болған жағдайда олар митохондрияларды жасушаның шетіне ығыстырады. Митохондриялар [[митоз]] процесінде ұршықына шесінің айналасына шоғырланып, жасуша бөлінгенде олар жас жасушаларға тең беріледі. Негізінде митохондриялар [[АТФ]] керек жерлерге миофибрилдерге тақау, ал сперматозоидтарда талшықты оран орналасады.

Сонымен митохондриялардың саны жасушаның түріне және оның атқара п.ш қызметіне байланысты болады. Бауыр жасушасында болатын жалпы белоктың ''30 — 35%-і'' митохондриялардың құрамында кездесетіні, ал бүйрскте 20% і болатыны анықталды.

== Өлшемі және пішіні==
Митохондрия екі мембранамен қоршалған, ''6-7 нм'' шамасындай қалыңдығы бар, гиалоплазмадан бөліп тұратын сыртқы мембранадап жоне митохондрияның құрылысына карай күрделі өсінділер («криста») беретін ішкі мембранадан тұрады (14-сурет). Ішкі және сыртқы мембраналардың арасында ені 10-20 нм-ге тең кеңістік болады. Ішкі мембрана митохондрияның ішіндегі [[матрикс]] немесе митоплазмасын қоршап жатады. Күрделі өсінділерді немесе кристалар құратын мембраналардың ара кашықтыры 10 — 20 нм шамасында болады. Кристалардың митохондрияларда орналасуы әр түрлі, кейбір жасушаларда көлденең бағытта орналасады, кейбіреулері тармақтары келеді (15-сурет). Қарапайымдардың, бір жасушалы балдырлардың, кейбір жогары сатыдары өсімдіктер мен жануарлардың жасуша аралық митохондриялардың ішкі мембранасының өсінділері түтікше.

== Құрамы ==
Митохондрияның құрамында:

* '''ақуыздар''' (құрғақ салмағының 65–70%),
* '''липидтер''' (25–30%),
* '''нуклеин қышқылдары''' (ДНҚ, РНҚ),
* '''витаминдер''' және тағы басқа компоненттер бар.

Митохондрия құрамына енетін ақуыздардың көпшілігі '''тотығу процесін қамтамасыз ететін''', матриксінде және ішкі мембраналарында орналасқан ферменттер болып табылады. Митохондриялардың қызметі негізінен осы ферменттерге байланысты.

Митохондрияның сыртқы мембранасындағы ақуыздар 20% болса, ал ішкі мембранасында 75%-ке дейін жетеді. Бұл оның басқа клетка мембраналарына '''қарағанда ерекшеленетінін''' көрсетеді. Сыртқы мембрана көрсеткіштері жағынан эндоплазмалық торға ұқсас. Сыртқы мембранада және мембранааралық кеңістікте тотығу процесіне қатысатын ферменттер аз болады.

Митохондриядағы ферменттер '''жасушаның тыныс алуына қажетті ферменттер''' болып табылады. Митохондрияның матриксінде '''Кребс цикліне қатысатын ферменттер''' шоғырланған. Ішкі мембранасында '''электрондарды тасымалдайтын тізбек''' және '''фосфорландыру процесіне қатысатын ферменттер''' (АДФ-тен АТФ түзілуі) орналасқан.

Митохондрияда органикалық субстраттардың тотығуы және АДФ фосфорлануы '''нәтижесінде''' АТФ синтезделеді. Сондықтан митохондрияны жиі '''жасушаның “күш беретін станциясы”''' деп атайды. Клеткадағы тотығу және энергия жинау процестері бірнеше кезеңмен жүреді.

== Митохондрияның биологиялық рөлі ==
Митохондрияда синтезделген АТФ молекуласы еркін жылжып цитоплазмаға, одан ядроға және әр түрлі органоидтарға өтіп, биохимиялық реакцияларға жұмсалады. Митохондриялық ДНҚ ішкі жарғақшаны құрайтын кейбір ақуызды синтездейді. Ол ақуыз,май, нуклеин қышқылдарынан басқа зат алмасуға белсенді қатысатын ферменттерден және А,С дәрумендерінен тұрады. Жаңа митохондриялар бұрынғы митохондриялардың бөлінуі арқылы пайда болады.&lt;ref&gt;Қасымбаева Т.,&quot;Тіршіліктану&quot;,10-11,2003,43 б,ISBN 9965-16-200-X&lt;/ref&gt;

== Құрылысы ==
Бастапқы [[субстрат]] ретінде әр түрлі көмірсулар май қышқылдары, [[аминқышқылдар]]ы қолданылады. Көмірсулардың бастапқы тотығуы гиалоплазмада оттегісіз жүреді. Сондықтан оны анаэробты тотығу немесе гликолиз деп атайды. [[Анаэробтар|Анаэробты]] тотығудың негізгі субстраты глюкоза, Кейбір [[бактериялар]] энергияны пентозаның, май қышқылдарының аминқышқылдарының тотығуы арқылы алады. Бұл процесс мына теңдеуге сэйкес келеді:&lt;br /&gt;
''С6Н1206 + 602 -н-6Н20 + 6С02 + 680 ккал.''&lt;br /&gt;
Клеткада энергия бірден бөлінбейді, ол сатыланып жүреді, [[химиялық энергия]] жылуға айналмайды, ол тек макроэнергиялық байланыска АТФ-ке ауысады.

[[Гликолиз]] процесінде глюкоза триозаға дейін ыдырайды, мұнда 2 молекула [[АТФ]] жұмсалады да, 4 молекула АТФ синтезделеді, сонымен 1 моль глюкоза ыдырағанда 10% энергия жұмсалады. Гликолиз процесінде аз энергия жұмсалғанмен де бұл табиғатта жиі кездеседі. Микроорганизмдердің, кейбір ішек [[паразиттер]]інің, жаңадан дамып келе жатқан [[эмбрион]]альды организмдердің жасушалары үшін гликолиз негізгі энергия көзі болып табылады. Сүтқоректілердің эритроциттері өздеріне керекті энергияны гликолиз арқылы алады, өйткені оларда митохондриялар болмайды. Гликолиз процесінде пайда болған триозалардың одан әрі тотығуы осы митохондриялардың өздерінде жүреді. Мұнда барлық химиялық қосылыстардан ыдыраған энергия қолданылады, осыған байланысты СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; бөлінеді және оттегін қолдана отырып көп мөлшерде АТФ синтезделеді. Бұл процестер трикарбон қышқылының тоғыруымен жүреді. Осыдан АТФ-тың фосфорлануы арқылы АТФ молекулалары синтезделеді. Митохондрияларда толық белок синтездейтін жүйе болады, осыған байланысты ол өзінің [[ДНҚ|ДНҚ-сы]] арқылы [[РНҚ]] молекулаларын синтездейді. Митохондрия құрамында [[Рибосома|рибосомдар]] болғандықтан, белок синтезі тұрақты жүреді. Митохондриялардың кұрамындағы ДНҚ-ның ядродағы ДНҚ-дан айырмашылығы болады (молекулалық салмағы жағынан және нуклеотидтердің кұрамы және орналасуы жағынан).Митохондрияда жүретін ДНҚ синтезінің ядродағы ДНҚ синтезімен байланысы жоқ, олар өз ферменттері арқылы ғана байланысады. Митохондриялардың матриксында ДНҚ матрицасы арқылы РНҚ синтезі өтеді. Митохондрияда РНҚ-ның информациялық, тасымалдаушы, рибосомды түрлері синтезделед.&lt;ref&gt;Цитология және гистология. Оқу құралы. Сапаров Қ.Ә. —  Алматы: Қазақ университеті, 2009. - 128 бет. ISBN 978-601-247-057-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt;

== Митохондрияның қызметтері ==
Митохоңдрияда, негізінен энергия қоры АТФ түзіледі. Жануарлар жасушалары митохондриядан энергияның 95%-ін, өсімдіктер мен саңырауқұлақтар одан азырақ бөлігін алады. Энергия қорының алғашқы пішіні - ішкі жарғақшада пайда болатын электрохимиялық потенциал түріңде сақталып, оның негізгі бөлігі АТФ синтезіне жұмсалады, калғандары кальций, калий, магний иондары, т.б. жарғақша арқылы белсенді тасымалдауға және жылытуға жұмсалады.

АТФ - барлық тірі ағзалардың митохондрияларында синтезделетін тіршілік үшін маңызы бар энергия көзі. Сондықтан митохондрияны жасушаның күш беретін станциясыдеп атайды. Митохондриадағы энергия көзі - ''пирожүзім'' қышқылының гликолизді кезіндегі отығуынан басталып, СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; және Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;О пайда болуымен аяқталатын биологиялық (ұлпалық немесе жасушалық дем алу) тотығу әрекеті. 

''Бірінші сатысы'' - пируваттың ыдырауы мен трикарбон қышқылы циклінің реакциясы түпнегізінде жүреді, ''екінші сатысы''– электрондарды дем алу ферменттері арқылы сутегінен оттегіне тасу және АТФ синтезі, яғни фосфорлардың тотығу реакциясы ішкі жарғақшада жүреді. Электрохимиялық потенциал электрондар тасу жүйесінің кызметі нәтижесінде пайда болады. Ішкі жарғақшадағы белсенді тасымалдау жүйесі митохондрияның түпнегізіне К&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, Са&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; , Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; иондарын тасымалдауды камтамасыз етеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

{{Органеллалар}}
[[Санат:Органеллалар]]</text>
      <sha1>clsiq4rbfmtc90gvziphtlodbtlcrr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интернет тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98340</id>
    <revision>
      <id>3685027</id>
      <parentid>3317037</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11915" sha1="81m6spiogkq8tl74bn119928twa09s5" xml:space="preserve">[[Сурет:First Web Server.jpg|thumb|200px|[[Web server]].]]
[[Сурет:Icannheadquarters.jpg|thumb|200px|ICANN-ның [[Марина Дель Рейде]]гі штаб-пәтері, [[Калифорния]] штаты, [[АҚШ]].]]
'''Жаһандық желі тарихы''' [[компьютер]]лік құрылғылар жұмыс жасай бастаған уақыттан басталады (1950–1960 жылдар аралығы).&lt;ref&gt;[http://www.sciencemag.org/content/suppl/2011/02/08/science.1200970.DC1/Hilbert-SOM.pdf &quot;The World’s Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information&quot;], Martin Hilbert and Priscila López (сәуір 2011), [[Science (journal)|''Science'']], 332(6025), 60-65.&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Желілердің пайда болуы ===
1957 жылы Кеңес Одағы Жердің жасанды серігін ұшырып, космостық кеңістікте бірқатар алға шыққан болатын. Бұл өз кезегінде АҚШ-та біршама алаңдатушылық тудырып, АҚШ Қорғаныс Министрлігі ақпаратты тасымалдаудың сенімді жүйесін құру туралы шешім қабылдады. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін АҚШ-тың алдыңғы қатарлы жобаларды зерттеу агенттігі (ARPA) компьютерлік желі құруды ұсынды. Бұл желіні құру ісі Лос-Анджелестегі Калифорния университеті, Стэнфорд зерттеу орталығы, Юта штатының университеті және Санта-Барбара қаласындағы Калифорния штатының университеттеріне тапсырылды. [[Компьютерлік желі]] ARPANET деп аталып, 1969 жылы аталған төрт ғылым орталықтарын біріктірді, барлық жұмыстарды АҚШ Қорғаныс министрлігі қаржыландырып отырды. ARPANET желісінің даму қарқыны өте жылдам болды, оны әртүрлі ғылым саласындағы зертеуші-ғалымдар да кеңінен қолдана бастады.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=[[J. C. R. Licklider]] | title=Man-Computer Symbiosis | year=1960}}&lt;/ref&gt;

ARPANET  желісінің алғашқы сервері 1969 жылдың 1 қыркүйегінде Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде орнатылды. Сервер ретінде орнатылған «Honeywell 516» компьютерінің  оперативті жад көлемі небәрі 12 КБ болатын.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=[[Leonard Kleinrock]] | title=Leonard Kleinrock's Personal History/Biography: the Birth of the Internet | year=2005 | url=http://www.lk.cs.ucla.edu/personal_history.html | accessdate=мамыр 28, 2009 |title=The history of the Internet }}&lt;/ref&gt;

1971 жылы желі арқылы электронды почта әртүрлі хабарламалар жіберуге мүмкіндік беретін алғашқы компьютерлік бағдарлама жасалып, кеңінен тарала бастады.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=[[Ronda Hauben]] | title=From the ARPANET to the Internet | year=2001 | url=http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt | accessdate=мамыр 28, 2009}}&lt;/ref&gt;

1973 жылы бұл желіге трансатлантикалық телефон сымы көмегімен Ұлыбритания және Норвегияның ұйымдары қосылып, желі халықаралық сипат ие болды.&lt;ref name=&quot;NetValley&quot;&gt;[http://www.netvalley.com/intval.html &quot;Roads and Crossroads of Internet History&quot;] by Gregory Gromov. 1995&lt;/ref&gt;

1970-жылдары интернет желісі тек электронды почта арқылы ақпарат жіберу үшін ғана пайдаланылды. Бірақ, бір кемшілігі, интернет желісінің басқа техникалық стандарттарға негізделген желілермен байланыс орнату мүмкіншілігі болмады.&lt;ref&gt;{{cite news | title=An Internet Pioneer Ponders the Next Revolution | work=An Internet Pioneer Ponders the Next Revolution | url=http://partners.nytimes.com/library/tech/99/12/biztech/articles/122099outlook-bobb.html?Partner=Snap | accessdate=November 25, 2005 | date=желтоқсан&amp;nbsp;20,&amp;nbsp;1999}}&lt;/ref&gt;

1970-жылдардың соңында мәліметтерді тасымалдау стандарттары үлкен қарқынмен тарала бастады. 1982-83 жылдары бұлардың барлығы бір стандартқа келтірілді. 1983 жылдың 1 қыркүйегінде ARPANET желісі NCP протоколынан TCP/IP протоколына көшірілді. Бұл протокол қазіргі кезге дейін желілерді біріктіруде кеңінен қолданылады. 1983 жылы ARPANET желісіне қатысты айтылатын «Интернет» термині пайда болды.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Net was born of economic necessity, not fear | url=http://www.networkworld.com/columnists/2004/0607johnson.html | author=Johna Till Johnson | accessdate=маусым 15, 2009 }}URL is sufficient attribution&lt;/ref&gt;

1984 жылы домендік аттар жүйесі (DNS) жасап шығарылды.

1984 жылы ARPANET желісінен бөлек жаңа желілер пайда бола бастады. Солардың бірі АҚШ Ұлттық ғылыми қоры (NSF) өз ішіне көптеген шағын желілерді (сол уақыттарда-ақ танымал болған Usenet және Bitnet желілерін қоса) біріктірген университетаралық ауқымды NSFNet (|National Science Foundation Network) желісін құрды. Бұл желінің ақпарат тасымалдау қабілеті ARPANET желісіне қарағанда біршама артық еді. Бір жыл ішінде бұл желіге 10 мыңдай компьютер қосылды.&lt;ref&gt;{{cite book | authorlink = Katie Hafner | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon &amp; Schuster | year = 1998 | isbn = 0-68-483267-4 }}&lt;/ref&gt;

1988 жылы Internet Relay Chat (IRC) протоколы жасалып, Интернетте нақты уақытта сөйлесу (чат) мүмкіндігі пайда болды.&lt;ref&gt;[http://www.livinginternet.com/i/ii_licklider.htm Licklider and the Universal Network]&lt;/ref&gt;

1989 жылы Еуропада, Ядролық сынақтар бойынша еуропалық кеңес (CERN) қабырғаларында Бүкіләлемдік тор концепциясы пайда болды. Оны әйгілі ағылшын ғалымы Тим Бернерс-Ли ұсынды, ол екі жыл ішінде HTTP протоколын, HTML тілін және URI идентификаторларын ойлап тапты.&lt;ref&gt;{{cite web | title=NORSAR and the Internet | url=http://www.norsar.no/pc-5-30-NORSAR-and-the-Internet.aspx  | publisher=NORSAR | accessdate=маусым 5, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== Интернеттің шығуы ===
1990 жылы ARPANET желісі NSFNet желісімен бәсекелестікке шыдай алмай, өз жұмысын тоқтатты. Осы жылы Интернетке телефон арқылы қосылудың сәті түсті (Dialup access).&lt;ref&gt;{{cite web | title=How does the Internet Work? | url=http://tldp.org/HOWTO/Unix-and-Internet-Fundamentals-HOWTO/internet.html | accessdate=маусым 15, 2009 }}&lt;/ref&gt;

1991 жылы Бүкіләлемдік тор Интернетте пайда болды, ал 1993 жылы әйгілі NCSA Mosaic браузері пайда болды.&lt;ref name=&quot;acm.org&quot;&gt;Ruthfield, Scott, [http://www.acm.org/crossroads/xrds2-1/inet-history.html The Internet's History and Development From Wartime Tool to the Fish-Cam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018045734/http://www.acm.org/crossroads/xrds2-1/inet-history.html |date=2007-10-18 }}, ''Crossroads'' 2.1, September 1995.&lt;/ref&gt;

1995 жылы NSFNet желісі бастапқы зерттеу мақсаттарына қайта оралды, енді Интернеттің барлық трафигін маршрутизациялаумен Ұлттық ғылыми қордың суперкомпьютерлері емес, желілік провайдерлер айналыса бастады. Осы жылы Бүкіләлемдік тор FTP арқылы файлдарды тасымалдау протоколын трафик жөнінен басып озып, Интернеттегі ақпарат тасымалдаудың негізгі көзіне айналды. Бүкіләлемдік тор консорциумы (W3C) құрылды. Бүкіләлемдік тор Интернетті өзгертіп, оның қазіргі заманғы бет-бейнесінің қалыптасуына әсер етті деп айтуға болады. 1996-жылдан бастап Бүкіләлемдік тор Интернет түсінігін толықтай ауыстырды деп айтуға болады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=About Rand | work=Paul Baran and the Origins of the Internet | url=http://www.rand.org/about/history/baran.html | accessdate=January 14, 2006 }}&lt;/ref&gt;

1990-жылдары Интернет сол уақыттағы желілердің көпшілігін біріктірді (Фидонет сияқты кейбір желілер интернет құрамына кірген жоқ). Интернеттің техникалық стандарттары ашық, ал оны басқаратын белгілі бір компания жоқ болғандықтан, интернеттің дамуы жекелеген желілердің бірігуіне көп әсерін тигізді. 1997 жылы Интернетте 10 млн компьютер болды, 1 миллионнан астам домендік аттар тіркелді. Интернет ақпарат алмасудың ең танымал құралына айналды.&lt;ref name=&quot;acm.org&quot;/&gt;

1998 жылы рим папасы [[Иоанн Павел]] II [[Бүкіләлемдік Интернет Күні]]н 30 қыркүйек деп бекітті.&lt;ref name=&quot;BBC Technology&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8331253.stm Celebrating 40 years of the net], by Mark Ward, Technology correspondent, BBC News, 29 қазан 2009&lt;/ref&gt;

Қазіргі кезде Интернет желісіне тек қана компьютерлік желілерден бөлек, байланыс спутниктері, радиосигналдар, кабельдік теледидар, телефон, ұялы байланыс, арнайы оптикалық-талшықтық желілер және электр желілері арқылы да байланысуға болады.&lt;ref&gt;[http://www.merit.edu/about/history/article.php ''A Chronicle of Merit's Early History''], John Mulcahy, 1989, Merit Network, Ann Arbor, Michigan&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Интернет]]
[[Санат:Телекоммуникация тарихы]]</text>
      <sha1>81m6spiogkq8tl74bn119928twa09s5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685036</id>
      <parentid>3685027</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56298-60|~2026-56298-60]] ([[User talk:~2026-56298-60|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3279265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11906" sha1="i9ra6vijzspsgchz9dz8ifs9syro4k5" xml:space="preserve">[[Сурет:First Web Server.jpg|thumb|200px|[[Web server]].]]
[[Сурет:Icannheadquarters.jpg|thumb|200px|ICANN-ның [[Марина Дель Рейде]]гі штаб-пәтері, [[Калифорния]] штаты, [[АҚШ]].]]
'''Интернет тарихы''' [[компьютер]]лік құрылғылар жұмыс жасай бастаған уақыттан басталады (1950–1960 жылдар аралығы).&lt;ref&gt;[http://www.sciencemag.org/content/suppl/2011/02/08/science.1200970.DC1/Hilbert-SOM.pdf &quot;The World’s Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information&quot;], Martin Hilbert and Priscila López (сәуір 2011), [[Science (journal)|''Science'']], 332(6025), 60-65.&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Желілердің пайда болуы ===
1957 жылы Кеңес Одағы Жердің жасанды серігін ұшырып, космостық кеңістікте бірқатар алға шыққан болатын. Бұл өз кезегінде АҚШ-та біршама алаңдатушылық тудырып, АҚШ Қорғаныс Министрлігі ақпаратты тасымалдаудың сенімді жүйесін құру туралы шешім қабылдады. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін АҚШ-тың алдыңғы қатарлы жобаларды зерттеу агенттігі (ARPA) компьютерлік желі құруды ұсынды. Бұл желіні құру ісі Лос-Анджелестегі Калифорния университеті, Стэнфорд зерттеу орталығы, Юта штатының университеті және Санта-Барбара қаласындағы Калифорния штатының университеттеріне тапсырылды. [[Компьютерлік желі]] ARPANET деп аталып, 1969 жылы аталған төрт ғылым орталықтарын біріктірді, барлық жұмыстарды АҚШ Қорғаныс министрлігі қаржыландырып отырды. ARPANET желісінің даму қарқыны өте жылдам болды, оны әртүрлі ғылым саласындағы зертеуші-ғалымдар да кеңінен қолдана бастады.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=[[J. C. R. Licklider]] | title=Man-Computer Symbiosis | year=1960}}&lt;/ref&gt;

ARPANET  желісінің алғашқы сервері 1969 жылдың 1 қыркүйегінде Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде орнатылды. Сервер ретінде орнатылған «Honeywell 516» компьютерінің  оперативті жад көлемі небәрі 12 КБ болатын.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=[[Leonard Kleinrock]] | title=Leonard Kleinrock's Personal History/Biography: the Birth of the Internet | year=2005 | url=http://www.lk.cs.ucla.edu/personal_history.html | accessdate=мамыр 28, 2009 |title=The history of the Internet }}&lt;/ref&gt;

1971 жылы желі арқылы электронды почта әртүрлі хабарламалар жіберуге мүмкіндік беретін алғашқы компьютерлік бағдарлама жасалып, кеңінен тарала бастады.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=[[Ronda Hauben]] | title=From the ARPANET to the Internet | year=2001 | url=http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt | accessdate=мамыр 28, 2009}}&lt;/ref&gt;

1973 жылы бұл желіге трансатлантикалық телефон сымы көмегімен Ұлыбритания және Норвегияның ұйымдары қосылып, желі халықаралық сипат ие болды.&lt;ref name=&quot;NetValley&quot;&gt;[http://www.netvalley.com/intval.html &quot;Roads and Crossroads of Internet History&quot;] by Gregory Gromov. 1995&lt;/ref&gt;

1970-жылдары интернет желісі тек электронды почта арқылы ақпарат жіберу үшін ғана пайдаланылды. Бірақ, бір кемшілігі, интернет желісінің басқа техникалық стандарттарға негізделген желілермен байланыс орнату мүмкіншілігі болмады.&lt;ref&gt;{{cite news | title=An Internet Pioneer Ponders the Next Revolution | work=An Internet Pioneer Ponders the Next Revolution | url=http://partners.nytimes.com/library/tech/99/12/biztech/articles/122099outlook-bobb.html?Partner=Snap | accessdate=November 25, 2005 | date=желтоқсан&amp;nbsp;20,&amp;nbsp;1999}}&lt;/ref&gt;

1970-жылдардың соңында мәліметтерді тасымалдау стандарттары үлкен қарқынмен тарала бастады. 1982-83 жылдары бұлардың барлығы бір стандартқа келтірілді. 1983 жылдың 1 қыркүйегінде ARPANET желісі NCP протоколынан TCP/IP протоколына көшірілді. Бұл протокол қазіргі кезге дейін желілерді біріктіруде кеңінен қолданылады. 1983 жылы ARPANET желісіне қатысты айтылатын «Интернет» термині пайда болды.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Net was born of economic necessity, not fear | url=http://www.networkworld.com/columnists/2004/0607johnson.html | author=Johna Till Johnson | accessdate=маусым 15, 2009 }}URL is sufficient attribution&lt;/ref&gt;

1984 жылы домендік аттар жүйесі (DNS) жасап шығарылды.

1984 жылы ARPANET желісінен бөлек жаңа желілер пайда бола бастады. Солардың бірі АҚШ Ұлттық ғылыми қоры (NSF) өз ішіне көптеген шағын желілерді (сол уақыттарда-ақ танымал болған Usenet және Bitnet желілерін қоса) біріктірген университетаралық ауқымды NSFNet (|National Science Foundation Network) желісін құрды. Бұл желінің ақпарат тасымалдау қабілеті ARPANET желісіне қарағанда біршама артық еді. Бір жыл ішінде бұл желіге 10 мыңдай компьютер қосылды.&lt;ref&gt;{{cite book | authorlink = Katie Hafner | last = Hafner | first = Katie | title = Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet | publisher = Simon &amp; Schuster | year = 1998 | isbn = 0-68-483267-4 }}&lt;/ref&gt;

1988 жылы Internet Relay Chat (IRC) протоколы жасалып, Интернетте нақты уақытта сөйлесу (чат) мүмкіндігі пайда болды.&lt;ref&gt;[http://www.livinginternet.com/i/ii_licklider.htm Licklider and the Universal Network]&lt;/ref&gt;

1989 жылы Еуропада, Ядролық сынақтар бойынша еуропалық кеңес (CERN) қабырғаларында Бүкіләлемдік тор концепциясы пайда болды. Оны әйгілі ағылшын ғалымы Тим Бернерс-Ли ұсынды, ол екі жыл ішінде HTTP протоколын, HTML тілін және URI идентификаторларын ойлап тапты.&lt;ref&gt;{{cite web | title=NORSAR and the Internet | url=http://www.norsar.no/pc-5-30-NORSAR-and-the-Internet.aspx  | publisher=NORSAR | accessdate=маусым 5, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== Интернеттің шығуы ===
1990 жылы ARPANET желісі NSFNet желісімен бәсекелестікке шыдай алмай, өз жұмысын тоқтатты. Осы жылы Интернетке телефон арқылы қосылудың сәті түсті (Dialup access).&lt;ref&gt;{{cite web | title=How does the Internet Work? | url=http://tldp.org/HOWTO/Unix-and-Internet-Fundamentals-HOWTO/internet.html | accessdate=маусым 15, 2009 }}&lt;/ref&gt;

1991 жылы Бүкіләлемдік тор Интернетте пайда болды, ал 1993 жылы әйгілі NCSA Mosaic браузері пайда болды.&lt;ref name=&quot;acm.org&quot;&gt;Ruthfield, Scott, [http://www.acm.org/crossroads/xrds2-1/inet-history.html The Internet's History and Development From Wartime Tool to the Fish-Cam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018045734/http://www.acm.org/crossroads/xrds2-1/inet-history.html |date=2007-10-18 }}, ''Crossroads'' 2.1, September 1995.&lt;/ref&gt;

1995 жылы NSFNet желісі бастапқы зерттеу мақсаттарына қайта оралды, енді Интернеттің барлық трафигін маршрутизациялаумен Ұлттық ғылыми қордың суперкомпьютерлері емес, желілік провайдерлер айналыса бастады. Осы жылы Бүкіләлемдік тор FTP арқылы файлдарды тасымалдау протоколын трафик жөнінен басып озып, Интернеттегі ақпарат тасымалдаудың негізгі көзіне айналды. Бүкіләлемдік тор консорциумы (W3C) құрылды. Бүкіләлемдік тор Интернетті өзгертіп, оның қазіргі заманғы бет-бейнесінің қалыптасуына әсер етті деп айтуға болады. 1996-жылдан бастап Бүкіләлемдік тор Интернет түсінігін толықтай ауыстырды деп айтуға болады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=About Rand | work=Paul Baran and the Origins of the Internet | url=http://www.rand.org/about/history/baran.html | accessdate=January 14, 2006 }}&lt;/ref&gt;

1990-жылдары Интернет сол уақыттағы желілердің көпшілігін біріктірді (Фидонет сияқты кейбір желілер интернет құрамына кірген жоқ). Интернеттің техникалық стандарттары ашық, ал оны басқаратын белгілі бір компания жоқ болғандықтан, интернеттің дамуы жекелеген желілердің бірігуіне көп әсерін тигізді. 1997 жылы Интернетте 10 млн компьютер болды, 1 миллионнан астам домендік аттар тіркелді. Интернет ақпарат алмасудың ең танымал құралына айналды.&lt;ref name=&quot;acm.org&quot;/&gt;

1998 жылы рим папасы [[Иоанн Павел]] II [[Бүкіләлемдік Интернет Күні]]н 30 қыркүйек деп бекітті.&lt;ref name=&quot;BBC Technology&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8331253.stm Celebrating 40 years of the net], by Mark Ward, Technology correspondent, BBC News, 29 қазан 2009&lt;/ref&gt;

Қазіргі кезде Интернет желісіне тек қана компьютерлік желілерден бөлек, байланыс спутниктері, радиосигналдар, кабельдік теледидар, телефон, ұялы байланыс, арнайы оптикалық-талшықтық желілер және электр желілері арқылы да байланысуға болады.&lt;ref&gt;[http://www.merit.edu/about/history/article.php ''A Chronicle of Merit's Early History''], John Mulcahy, 1989, Merit Network, Ann Arbor, Michigan&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Интернет]]
[[Санат:Телекоммуникация тарихы]]</text>
      <sha1>i9ra6vijzspsgchz9dz8ifs9syro4k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Sfn</title>
    <ns>10</ns>
    <id>98549</id>
    <revision>
      <id>3685056</id>
      <parentid>3684585</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/ShadZ01|ShadZ01]] ([[User talk:ShadZ01|т]]) өңдемелерінен [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3547285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="dph4d78ri4yz9o2me1bhno2a113h471" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Footnotes|sfn}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dph4d78ri4yz9o2me1bhno2a113h471</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99518</id>
    <revision>
      <id>3685119</id>
      <parentid>3550489</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:23:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Өмірбаяны: тірі адамның отбасы мүшелері туралы дереккөзсіз мәліметтер алынды (ТЖА ережесі)</comment>
      <origin>3685119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5574" sha1="3o7xf0zmhwspzr90p1e8008wx92vbe1" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі              = Мейрамбек Бесбаев
 |Атауы          = 
 |Сурет             = 
 |Сурет ені      = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = 
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты       = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев
 |Туған күні    = 07.11.1976
 |Туған жері   = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = 
 |Мемлекет           = {{KAZ}}
 |Мамандығы        = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]]
 |Дауыс түрі  = 
 |Аспабы      = Домбыра
 |Жанры            = лирика
 |Лақап аттары       = 
 |Ұжымы       = [[МузАРТ]]
 |Қызметтес болған   =[[Тоқтар Серіков]]
[[Қайрат Нұртас]]
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]]
[[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]]
[[Мөлдір Әуелбекова]]
 |Лейблдері           = 
 |Марапаттары          = {{{!}} 
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}} 
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} 
{{!}}{{Мәдениет қайраткері}}
{{!}}} |Сайты             = 
}}
'''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық {{әнші}}, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты.

== Өмірбаяны ==
Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген.

Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады.

1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. 
Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды.

1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] (&quot;Бозторғай&quot;, &quot;Кеш жарық&quot;, &quot;Шаш-баулым&quot;, т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің &quot;Өз елім&quot;, т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір &quot;Қазақконцерттің&quot; әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, [[Қазақстан]]ның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген.

2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды.

==Дискография==

* Ән-Термелер
* Аяулыма

==Фильмография==
* 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)''
* 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)''
* 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)''

==Марапаттары==
* ҚР Үкіметінің [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты;
* 2010 жылы &quot;Мәдениет қайраткері&quot; медалімен марапатталды;
* 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды;
* 2016 жылы &quot;ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл&quot; медалімен марапатталды;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>3o7xf0zmhwspzr90p1e8008wx92vbe1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685120</id>
      <parentid>3685119</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Марапаттары: 2026 жылғы «Парасат» ордені (Zakon.kz)</comment>
      <origin>3685120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6045" sha1="96wlw3vwaydut2zn3glzk7e6gvbegjo" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі              = Мейрамбек Бесбаев
 |Атауы          = 
 |Сурет             = 
 |Сурет ені      = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = 
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты       = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев
 |Туған күні    = 07.11.1976
 |Туған жері   = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = 
 |Мемлекет           = {{KAZ}}
 |Мамандығы        = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]]
 |Дауыс түрі  = 
 |Аспабы      = Домбыра
 |Жанры            = лирика
 |Лақап аттары       = 
 |Ұжымы       = [[МузАРТ]]
 |Қызметтес болған   =[[Тоқтар Серіков]]
[[Қайрат Нұртас]]
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]]
[[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]]
[[Мөлдір Әуелбекова]]
 |Лейблдері           = 
 |Марапаттары          = {{{!}} 
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}} 
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} 
{{!}}{{Мәдениет қайраткері}}
{{!}}} |Сайты             = 
}}
'''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық {{әнші}}, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты.

== Өмірбаяны ==
Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген.

Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады.

1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. 
Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды.

1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] (&quot;Бозторғай&quot;, &quot;Кеш жарық&quot;, &quot;Шаш-баулым&quot;, т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің &quot;Өз елім&quot;, т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір &quot;Қазақконцерттің&quot; әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, [[Қазақстан]]ның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген.

2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды.

==Дискография==

* Ән-Термелер
* Аяулыма

==Фильмография==
* 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)''
* 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)''
* 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)''

==Марапаттары==
* ҚР Үкіметінің [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты;
* 2010 жылы &quot;Мәдениет қайраткері&quot; медалімен марапатталды;
* 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды;
* 2016 жылы &quot;ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл&quot; медалімен марапатталды;
* 2026 жылғы мамырда «Парасат» орденімен марапатталды (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері үшін)&lt;ref name=&quot;zk-bes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>96wlw3vwaydut2zn3glzk7e6gvbegjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685125</id>
      <parentid>3685120</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Марапаттары: «Дарын» жылы көрсетілді (2006, Үкімет қаулысы)</comment>
      <origin>3685125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6462" sha1="3uo7iegyx07jnajh0jyem7s8w5q01dj" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі              = Мейрамбек Бесбаев
 |Атауы          = 
 |Сурет             = 
 |Сурет ені      = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = 
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты       = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев
 |Туған күні    = 07.11.1976
 |Туған жері   = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = 
 |Мемлекет           = {{KAZ}}
 |Мамандығы        = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]]
 |Дауыс түрі  = 
 |Аспабы      = Домбыра
 |Жанры            = лирика
 |Лақап аттары       = 
 |Ұжымы       = [[МузАРТ]]
 |Қызметтес болған   =[[Тоқтар Серіков]]
[[Қайрат Нұртас]]
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]]
[[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]]
[[Мөлдір Әуелбекова]]
 |Лейблдері           = 
 |Марапаттары          = {{{!}} 
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}} 
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} 
{{!}}{{Мәдениет қайраткері}}
{{!}}} |Сайты             = 
}}
'''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық {{әнші}}, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты.

== Өмірбаяны ==
Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген.

Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады.

1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. 
Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды.

1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] (&quot;Бозторғай&quot;, &quot;Кеш жарық&quot;, &quot;Шаш-баулым&quot;, т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің &quot;Өз елім&quot;, т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір &quot;Қазақконцерттің&quot; әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, [[Қазақстан]]ның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген.

2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды.

==Дискография==

* Ән-Термелер
* Аяулыма

==Фильмография==
* 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)''
* 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)''
* 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)''

==Марапаттары==
* 2006 жылы ҚР Үкіметінің [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының]] («Эстрада» номинациясы) лауреаты&lt;ref name=&quot;dec06&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;;
* 2010 жылы &quot;Мәдениет қайраткері&quot; медалімен марапатталды;
* 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды;
* 2016 жылы &quot;ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл&quot; медалімен марапатталды;
* 2026 жылғы мамырда «Парасат» орденімен марапатталды (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері үшін)&lt;ref name=&quot;zk-bes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>3uo7iegyx07jnajh0jyem7s8w5q01dj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан (корпорация)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101069</id>
    <revision>
      <id>3685074</id>
      <parentid>3680022</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басқарма құрылымы */</comment>
      <origin>3685074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46074" sha1="b5b6wbwsfxjcpq7hvzptn7qzn4wag5x" xml:space="preserve">{{Компания
|атауы = «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы
|логотипі = Qazaqstan logo.svg
|түрі = [[Акционерлік қоғам]]
|құрылды = 1933 жыл ([[Қазақ КСР халық комиссарлары кеңесі|Қазақ АКСР Халық комиссарлары Кеңесі]] жанындағы Радиокомитет ретінде) &lt;br/&gt;1957 жыл ([[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]] жанындағы Мемтелерадио ретінде) &lt;br/&gt;1991 жыл (Мемлекеттік телерадиокомпания ретінде)
|басты адамдары = [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] (Басқарма Төрағасы)&lt;ref name=&quot;team&quot;&gt;[https://rtrk.kz/kz/team/ Басшылық]&lt;/ref&gt;
|бұрынғы атауы = 
 |операциялық кіріс = {{құлдырау}} 1,3 млрд теңге (2023)
 |таза табысы = {{өсім}} 225,8 млн теңге (2023)&lt;ref&gt;[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1934079/%D0%9A%D0%A4%D0%9E%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]&lt;/ref&gt;
|қызметкерлер саны  = 1600-ден астам
|басшы компания = 100% акциясы [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне]] тиесілі 
|бағынышты компания = «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС&lt;br/&gt;[[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]]
|орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]], Қонаев көшесі, 4 үй ([[Қазмедиа орталығы]])
|статус = 
|сайты = https://rtrk.kz/
}}
{{мағына|Қазақстан (айрық)}}
'''«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы» акционерлік қоғамы («Қазақстан» РТРК» АҚ)''' — «[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]&lt;nowiki/&gt;» Ұлттық телеарнасын, «[[Qazsport]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Balapan (телеарна)|Balapan]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Abai TV]]&lt;nowiki/&gt;» телеарналарын, [[Қазақ радиосы]]н, «[[Шалқар (радио)|Шалқар]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Classic (радио)|Classic]]&lt;nowiki/&gt;» радиоларын және аймақтық 14 телерадиокомпанияны біріктіретін [[Қазақстан]]дағы ақпараттық саясатты жүзеге асыратын ең ірі медиа құрылым.

Тарихы [[1921 жыл]]ы негізі қаланған Қазақ радиосы мен [[1958 жыл]]ы құрылған Республикалық бірінші телеарнадан басталады.&lt;ref&gt;[https://rtrk.kz/kz/about/ Корпорация туралы]&lt;/ref&gt; [[2025 жыл]]ғы тамыздан бастап телерадиокорпорацияның Басқарма төрағасы — [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]].

== Тарихы ==
Телерадиокорпорация тарихы 1921 жылдан бастау алады, сол жылы Пошта мен телеграфтар Халық комиссариаты эфирге Қазақ радиосын шығарды. 1933 жылы радио Қазақ АКСР-і Радиофикация және радио хабарларын тарату комитетінің тікелей бағынысына өтеді, ал 1978 жылы Комитеттің атауы Қазақ КСР Телевидение және радио хабар тарату жөніндегі мемлекеттік комитеті (Қазақ КСР Мемтелерадио) болып өзгерді.

1951 жылы 22 наурыз күні КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысымен КСРО-ның Орталық телевизия студиясы құрылды. 1957 жылы Үкімет радио және теледидарды Мәдениет министрлігі құрамынан бөлек шығару туралы шешім шығарып, КСРО Министрлер Кеңесінің жанынан Радио және телехабарлар тарату жөніндегі комитет құрылды. Бұл жаңалықтың ізін ала 1957 жыл 29 маусымда Қазақ КСР Министрлер Кеңесі Телевизия және радиохабарлары жөніндегі комитет құру туралы қаулы қабылдады. Осылайша, арада 8 ай өткеннен кейін 8 наурызда Қазақ телевизиясы дүниеге келді. 1958 жылы Қарағанды мен Өскеменде, 1959 жылы Жезқазғанда, 1960 жылы Петропавлда облыстық студиялар ашылды. Бұдан кейін Целиноград, Орал, Балқаш, Семей қаласында студиялар ашылып, аталмыш бағытта жұмыс жалғаса берді.&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/kazak-televiziyasy-bugin-60-tyn-asuyna-shykty_a3176792/ Қазақ телевизиясы бүгін 60-тың асуына шықты]&lt;/ref&gt; 

1958 жылдың 8 наурызынан бастап Мемтелерадио Орталық телевидениенің (ОТ) Бірінші программасын таратуды бастады, оның ішінде қазақ программалары үшін «өңірлік терезе» қалдырылды. Кейінірек Қазақ КСР Мемтелерадиосының хабарлары жеке программаға, «Қазақ телевидениесіне» кіріп, бүкіл Қазақ КСР аумағын қамтыды.

1991 жылы 17 қыркүйекте Қазақ КСР Мемтелерадиосы таратылып, орнына Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігіне бағынатын Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P910000819_ О создании Казахской госудаpственной телеpадиовещательной компании]&lt;/ref&gt;

1992 жылғы 18 қыркүйекте Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы мен облыстық телерадиокомпаниялар негізінде Министрлер Кабинетінің жанынан «Қазақстан» Мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды. Ол Қазақстанның телерадиохабар мәселелерi жөнiндегi орталық мемлекеттiк басқару органы ретінде жұмыс істеді.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U920000920_ О создании Госудаpственной телеpадиовещательной компании &quot;Казахстан&quot;]&lt;/ref&gt;

1994 жылы 4 сәуірде Мемлекеттік телерадиокомпания таратылып, Министрлер Кабинетiнiң жанынан «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясы құрылды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U940001618_ &quot;Қазақстан теледидары мен радиосы&quot; республикалық корпорациясын құру туралы]&lt;/ref&gt;

1994 жылы 20 мамырда Корпорация құрылымында «Хабар» ұлттық телевизиялық ақпарат агенттігі құрылды. 1995 жылы 23 қазанда республикалық мемлекеттік кәсіпорын түрінде «Хабар» агенттігі Корпорациядан бөлініп шықты.

2001 жылдың тамызынан 2002 жылдың мамырына дейін корпорация [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі»]] Жабық акционерлік қоғамының сенімгерлік басқаруында болды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P020000559_ Мемлекеттік меншікті басқарудың кейбір мәселелері туралы]&lt;/ref&gt;

2003 жылы 7 қаңтарда «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясының атауы «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы болып өзгертілді. 2004 жылы 26 наурызда 2003 жылғы жаңа «Акционерлік қоғамдар туралы» Заңға орай «Қазақстан» РТРК» жабық акционерлік қоғамы «Қазақстан» РТРК» акционерлік қоғамы болып қайта тіркелді.

2008-2010 жылдары «Қазақстан» РТРК» АҚ Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты [[Арна Медиа|«Арна Медиа» Ұлттық ақпараттық холдингі» АҚ]] құрамында болды.

2010 жылы 31 мамырда «Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің қоры» қоғамдық қоры [[Еуразия бірінші арнасы|«Еуразия+ОРТ» ЖШС-нің]] 80% үлесіне иелік ететін «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС компаниясын Корпорация меншігіне сыйға тартты.&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/223765/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82_2010.pdf Аудиторский отчет за 2010 год]&lt;/ref&gt;

2011 жылы «Қазақ ақпарат агенттігі» Ұлттық компаниясы» АҚ таратылып, «Қазақстан» РТРК» АҚ құрамына қосылды. 2013 жылы 16 қазанда Корпорация құрамында «Қазақпарат» Халықаралық ақпараттық агенттігі» ЖШС тіркелді. 2016 жылы 20 желтоқсанда [[ҚазАқпарат|«Қазақпарат» халықаралық ақпарат агенттігі» ЖШС]] Корпорация құрамынан шығып, республикалық меншікке өтті.

2016 жылы 14 желтоқсанда Корпорация құрамында 4 радионы біріктіретін «Республикалық радио» ЖШС тіркелді. 2017 жылы 30 қазанда «Республикалық радио» ЖШС атауы [[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]] болып өзгертілді.

2025 жылы Корпорацияға қарайтын [[Астана (радио)|Астана радиосы]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешеніне]] өтіп, [[Jibek Joly (радио)|«Jibek Joly» радиосы]] ашылды.&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/znakomtes-novoe-radio-jibek-joly-6dcd35 Знакомьтесь — новое радио «Jibek Joly»!]&lt;/ref&gt;

== Басшылары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+
! style=&quot;text-align: center; width: 5%;&quot; | № !! style=&quot;text-align: center; width: 10%;&quot; | Жылдар !! style=&quot;text-align: center; width: 20%;&quot; | Аты-жөні !! style=&quot;text-align: center; width: 20%;&quot; | Фото !! style=&quot;text-align: center; width: 45%;&quot; | Лауазымы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1957-1959 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Қанапия Мұстафин]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы   
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1959-1962 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Құрманбек Сағындықов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 3 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1962-1969 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Кенжеболат Нұртазаұлы Шалабаев|Кенжеболат Шалабаев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы &lt;br&gt;Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 4 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1969-1975 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Кеңесбай Үсебайұлы Үсебаев|Кеңесбай Үсебаев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 5 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1975-1983 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Хамит Хасенұлы Хасенов|Хамит Хасенов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы &lt;br&gt;Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 6 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1983-1986 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Камал Сейітжанұлы Смайылов|Камал Смайылов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Сурет:Смайылов Камал.jpg|50px]]|| style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 7 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1986-1990 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 8 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1990-1991 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев|Сағат Әшімбаев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; |  || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 9 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1991-1992 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 10 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1992-1994 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Сурет:Egemen Archive Nazarbayev Murtaza (Sherkhan Murtaza cropped).jpg|50px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 11 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1994-1995 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ләйлә Қалибекқызы Бекетова|Ләйлә Бекетова]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 12 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1995-1996 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Әшірбек Көпішев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 13 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1996-2001 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ерлан Әбенұлы Сатыбалдиев|Ерлан Сатыбалдиев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті &lt;br&gt;«Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының президенті
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 14 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 09.2001-08.2002 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 15 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 08.2002-04.2006 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ғалым Төлембекұлы Доскен|Ғалым Доскен]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы &lt;br&gt;«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы &lt;br&gt;«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 16 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 04.2006-12.2007 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев|Нұртілеу Иманғалиев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 17 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 12.2007-09.2008 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Дәурен Серікұлы Әбдіхамитов|Дәурен Әбдіхамитов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 18 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 09.2008-07.2011 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Жанай Сейітжанұлы Омаров|Жанай Омаров]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 19 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 07.2011-10.2016 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Нұржан Жалауқызы Мұхамеджанова|Нұржан Мұхамеджанова]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 20 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 10.2016-01.2017 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 21 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 02.2017-04.2019 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 22 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 04.2019-08.2025 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Сурет:Lyazzat Tanysbai.jpg|50px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 23 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 08.2025- || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] || style=&quot;text-align: center;&quot; |  || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы
|}

== Құрылымы ==
Акционерлік қоғамның жоғары басқару органы — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] атынан Жалғыз акционер.

Акционердің мүдделерін қамтамасыз етуді бақылау және құқықтарын сақтауды жүзеге асыратын Қоғамның стратегиялық басқару органы — Директорлар кеңесі.

Қоғамның ағымдағы қызметіне басшылық етуші атқарушы орган — Басқарма.

Директорлар кеңесіне Қоғамның қаржылық-шаруашылық қызметі бойынша тәуелсіз ақпаратты Директорлар кеңесіне тікелей бағынатын және есеп беретін Ішкі аудит қызметі ұсынады.&lt;ref&gt;[https://rtrk.kz/kz/corporate-governance/ Корпоративтік басқару]&lt;/ref&gt;

=== Басқарма құрылымы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Басқарма Төрағасы: [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]]'''&lt;ref name=&quot;team&quot; /&gt;
!'''Басқарма Төрағасының орынбасары: Бибігүл Жексенбай'''
!'''Басқарма Төрағасының орынбасары: [[Еркін Таңатқанұлы|Еркін Мұхамеджанов]]'''
!'''Басқарма Төрағасының қаржылық және әкімшілік мәселелер жөніндегі орынбасары: ''бос орын'''''
!'''Басқарушы директор: ''бос орын'''''
|-
|&quot;Qazaqstan&quot; ұлттық телеарнасы
|&quot;Qazsport&quot; телеарнасы
|Қаржылық қамтамасыз ету департаменті
|Анонс бөлімі
|-
|&quot;Balapan&quot; телеарнасы
|&quot;Abai TV&quot; телеарнасы
|Техникалық қамтамасыз ету департаменті
|Диджитал департамент
|-
|Алматы қаласындағы филиал
|&quot;Алтын қор&quot; телерадиоқор департаменті
|Коммерциялық қызмет департаменті
|Маркетинг және медиа аналитика бөлімі&lt;ref&gt;[https://rtrk.kz/kz/info-law-structure/ Құрылым]&lt;/ref&gt;
|-
|Дубляж бөлімі
|Өндірістік орталық
|Ақпараттық қауіпсіздік департаменті
|
|-
|Телехикаялар өндірісі бөлімі
|Аймақтық филиалдармен жұмыс бөлімі
|Персоналды басқару департаменті
|
|-
|Дистрибуция және сатып алу бөлімі
|Облыстық филиалдар (14 филиал)
|Құқықтық қамтамасыз ету департаменті
|
|-
|
|Еншілес ЖШС: &quot;Қазақ радиолары&quot; ЖШС, &quot;Телевизия жаңалықтары агенттігі&quot; ЖШС
|Құжаттамалық қамтамасыз ету департаменті
|
|-
|
|
|Шаруашылық қамтамасыз ету департаменті
|
|}

=== Директорлар кеңесі құрамы ===
* [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] — директорлар кеңесінің төрағасы, Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары
* Қанат Ысқақов — Мәдениет және ақпарат вице-министрі
* Бауыржан Тынысбеков — Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті төрағасының орынбасары
* [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] — «Қазақстан» РТРК» АҚ Басқарма Төрағасы
* Айдана Әбішева — тәуелсіз директор
* Эльнура Абақанова — тәуелсіз директор&lt;ref&gt;[https://rtrk.kz/kz/info-law-head/ Басшылар туралы мәлімет]&lt;/ref&gt;

=== Еншілес ұйымдар ===
«Қазақстан» телерадиокорпорациясының еншілес ұйымдары қатарына 2 компания мен [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігімен]] бірлесіп құрған қор кіреді:
* [[Қазақ радиолары|'''«Қазақ радиолары» ЖШС''']] — Корпорацияға қарасты республикалық 3 радионы басқаратын компания. 2016 жылы желтоқсанда құрылған.
* '''«Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС''' — [[Еуразия бірінші арнасы]]ның («Еуразия+ОРТ» ЖШС) мемлекетке тиесілі 80% үлесін басқарушы компания. Тұңғыш Президент қорынан Корпорация меншігіне 2010 жылы өткен.
* '''«Медиа дамыту қоры» корпоративтік қоры''' — 2020 жылы отандық бұқаралық ақпарат құралдары мен медиа саласының бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында құрылған корпоративтік қор.

== Республикалық телеарналар мен радиостанциялар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center;&quot; | № !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Арна атауы !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Логотип !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Құрылды !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Сипаттама !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Директор !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Маңызды бағдарламалар
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Qazaqstan (телеарна)|'''Qazaqstan''']]|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Qazaqstan logo.svg|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1958 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Қазақстанның бірінші ұлттық телеарнасы.''' 
Арна нөмірі:&amp;nbsp;1. Тілі: қазақша 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | Жалғас Алтаев|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]], Апта, Ашық алаң, Ақорда
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[Balapan (телеарна)|Balapan]]'''|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Balapan.jpg|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 2010 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Қазақстанның бірінші балалар телеарнасы.''' 
Арна нөмірі:&amp;nbsp;4. 
Тілі: қазақша
| style=&quot;text-align: center;&quot; |  Мақпал Укенова|| style=&quot;text-align: center;&quot; | Balapan live, Кім тапқыр, Кішкентай дәрігер 
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 3 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[Qazsport]]'''|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Qazsport newlogo.png|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 2013 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Қазақстанның бірінші спорттық телеарнасы.''' 
Арна нөмірі:&amp;nbsp;6. Тілі: қазақша, орысша
| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Нағи Қалтайұлы Бақытбеков|Нағи Бақытбеков]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | СПОРТты ТАҢда, Sport Review
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 4 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[Abai TV]]'''|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Abaitv logo.png|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 2020 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Мәдениет және өнер телеарнасы.'''
Арна нөмірі:&amp;nbsp;5. Тілі: қазақша, орысша
| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Азамат Кеңесұлы]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | Сарасөз, Киелі сахна, Шаңырақ, Сана
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ &quot;[[Қазақ радиолары]]на&quot; қарасты радиостанциялар &lt;br&gt;Бас директоры: [[Нұртас Солтанұлы|Нұртас Көшеров]]
! style=&quot;text-align: center;&quot; | № !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Радио атауы !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Логотип !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Құрылды !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Сипаттама !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Директор !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Маңызды бағдарламалар
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[Қазақ радиосы]]''' || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Qazaq1921.png|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1921 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Қазақстанның тұңғыш радиосы.''' 
Жиілігі: 106,8 FM. Тілі: қазақша, орысша, немісше, ұйғырша, өзбекше, украинша, түрікше, татарша
| style=&quot;text-align: center;&quot; |  || style=&quot;text-align: center;&quot; | Таңғы көңілашар,  Мінбер, Бір толқында
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Шалқар (радио)|'''Шалқар радиосы''']]|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Шалқар радиосы.png|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1966 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Қазақ халқының руханиятын насихаттайтын радио.''' 
Жиілігі: 100,4 FM. Тілі: қазақша
| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Болатбек Көрпебайұлы Төлепберген|Болатбек Төлепберген]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | Шалқар таңы, Әлқисса, Күй-шежіре
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 3 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Classic (радио)|'''Classic радиосы''']]|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Classic радиосы.jpg|100px]] 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2011 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Классикалық музыканың радиостанциясы.'''
Жиілігі: 102,7 FM. Тілі: қазақша, орысша 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | Баян Байсейітова
| style=&quot;text-align: center;&quot; | Классикалық таң, ДжазТайм, Музыкалық палитра
|}

==Аймақтық филиалдары==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Қазақстанның облыстық телерадиокомпаниялары
! style=&quot;text-align: center;&quot; | № !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Филиал атауы !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Негізгі телеарна 
! Басқа арналар !! Тарихи мәліметтер !! Филиал директоры 
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[SEMEI (телеарна)|Абай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Semeitv.png|100px]] || – || 1965 жылдың 1 қыркүйегінде Семей телестудиясының алғашқы ресми хабары эфирге шықты. ||  Нұрбек Бекенов
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[KÓKSHE (телеарна)|Ақмола облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Kokshetv.png|100px]] || – || 1999 жылдың 21 қыркүйегінде Ақмола облысының орталығы Астана қаласынан Көкшетауға ауысқаннан кейін құрылды. || Берік Әбділманов
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 3 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[AQTÓBE (телеарна)|Ақтөбе облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqtobetv.png|100px]] || – || Ақтөбе филиалы 1960 жылы 28 қазаннан бастап өз хабарларын тарата бастады. || Ғани Жәпішов
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 4 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[ATYRAÝ (телеарна)|Атырау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Atyrautv.png|100px]] || ATYRAÝ радиосы || Атырау телестудиясы Гурьев қаласының 350 жылдығын тойлау кезінде 1990 жылы 1 қыркүйек күні тұсауын ресми түрде кесті. || Талғат Өтеғұлов
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 5 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[AQJAIYQ (телеарна)|Батыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqjaiyqtv.png|100px]] || – || Батыс Қазақстан облыстық телестудиясы өзінің тұңғыш хабарын 1964 жылы 26 қыркүйекте эфирге шығарды. ||  Клара Қамбетова
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 6 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[JAMBYL (телеарна)|Жамбыл облыстық филиалы]]'''||[[Сурет:Jambyltv.png|100px]] || JAMBYL радиосы || 1989 жылдың 1 қарашасында облыстық телеарна өз жұмысын бастады. ||   Гүлбаршын Құланбаева
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 7 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[SARYARQA (телеарна)|Қарағанды облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Saryarqatv.png|100px]] || – || 1958 жылдың 31 тамыз күні Қарағанды телестудиясы Шахтерлер күніне арналған кинобағдарлама арқылы алғаш рет эфирге шықты. || Жұрағат Баман
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 8 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[QOSTANAI (телеарна)|Қостанай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qostanaitv.png|100px]] || – || Қостанай облыстық филиалы телевизия хабарларын тұңғыш рет 1991 жылы 1 ақпанда Қостанай қаласында бастады. ||  Ербол Ипбергенов
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 9 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[QYZYLORDA (телеарна)|Қызылорда облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzylordatv.png|100px]] || – || Қызылорда облыстық телеарнасы 1991 жылдың 30 сәуірінде ашылды. || Нұрбек Әмиша
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 10 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[MAŃǴYSTAÝ (телеарна)|Маңғыстау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Mangystautv.png|100px]] || MAŃǴYSTAÝ радиосы &lt;br&gt;JAŃAÓZEN телеарнасы || 1970 жылы 15 тамызда Шевченко телестудиясының алғашқы көрсетілімі болды. || Жанахмет Ағыбаев
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 11 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[ERTIS (телеарна)|Павлодар облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ertistv.png|100px]] || – || 1965 жылы 7 қарашада Павлодар телестудиясы тұңғыш рет бірінші бағдарламасын эфирге шығарды. || Гүлнаш Әбішева
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 12 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[QYZYLJAR (телеарна)|Солтүстік Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzyljartv.png|100px]] || – || 1958 жылы облыстық депутаттар кеңесінің шешімімен Петропавлда телемұнараның құрылысы қолға алынды. 1960 жылы 1 наурызда өз жұмыстарын бастады. ||  Разия Ыдырысбаева
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 13 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[ALTAI (телеарна)|Шығыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Altaitv.png|100px]] || – || Өскемен қаласында телевизиялық студия ресми түрде 1958 жылы наурыздың 16-ншы жұлдызында ашылды. || Олжас Керейхан 
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 14 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[OŃTÚSTIK (телеарна)|Шымкент қалалық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ontustiktv.png|100px]] || OŃTÚSTIK радиосы || Алғашқы хабарын 1990 жылғы қараша айының 5-ші жұлдызында тікелей эфирге таратты. || Саламат Омаш
|}

=== Корпорацияның бұрынғы телерадиокомпаниялары ===
* '''Жезқазған облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1959 жылы 5 қыркүйекте Жезқазған тау-кен комбинаты инженерлерінің күшімен әуесқой телестудия ретінде ашылды. 1960 жылы Жезқазған телевизия студиясы мәртебесін алған. 1973 жылы [[Жезқазған облысы]]ның құрылуына байланысты облыстық телерадиокомитет құрылып, 1991 жылы ол облыстық телерадиокомпания болып өзгертілді. 1997 жылы Жезқазған облысының таратылуына байланысты «Дидар» Жезқазған қалалық телерадиохабарын тарату дирекциясы («Дидар» телеарнасы) болып қайта құрылды. [[Ұлытау облысы]] құрылғаннан кейін 2022 жылдың желтоқсанынан бері «Ulytau» облыстық телерадиокомпаниясы («Ulytau» телеарнасы) деп аталады.&lt;ref&gt;[https://ulytau.tv/telearna-turaly.html Телеарна туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240824133017/https://ulytau.tv/telearna-turaly.html |date=2024-08-24 }}&lt;/ref&gt;
* '''Торғай облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1971 жылы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысында]] радио іске қосылды. 1992 жылы соның  негізінде Торғай облыстық телерадиокомпаниясы құрылды. 1997 жылы облыстың таратылуына байланысты Арқалық қалалық теледидары мен радиосы болып өзгертіліп, 2012 жылдан бері «Арқа дидары» деп аталады.&lt;ref&gt;[https://arkalyk-ounb2.kz/images/---9/5.pdf&amp;ved=2ahUKEwiiuui44Y2IAxW8KhAIHTYxJccQFnoECDQQAQ&amp;usg=AOvVaw3jZkhHm8re0AyEhaZX0KDo Арқалық тарих толқынында]{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* '''Балқаш қалалық телестудиясы'''. 1967 сәуірде Балқаш қаласында жұмысын бастап, 1997 жылы наурызда жабылып қалды.&lt;ref&gt;[https://orken-media.kz/2018/06/28/pervomu-balhashskomu-diktoru-ispolnilos-80-let/ Первому балхашскому диктору исполнилось 80 лет]&lt;/ref&gt;

== Жабылған телеарналар ==
===«Алатау» телеарнасы===
Қытай елінің шекаралас аудандарына ұйғыр және қазақ тілінде хабар тарататын екінші республикалық «Алатау» арнасының трансляциясы [[1984 жыл]]ы 1 шілдеден бастап АСК-2 [[аппаратты студиялық кешен]]інен шыға бастады.

1999 жылы телеарна жабылып, ұйғыр тіліндегі «Алитағ» бағдарламасы «Қазақстан-1» телеарнасынан шыға бастады. 2002 жылы «Алитағ» бағдарламасының атауы «Висал», кейінірек «Биз, Қазақстан уйғурлири» деп өзгертілді. 2009 жылы ұйғырша хабар тарату тоқтады.&lt;ref&gt;[https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/13857 «Әссаламу әләйкүм, әзиз телетамашибинлар!»]&lt;/ref&gt;

===«Мәдениет» телеарнасы===
{{main|Мәдениет (телеарна)}}
[[Сурет:Logo Madeniet.png|thumb|300px|right|«Мәдениет» телеарнасының логотипі]]
'''«Мәдениет» телеарнасы''' – [[Қазақстан]]дағы мәдени-танымдық бағытта хабар таратқан алғашқы арна. Қазақстандық көрермендерге отандық және әлемдік мәдениет жауһарларын кеңінен таныстырған бұл арна [[2011 жыл]]дың [[26 қыркүйек|26 қыркүйегінде]] «Қазақстан» РТРК» АҚ жанынан ашылды. [[2014 жыл]]ы [[1 қаңтар]]дан бастап [[Білім (телеарна)|«Білім»]] телеарнасымен біріктіріліп, [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі]] жанында [[Білім және мәдениет (телеарна)|«Білім және мәдениет»]] телеарнасы ретінде хабар тарата бастады.&lt;ref&gt;http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217073722/http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ |date=2015-02-17 }} Телеарна туралы&lt;/ref&gt;

=== «Tamasha TV» телеарнасы ===
'''«Tamasha TV» телеарнасы''' Қазақстандағы ойын-сауықтық бағыттағы алғашқы арна болып 2018 жылдың 1 қыркүйегінде эфирге шықан болатын. Әлемдік пандемия салдарынан телеарна 2020 жылдың 27 шілдесінен бастап хабар таратуын тоқтатты.&lt;ref&gt;[https://ruh.kz/tamasha-tv-telearnasy-jabyldy_10054/ «Tamasha TV» телеарнасы жабылды]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақстан телерадиокорпорациясы}}</text>
      <sha1>b5b6wbwsfxjcpq7hvzptn7qzn4wag5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685077</id>
      <parentid>3685074</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Директорлар кеңесі құрамы */</comment>
      <origin>3685077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45917" sha1="o8a56q951voq8mbwbuwq4yp5fyu5tiz" xml:space="preserve">{{Компания
|атауы = «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы
|логотипі = Qazaqstan logo.svg
|түрі = [[Акционерлік қоғам]]
|құрылды = 1933 жыл ([[Қазақ КСР халық комиссарлары кеңесі|Қазақ АКСР Халық комиссарлары Кеңесі]] жанындағы Радиокомитет ретінде) &lt;br/&gt;1957 жыл ([[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]] жанындағы Мемтелерадио ретінде) &lt;br/&gt;1991 жыл (Мемлекеттік телерадиокомпания ретінде)
|басты адамдары = [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] (Басқарма Төрағасы)&lt;ref name=&quot;team&quot;&gt;[https://rtrk.kz/kz/team/ Басшылық]&lt;/ref&gt;
|бұрынғы атауы = 
 |операциялық кіріс = {{құлдырау}} 1,3 млрд теңге (2023)
 |таза табысы = {{өсім}} 225,8 млн теңге (2023)&lt;ref&gt;[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1934079/%D0%9A%D0%A4%D0%9E%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]&lt;/ref&gt;
|қызметкерлер саны  = 1600-ден астам
|басшы компания = 100% акциясы [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне]] тиесілі 
|бағынышты компания = «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС&lt;br/&gt;[[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]]
|орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]], Қонаев көшесі, 4 үй ([[Қазмедиа орталығы]])
|статус = 
|сайты = https://rtrk.kz/
}}
{{мағына|Қазақстан (айрық)}}
'''«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы» акционерлік қоғамы («Қазақстан» РТРК» АҚ)''' — «[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]&lt;nowiki/&gt;» Ұлттық телеарнасын, «[[Qazsport]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Balapan (телеарна)|Balapan]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Abai TV]]&lt;nowiki/&gt;» телеарналарын, [[Қазақ радиосы]]н, «[[Шалқар (радио)|Шалқар]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Classic (радио)|Classic]]&lt;nowiki/&gt;» радиоларын және аймақтық 14 телерадиокомпанияны біріктіретін [[Қазақстан]]дағы ақпараттық саясатты жүзеге асыратын ең ірі медиа құрылым.

Тарихы [[1921 жыл]]ы негізі қаланған Қазақ радиосы мен [[1958 жыл]]ы құрылған Республикалық бірінші телеарнадан басталады.&lt;ref&gt;[https://rtrk.kz/kz/about/ Корпорация туралы]&lt;/ref&gt; [[2025 жыл]]ғы тамыздан бастап телерадиокорпорацияның Басқарма төрағасы — [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]].

== Тарихы ==
Телерадиокорпорация тарихы 1921 жылдан бастау алады, сол жылы Пошта мен телеграфтар Халық комиссариаты эфирге Қазақ радиосын шығарды. 1933 жылы радио Қазақ АКСР-і Радиофикация және радио хабарларын тарату комитетінің тікелей бағынысына өтеді, ал 1978 жылы Комитеттің атауы Қазақ КСР Телевидение және радио хабар тарату жөніндегі мемлекеттік комитеті (Қазақ КСР Мемтелерадио) болып өзгерді.

1951 жылы 22 наурыз күні КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысымен КСРО-ның Орталық телевизия студиясы құрылды. 1957 жылы Үкімет радио және теледидарды Мәдениет министрлігі құрамынан бөлек шығару туралы шешім шығарып, КСРО Министрлер Кеңесінің жанынан Радио және телехабарлар тарату жөніндегі комитет құрылды. Бұл жаңалықтың ізін ала 1957 жыл 29 маусымда Қазақ КСР Министрлер Кеңесі Телевизия және радиохабарлары жөніндегі комитет құру туралы қаулы қабылдады. Осылайша, арада 8 ай өткеннен кейін 8 наурызда Қазақ телевизиясы дүниеге келді. 1958 жылы Қарағанды мен Өскеменде, 1959 жылы Жезқазғанда, 1960 жылы Петропавлда облыстық студиялар ашылды. Бұдан кейін Целиноград, Орал, Балқаш, Семей қаласында студиялар ашылып, аталмыш бағытта жұмыс жалғаса берді.&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/kazak-televiziyasy-bugin-60-tyn-asuyna-shykty_a3176792/ Қазақ телевизиясы бүгін 60-тың асуына шықты]&lt;/ref&gt; 

1958 жылдың 8 наурызынан бастап Мемтелерадио Орталық телевидениенің (ОТ) Бірінші программасын таратуды бастады, оның ішінде қазақ программалары үшін «өңірлік терезе» қалдырылды. Кейінірек Қазақ КСР Мемтелерадиосының хабарлары жеке программаға, «Қазақ телевидениесіне» кіріп, бүкіл Қазақ КСР аумағын қамтыды.

1991 жылы 17 қыркүйекте Қазақ КСР Мемтелерадиосы таратылып, орнына Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігіне бағынатын Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P910000819_ О создании Казахской госудаpственной телеpадиовещательной компании]&lt;/ref&gt;

1992 жылғы 18 қыркүйекте Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы мен облыстық телерадиокомпаниялар негізінде Министрлер Кабинетінің жанынан «Қазақстан» Мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды. Ол Қазақстанның телерадиохабар мәселелерi жөнiндегi орталық мемлекеттiк басқару органы ретінде жұмыс істеді.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U920000920_ О создании Госудаpственной телеpадиовещательной компании &quot;Казахстан&quot;]&lt;/ref&gt;

1994 жылы 4 сәуірде Мемлекеттік телерадиокомпания таратылып, Министрлер Кабинетiнiң жанынан «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясы құрылды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U940001618_ &quot;Қазақстан теледидары мен радиосы&quot; республикалық корпорациясын құру туралы]&lt;/ref&gt;

1994 жылы 20 мамырда Корпорация құрылымында «Хабар» ұлттық телевизиялық ақпарат агенттігі құрылды. 1995 жылы 23 қазанда республикалық мемлекеттік кәсіпорын түрінде «Хабар» агенттігі Корпорациядан бөлініп шықты.

2001 жылдың тамызынан 2002 жылдың мамырына дейін корпорация [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі»]] Жабық акционерлік қоғамының сенімгерлік басқаруында болды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P020000559_ Мемлекеттік меншікті басқарудың кейбір мәселелері туралы]&lt;/ref&gt;

2003 жылы 7 қаңтарда «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясының атауы «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы болып өзгертілді. 2004 жылы 26 наурызда 2003 жылғы жаңа «Акционерлік қоғамдар туралы» Заңға орай «Қазақстан» РТРК» жабық акционерлік қоғамы «Қазақстан» РТРК» акционерлік қоғамы болып қайта тіркелді.

2008-2010 жылдары «Қазақстан» РТРК» АҚ Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты [[Арна Медиа|«Арна Медиа» Ұлттық ақпараттық холдингі» АҚ]] құрамында болды.

2010 жылы 31 мамырда «Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің қоры» қоғамдық қоры [[Еуразия бірінші арнасы|«Еуразия+ОРТ» ЖШС-нің]] 80% үлесіне иелік ететін «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС компаниясын Корпорация меншігіне сыйға тартты.&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/223765/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82_2010.pdf Аудиторский отчет за 2010 год]&lt;/ref&gt;

2011 жылы «Қазақ ақпарат агенттігі» Ұлттық компаниясы» АҚ таратылып, «Қазақстан» РТРК» АҚ құрамына қосылды. 2013 жылы 16 қазанда Корпорация құрамында «Қазақпарат» Халықаралық ақпараттық агенттігі» ЖШС тіркелді. 2016 жылы 20 желтоқсанда [[ҚазАқпарат|«Қазақпарат» халықаралық ақпарат агенттігі» ЖШС]] Корпорация құрамынан шығып, республикалық меншікке өтті.

2016 жылы 14 желтоқсанда Корпорация құрамында 4 радионы біріктіретін «Республикалық радио» ЖШС тіркелді. 2017 жылы 30 қазанда «Республикалық радио» ЖШС атауы [[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]] болып өзгертілді.

2025 жылы Корпорацияға қарайтын [[Астана (радио)|Астана радиосы]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешеніне]] өтіп, [[Jibek Joly (радио)|«Jibek Joly» радиосы]] ашылды.&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/znakomtes-novoe-radio-jibek-joly-6dcd35 Знакомьтесь — новое радио «Jibek Joly»!]&lt;/ref&gt;

== Басшылары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+
! style=&quot;text-align: center; width: 5%;&quot; | № !! style=&quot;text-align: center; width: 10%;&quot; | Жылдар !! style=&quot;text-align: center; width: 20%;&quot; | Аты-жөні !! style=&quot;text-align: center; width: 20%;&quot; | Фото !! style=&quot;text-align: center; width: 45%;&quot; | Лауазымы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1957-1959 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Қанапия Мұстафин]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы   
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1959-1962 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Құрманбек Сағындықов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 3 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1962-1969 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Кенжеболат Нұртазаұлы Шалабаев|Кенжеболат Шалабаев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы &lt;br&gt;Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 4 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1969-1975 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Кеңесбай Үсебайұлы Үсебаев|Кеңесбай Үсебаев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 5 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1975-1983 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Хамит Хасенұлы Хасенов|Хамит Хасенов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы &lt;br&gt;Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 6 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1983-1986 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Камал Сейітжанұлы Смайылов|Камал Смайылов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Сурет:Смайылов Камал.jpg|50px]]|| style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 7 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1986-1990 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 8 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1990-1991 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев|Сағат Әшімбаев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; |  || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 9 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1991-1992 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | Қазақ мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 10 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1992-1994 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Сурет:Egemen Archive Nazarbayev Murtaza (Sherkhan Murtaza cropped).jpg|50px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 11 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1994-1995 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ләйлә Қалибекқызы Бекетова|Ләйлә Бекетова]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 12 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1995-1996 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Әшірбек Көпішев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 13 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1996-2001 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ерлан Әбенұлы Сатыбалдиев|Ерлан Сатыбалдиев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті &lt;br&gt;«Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының президенті
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 14 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 09.2001-08.2002 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 15 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 08.2002-04.2006 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ғалым Төлембекұлы Доскен|Ғалым Доскен]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы &lt;br&gt;«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы &lt;br&gt;«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 16 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 04.2006-12.2007 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев|Нұртілеу Иманғалиев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 17 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 12.2007-09.2008 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Дәурен Серікұлы Әбдіхамитов|Дәурен Әбдіхамитов]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 18 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 09.2008-07.2011 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Жанай Сейітжанұлы Омаров|Жанай Омаров]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 19 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 07.2011-10.2016 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Нұржан Жалауқызы Мұхамеджанова|Нұржан Мұхамеджанова]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 20 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 10.2016-01.2017 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 21 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 02.2017-04.2019 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы 
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 22 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 04.2019-08.2025 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Сурет:Lyazzat Tanysbai.jpg|50px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 23 || style=&quot;text-align: center;&quot; | 08.2025- || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] || style=&quot;text-align: center;&quot; |  || style=&quot;text-align: center;&quot; | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы
|}

== Құрылымы ==
Акционерлік қоғамның жоғары басқару органы — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] атынан Жалғыз акционер.

Акционердің мүдделерін қамтамасыз етуді бақылау және құқықтарын сақтауды жүзеге асыратын Қоғамның стратегиялық басқару органы — Директорлар кеңесі.

Қоғамның ағымдағы қызметіне басшылық етуші атқарушы орган — Басқарма.

Директорлар кеңесіне Қоғамның қаржылық-шаруашылық қызметі бойынша тәуелсіз ақпаратты Директорлар кеңесіне тікелей бағынатын және есеп беретін Ішкі аудит қызметі ұсынады.&lt;ref&gt;[https://rtrk.kz/kz/corporate-governance/ Корпоративтік басқару]&lt;/ref&gt;

=== Басқарма құрылымы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Басқарма Төрағасы: [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]]'''&lt;ref name=&quot;team&quot; /&gt;
!'''Басқарма Төрағасының орынбасары: Бибігүл Жексенбай'''
!'''Басқарма Төрағасының орынбасары: [[Еркін Таңатқанұлы|Еркін Мұхамеджанов]]'''
!'''Басқарма Төрағасының қаржылық және әкімшілік мәселелер жөніндегі орынбасары: ''бос орын'''''
!'''Басқарушы директор: ''бос орын'''''
|-
|&quot;Qazaqstan&quot; ұлттық телеарнасы
|&quot;Qazsport&quot; телеарнасы
|Қаржылық қамтамасыз ету департаменті
|Анонс бөлімі
|-
|&quot;Balapan&quot; телеарнасы
|&quot;Abai TV&quot; телеарнасы
|Техникалық қамтамасыз ету департаменті
|Диджитал департамент
|-
|Алматы қаласындағы филиал
|&quot;Алтын қор&quot; телерадиоқор департаменті
|Коммерциялық қызмет департаменті
|Маркетинг және медиа аналитика бөлімі&lt;ref&gt;[https://rtrk.kz/kz/info-law-structure/ Құрылым]&lt;/ref&gt;
|-
|Дубляж бөлімі
|Өндірістік орталық
|Ақпараттық қауіпсіздік департаменті
|
|-
|Телехикаялар өндірісі бөлімі
|Аймақтық филиалдармен жұмыс бөлімі
|Персоналды басқару департаменті
|
|-
|Дистрибуция және сатып алу бөлімі
|Облыстық филиалдар (14 филиал)
|Құқықтық қамтамасыз ету департаменті
|
|-
|
|Еншілес ЖШС: &quot;Қазақ радиолары&quot; ЖШС, &quot;Телевизия жаңалықтары агенттігі&quot; ЖШС
|Құжаттамалық қамтамасыз ету департаменті
|
|-
|
|
|Шаруашылық қамтамасыз ету департаменті
|
|}

=== Директорлар кеңесі құрамы ===
* ''бос орын'' — директорлар кеңесінің төрағасы
* Қанат Ысқақов — Мәдениет және ақпарат бірінші вице-министрі
* Нұрмахан Әділбеков — Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің төрағасы
* [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] — «Қазақстан» РТРК» АҚ Басқарма Төрағасы
* Айдана Әбішева — тәуелсіз директор
* Эльнура Абақанова — тәуелсіз директор&lt;ref&gt;[https://rtrk.kz/kz/info-law-head/ Басшылар туралы мәлімет]&lt;/ref&gt;

=== Еншілес ұйымдар ===
«Қазақстан» телерадиокорпорациясының еншілес ұйымдары қатарына 2 компания мен [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігімен]] бірлесіп құрған қор кіреді:
* [[Қазақ радиолары|'''«Қазақ радиолары» ЖШС''']] — Корпорацияға қарасты республикалық 3 радионы басқаратын компания. 2016 жылы желтоқсанда құрылған.
* '''«Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС''' — [[Еуразия бірінші арнасы]]ның («Еуразия+ОРТ» ЖШС) мемлекетке тиесілі 80% үлесін басқарушы компания. Тұңғыш Президент қорынан Корпорация меншігіне 2010 жылы өткен.
* '''«Медиа дамыту қоры» корпоративтік қоры''' — 2020 жылы отандық бұқаралық ақпарат құралдары мен медиа саласының бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында құрылған корпоративтік қор.

== Республикалық телеарналар мен радиостанциялар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center;&quot; | № !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Арна атауы !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Логотип !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Құрылды !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Сипаттама !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Директор !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Маңызды бағдарламалар
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Qazaqstan (телеарна)|'''Qazaqstan''']]|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Qazaqstan logo.svg|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1958 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Қазақстанның бірінші ұлттық телеарнасы.''' 
Арна нөмірі:&amp;nbsp;1. Тілі: қазақша 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | Жалғас Алтаев|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]], Апта, Ашық алаң, Ақорда
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[Balapan (телеарна)|Balapan]]'''|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Balapan.jpg|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 2010 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Қазақстанның бірінші балалар телеарнасы.''' 
Арна нөмірі:&amp;nbsp;4. 
Тілі: қазақша
| style=&quot;text-align: center;&quot; |  Мақпал Укенова|| style=&quot;text-align: center;&quot; | Balapan live, Кім тапқыр, Кішкентай дәрігер 
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 3 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[Qazsport]]'''|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Qazsport newlogo.png|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 2013 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Қазақстанның бірінші спорттық телеарнасы.''' 
Арна нөмірі:&amp;nbsp;6. Тілі: қазақша, орысша
| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Нағи Қалтайұлы Бақытбеков|Нағи Бақытбеков]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | СПОРТты ТАҢда, Sport Review
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 4 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[Abai TV]]'''|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Abaitv logo.png|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 2020 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Мәдениет және өнер телеарнасы.'''
Арна нөмірі:&amp;nbsp;5. Тілі: қазақша, орысша
| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Азамат Кеңесұлы]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | Сарасөз, Киелі сахна, Шаңырақ, Сана
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ &quot;[[Қазақ радиолары]]на&quot; қарасты радиостанциялар &lt;br&gt;Бас директоры: [[Нұртас Солтанұлы|Нұртас Көшеров]]
! style=&quot;text-align: center;&quot; | № !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Радио атауы !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Логотип !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Құрылды !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Сипаттама !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Директор !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Маңызды бағдарламалар
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[Қазақ радиосы]]''' || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Qazaq1921.png|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1921 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Қазақстанның тұңғыш радиосы.''' 
Жиілігі: 106,8 FM. Тілі: қазақша, орысша, немісше, ұйғырша, өзбекше, украинша, түрікше, татарша
| style=&quot;text-align: center;&quot; |  || style=&quot;text-align: center;&quot; | Таңғы көңілашар,  Мінбер, Бір толқында
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Шалқар (радио)|'''Шалқар радиосы''']]|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Шалқар радиосы.png|100px]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | 1966 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Қазақ халқының руханиятын насихаттайтын радио.''' 
Жиілігі: 100,4 FM. Тілі: қазақша
| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Болатбек Көрпебайұлы Төлепберген|Болатбек Төлепберген]] || style=&quot;text-align: center;&quot; | Шалқар таңы, Әлқисса, Күй-шежіре
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 3 || style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Classic (радио)|'''Classic радиосы''']]|| style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Classic радиосы.jpg|100px]] 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2011 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | '''Классикалық музыканың радиостанциясы.'''
Жиілігі: 102,7 FM. Тілі: қазақша, орысша 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | Баян Байсейітова
| style=&quot;text-align: center;&quot; | Классикалық таң, ДжазТайм, Музыкалық палитра
|}

==Аймақтық филиалдары==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Қазақстанның облыстық телерадиокомпаниялары
! style=&quot;text-align: center;&quot; | № !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Филиал атауы !! style=&quot;text-align: center;&quot; | Негізгі телеарна 
! Басқа арналар !! Тарихи мәліметтер !! Филиал директоры 
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[SEMEI (телеарна)|Абай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Semeitv.png|100px]] || – || 1965 жылдың 1 қыркүйегінде Семей телестудиясының алғашқы ресми хабары эфирге шықты. ||  Нұрбек Бекенов
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[KÓKSHE (телеарна)|Ақмола облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Kokshetv.png|100px]] || – || 1999 жылдың 21 қыркүйегінде Ақмола облысының орталығы Астана қаласынан Көкшетауға ауысқаннан кейін құрылды. || Берік Әбділманов
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 3 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[AQTÓBE (телеарна)|Ақтөбе облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqtobetv.png|100px]] || – || Ақтөбе филиалы 1960 жылы 28 қазаннан бастап өз хабарларын тарата бастады. || Ғани Жәпішов
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 4 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[ATYRAÝ (телеарна)|Атырау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Atyrautv.png|100px]] || ATYRAÝ радиосы || Атырау телестудиясы Гурьев қаласының 350 жылдығын тойлау кезінде 1990 жылы 1 қыркүйек күні тұсауын ресми түрде кесті. || Талғат Өтеғұлов
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 5 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[AQJAIYQ (телеарна)|Батыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqjaiyqtv.png|100px]] || – || Батыс Қазақстан облыстық телестудиясы өзінің тұңғыш хабарын 1964 жылы 26 қыркүйекте эфирге шығарды. ||  Клара Қамбетова
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 6 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[JAMBYL (телеарна)|Жамбыл облыстық филиалы]]'''||[[Сурет:Jambyltv.png|100px]] || JAMBYL радиосы || 1989 жылдың 1 қарашасында облыстық телеарна өз жұмысын бастады. ||   Гүлбаршын Құланбаева
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 7 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[SARYARQA (телеарна)|Қарағанды облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Saryarqatv.png|100px]] || – || 1958 жылдың 31 тамыз күні Қарағанды телестудиясы Шахтерлер күніне арналған кинобағдарлама арқылы алғаш рет эфирге шықты. || Жұрағат Баман
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 8 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[QOSTANAI (телеарна)|Қостанай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qostanaitv.png|100px]] || – || Қостанай облыстық филиалы телевизия хабарларын тұңғыш рет 1991 жылы 1 ақпанда Қостанай қаласында бастады. ||  Ербол Ипбергенов
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 9 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[QYZYLORDA (телеарна)|Қызылорда облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzylordatv.png|100px]] || – || Қызылорда облыстық телеарнасы 1991 жылдың 30 сәуірінде ашылды. || Нұрбек Әмиша
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 10 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[MAŃǴYSTAÝ (телеарна)|Маңғыстау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Mangystautv.png|100px]] || MAŃǴYSTAÝ радиосы &lt;br&gt;JAŃAÓZEN телеарнасы || 1970 жылы 15 тамызда Шевченко телестудиясының алғашқы көрсетілімі болды. || Жанахмет Ағыбаев
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 11 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[ERTIS (телеарна)|Павлодар облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ertistv.png|100px]] || – || 1965 жылы 7 қарашада Павлодар телестудиясы тұңғыш рет бірінші бағдарламасын эфирге шығарды. || Гүлнаш Әбішева
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 12 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[QYZYLJAR (телеарна)|Солтүстік Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzyljartv.png|100px]] || – || 1958 жылы облыстық депутаттар кеңесінің шешімімен Петропавлда телемұнараның құрылысы қолға алынды. 1960 жылы 1 наурызда өз жұмыстарын бастады. ||  Разия Ыдырысбаева
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 13 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[ALTAI (телеарна)|Шығыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Altaitv.png|100px]] || – || Өскемен қаласында телевизиялық студия ресми түрде 1958 жылы наурыздың 16-ншы жұлдызында ашылды. || Олжас Керейхан 
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 14 || style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[OŃTÚSTIK (телеарна)|Шымкент қалалық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ontustiktv.png|100px]] || OŃTÚSTIK радиосы || Алғашқы хабарын 1990 жылғы қараша айының 5-ші жұлдызында тікелей эфирге таратты. || Саламат Омаш
|}

=== Корпорацияның бұрынғы телерадиокомпаниялары ===
* '''Жезқазған облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1959 жылы 5 қыркүйекте Жезқазған тау-кен комбинаты инженерлерінің күшімен әуесқой телестудия ретінде ашылды. 1960 жылы Жезқазған телевизия студиясы мәртебесін алған. 1973 жылы [[Жезқазған облысы]]ның құрылуына байланысты облыстық телерадиокомитет құрылып, 1991 жылы ол облыстық телерадиокомпания болып өзгертілді. 1997 жылы Жезқазған облысының таратылуына байланысты «Дидар» Жезқазған қалалық телерадиохабарын тарату дирекциясы («Дидар» телеарнасы) болып қайта құрылды. [[Ұлытау облысы]] құрылғаннан кейін 2022 жылдың желтоқсанынан бері «Ulytau» облыстық телерадиокомпаниясы («Ulytau» телеарнасы) деп аталады.&lt;ref&gt;[https://ulytau.tv/telearna-turaly.html Телеарна туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240824133017/https://ulytau.tv/telearna-turaly.html |date=2024-08-24 }}&lt;/ref&gt;
* '''Торғай облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1971 жылы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысында]] радио іске қосылды. 1992 жылы соның  негізінде Торғай облыстық телерадиокомпаниясы құрылды. 1997 жылы облыстың таратылуына байланысты Арқалық қалалық теледидары мен радиосы болып өзгертіліп, 2012 жылдан бері «Арқа дидары» деп аталады.&lt;ref&gt;[https://arkalyk-ounb2.kz/images/---9/5.pdf&amp;ved=2ahUKEwiiuui44Y2IAxW8KhAIHTYxJccQFnoECDQQAQ&amp;usg=AOvVaw3jZkhHm8re0AyEhaZX0KDo Арқалық тарих толқынында]{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* '''Балқаш қалалық телестудиясы'''. 1967 сәуірде Балқаш қаласында жұмысын бастап, 1997 жылы наурызда жабылып қалды.&lt;ref&gt;[https://orken-media.kz/2018/06/28/pervomu-balhashskomu-diktoru-ispolnilos-80-let/ Первому балхашскому диктору исполнилось 80 лет]&lt;/ref&gt;

== Жабылған телеарналар ==
===«Алатау» телеарнасы===
Қытай елінің шекаралас аудандарына ұйғыр және қазақ тілінде хабар тарататын екінші республикалық «Алатау» арнасының трансляциясы [[1984 жыл]]ы 1 шілдеден бастап АСК-2 [[аппаратты студиялық кешен]]інен шыға бастады.

1999 жылы телеарна жабылып, ұйғыр тіліндегі «Алитағ» бағдарламасы «Қазақстан-1» телеарнасынан шыға бастады. 2002 жылы «Алитағ» бағдарламасының атауы «Висал», кейінірек «Биз, Қазақстан уйғурлири» деп өзгертілді. 2009 жылы ұйғырша хабар тарату тоқтады.&lt;ref&gt;[https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/13857 «Әссаламу әләйкүм, әзиз телетамашибинлар!»]&lt;/ref&gt;

===«Мәдениет» телеарнасы===
{{main|Мәдениет (телеарна)}}
[[Сурет:Logo Madeniet.png|thumb|300px|right|«Мәдениет» телеарнасының логотипі]]
'''«Мәдениет» телеарнасы''' – [[Қазақстан]]дағы мәдени-танымдық бағытта хабар таратқан алғашқы арна. Қазақстандық көрермендерге отандық және әлемдік мәдениет жауһарларын кеңінен таныстырған бұл арна [[2011 жыл]]дың [[26 қыркүйек|26 қыркүйегінде]] «Қазақстан» РТРК» АҚ жанынан ашылды. [[2014 жыл]]ы [[1 қаңтар]]дан бастап [[Білім (телеарна)|«Білім»]] телеарнасымен біріктіріліп, [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі]] жанында [[Білім және мәдениет (телеарна)|«Білім және мәдениет»]] телеарнасы ретінде хабар тарата бастады.&lt;ref&gt;http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217073722/http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ |date=2015-02-17 }} Телеарна туралы&lt;/ref&gt;

=== «Tamasha TV» телеарнасы ===
'''«Tamasha TV» телеарнасы''' Қазақстандағы ойын-сауықтық бағыттағы алғашқы арна болып 2018 жылдың 1 қыркүйегінде эфирге шықан болатын. Әлемдік пандемия салдарынан телеарна 2020 жылдың 27 шілдесінен бастап хабар таратуын тоқтатты.&lt;ref&gt;[https://ruh.kz/tamasha-tv-telearnasy-jabyldy_10054/ «Tamasha TV» телеарнасы жабылды]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақстан телерадиокорпорациясы}}</text>
      <sha1>o8a56q951voq8mbwbuwq4yp5fyu5tiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мақсұт Сағынтайұлы Жұмаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104310</id>
    <revision>
      <id>3684959</id>
      <parentid>3386840</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таёжный лес</username>
        <id>138000</id>
      </contributor>
      <origin>3684959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9920" sha1="3q50o5kkvx8f6rn3fmpb36776mlrpok" xml:space="preserve">[[Сурет:Максут Жумаев.jpg]]
'''Мақсұт Сағынтайұлы Жұмаев''' (1 қаңтар, 1977 жыл, [[Орал]]) - қазақ [[альпинизм|альпинистерінің]] бірі әрі бірегейі. 

Қазақстан мен [[Қырғызстан]]дағы барлық тауларды бағындырды. [[ТМД]] аумағында табаны тимеген жер қалмады. Тіптен, әлемдегі ең биік шың – [[Эверест]]ің ұшар биігіне шықты. Бір ғана мысал, әлемде биіктігі 8 000 метрден асатын не бары 14 тау болса, соның 14-сіне Жұмаевтың табаны тиді. Мақсұттың есімі айтулы биіктерге шыққан ең жас және оларды ең қысқа мерзімде бағындырған альпинист ретінде [[Гиннесс кітабы]]на енуге тиіс. 

Мақсұт Жұмаев пен [[Василий Талгатович Пивцов]] шілде айының басында [[Пәкістан]]ға сапар шегеді. Қос қыранның көздегені – К-2 шыңы. Бұған дейін Мақсұт үш мәрте сол таудың төбесіне шығуға әрекет еткен екен. Алайда түрлі жағдайға байланысты діттеген мақсатына жете алмады. Василий болса, К-2-ге шығамын деп, бесінші мәрте тәуекелге бел буып отыр. 
Бұл таудың биіктігі – 8 611 метр. Егер жерлестеріміз оны бағындырса, мемлекетіміз үшін бұл – зор мәртебе, альпинистер үшін үлкен абырой. Ең бастысы, осы күнге дейін жер бетінде Мақсұт Жұмаевтың табаны тимеген екі-ақ шың қалды. Соның бірі – К-2 тауына отандастарымыз таяу күндері сапар шеккелі отыр. Одан кейін Лхотценің биігін бетке алу жоспарда бар.

==Жетістіктері==
Халықаралық деңгейде Спорт шебері, Қазақстан альпинизм чемпионатының биіктік санатында бірнеше мәрте жеңімпазы (чемпионы), ТМД ашық біріншіліктері жеңімпазы (2001, 2002), Қырғызстан ашық чемпионатының чемпионы (2001), &quot;Амангелді шыңына&quot; жалдамдыққа шығудан жеңімпазы (3999м.), ор. перепад высот: 2400-3970 м. в 2000 - 2001 жж., призер скоростного восхождения на пик Комсомола (4376 м.), перепад высот: 2300-4376м. в 2000 ж., за 2 ч 05 мин., ([[Шымбұлақ (шың)]]).

2001 - 2008 жылдар аралығында 20-дан астам 5-ші және 6-ші санат қиындықтағы биіктіктер бағындырды.

&quot;Қар барысы&quot; бағдарлама аясында бұрынғы [[КСРО]]-дағы ең биік 5-дің 2 шыңы бағындырылады:

[[Хан-Тәңірі]] (7010 м) - 2 рет 2000 ж.

[[Ленин шыңы]] (7142 м) - 2002 ж.,

2011 жылдың 14 желтоқсан күні &quot;Құрмет&quot; орденімен марапатталды.&lt;ref&gt;[http://tengrinews.kz/allsports/203829/ Максут Жумаев награжден орденом &quot;Курмет&quot;]&lt;/ref&gt;

Маңызды өрмелеулері:

8-ми тысячники: Шиша Пангма центральная (8012 м.) по классическому маршруту 5А 2000 ж.; Хидден (8068 м.) по классическому маршруту через Японский кулуар 6А 2001 г; Гашербрум II (8035 м.) по классическому маршруту с юго-запада 5Б 2001 ж.; Канченджанга (8586 м.) по классическому маршруту с юго-запада 6А 2002 г; Шиша Пангма (8046 м.) по классическому маршруту с севера 5А 2002 ж.; Нанга Парбат (8126 м.) по Диамирской стене маршруту Киншофера 6 А 2003 г; Броуд (8048 м.) по классическому маршруту с севера 5 Б 2003 ж.; попытка восхождения на К2 (8611 м) по классическому маршруту 2003 ж.; Макалу (8481 м.) по западному ребру маршруту Параго 6 Б 2004 ж.; Чо Ойю (8201 м.) по классическому маршруту с северо-запада 5 Б 2005 ж.; попытка восхождения на К2 (8611 м) по классическому маршруту 2005 ж., Дхаулагири (8167) по классическому маршруту 2006 ж.; Аннапурна (8091) по классическому с Сев по французскому маршруту 2006 ж.; Эверест (8848) с Севера по классическому маршруту 2007 ж.; попытка восхождения на К2 (8611 м) по классическому маршруту с севера 2007 ж., Манаслу (8163 м) по классическому маршруту 2008 ж.. өұғқәңі


Әкесі - Жұмаев Сағынтай ұбышұлы (1940-2005), партия қызметкері болған. Анасы - Жұмаева Ақзиба Мақзұмқызы (1944 ж. т.), зейнеткер, тіс дәрігері болып жұмыс істеген.
[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Батыс Қазақстан аграрлық университетінің]] ветеринарлық медицина факультетін (1998) ветеринар дәрігер мамандығы бойынша; «Қайнар» университетінің заң факультетін (2002) [[заңгер]] мамандығы бойынша бітірген.
*1993 жылдан - Батыс Қазақстан аграрлық университетінің студенті. 
*1998 жылдан - ҚР Қорғаныс министрлігі Орталық әскер спорт кпубының спорт комитетінде әскери қызметте.
*1999 жылдан - «НиКа» жарнама агенттігінің визуалды жарнама жөніндегі менеджері. 
*1999-2002 жылдары - «Қайнар» университетінің студенті. 
*2001 жылдан - тау сапарсерігі.
*2002 жылдан - «KazTransCom» ААҚ оңтүстік филиалының заңгері. 
*2005 жылдан - «Қағазы трейдинг» ЖШС әкімшілік бөлімінің маманы. 
*2007 жылдан - «Тайлан» АҚ» ЖШС заңгері. 
*2008 жылдан - Құрманғазы атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның дыбыс операторы.
*2009 жылдан бері - ҚР Қорғаныс министрлігі Орталық әскер спорт клубының спорт комитеті шарттық қызмет кіші сержанты, спорт ротасының спортшысы.

Қазақстанның биіктік сыныбындағы альпинизм бойынша бірнеше мәрте жүлдегері және чемпионы. Биіктік сыныбындағы альпинизм бойынша ТМД ашық біріншілігінің чемпионы және жүлдегері (2001, 2002). [[Альпинизм]] бойынша ҚР ашық біріншілігінің чемпионы (2001). 5-ші және 6-шы күрделілік дәрежесіндегі 20-дан астам өрлеуді жасаған (2001-2008). «Қар барысы» бағдарламасын орындау барысында бұрынғы КСРО аумағындағы ең биік 5 шыңның 2-ін бағындырған: Хан-Тәңірі (7 010 м) - 2 рет (2000); [[Мәрмәрлі қабырға]] (6 435 м) - қыс маусымында Шекарашы 5А шыңы арқылы шыққан (2001); [[Хан-Тәңірі]] тәжі - 5Б батыс тіреужарындағы 6-шы мұнара (2001); Ленин (7 142 м) - (2002). Альпинизмнен ҚР ашық біріншілігінің чемпионы (2001); [[Амангелді шыңы]]на шапшаң өрмелеу жарысының жүлдегері (3 999 м.), биіктік айырмасы - 2 400-3 970 м (2000-2001); Комсомол шыңына жылдам шығу жүлдегері (4 376 м), биіктік айырмасы - 2 300-4 376 м (2000). Халықаралық кластағы спорт шебері.

Әскери атағы - кіші сержант.&lt;br /&gt;

Үйленген. Жұбайы - Жұмаева Ольга Сергеевна (1976 ж. т.),
үй шаруасымен айналысады. Ұлы - Жұмаев Исатай (2008 ж. т.); қызы - Жұмаева Айлин (2009 ж. т.).&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:1977 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан альпинистері]]
[[Санат:Альпинистер]]</text>
      <sha1>3q50o5kkvx8f6rn3fmpb36776mlrpok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құмай тазы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110255</id>
    <revision>
      <id>3685187</id>
      <parentid>3684882</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46472-89</username>
        <id>184991</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */</comment>
      <origin>3685187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77940" sha1="hh8my5vc9139j1fngr9cd9sikki24qe" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{wikify}}
{{Ит тұқымы
|name       = Құмай тазы
|image      = Тазы040.jpg
|image_caption = Құмай тазы
|height     = 20см - 1м
|weight     = 600гр - 70кг
|country    = Қазақстан
|year       = 
|fcigroup   = 
|fcisection = 
|fcinum     = 
|fcistd     = 
|category   = 
|commons    = Tazi (dog)
|wikisource = 
}}
'''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар.

== Иттің таралуы мен түрі ==
Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы
тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан
шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым.
Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи
дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп
негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас
кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын
сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары
иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың
сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа
тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға
үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса
тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді.
Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын
тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі
ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті.
Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну
орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр
перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне &quot;туысқаны&quot;
деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген
тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған
ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа
райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды.

[[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер
кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына
айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың
атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым
заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]],
[[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі
көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға
пайдалану кеңінен етек алған.

Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың
дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]]
діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға
ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу
үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын
сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге
келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді
иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи
кезеңіне қарай бұл тұқымды &quot;турік-татар тазысы&quot; деп атауға
болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен
бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен
күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының
пайда болуына негіз етті...

Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге
келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы
құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана
жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді.

[[Махмұд Қашқари]]дің &quot;Диуани лұғат ат-түрік&quot; сөздігінде
(ХІғ.) &quot;тайған&quot; сөзін келтіріп, оған &quot;тазы, алғыр ит&quot; деген
анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны &quot;тайған&quot; деп атайды, ал,
өзге түркілерде тазыны &quot;тазы&quot;, &quot;тази&quot; деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық,
бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді

==&quot;Ит жақсысы - тазы&quot; туралы түсінік==
&quot;Ит жақсысы - тазы&quot; туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, &quot;италақаз&quot; дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек.

Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі,
италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай
ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. &quot;Қазалы,
Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты
бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет
естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік
төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол
жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан &quot;құмай&quot; деген лақап атқа ие болатын тазы
ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері
қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды.&quot;[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]]
Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: &quot;Сары ала
қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай
болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді&quot;. Бұл аңыздардан ит пен
қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді.

[[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік
өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың
кемерінде &quot;құмай ұясы&quot; деген, орны күркенің орнындай құстың
ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан
салынған ұя әлі тұр. &quot;Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы
қандай болды екен?&quot; - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты.
Қазақта &quot;құмай тазы&quot; деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды &quot;нағыз құмай тазы&quot;, - деп жатады.

==Құмай тазылардың тұқымы, түрі==
Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға
болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір
тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің
бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп
болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан
бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген.
Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара
түсті тазы бейнесінде бейнеленген.

&quot;Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ
даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді&quot;,— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]]
мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі
салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл
ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын
келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай
тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың
Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен
ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге
ұқсайды.

[[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]]
Аң қағатын итін қазақтар &quot;тазы&quot; атауының мәні парсының
&quot;таза, алғыр, жүйрік&quot; деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім
тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған,
ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін
деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы
[[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар
мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне
сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды.

Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған
тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының
отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз
жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде
шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың
ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет
еткен тұқым деп есептейді.

Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан
тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас
бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған
замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы
көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық
тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы
бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене,
қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын
туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі
жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта
таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда
болуына септігін тигізген.

Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек
айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің
көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын
иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады.

Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ
тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы
үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ
жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ
тәрізді болады. Ал бұған қоса &quot;дүрек&quot; (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі
қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл
тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың
аяқ тарамысын қиып жібереді.)

Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның
есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты
жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ,
иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге
өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады.
Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл,
жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады.
Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға
икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын
шығару деген кінаратқа ұрынбайды.

Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы;
таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп
бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар
жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, &quot;ұтылап&quot;
аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып
қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз,
сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды
өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы,
құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді.

==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар==
Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ
мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]]
бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен
құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең
соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар
табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс
деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің
оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған.
[[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен
таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары
арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан
кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын
лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да
таралған.

Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс,
түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы
және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см
аралығында.

Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі
қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол
өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады.
Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның
әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ.
екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын
британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп
тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да
жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі
Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен
апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған
тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған
дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған)
тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы
ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға
тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің
иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді
жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады.
Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа
жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей
сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі:
күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті
болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес.

Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. &quot;Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті&quot;,- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты.
Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады.

Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір
[[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты...

[[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]]
Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған.
Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж.
басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен
бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған
Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі.

==Тазы иттің бітімі туралы==
Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын
болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса
артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны,
ал құрсағы жіңішке болып қазақтар &quot;қаншырдай&quot; қатқан деп
атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын
өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде
есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы
ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды
құтқармайтын алғыр келеді.

Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының,
сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен
тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы
қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде
шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың
жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген.
Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп
тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады.
Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан
биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға
сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен
қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары
қарай томпайып кетеді.

Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын
құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық
омыртқаларынан басталады.

Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан,
пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек
жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан
кішілеу және жалпақ болып келеді.

Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған,
құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік
бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген,
ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады,
бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі
жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері
жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі
ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің)
ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан
ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті
алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші
және шеткі бақайларға бекиді.

Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының
мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және
құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң
қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары
басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте
өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады.

Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне
пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28,
ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады.
Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер
болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі
кішілеу тісті &quot;ит тіс&quot; дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін
атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан
1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер
бір-бірімен беттесіп келеді.

Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті
нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа
қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым
жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның
ұрғашысының құрсағына теңеп, &quot;қаншырдай қатқан&quot; құрсақ
деп есептейді.

Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер
суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда
көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға
аралығында жантая орналасқан.

[[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]]
Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу
тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып
озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын &quot;қақпақ&quot;
тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып
тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы
көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген,
ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы,
үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы
қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді.
Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып
жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды.

Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май
шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі
жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға
төзімді келетін себебі сондықтан.

Қазақтар &quot;есті жануар&quot; деп қасиет тұтатын иттің миы мен
сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу,
сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің
көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе
алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның
өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен
кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш
адамда 5x5 см. Иттер &quot;танауымен&quot; ұйықтайды, яғни ұйықтап
жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол
дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда
иіс пен із &quot;сезу&quot; үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті
иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар.

Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен
көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек
көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі
болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді).
Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады
екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын
арттыра түседі. Танауындағы &quot;мұрты&quot; мен &quot;сақалы&quot; түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады.

[[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]]
Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен
тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық
тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі
жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның
арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында
қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен
құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде.
Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының
бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ
қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді.

Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан,
жүгірген кезде артқы аяғы денесінің &quot;жалғасы&quot; тәрізді үйлесе
қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы
&quot;алып жүреді&quot;, ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының
дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген
мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''&lt;u&gt;стандарт&lt;/u&gt;'' іспетті
қабылданады.

Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық
нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің
артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни,
көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық
нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы
аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам
қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз
етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3
бөлігі алдыңғы аяққа түседі.

Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді,
жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы
алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы
аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген
кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі
селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ
бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды.
Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп
келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән
емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады.
[[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]]

Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы
аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге
артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне
жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы
ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен
құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле
жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар,
құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері
араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды»,
яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады.
Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады.

Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда,
ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі
қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес).
Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда
тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі
жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың
нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың
жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің
қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы
аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе
маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа
жүгіре алмайды.

Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс
жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата
кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің
бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан
жатқызуға көп көңіл бөледі.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: &quot;Алматыкітап&quot;, 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3&lt;/ref&gt;

== Құмай тазыларға қатысты наным-сенім==
Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы
сияқты иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп
алатын ырым бар.

''&quot;Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айыалдырған дәуірден бастау алады&quot;'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен
шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол.
Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі ит жейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана
емес көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз,
өзбек және татарларда сақталып қалған &quot;ит жейде&quot;, &quot;ит көйлек&quot;, &quot;эт кулмәк&quot; ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда
кигізеді. Ит көйлекті (ит жейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып,
шетін бүкпей, екі жаны тіккен жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқыңа
толысымен ит көйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя
берген.

Балалар итті қуып, тәттілерді алып мәз-мейрам болады,
итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып &quot;ит қуу&quot; деп аталады, мәні сәбидің пәле қаласын қырық жаны бар хайуан - ит
өзімен бірге алып кетеді-мыс деп сенген. Ал керісінше балаға
иттің жүйрік, ақылы озық алғыр қасиеттері дариды, сәби
күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік &quot;итжанды&quot;
(иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың,
ит көйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып
жүрсе пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, &quot;баланың періштесі
қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан&quot; деп сенген.

Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс
кебіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына
жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға
үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсым (итше күшіктесін) деген
ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем
бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке &quot;кет&quot; деп айтуға
тыйым салынған.

Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп,
көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда
итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына
қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]]
[[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол
үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң,
үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне
салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады.

Қазақта бұған ұқсас [[салт]] ұрын барған күйеуге &quot;ит ырылдатар&quot; салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда
алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қап ит боп ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл
салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас.
Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан
нанымның бірі бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде &quot;Онгонды
(аруақты) көкке ертіп шығады&quot; деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да
мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз. (қазақ
генеологиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей,
қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы
ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің
ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында
ұшырасқан екен. Бұл дом шығыстық көрші жұрттардан ауысқан
болуы ықтимал.

Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' &quot;тырнақалды&quot;'''
құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып,
қуанышқа кішігірім той жасайды.
Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып аң олжасын, әсіресе
түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл
аңшы үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі,
өлең-жырмен өткізеді.

Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе,
мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті
ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі
әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған
аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса,
аңшы құралына &quot;акрпык,&quot; деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай
етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса,
аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш
дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен
шайып жібереді де &quot;''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң ( қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген, Жүкті әйелге қоса серт&quot;'' деп &quot;серттескен&quot; соң шоқпен сырықтап тазалайды.

Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде
бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы &quot;Байлансын-ақ&quot; дейді. Ал: Байлансын-ақ&quot;, - деп ол бқрын айтса, сендер: &quot;Майлы шұжық айлансын-ақ&quot;,- деп тілектестік білдіреді.
Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан
да аңшы басқа сөзбен емес, &quot;Байлансын-ақ&quot; деп айқай салып
амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды
да буып, шырмап тастауды ойласа керек.

''&quot;Соңғы түйенің жугі ауыр...&quot;'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: &quot;Ит жеті ырыстың біреуі&quot;,
''&quot;Итті тепкен ырысты тебеді&quot;'' деп шаңырақтың құт-берекесі,
ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне
сан қайталанатын, мәтелге айналған &quot;соңғы түйенің жүгі ауыр&quot;
тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы
сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған.

Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп,
ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш
қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып,
түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі
жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның &quot;итаяғы&quot; да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене
бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. &quot;Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк
әбден тиеліп болған соң &quot;соңғы түйенің жүгі ауыр&quot; дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің
ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]]
пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі.

Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып,
әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа
жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі
шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға
&quot;итаяқтан&quot; су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын
малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен
ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге
оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады.

&quot;Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес&quot; деп тойып тұрса
да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт.
Өйткені, &quot;аш ит үреген де өреген&quot; деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген.

Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген
[[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады.
Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек
өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып
қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. &quot;Ит тию&quot;
(мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан
айығады дейді. Ал &quot;ит ауруына&quot; ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін
баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға
сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан
айығады дейді халық медицинасында&quot; Аталған &quot;ит тию&quot; және
&quot;ит ауру&quot; сырқаттарын бойында &quot;ит жыны бар&quot; (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды.
Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды,
немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан
бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан
басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың
тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген.

Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан &quot;ит жыны&quot; барлары иттің
қылығын көрсетіп &quot;бақсылық&quot; ойнаған. Сонымен бірге олар
дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты
болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған
болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып
жібереді деп нанған.&quot;
Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай
қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай &quot;кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған&quot;, - дейді
көзқарақты ақсақалдар.

Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін
итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''&quot;Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес&quot;,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ
еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық.
Итті атып өлтірген адам &quot;иттің қарғысына&quot; қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың
қаріне ұшырайды деп сенген.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
'''&quot;Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы&quot;''' деген атам [[қазақ]]
тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай
тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде
сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда
[[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке
әйгілі тұқымның және тазының &quot;қарғыбауы&quot; да қымбатқа
түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар
арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі &quot;итше
ырылдасып&quot;, &quot;араз болып кетеді&quot; деп сақтандырады.
&quot;Иттің шені - қарғыбау&quot; дейтін қазақтар иелі күшіктің
мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен
салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі
бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны &quot;арғы&quot;, ал
оған байланғанын &quot;бау&quot; дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен
қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді.

Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де
оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның
ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат
үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын
5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді.

Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат,
алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте
тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит
&quot;сыбағасына&quot; қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ
отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында
әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны
барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып
&quot;ауыздандырып&quot; баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға
қосады. Алғаш аң алған кезінде &quot;тырнақ алды&quot; деп аталатын
той жасайды.

1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы
Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан
түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға
қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары
қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген
ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай
елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған
болыс: ''&quot;Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді&quot;'',- деген заңға
қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын
тазыға айырбастап алады.

Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны
қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын
болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген.
Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны
өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде
ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір
құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен.

Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел
арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''&quot;[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе
деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады.
Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: &quot;Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар&quot;.''

Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8
қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.)
солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды
ашаршылықтан құтқарған тазыны халық:
&lt;poem&gt;'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''&lt;/poem&gt; - деп ілтипатпен еске алып отырады.

[[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Ит тұқымдары]]</text>
      <sha1>hh8my5vc9139j1fngr9cd9sikki24qe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>МузАРТ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120001</id>
    <revision>
      <id>3685112</id>
      <parentid>3633267</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Жетістіктері: 2026 жылғы мемлекеттік марапаттар («Парасат», «Құрмет») дереккөздермен қосылды</comment>
      <origin>3685112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11568" sha1="4xlcuqg3l4q2lp7l8tkqojxk27136uy" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = МузАРТ
 |Шынайы атауы        =
 |Логотипі            = 
 |Логотип ені         = 
 |Суреті              =MuzART.jpg 
 |Сурет тақырыбы      = МузАРТ&lt;br /&gt;
Солдан оңға қарай:  Кенжебек Жанәбілов,  Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев.
 |Сурет ені           = 300px
 |Фон                 = 
 |Жанры               =  эстрада
 |Белсенділік жылдары     = 2001 — осы уақытқа дейін
 |Мемлекет            = {{KAZ}}
 |Қайдан              = Алматы
 |Тілі                = [[қазақ тілі|қазақша]]
 |Басқаша атауы       = 
 |Лейблы              = 
 |Басқа да жобалары   = Меломен
 |Құрамы              = [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]]
 |Бұрынғы қатысушылары    = [[Мақсат Базарбаев]], Болат Жолдасов
 |Сайты               = [http://www.via-muzart.kz/ via-muzart.kz]
}}
'''МузАРТ''' — [[Қазақстан]]дық вокалды-аспапты ансамбль. «МузАРТ» – көне түркі тілінен шыққан, «УЗ» – сал, сері, тағы сол сияқты ер азаматқа тән қасиеттерді, ал «АРТ» - биік, шың, [[тау]] деген мағынаны білдіреді.

Топ алғаш құрылғанда құрамында үш әнші өнер көрсетсе, қазіргі уақытта ВИА сегіз мүшеден тұрады: [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]], Ғалымжан Артықбаев, Ерлан Құлахметов, Бексұлтан Арман, Ерік Жасақбаев. Сонымен қатар, топтың құрамында [[Мақсат Базарбаев]] және Болат Жолдасовтар өнер көрсетті. Топ құрылғалы бері топтың арт-директоры қызметін Ерлан Жүнісбай, музыкалық продюсері қызметін Бексұлтан Арман атқарып келеді.

== Топтың тарихы ==
[[Сурет:Muzart ансамблі.jpg|thumb|250px|right|МузАРТ ансамблі]]
МузАРТ тобы 2001 жылдың сәуір айында құрамында Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев және Мақсат Базарбаев бар [[трио]] ретінде құрылған. Топтың алғашқы орындаған әні – [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған [[Қанат Ибраимов]]тың «Сенің көзің» атты шығармасы. Бұл әнді олар алғаш рет Алтынбек Қоразбаевтің концертіне алып шығады. Содан бері МузАРТ елге таныла бастайды.

* [[2003 жыл|2003]] жылы 16-17 желтоқсан «Өз елім» атты жеке концерті өтті. 
* [[2003 жыл|2003]] - [[2004 жыл|2004]] [[Қытай|Қытай Халық Республикасында]] және [[Ресей]]де ән сапары өтті.
* [[2005 жыл]]ы топ мүшелерінің бірі Мақсат Базарбаев жеке әншілік жолына түсіп, орнына топтың жаңа мүшесі ретінде [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілов]] келеді. 
* [[2006 жыл]]ы [[Түркия]] елінде жеке концертін берді.
* [[2007 жыл]]ы «МузАРТтың» құрамы кеңейтіліп, топ вокалды – аспапты ансамбль ретінде өз жұмысын бастады.
* [[2008 жыл]]ы мамырда «МузАРТ» ансамблінің есеп беру концерті өтті.
* [[2008 жыл]]ы 14 желтоқсан Ансамбль Ресейдің [[Санкт-Петербург]] қаласында жеке концертін берді.
* [[2009 жыл]]ы [[Алматы облысы]]ндағы «Максимум» Акционерлік Қоғамы өнімдерінің біріне ансамбльдің атын беруді ұсынды. 
* [[2011 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 10 жыл толуына байланысты 27 сәуір күні Астана қаласындағы «Қазақстан» орталық концерт залында мерейтойлық концертері өткізіледі.
* [[2013 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 12 жыл толуына байланысты 20 сәуір күні Алматы қаласындағы Республика Сарайында концерт берді.&lt;ref name=Appliances&gt;[http://www.via-muzart.kz Топтың тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[2016 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 15 жыл толуына орай 8 шілде күні Астанада &quot;Қазақстан&quot; орталық концерт залында үлкен концерттерін берді.
* [[2021 жыл]]ы «МузАрт» тобына 20 жыл толды&lt;ref&gt;[https://qazradio.fm/kz/news/14810/ Мейрамбек Бесбаев: Музарт тобы 20 жасқа келеді! qazradio.fm]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html Назарбаев поздравил группу &quot;МузАРТ&quot; с 20-летием] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220906030327/https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html |date=2022-09-06 }}&lt;/ref&gt;.
* [[2026 жыл|2026]] жылы «МузАрт» тобына 20 жыл толды

== Шығармашылығы ==
«МузАРТ» вокалды-аспапты ансамблінің орындайтын әндерінің көпшілігі эстрада жанрына жататын шығармалар. Сонымен қатар, ансамбль репертуарынан халық әндері мен ретро әндерді де табуға болады. 2011 жылға дейінгі он жылдық тарихында 46 ән жазған. Олардың қатарында «Өз елім», «Шынарым», «Шашбаулым», «Қазақтай ел қайда», «Сағындым Алматымды», «Үшқоңыр», «Анаға сәлем», «Қайран көңіл» атты әндері бар. 

4 альбомы жарық көрген: 
* «Сенің көзің» (2003)
* «Әттең-ай» (2005)
* «Есіңе ал» (2007) &lt;ref name=Appliances/&gt;
*«Рахмет саған туған ел» (2014)

=== Жеке альбомдары ===
'''Мейрамбек Бесбаев'''

* «Ән-термелер»
* «Аяулыма»

'''Сәкен Майғазиев'''

* «Бал әнім» (2012)

'''Кенжебек Жанәбілев'''

* «Сағыныш, тамшылары»

== Жетістіктері ==
«МузАРТ» тобының әншілері — «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығының лауреаттары және Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері&lt;ref name=&quot;qc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title=&quot;МузАРТ-25&quot; концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Алтын Самұрық «Ұлттық үздік әнші жүлдесі» жобасының он үздігінің қатарына енген.
2013 жылы қыркүйекте MUZZONE телеарнасынын ЕМА премиясында МузАРТ тобы &quot;Үздік ұжым&quot; номинациясын жеңіп алды.
* 2026 жылғы мамырда топтың негізін қалаушы және солисі Мейрамбек Бесбаев «Парасат» орденімен марапатталды&lt;ref name=&quot;zk-bes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы маусымда Алматы қаласы әкімінің орынбасары Абзал Нүкенов Сәкен Майғазиевке «Парасат» орденін, Кенжебек Жанәбіловке «Құрмет» орденін тапсырды&lt;ref name=&quot;q365&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.qaz365.kz/culture/21417-solisty-muzart-i-drugie-deiateli-kultury-poluchili-gosnagrady-v-almaty/|title=Солисты «МузАРТ» и другие деятели культуры получили госнаграды в Алматы|website=Qaz365.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

==Топ мүшелері==
* '''Сәкен Майғазиев''' - 1975 жылы 1 қаңтарда [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған. 1997 жылы үйленген, әйелінің аты - Динара, ұлының аты - Әділет 1998 жылы дүниеге келген, қызы - Раяна 2014 жылы дүниеге келген, қызы - Мариам (2016). 
* '''Мейрамбек Бесбаев''' - 1976 жылы 8 қарашада [[Жамбыл облысы]], [[Меркі ауданы]]нда туған. Үйленген. Жарының есімі - Мархабат, қызы - Кәусар, ұлы - Әбухайыр (2015).
* '''Кенжебек Жанәбілов''' - 1982 жылы 14 шілдеде [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған. 2005 жылы топ құрамындағы Мақсат Базарбаевтің орнына келген. Бір ұл, екі қыздың әкесі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.via-muzart.kz/ Топтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}
* [https://nodir.net/artist/muzart/ Песни МузАрт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808234434/https://nodir.net/artist/muzart/ |date=2018-08-08 }}
* [https://bisyor.net/tags/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D1%80%D1%82+2018/ https://bisyor.net/tags/МузАрт+2018/]

[[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]]
[[Санат:2001 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>4xlcuqg3l4q2lp7l8tkqojxk27136uy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685113</id>
      <parentid>3685112</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Тарих: 2026 жылғы мерейтой түзетілді (25 жыл, «МузАРТ-25» концерті)</comment>
      <origin>3685113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11972" sha1="0vzwh9cwp68jc7411vak3kp6fyd1vw3" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = МузАРТ
 |Шынайы атауы        =
 |Логотипі            = 
 |Логотип ені         = 
 |Суреті              =MuzART.jpg 
 |Сурет тақырыбы      = МузАРТ&lt;br /&gt;
Солдан оңға қарай:  Кенжебек Жанәбілов,  Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев.
 |Сурет ені           = 300px
 |Фон                 = 
 |Жанры               =  эстрада
 |Белсенділік жылдары     = 2001 — осы уақытқа дейін
 |Мемлекет            = {{KAZ}}
 |Қайдан              = Алматы
 |Тілі                = [[қазақ тілі|қазақша]]
 |Басқаша атауы       = 
 |Лейблы              = 
 |Басқа да жобалары   = Меломен
 |Құрамы              = [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]]
 |Бұрынғы қатысушылары    = [[Мақсат Базарбаев]], Болат Жолдасов
 |Сайты               = [http://www.via-muzart.kz/ via-muzart.kz]
}}
'''МузАРТ''' — [[Қазақстан]]дық вокалды-аспапты ансамбль. «МузАРТ» – көне түркі тілінен шыққан, «УЗ» – сал, сері, тағы сол сияқты ер азаматқа тән қасиеттерді, ал «АРТ» - биік, шың, [[тау]] деген мағынаны білдіреді.

Топ алғаш құрылғанда құрамында үш әнші өнер көрсетсе, қазіргі уақытта ВИА сегіз мүшеден тұрады: [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]], Ғалымжан Артықбаев, Ерлан Құлахметов, Бексұлтан Арман, Ерік Жасақбаев. Сонымен қатар, топтың құрамында [[Мақсат Базарбаев]] және Болат Жолдасовтар өнер көрсетті. Топ құрылғалы бері топтың арт-директоры қызметін Ерлан Жүнісбай, музыкалық продюсері қызметін Бексұлтан Арман атқарып келеді.

== Топтың тарихы ==
[[Сурет:Muzart ансамблі.jpg|thumb|250px|right|МузАРТ ансамблі]]
МузАРТ тобы 2001 жылдың сәуір айында құрамында Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев және Мақсат Базарбаев бар [[трио]] ретінде құрылған. Топтың алғашқы орындаған әні – [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған [[Қанат Ибраимов]]тың «Сенің көзің» атты шығармасы. Бұл әнді олар алғаш рет Алтынбек Қоразбаевтің концертіне алып шығады. Содан бері МузАРТ елге таныла бастайды.

* [[2003 жыл|2003]] жылы 16-17 желтоқсан «Өз елім» атты жеке концерті өтті. 
* [[2003 жыл|2003]] - [[2004 жыл|2004]] [[Қытай|Қытай Халық Республикасында]] және [[Ресей]]де ән сапары өтті.
* [[2005 жыл]]ы топ мүшелерінің бірі Мақсат Базарбаев жеке әншілік жолына түсіп, орнына топтың жаңа мүшесі ретінде [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілов]] келеді. 
* [[2006 жыл]]ы [[Түркия]] елінде жеке концертін берді.
* [[2007 жыл]]ы «МузАРТтың» құрамы кеңейтіліп, топ вокалды – аспапты ансамбль ретінде өз жұмысын бастады.
* [[2008 жыл]]ы мамырда «МузАРТ» ансамблінің есеп беру концерті өтті.
* [[2008 жыл]]ы 14 желтоқсан Ансамбль Ресейдің [[Санкт-Петербург]] қаласында жеке концертін берді.
* [[2009 жыл]]ы [[Алматы облысы]]ндағы «Максимум» Акционерлік Қоғамы өнімдерінің біріне ансамбльдің атын беруді ұсынды. 
* [[2011 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 10 жыл толуына байланысты 27 сәуір күні Астана қаласындағы «Қазақстан» орталық концерт залында мерейтойлық концертері өткізіледі.
* [[2013 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 12 жыл толуына байланысты 20 сәуір күні Алматы қаласындағы Республика Сарайында концерт берді.&lt;ref name=Appliances&gt;[http://www.via-muzart.kz Топтың тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[2016 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 15 жыл толуына орай 8 шілде күні Астанада &quot;Қазақстан&quot; орталық концерт залында үлкен концерттерін берді.
* [[2021 жыл]]ы «МузАрт» тобына 20 жыл толды&lt;ref&gt;[https://qazradio.fm/kz/news/14810/ Мейрамбек Бесбаев: Музарт тобы 20 жасқа келеді! qazradio.fm]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html Назарбаев поздравил группу &quot;МузАРТ&quot; с 20-летием] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220906030327/https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html |date=2022-09-06 }}&lt;/ref&gt;.
* [[2026 жыл|2026]] жылы «МузАРТ» тобына 25 жыл толды; 10 наурызда «МузАРТ-25» мерейтойлық концерті өтті&lt;ref name=&quot;qc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title=&quot;МузАРТ-25&quot; концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
«МузАРТ» вокалды-аспапты ансамблінің орындайтын әндерінің көпшілігі эстрада жанрына жататын шығармалар. Сонымен қатар, ансамбль репертуарынан халық әндері мен ретро әндерді де табуға болады. 2011 жылға дейінгі он жылдық тарихында 46 ән жазған. Олардың қатарында «Өз елім», «Шынарым», «Шашбаулым», «Қазақтай ел қайда», «Сағындым Алматымды», «Үшқоңыр», «Анаға сәлем», «Қайран көңіл» атты әндері бар. 

4 альбомы жарық көрген: 
* «Сенің көзің» (2003)
* «Әттең-ай» (2005)
* «Есіңе ал» (2007) &lt;ref name=Appliances/&gt;
*«Рахмет саған туған ел» (2014)

=== Жеке альбомдары ===
'''Мейрамбек Бесбаев'''

* «Ән-термелер»
* «Аяулыма»

'''Сәкен Майғазиев'''

* «Бал әнім» (2012)

'''Кенжебек Жанәбілев'''

* «Сағыныш, тамшылары»

== Жетістіктері ==
«МузАРТ» тобының әншілері — «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығының лауреаттары және Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері&lt;ref name=&quot;qc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title=&quot;МузАРТ-25&quot; концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Алтын Самұрық «Ұлттық үздік әнші жүлдесі» жобасының он үздігінің қатарына енген.
2013 жылы қыркүйекте MUZZONE телеарнасынын ЕМА премиясында МузАРТ тобы &quot;Үздік ұжым&quot; номинациясын жеңіп алды.
* 2026 жылғы мамырда топтың негізін қалаушы және солисі Мейрамбек Бесбаев «Парасат» орденімен марапатталды&lt;ref name=&quot;zk-bes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы маусымда Алматы қаласы әкімінің орынбасары Абзал Нүкенов Сәкен Майғазиевке «Парасат» орденін, Кенжебек Жанәбіловке «Құрмет» орденін тапсырды&lt;ref name=&quot;q365&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.qaz365.kz/culture/21417-solisty-muzart-i-drugie-deiateli-kultury-poluchili-gosnagrady-v-almaty/|title=Солисты «МузАРТ» и другие деятели культуры получили госнаграды в Алматы|website=Qaz365.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

==Топ мүшелері==
* '''Сәкен Майғазиев''' - 1975 жылы 1 қаңтарда [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған. 1997 жылы үйленген, әйелінің аты - Динара, ұлының аты - Әділет 1998 жылы дүниеге келген, қызы - Раяна 2014 жылы дүниеге келген, қызы - Мариам (2016). 
* '''Мейрамбек Бесбаев''' - 1976 жылы 8 қарашада [[Жамбыл облысы]], [[Меркі ауданы]]нда туған. Үйленген. Жарының есімі - Мархабат, қызы - Кәусар, ұлы - Әбухайыр (2015).
* '''Кенжебек Жанәбілов''' - 1982 жылы 14 шілдеде [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған. 2005 жылы топ құрамындағы Мақсат Базарбаевтің орнына келген. Бір ұл, екі қыздың әкесі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.via-muzart.kz/ Топтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}
* [https://nodir.net/artist/muzart/ Песни МузАрт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808234434/https://nodir.net/artist/muzart/ |date=2018-08-08 }}
* [https://bisyor.net/tags/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D1%80%D1%82+2018/ https://bisyor.net/tags/МузАрт+2018/]

[[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]]
[[Санат:2001 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>0vzwh9cwp68jc7411vak3kp6fyd1vw3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685114</id>
      <parentid>3685113</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Топ мүшелері: тірі адамдардың отбасы туралы дереккөзсіз мәліметтер алынды (ТЖА ережесі)</comment>
      <origin>3685114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11562" sha1="jrhes0jkqg1od0rmv0khhfkb6wtaakc" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = МузАРТ
 |Шынайы атауы        =
 |Логотипі            = 
 |Логотип ені         = 
 |Суреті              =MuzART.jpg 
 |Сурет тақырыбы      = МузАРТ&lt;br /&gt;
Солдан оңға қарай:  Кенжебек Жанәбілов,  Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев.
 |Сурет ені           = 300px
 |Фон                 = 
 |Жанры               =  эстрада
 |Белсенділік жылдары     = 2001 — осы уақытқа дейін
 |Мемлекет            = {{KAZ}}
 |Қайдан              = Алматы
 |Тілі                = [[қазақ тілі|қазақша]]
 |Басқаша атауы       = 
 |Лейблы              = 
 |Басқа да жобалары   = Меломен
 |Құрамы              = [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]]
 |Бұрынғы қатысушылары    = [[Мақсат Базарбаев]], Болат Жолдасов
 |Сайты               = [http://www.via-muzart.kz/ via-muzart.kz]
}}
'''МузАРТ''' — [[Қазақстан]]дық вокалды-аспапты ансамбль. «МузАРТ» – көне түркі тілінен шыққан, «УЗ» – сал, сері, тағы сол сияқты ер азаматқа тән қасиеттерді, ал «АРТ» - биік, шың, [[тау]] деген мағынаны білдіреді.

Топ алғаш құрылғанда құрамында үш әнші өнер көрсетсе, қазіргі уақытта ВИА сегіз мүшеден тұрады: [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]], Ғалымжан Артықбаев, Ерлан Құлахметов, Бексұлтан Арман, Ерік Жасақбаев. Сонымен қатар, топтың құрамында [[Мақсат Базарбаев]] және Болат Жолдасовтар өнер көрсетті. Топ құрылғалы бері топтың арт-директоры қызметін Ерлан Жүнісбай, музыкалық продюсері қызметін Бексұлтан Арман атқарып келеді.

== Топтың тарихы ==
[[Сурет:Muzart ансамблі.jpg|thumb|250px|right|МузАРТ ансамблі]]
МузАРТ тобы 2001 жылдың сәуір айында құрамында Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев және Мақсат Базарбаев бар [[трио]] ретінде құрылған. Топтың алғашқы орындаған әні – [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған [[Қанат Ибраимов]]тың «Сенің көзің» атты шығармасы. Бұл әнді олар алғаш рет Алтынбек Қоразбаевтің концертіне алып шығады. Содан бері МузАРТ елге таныла бастайды.

* [[2003 жыл|2003]] жылы 16-17 желтоқсан «Өз елім» атты жеке концерті өтті. 
* [[2003 жыл|2003]] - [[2004 жыл|2004]] [[Қытай|Қытай Халық Республикасында]] және [[Ресей]]де ән сапары өтті.
* [[2005 жыл]]ы топ мүшелерінің бірі Мақсат Базарбаев жеке әншілік жолына түсіп, орнына топтың жаңа мүшесі ретінде [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілов]] келеді. 
* [[2006 жыл]]ы [[Түркия]] елінде жеке концертін берді.
* [[2007 жыл]]ы «МузАРТтың» құрамы кеңейтіліп, топ вокалды – аспапты ансамбль ретінде өз жұмысын бастады.
* [[2008 жыл]]ы мамырда «МузАРТ» ансамблінің есеп беру концерті өтті.
* [[2008 жыл]]ы 14 желтоқсан Ансамбль Ресейдің [[Санкт-Петербург]] қаласында жеке концертін берді.
* [[2009 жыл]]ы [[Алматы облысы]]ндағы «Максимум» Акционерлік Қоғамы өнімдерінің біріне ансамбльдің атын беруді ұсынды. 
* [[2011 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 10 жыл толуына байланысты 27 сәуір күні Астана қаласындағы «Қазақстан» орталық концерт залында мерейтойлық концертері өткізіледі.
* [[2013 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 12 жыл толуына байланысты 20 сәуір күні Алматы қаласындағы Республика Сарайында концерт берді.&lt;ref name=Appliances&gt;[http://www.via-muzart.kz Топтың тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[2016 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 15 жыл толуына орай 8 шілде күні Астанада &quot;Қазақстан&quot; орталық концерт залында үлкен концерттерін берді.
* [[2021 жыл]]ы «МузАрт» тобына 20 жыл толды&lt;ref&gt;[https://qazradio.fm/kz/news/14810/ Мейрамбек Бесбаев: Музарт тобы 20 жасқа келеді! qazradio.fm]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html Назарбаев поздравил группу &quot;МузАРТ&quot; с 20-летием] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220906030327/https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html |date=2022-09-06 }}&lt;/ref&gt;.
* [[2026 жыл|2026]] жылы «МузАРТ» тобына 25 жыл толды; 10 наурызда «МузАРТ-25» мерейтойлық концерті өтті&lt;ref name=&quot;qc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title=&quot;МузАРТ-25&quot; концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
«МузАРТ» вокалды-аспапты ансамблінің орындайтын әндерінің көпшілігі эстрада жанрына жататын шығармалар. Сонымен қатар, ансамбль репертуарынан халық әндері мен ретро әндерді де табуға болады. 2011 жылға дейінгі он жылдық тарихында 46 ән жазған. Олардың қатарында «Өз елім», «Шынарым», «Шашбаулым», «Қазақтай ел қайда», «Сағындым Алматымды», «Үшқоңыр», «Анаға сәлем», «Қайран көңіл» атты әндері бар. 

4 альбомы жарық көрген: 
* «Сенің көзің» (2003)
* «Әттең-ай» (2005)
* «Есіңе ал» (2007) &lt;ref name=Appliances/&gt;
*«Рахмет саған туған ел» (2014)

=== Жеке альбомдары ===
'''Мейрамбек Бесбаев'''

* «Ән-термелер»
* «Аяулыма»

'''Сәкен Майғазиев'''

* «Бал әнім» (2012)

'''Кенжебек Жанәбілев'''

* «Сағыныш, тамшылары»

== Жетістіктері ==
«МузАРТ» тобының әншілері — «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығының лауреаттары және Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері&lt;ref name=&quot;qc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title=&quot;МузАРТ-25&quot; концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Алтын Самұрық «Ұлттық үздік әнші жүлдесі» жобасының он үздігінің қатарына енген.
2013 жылы қыркүйекте MUZZONE телеарнасынын ЕМА премиясында МузАРТ тобы &quot;Үздік ұжым&quot; номинациясын жеңіп алды.
* 2026 жылғы мамырда топтың негізін қалаушы және солисі Мейрамбек Бесбаев «Парасат» орденімен марапатталды&lt;ref name=&quot;zk-bes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы маусымда Алматы қаласы әкімінің орынбасары Абзал Нүкенов Сәкен Майғазиевке «Парасат» орденін, Кенжебек Жанәбіловке «Құрмет» орденін тапсырды&lt;ref name=&quot;q365&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.qaz365.kz/culture/21417-solisty-muzart-i-drugie-deiateli-kultury-poluchili-gosnagrady-v-almaty/|title=Солисты «МузАРТ» и другие деятели культуры получили госнаграды в Алматы|website=Qaz365.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

==Топ мүшелері==
* '''Сәкен Майғазиев''' — 1975 жылы 1 қаңтарда [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған.
* '''Мейрамбек Бесбаев''' — 1976 жылы 8 қарашада [[Жамбыл облысы]], [[Меркі ауданы]]нда туған.
* '''Кенжебек Жанәбілов''' — 1982 жылы 14 шілдеде [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған. 2005 жылы топ құрамындағы Мақсат Базарбаевтің орнына келген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.via-muzart.kz/ Топтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}
* [https://nodir.net/artist/muzart/ Песни МузАрт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808234434/https://nodir.net/artist/muzart/ |date=2018-08-08 }}
* [https://bisyor.net/tags/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D1%80%D1%82+2018/ https://bisyor.net/tags/МузАрт+2018/]

[[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]]
[[Санат:2001 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>jrhes0jkqg1od0rmv0khhfkb6wtaakc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685127</id>
      <parentid>3685114</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Жетістіктері: 2006 жылғы «Дарын» сыйлығы (Үкімет қаулысы № 1218)</comment>
      <origin>3685127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12132" sha1="05xzuq79xq9ae1azwin1qn3knbemfoe" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = МузАРТ
 |Шынайы атауы        =
 |Логотипі            = 
 |Логотип ені         = 
 |Суреті              =MuzART.jpg 
 |Сурет тақырыбы      = МузАРТ&lt;br /&gt;
Солдан оңға қарай:  Кенжебек Жанәбілов,  Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев.
 |Сурет ені           = 300px
 |Фон                 = 
 |Жанры               =  эстрада
 |Белсенділік жылдары     = 2001 — осы уақытқа дейін
 |Мемлекет            = {{KAZ}}
 |Қайдан              = Алматы
 |Тілі                = [[қазақ тілі|қазақша]]
 |Басқаша атауы       = 
 |Лейблы              = 
 |Басқа да жобалары   = Меломен
 |Құрамы              = [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]]
 |Бұрынғы қатысушылары    = [[Мақсат Базарбаев]], Болат Жолдасов
 |Сайты               = [http://www.via-muzart.kz/ via-muzart.kz]
}}
'''МузАРТ''' — [[Қазақстан]]дық вокалды-аспапты ансамбль. «МузАРТ» – көне түркі тілінен шыққан, «УЗ» – сал, сері, тағы сол сияқты ер азаматқа тән қасиеттерді, ал «АРТ» - биік, шың, [[тау]] деген мағынаны білдіреді.

Топ алғаш құрылғанда құрамында үш әнші өнер көрсетсе, қазіргі уақытта ВИА сегіз мүшеден тұрады: [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]], Ғалымжан Артықбаев, Ерлан Құлахметов, Бексұлтан Арман, Ерік Жасақбаев. Сонымен қатар, топтың құрамында [[Мақсат Базарбаев]] және Болат Жолдасовтар өнер көрсетті. Топ құрылғалы бері топтың арт-директоры қызметін Ерлан Жүнісбай, музыкалық продюсері қызметін Бексұлтан Арман атқарып келеді.

== Топтың тарихы ==
[[Сурет:Muzart ансамблі.jpg|thumb|250px|right|МузАРТ ансамблі]]
МузАРТ тобы 2001 жылдың сәуір айында құрамында Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев және Мақсат Базарбаев бар [[трио]] ретінде құрылған. Топтың алғашқы орындаған әні – [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған [[Қанат Ибраимов]]тың «Сенің көзің» атты шығармасы. Бұл әнді олар алғаш рет Алтынбек Қоразбаевтің концертіне алып шығады. Содан бері МузАРТ елге таныла бастайды.

* [[2003 жыл|2003]] жылы 16-17 желтоқсан «Өз елім» атты жеке концерті өтті. 
* [[2003 жыл|2003]] - [[2004 жыл|2004]] [[Қытай|Қытай Халық Республикасында]] және [[Ресей]]де ән сапары өтті.
* [[2005 жыл]]ы топ мүшелерінің бірі Мақсат Базарбаев жеке әншілік жолына түсіп, орнына топтың жаңа мүшесі ретінде [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілов]] келеді. 
* [[2006 жыл]]ы [[Түркия]] елінде жеке концертін берді.
* [[2007 жыл]]ы «МузАРТтың» құрамы кеңейтіліп, топ вокалды – аспапты ансамбль ретінде өз жұмысын бастады.
* [[2008 жыл]]ы мамырда «МузАРТ» ансамблінің есеп беру концерті өтті.
* [[2008 жыл]]ы 14 желтоқсан Ансамбль Ресейдің [[Санкт-Петербург]] қаласында жеке концертін берді.
* [[2009 жыл]]ы [[Алматы облысы]]ндағы «Максимум» Акционерлік Қоғамы өнімдерінің біріне ансамбльдің атын беруді ұсынды. 
* [[2011 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 10 жыл толуына байланысты 27 сәуір күні Астана қаласындағы «Қазақстан» орталық концерт залында мерейтойлық концертері өткізіледі.
* [[2013 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 12 жыл толуына байланысты 20 сәуір күні Алматы қаласындағы Республика Сарайында концерт берді.&lt;ref name=Appliances&gt;[http://www.via-muzart.kz Топтың тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[2016 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 15 жыл толуына орай 8 шілде күні Астанада &quot;Қазақстан&quot; орталық концерт залында үлкен концерттерін берді.
* [[2021 жыл]]ы «МузАрт» тобына 20 жыл толды&lt;ref&gt;[https://qazradio.fm/kz/news/14810/ Мейрамбек Бесбаев: Музарт тобы 20 жасқа келеді! qazradio.fm]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html Назарбаев поздравил группу &quot;МузАРТ&quot; с 20-летием] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220906030327/https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html |date=2022-09-06 }}&lt;/ref&gt;.
* [[2026 жыл|2026]] жылы «МузАРТ» тобына 25 жыл толды; 10 наурызда «МузАРТ-25» мерейтойлық концерті өтті&lt;ref name=&quot;qc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title=&quot;МузАРТ-25&quot; концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
«МузАРТ» вокалды-аспапты ансамблінің орындайтын әндерінің көпшілігі эстрада жанрына жататын шығармалар. Сонымен қатар, ансамбль репертуарынан халық әндері мен ретро әндерді де табуға болады. 2011 жылға дейінгі он жылдық тарихында 46 ән жазған. Олардың қатарында «Өз елім», «Шынарым», «Шашбаулым», «Қазақтай ел қайда», «Сағындым Алматымды», «Үшқоңыр», «Анаға сәлем», «Қайран көңіл» атты әндері бар. 

4 альбомы жарық көрген: 
* «Сенің көзің» (2003)
* «Әттең-ай» (2005)
* «Есіңе ал» (2007) &lt;ref name=Appliances/&gt;
*«Рахмет саған туған ел» (2014)

=== Жеке альбомдары ===
'''Мейрамбек Бесбаев'''

* «Ән-термелер»
* «Аяулыма»

'''Сәкен Майғазиев'''

* «Бал әнім» (2012)

'''Кенжебек Жанәбілев'''

* «Сағыныш, тамшылары»

== Жетістіктері ==
«МузАРТ» тобының әншілері — «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығының лауреаттары және Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері&lt;ref name=&quot;qc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title=&quot;МузАРТ-25&quot; концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Алтын Самұрық «Ұлттық үздік әнші жүлдесі» жобасының он үздігінің қатарына енген.
2013 жылы қыркүйекте MUZZONE телеарнасынын ЕМА премиясында МузАРТ тобы &quot;Үздік ұжым&quot; номинациясын жеңіп алды.
* 2006 жыл — Бесбаев, Жанәбілов және Майғазиев «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының («Эстрада» номинациясы) лауреаты атанды&lt;ref name=&quot;dec06&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы мамырда топтың негізін қалаушы және солисі Мейрамбек Бесбаев «Парасат» орденімен марапатталды&lt;ref name=&quot;zk-bes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы маусымда Алматы қаласы әкімінің орынбасары Абзал Нүкенов Сәкен Майғазиевке «Парасат» орденін, Кенжебек Жанәбіловке «Құрмет» орденін тапсырды&lt;ref name=&quot;q365&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.qaz365.kz/culture/21417-solisty-muzart-i-drugie-deiateli-kultury-poluchili-gosnagrady-v-almaty/|title=Солисты «МузАРТ» и другие деятели культуры получили госнаграды в Алматы|website=Qaz365.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

==Топ мүшелері==
* '''Сәкен Майғазиев''' — 1975 жылы 1 қаңтарда [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған.
* '''Мейрамбек Бесбаев''' — 1976 жылы 8 қарашада [[Жамбыл облысы]], [[Меркі ауданы]]нда туған.
* '''Кенжебек Жанәбілов''' — 1982 жылы 14 шілдеде [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған. 2005 жылы топ құрамындағы Мақсат Базарбаевтің орнына келген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.via-muzart.kz/ Топтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}
* [https://nodir.net/artist/muzart/ Песни МузАрт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808234434/https://nodir.net/artist/muzart/ |date=2018-08-08 }}
* [https://bisyor.net/tags/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D1%80%D1%82+2018/ https://bisyor.net/tags/МузАрт+2018/]

[[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]]
[[Санат:2001 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>05xzuq79xq9ae1azwin1qn3knbemfoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәкен Қордабайұлы Майғазиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120194</id>
    <revision>
      <id>3685109</id>
      <parentid>3618304</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Жеке өмірі: тірі адамның отбасы мүшелері туралы дереккөзсіз мәліметтер алынды (ТЖА ережесі)</comment>
      <origin>3685109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6020" sha1="sxkc97ezqauqdit8yrg5om103s3zlsj" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі              = Сәкен Майғазиев
 |Атауы          = 
 |Сурет             =
 |Сурет ені      = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = 
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты       = Сәкен Қордабайұлы Майғазиев
 |Туған күні    = 01.01.1975
 |Туған жері   = [[Түркістан облысы|ОҚО]], {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, Созақ селосы
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары            = 
 |Мемлекет           = {{KAZ}}
 |Мамандықтары        = {{әнші|Қазақстан}}, продюсер, тележүргізуші, ұстаз
 |Дауыс түрі  = 
 |Аспаптары      = 
 |Жанры            = лирика
 |Лақап аттары       = 
 |Ұжымы       = [[МузАРТ]]
 |Қызметтес болған   = 
 |Лейблдері           = 
 |Марапаттары          = {{{!}} 
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}} 
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
|Сайты             = 
}}
'''Сәкен Қордабайұлы Майғазиаев ''' ([[1975 жыл]]ы [[1 қаңтар]]да [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған) — қазақстандық [[әнші]], [[МузАРТ]] ансамбльінің солисті. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2013). [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|«ДАРЫН» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері]].

== Өмірбаяны ==
[[Қоңырат]] тайпасы [[Жиенбет]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;https://m.facebook.com/story.php/?id=100022680831526&amp;story_fbid=1553063778792968&lt;/ref&gt;
Сәкен алты ұл мен төрт қызды дүниеге әкелген Қордабай Майғазыұлы мен Ұлтай Мырзамбекқызы отбасында тоғызыншы болып туған. 1993 ж. Ж. Елебеков атындағы Республикалық эстрада – цирк колледжіне түсіп, «соқпалы аспаптар және эстрада әншісі» бөлімі бойынша К. Бектаев пен Л. Кесоглудан сабақ алды. 1997ж. Т. Жүргенов атындағы «Өнер» академиясының «эстрада әншісі» бөлімі бойынша Л. Тулешовадан білім алды.

2001 ж. бастап МузАРТ тобының мүшесі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;«Өнеге» журналы, сәуір, 2011&lt;/ref&gt; 2012 ж. бері - Ж. Елебеков атындағы Эстрада және цирк колледжінде ұстаз.

== Шығармашылығы ==
Әнші 2009 ж. [[Екі жұлдыз]] жобасында актриса [[Әйгерім Жаңылбаева]]мен бірге қатысып, бағдарламаның келесі маусымында жүргізуші қызметін атқарған. 2014 ж. Хабар арнасындағы «Жаңа күн» ақпараттық-сазды бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар «Әйгөлек» балалар байқауында жас таланттарға қолдау көрсетіп, сахнада олармен бірге дуэт дайындауға ат салысып жүрген жұлдыздардың бірі.

== Ғылым жолы ==
Майғазиев Сәкен Қордабайұлы 2020 жылы Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «6D041600 - Өнертану» мамандығы бойынша Философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін «Қазіргі қазақ эстрадасындағы этнофольклорлық тенденциялар (этнофольклорлық ансамбльдер шығармашылығы негізінде)» тақырыбында диссертация қорғады.
== Марапаттары ==
* 1996 ж. Тараз қаласында өткен Ш. Қалдаяқов атындағы Халықаралық  фестивальдің дипломанты. 
* 1997 ж. Республикалық [[Жас қанат байқауы]]ның «Алтын домбыра» иегері. 
* 1998 ж. Алматы – 98 фестивалінің 1–ші орын иегері 
* 1998 ж. «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;[http://www.via-muzart.kz via-muzart.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}&lt;/ref&gt;
* 2010 ж. Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері.
* 2010 ж. Шымкенттегі жұлдыздар аллеясындағы жеке жұлдызы.
* 2012 ж.  «Д.Қонаевқа – 100 жыл» медалі
* 2013 ж. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.
* 2016 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл» медалімен марапатталды.

== Дискография ==
* 2012 ж. - CD «Бал әнім», Қазақстан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі түлектері]]</text>
      <sha1>sxkc97ezqauqdit8yrg5om103s3zlsj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685110</id>
      <parentid>3685109</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Марапаттары: «Дарын» жылы 2006 деп түзетілді (Үкімет қаулысы), «Парасат» ордені мен басқа марапаттар дереккөздермен қосылды</comment>
      <origin>3685110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7889" sha1="1nlbj82bsdxb4tf1p5j7ehl5mk7ru6k" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі              = Сәкен Майғазиев
 |Атауы          = 
 |Сурет             =
 |Сурет ені      = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = 
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты       = Сәкен Қордабайұлы Майғазиев
 |Туған күні    = 01.01.1975
 |Туған жері   = [[Түркістан облысы|ОҚО]], {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, Созақ селосы
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары            = 
 |Мемлекет           = {{KAZ}}
 |Мамандықтары        = {{әнші|Қазақстан}}, продюсер, тележүргізуші, ұстаз
 |Дауыс түрі  = 
 |Аспаптары      = 
 |Жанры            = лирика
 |Лақап аттары       = 
 |Ұжымы       = [[МузАРТ]]
 |Қызметтес болған   = 
 |Лейблдері           = 
 |Марапаттары          = {{{!}} 
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}} 
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
|Сайты             = 
}}
'''Сәкен Қордабайұлы Майғазиаев ''' ([[1975 жыл]]ы [[1 қаңтар]]да [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған) — қазақстандық [[әнші]], [[МузАРТ]] ансамбльінің солисті. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2013). [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|«ДАРЫН» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері]].

== Өмірбаяны ==
[[Қоңырат]] тайпасы [[Жиенбет]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;https://m.facebook.com/story.php/?id=100022680831526&amp;story_fbid=1553063778792968&lt;/ref&gt;
Сәкен алты ұл мен төрт қызды дүниеге әкелген Қордабай Майғазыұлы мен Ұлтай Мырзамбекқызы отбасында тоғызыншы болып туған. 1993 ж. Ж. Елебеков атындағы Республикалық эстрада – цирк колледжіне түсіп, «соқпалы аспаптар және эстрада әншісі» бөлімі бойынша К. Бектаев пен Л. Кесоглудан сабақ алды. 1997ж. Т. Жүргенов атындағы «Өнер» академиясының «эстрада әншісі» бөлімі бойынша Л. Тулешовадан білім алды.

2001 ж. бастап МузАРТ тобының мүшесі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;«Өнеге» журналы, сәуір, 2011&lt;/ref&gt; 2012 ж. бері - Ж. Елебеков атындағы Эстрада және цирк колледжінде ұстаз.

== Шығармашылығы ==
Әнші 2009 ж. [[Екі жұлдыз]] жобасында актриса [[Әйгерім Жаңылбаева]]мен бірге қатысып, бағдарламаның келесі маусымында жүргізуші қызметін атқарған. 2014 ж. Хабар арнасындағы «Жаңа күн» ақпараттық-сазды бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар «Әйгөлек» балалар байқауында жас таланттарға қолдау көрсетіп, сахнада олармен бірге дуэт дайындауға ат салысып жүрген жұлдыздардың бірі.

== Ғылым жолы ==
Майғазиев Сәкен Қордабайұлы 2020 жылы Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «6D041600 - Өнертану» мамандығы бойынша Философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін «Қазіргі қазақ эстрадасындағы этнофольклорлық тенденциялар (этнофольклорлық ансамбльдер шығармашылығы негізінде)» тақырыбында диссертация қорғады.
== Марапаттары ==
* 1996 жыл — Тараздағы Ш. Қалдаяқов атындағы халықаралық фестивальдің дипломанты.
* 1997 жыл — «Жас қанат» республикалық байқауының «Алтын домбыра» иегері&lt;ref name=&quot;nur&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1637175-saken-maygaziev-biografiya-semya/|title=Сакен Майгазиев: биография и семья певца|website=nur.kz|date=2020-09-04|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* 1998 жыл — «Алматы-98» фестивалінің 1-орын иегері&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* 2006 жыл — Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығы («Эстрада» номинациясы; Үкіметтің 2006 жылғы 15 желтоқсандағы № 1218 қаулысы)&lt;ref name=&quot;darin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* 2010 жыл — Шымкенттегі Жұлдыздар аллеясында жеке жұлдыз&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* 2012 жыл — «Д. Қонаевқа — 100 жыл» медалі&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* 2013 жыл — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* 2016 жыл — «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» мерекелік медалі&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* 2026 жыл — «Парасат» ордені (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері және Қазақстан Республикасы алдындағы ерекше еңбегі үшін); наградаларды 11 маусымда Алматы қаласы әкімінің орынбасары Абзал Нүкенов тапсырды&lt;ref name=&quot;parasat&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6521113-luchshie-rabotniki-sfery-obrazovaniya-i-kultury-goroda-almaty-byli-udostoeny-gosudarstvennykh-nagrad.html|title=Лучшие работники сферы образования и культуры города Алматы были удостоены государственных наград|website=Zakon.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://optimism.kz/2026/06/12/luchshie-rabotniki-sfery-obrazovaniya-i-kultury-goroda-almaty-byli-udostoeny-gosudarstvennyh-nagrad/|title=Лучшие работники сферы образования и культуры города Алматы были удостоены государственных наград|website=Optimism.kz|date=2026-06-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дискография ==
* 2012 ж. - CD «Бал әнім», Қазақстан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі түлектері]]</text>
      <sha1>1nlbj82bsdxb4tf1p5j7ehl5mk7ru6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685111</id>
      <parentid>3685110</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Қызметі: КазҰӨА проректоры (2018), Шымкент мәдениет үйі (2020), дереккөздермен</comment>
      <origin>3685111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8981" sha1="p5ba94drzto1rmloqiii34wtsi01sc5" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі              = Сәкен Майғазиев
 |Атауы          = 
 |Сурет             =
 |Сурет ені      = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = 
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты       = Сәкен Қордабайұлы Майғазиев
 |Туған күні    = 01.01.1975
 |Туған жері   = [[Түркістан облысы|ОҚО]], {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, Созақ селосы
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары            = 
 |Мемлекет           = {{KAZ}}
 |Мамандықтары        = {{әнші|Қазақстан}}, продюсер, тележүргізуші, ұстаз
 |Дауыс түрі  = 
 |Аспаптары      = 
 |Жанры            = лирика
 |Лақап аттары       = 
 |Ұжымы       = [[МузАРТ]]
 |Қызметтес болған   = 
 |Лейблдері           = 
 |Марапаттары          = {{{!}} 
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}} 
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
|Сайты             = 
}}
'''Сәкен Қордабайұлы Майғазиаев ''' ([[1975 жыл]]ы [[1 қаңтар]]да [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған) — қазақстандық [[әнші]], [[МузАРТ]] ансамбльінің солисті. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2013). [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|«ДАРЫН» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері]].

== Өмірбаяны ==
[[Қоңырат]] тайпасы [[Жиенбет]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;https://m.facebook.com/story.php/?id=100022680831526&amp;story_fbid=1553063778792968&lt;/ref&gt;
Сәкен алты ұл мен төрт қызды дүниеге әкелген Қордабай Майғазыұлы мен Ұлтай Мырзамбекқызы отбасында тоғызыншы болып туған. 1993 ж. Ж. Елебеков атындағы Республикалық эстрада – цирк колледжіне түсіп, «соқпалы аспаптар және эстрада әншісі» бөлімі бойынша К. Бектаев пен Л. Кесоглудан сабақ алды. 1997ж. Т. Жүргенов атындағы «Өнер» академиясының «эстрада әншісі» бөлімі бойынша Л. Тулешовадан білім алды.

2001 ж. бастап МузАРТ тобының мүшесі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;«Өнеге» журналы, сәуір, 2011&lt;/ref&gt; 2012 ж. бері - Ж. Елебеков атындағы Эстрада және цирк колледжінде ұстаз.

== Шығармашылығы ==
Әнші 2009 ж. [[Екі жұлдыз]] жобасында актриса [[Әйгерім Жаңылбаева]]мен бірге қатысып, бағдарламаның келесі маусымында жүргізуші қызметін атқарған. 2014 ж. Хабар арнасындағы «Жаңа күн» ақпараттық-сазды бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар «Әйгөлек» балалар байқауында жас таланттарға қолдау көрсетіп, сахнада олармен бірге дуэт дайындауға ат салысып жүрген жұлдыздардың бірі.

== Қызметі ==
2018 жылғы желтоқсаннан Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының шығармашылық жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры болды&lt;ref name=&quot;teng18&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/music/saken-maygaziev-poluchil-doljnost-v-kaznai-imeni-jurgenova-358975/|title=Сакен Майгазиев получил должность в КазНАИ имени Жургенова|website=Tengrinews.kz|date=2018-12-04|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. 2020 жылғы желтоқсанда Шымкент қалалық мәдениет үйінің директорының міндетін атқарушы болып тағайындалды&lt;ref name=&quot;teng20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/show/saken-maygaziev-poluchil-doljnost-v-shyimkente-423940/|title=Сакен Майгазиев получил должность в Шымкенте|website=Tengrinews.kz|date=2020-12-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Ғылым жолы ==
Майғазиев Сәкен Қордабайұлы 2020 жылы Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «6D041600 - Өнертану» мамандығы бойынша Философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін «Қазіргі қазақ эстрадасындағы этнофольклорлық тенденциялар (этнофольклорлық ансамбльдер шығармашылығы негізінде)» тақырыбында диссертация қорғады.
== Марапаттары ==
* 1996 жыл — Тараздағы Ш. Қалдаяқов атындағы халықаралық фестивальдің дипломанты.
* 1997 жыл — «Жас қанат» республикалық байқауының «Алтын домбыра» иегері&lt;ref name=&quot;nur&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1637175-saken-maygaziev-biografiya-semya/|title=Сакен Майгазиев: биография и семья певца|website=nur.kz|date=2020-09-04|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* 1998 жыл — «Алматы-98» фестивалінің 1-орын иегері&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* 2006 жыл — Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығы («Эстрада» номинациясы; Үкіметтің 2006 жылғы 15 желтоқсандағы № 1218 қаулысы)&lt;ref name=&quot;darin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* 2010 жыл — Шымкенттегі Жұлдыздар аллеясында жеке жұлдыз&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* 2012 жыл — «Д. Қонаевқа — 100 жыл» медалі&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* 2013 жыл — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* 2016 жыл — «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» мерекелік медалі&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* 2026 жыл — «Парасат» ордені (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері және Қазақстан Республикасы алдындағы ерекше еңбегі үшін); наградаларды 11 маусымда Алматы қаласы әкімінің орынбасары Абзал Нүкенов тапсырды&lt;ref name=&quot;parasat&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6521113-luchshie-rabotniki-sfery-obrazovaniya-i-kultury-goroda-almaty-byli-udostoeny-gosudarstvennykh-nagrad.html|title=Лучшие работники сферы образования и культуры города Алматы были удостоены государственных наград|website=Zakon.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://optimism.kz/2026/06/12/luchshie-rabotniki-sfery-obrazovaniya-i-kultury-goroda-almaty-byli-udostoeny-gosudarstvennyh-nagrad/|title=Лучшие работники сферы образования и культуры города Алматы были удостоены государственных наград|website=Optimism.kz|date=2026-06-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дискография ==
* 2012 ж. - CD «Бал әнім», Қазақстан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі түлектері]]</text>
      <sha1>p5ba94drzto1rmloqiii34wtsi01sc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мадонна (әнші)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122993</id>
    <revision>
      <id>3685161</id>
      <parentid>3622723</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3669" sha1="bjzvpvtt7d2ytr0pmorirf0u381p0qf" xml:space="preserve">{{мағына|Мадонна}}
{{Музыкант
 |Есімі              = Мадонна
 |Атауы          = Madonna
 |Сурет             = Madonna by David Shankbone.jpg
 |Сурет ені      = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = 
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты       = Мадонна Луиза Вероника Чикконе
 |Туған күні    = 16.08.1958
 |Туған жері   = [[Бэй Сити (Мичиган)|Бэй-Сити]], [[Мичиган]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = 1980 — осы уақытқа шейін
 |Мемлекет           = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Мамандықтары        = {{әнші|АҚШ}}, [[музыкант]], [[ақын]], [[продюсер]], [[сазгер]], {{актриса|АҚШ}}, [[биші]], [[жазушы]], [[режиссёр]], [[модельер]], [[модель]]
 |Дауыс түрі  = 
 |Аспаптары      = [[гитара]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]]
 |Жанрлары            = [[поп-музыка|поп]], [[Электронды музыка|электроника]], [[R&amp;B]], [[Рок-музыка|рок]], [[поп-рок]], [[трип-хоп]]
 |Лақап аттары       = 
 |Ұжымдары       = 
 |Қызметтес болған   = 
 |Лейблдері           = «[http://en.wikipedia.org/wiki/Live_Nation Artist Nation]» (2008 — осы уақытқа шейін)&lt;br /&gt;«[[Warner Music Group|Warner Bros.]]» (2005—2008)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;«[[Maverick Records|Maverick/WB]]» (1995—2004)&lt;br /&gt;«[[Maverick Records|Maverick/Sire/WB]]» (1992—1995)&lt;br /&gt;«[[Sire Records|Sire/WB]]» (1982—1992)&lt;/small&gt;
 |Марапаттары          = 
 |Сайты             = [http://www.madonna.com madonna.com]
}}
'''Мадонна Луиза Вероника Чикконе''' ({{lang-en|Madonna Louise Veronica Ciccone}}), Мадонна деген атпен кең танымал; [[16 тамыз]] [[1958 жыл|1958]], [[Бэй Сити (Мичиган)|Бэй-Сити]], [[Мичиган]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық [[әнші]], ән авторы, [[продюсер]], [[биші]], [[Актёр|актриса]], [[режиссёр]], [[сценарист]], балалар жазушысы, «Поп-патшайым» ретінде танымал. Ол әлем бойынша 250 миллионнан астам альбом, сингл көшірмесін сатып, әйелдер арасында ең көп музыкалды көшірме сатқан әртіс болып табылады. Көбінесе Мадонна индустрияны индустрия, жұрт үшін «ашық» киімдерімен, [[Феминизм|феминистік]], [[ЛГБТ қоғамдастығы|ЛГБТК+]], сексуалды [[эмансипация]], [[дін]], [[Саяси жүйе|саяси]], әлеуметтік мәселелерді қозғай отыра, сыншылардың және жұрттың дауына да, қолдауына бөленді. [[XX ғасыр|XX]] ғасырмен,  [[XXI ғасыр|XXI]] ғасыр [[Поп-икона|поп-айконик жұлдызы]] ретінде ол ең құжатталған тұлғалардың ретінде қалды.  

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{cleanup}}
{{stub}}</text>
      <sha1>bjzvpvtt7d2ytr0pmorirf0u381p0qf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орталық стадион (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125798</id>
    <revision>
      <id>3685129</id>
      <parentid>3611682</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Концерттер: Қайрат Нұртастың концерттері (2025, 2026), дереккөздермен</comment>
      <origin>3685129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12422" sha1="5duqlfzt20lglndk03buzynnddjglsj" xml:space="preserve">{{Стадион
 |атауы               = Орталық стадион
 |толық атауы         = 
 |шынайы атауы        = 
 |бұрынғы атаулары    = 
 |бейресми атауы      = 
 |логотипі            = 
 |логотип ені         = 
 |суреті              = Орталық стадион (Алматы).jpg
 |ені                 = 250px
 |сурет атауы         = Стадионның жоғарыдан көрінісі
  |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 14|lat_sec = 17.99
  |lon_dir = E|lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 27.66
  |region             = 
  |CoordScale         = 
 |санат               = [[УЕФА стадиондар рейтингі|'''4-санаттағы УЕФА стадионы''']]&lt;br&gt;{{Rating|4|4}}
 |орналасуы           = [[Алматы]], Қазақстан
 |қаланғаны           = 
 |салынған            = 1958
 |жаңартылған         = 1997, 2004, 2011
 |иесі                = Алматы муниципалитеті
 |басқарушы компания  = 
 |мердігер            = 
 |құрылыс құны        =  
 |жаңартылған құны    =  
 |ашылған             = 1958
 |жабылды             = 
 |қиратылды           = 
 |сәулетші            = [[Александр Арнольдович Леппик|А. Леппик]],&lt;br&gt;[[Адамбек Кәдірбекұлы Қапанов|А. Қапанов]],&lt;br&gt;А. Косов
 |команда             = &quot;[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат ФК]]&quot;
 |сыйымдылығы         = 23 804
 |рекордтық келушілер саны  = 
 |габариттері               = 105×68 [[метр]]
 |алаң беті                 = 
 |жүгіретін жол ұзындығы    = 
 |материалы           = 
 |сайты               = [http://centralstadium.kz/?lang=kz centralstadium.kz]
 |ортаққор            = Almaty Central Stadium
 |позициялық карта    = Қазақстан
  |карта ені          = 
}}
'''Алматы орталық стадионы''' – [[Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші, республикадағы ең ірі кешендердің бірі. 

== Орналасқан жері ==
[[Алматы]] қаласы, Абай даңғылы, 48.

== Құрылыс мерзімі және авторлары ==
Құрылыс мерзімі – [[1955 жыл|1955]]-[[1958 жыл|1958]] жылдар. Жоба авторлары: сәулетшілер – А.К. Қапанов, А.Я. Коссов; инженер Г.В. Константинов.

== Кешен құрамы және сипаты ==
Стадион 24 га алаңды алып жатқан ірі кешенді ғимарат. Кешеннің құрамына кіретін нысандар – үлкен спорттық арена, футбол жаттығу алаңы, жеңіл атлетикалық манеж, Спорт сарайы, ашық және жабық жүзу бассейндері, күрес және ауыр атлетикаға арналған жабық залдар.

=== Үлкен спорттық арена секторлары ===
Үлкен спорттық арена футбол алаңы (104 м х 69 м), 8 жүгіру жолы (100 және 400 м-ге), секіруге және снаряд лақтыруға арналған жеңіл атлетикалық секторлардан тұрады. Трибуналар 30 мың адамға есептелген. Трибуна астындағы кеңістікте шешінетін жер, жаттықтырушылар, төрешілер және дәрігерлерге арналған бөлмелер, 200 орындық қонақ үй, стадион әкімшілігіне арналған бөлмелер және техникалық бөлмелер орналасқан.&lt;br&gt;
Трибунаның салмақ түсетін конструкциясы құрастырмалы темір-бетон арқалықтарымен қатты арматуралы біртұтас қаңқадан тұрады, &quot;Г&quot; үлгісіндегі құрастырмалы темір-бетон плиталарымен жабылған, жылу изоляциясы және гидроизоляция жасалғаннан кейін көрермендер орындары орнатылған.&lt;br&gt;
Ғимаратты салу кезінде оңтүстіктен солтүстікке қарай еңіс жер бедері ескерілген. Сондықтан оңтүстік трибуналар бір қабат жоғары, ал қалған трибуналар екі қабаттан тұрады.&lt;br&gt;
Қасбеттің жалпы композициясы қарапайым да жинақы. Жазық пилондар құрылыстың барлық периметрінде бедерлі жақтаумен жүргізілген және басты (солтүстік), оңтүстік және бүйір беті дарбазаларына дейін жеткен. Дарбазалардың үстіндегі фриздерде спорттық мәндегі бедер оймышы бар бейнелер салынған.&lt;br&gt;
Сопақша дөңгеленіп келген конфигурациясы ғимараттың өзіндік композициялық ерекшелігін керсетеді.

=== Жүзу бассейіндері ===
Орталық стадион кешенінің құрамына кіретін жүзу бассейндері кешеннің солтүстік-батыс жағында орналасқан.&lt;br&gt;
Жүзу бассейні кешеніне: жабық жүзу бассейні 25 м х 14 м (6 жол) және суға секіруге арналған 10 м-лік тұғыры бар; ашық жүзу бассейні (50 м х 21 м, 8 жол), жүзуді үйретуге арналған балалар бассейні (3,5 м х 20 м), суға секіруге арналған 10 м-лік тұғыры (20 м х 20 м), жаздық секіру ваннасы бар.&lt;br&gt;
Жабық жүзу бассейні ашық жүзу бассейнімен арнайы екі жүзу жолы арқылы байланысқан.&lt;br&gt;
Барлық техникалық бөлмелер, шешінетін жер, бассейндердің әкімшілік жайы жабық жүзу бассейнінің ғимаратында орналасқан. Ол жердегі &quot;трюмде&quot; фильтрлер және хлоратор орналасқан.&lt;br&gt;
Ваннаның іргелеріне су асты жүзуін бақылауға арналған жарығы бар иллюминатор орнатылған.&lt;br&gt;
Жабық жүзу бассейні ғимаратының салмақ түсетін конструкциясы – параболалық конфигурациясы бар темір аркалар. Оларға жабын плитасы, жылу изоляциясы, гидроизоляция және мырышталған темірден жасалған қабыршақты жабын орнатылған.&lt;br&gt;
Бассейіндердің құрылыс мерзімі – [[1963 жыл|1963]]-[[1964 жыл|1964]] жылдар. Жоба авторлары: сәулетші А.К. Қапанов; инженерлер – Г.В. Константинов, А.Ф. Дружин.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан архитектурасы – Архитектура Казахстана. – Алматы, «Өнер», 2013. т. 9. – 192 б. – қазақша, орысша. ISBN 978-601-209-212-7&lt;/ref&gt;

Стадионда футбол, жеңіл атлетика, шапшаң жүгіру, коньки тебу, көгалдағы және доппен ойнайтын хоккей, волейбол, бокс және т.б. спорт түрлерінің барлық тарихи бүкілодақтық және халықаралық жарыстары өткізіліп келеді.

[[Сурет:Central stadium Almaty-2.jpg|thumb|left|250px|Стадион футбол алаңы]]
[[Сурет:davidinalmaty.JPG|thumb|left|250 px|6 МАУСЫМ 2009. [[Дэвид Бекхэм]] [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]] — [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]] ресми ойынында]]
[[Сурет:Central stadium Almaty-1.jpg|нобай|солға|250px|Орталық стадионның кіреберісі]]
Бұл орталық стадион ғана емес, сонымен қатар сол кездегі ең ірі сәулет құрылысы болып табылды. Мұнда тек аудан, қала көлеміндегі жарыстарымен қоса халықаралық, Орта Азия қарамағындағы ірі сайыстар мен жарыстар өткен, футболдан әлем чемпионаттары да осы алаңда өтеді.

Ашылу уақытынан бері [[Қайрат ФК|«Қайрат»]] клубының негізгі стадионы болып келген.
2011 жылы қазан айында Алматының Орталық стадионына жүгіру жолы күрделі жөндеуден өтіп, жаңа қабат төселді. Су жаңа жүгіру жолы Орталық Азия мен ТМД елдеріндегі тұңғыш жеңіл атлетикалық манеж. Мұндай [[жеңіл атлетика]]лық жол әлемде тек Берлин мен Барселона қаласындағы футбол стадионында ғана бар. Алдағы уақытта Алматы осы жүгіру жолында жеңіл атлетикадан Азия кубогы мен ірі халықаралық турнирларды қабылдайтын болады.

Орналасқан жері: Бостандық ауданындағы — Абай даңғылы, 48.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20170106182226/http://almatykala.info/thesaurus/centralny-stadion.html&lt;/ref&gt;

== Концерттер ==
* 2025 жылғы қазан айының соңында әнші Қайрат Нұртастың жеке концерті өтті; әншінің айтуынша, залда 35 мың тыңдарман болды&lt;ref name=&quot;zk-cs&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6496404-rezultat-pochti-20-let-raboty-kayrat-nurtas-posle-kontserta-obratilsya-k-poklonnikam.html|title=Результат почти 20 лет работы: Кайрат Нуртас после концерта обратился к поклонникам|website=Zakon.kz|date=2025-11-02|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы 4 қазанда Қайрат Нұртастың шығармашылығының 20 жылдығына арналған «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті өтті&lt;ref name=&quot;gala&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galaconcert.kz/event/kayrat-nurtas-sahnada-20-zhyl-v-almaty|title=Кайрат Нуртас — «Сахнада 20 жыл» в Алматы|website=Galaconcert.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтеме ==
* [http://centralstadium.kz/stadion-turaly/?lang=kz Стадион туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227151406/http://centralstadium.kz/stadion-turaly/?lang=kz |date=2021-12-27 }}

[[Санат:Алматы спорт кешендері]]
[[Санат:Қазақстан стадиондары]]
[[Санат:Стадиондар]]
[[Санат:Қайрат ФК]]
[[Санат:Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Алматы сәулеті]]</text>
      <sha1>5duqlfzt20lglndk03buzynnddjglsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Практика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134856</id>
    <revision>
      <id>3685025</id>
      <parentid>2794832</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="994" sha1="imxtz2v4lr2wnsf43sf6mtmtlfyliqq" xml:space="preserve">'''Практика немесе Сынақтама''' ({{lang-el|praktios}} - іс-әрекет, тәжірибе) - қоғамдық өндірісте табиғатты, [[қоғам]]дық қатынастарды өзгертуге бағытталған адамның мақсатты мәнді
қызметі тарихи қалыптасқан
[[өмір]] сүру әрекетінің сезімдік
заттық нысаны, адамның дүниеге қатынасы, адамдық болмыстың тәсілі, [[тәжірибе]]сі.&lt;ref&gt;Қазіргі заман ұғымдарымен терминдерінің қысқаша түсіндірме сөздігі. Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2001.ISBN 5-7667-8676-Х&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[be:Практыка, філасофія]]
[[ru:Практика (философия)]]
[[simple:Practice]]
[[uk:Практика]]</text>
      <sha1>imxtz2v4lr2wnsf43sf6mtmtlfyliqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685026</id>
      <parentid>3685025</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="962" sha1="0i6jq4a2aiw5q8y2iwduyozqtwssg6d" xml:space="preserve">'''Практика''' ({{lang-el|praktios}} - іс-әрекет, тәжірибе) - қоғамдық өндірісте табиғатты, [[қоғам]]дық қатынастарды өзгертуге бағытталған адамның мақсатты мәнді
қызметі тарихи қалыптасқан
[[өмір]] сүру әрекетінің сезімдік
заттық нысаны, адамның дүниеге қатынасы, адамдық болмыстың тәсілі, [[тәжірибе]]сі.&lt;ref&gt;Қазіргі заман ұғымдарымен терминдерінің қысқаша түсіндірме сөздігі. Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2001.ISBN 5-7667-8676-Х&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[be:Практыка, філасофія]]
[[ru:Практика (философия)]]
[[simple:Practice]]
[[uk:Практика]]</text>
      <sha1>0i6jq4a2aiw5q8y2iwduyozqtwssg6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685040</id>
      <parentid>3685026</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="976" sha1="tfnl8jza0hn6jp1q6wfy0dmtj6ynmfe" xml:space="preserve">'''Практика''' ({{lang-el|praktios}} - іс-әрекет, тәжірибе) - қоғамдық өндірісте табиғатты, [[қоғам]]дық қатынастарды өзгертуге бағытталған адамның мақсатты мәнді
қызметі тарихи қалыптасқан
[[өмір]] сүру әрекетінің сезімдік
заттық нысаны, адамның дүниеге қатынасы, адамдық болмыстың тәсілі, [[тәжірибе]]сі.&lt;ref&gt;Қазіргі заман ұғымдарымен терминдерінің қысқаша түсіндірме сөздігі. Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2001.ISBN 5-7667-8676-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[be:Практыка, філасофія]]
[[ru:Практика (философия)]]
[[simple:Practice]]
[[uk:Практика]]</text>
      <sha1>tfnl8jza0hn6jp1q6wfy0dmtj6ynmfe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685041</id>
      <parentid>3685040</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="978" sha1="tbd7le7xrctgrbi7cr67ccywdnyq43k" xml:space="preserve">'''Практика''' ({{lang-el|praktios}} - іс-әрекет, тәжірибе) — қоғамдық өндірісте табиғатты, [[қоғам]]дық қатынастарды өзгертуге бағытталған адамның мақсатты мәнді
қызметі тарихи қалыптасқан
[[өмір]] сүру әрекетінің сезімдік
заттық нысаны, адамның дүниеге қатынасы, адамдық болмыстың тәсілі, [[тәжірибе]]сі.&lt;ref&gt;Қазіргі заман ұғымдарымен терминдерінің қысқаша түсіндірме сөздігі. Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2001.ISBN 5-7667-8676-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[be:Практыка, філасофія]]
[[ru:Практика (философия)]]
[[simple:Practice]]
[[uk:Практика]]</text>
      <sha1>tbd7le7xrctgrbi7cr67ccywdnyq43k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бейонсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138169</id>
    <revision>
      <id>3684939</id>
      <parentid>3647108</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56686-47</username>
        <id>187397</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дискография */</comment>
      <origin>3684939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10050" sha1="fcs17f4hapeghb66atlia1hcp2frf46" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Музыкант
 |Есімі              = Бейонсе
 |Атауы          = Beyoncé
 |Сурет             = Beyonce.jpg
 |Сурет ені      = 250px
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = solo_singer
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты       = Бейонсе́ Жизель Ноулз
 |Туған күні    = 4.09.1981
 |Туған жері   = [[Хьюстон]], [[Техас]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = 1997 — осы уақытқа шейін
 |Мемлекет           = {{USA}}
 |Мамандықтары        = Ән авторы &lt;br /&gt; музыкалық продюсер &lt;br /&gt;{{актриса|АҚШ}}&lt;br /&gt;{{әнші|АҚШ}} &lt;br /&gt;биші &lt;br /&gt;хореограф &lt;br /&gt;модель &lt;br /&gt;режиссёр
 |Жанрлары            = [[R&amp;B]], [[поп-музыка|поп]], [[соул]]
 |Лақап аттары       = Бейонсе́ немесе Саша Фирс
 |Ұжымы       = [[Destiny's Child]]
 |Қызметтес болған   = [[Jay-Z]] &lt;br /&gt;[[Алиша Киз]] &lt;br /&gt;[[Lady Gaga]] &lt;br /&gt;[[Тина Тёрнер]] &lt;br /&gt;[[Мисси Элиот]] &lt;br /&gt;[[Шон Пол]]
 |Лейблдері           = [[Columbia Records|Columbia]]
 |Марапаттары          = &quot;Гремми&quot; жүлдесінің 17 рет жүлдегері  және 45 номинациясы иегері , сонымен қатар 
 |Сайты             = [http://www.beyonceonline.com/ Ресми сайты]&lt;br /&gt;[[Сурет:Beyoncé autograph.svg|100px]]&lt;br /&gt;Бейонстың қолтаңбасы
}}
[[Сурет:Beyonce Knowles at age 19.jpeg|315x480px|нобай|19 жастағы Бейонсе, 2001]]
[[Сурет:Beyoncé at The Lion King European Premiere 2019.png|291x380px|нобай|Бейонсе «Арыстан патшаның» 2019 жылғы Еуропалық премьерасында]]
'''Бейо́нсе Жизе́ль Но́улз-Картер''' ({{lang-en|Beyoncé Giselle Knowles-Carter}}, көпшілікке ''Бейо́нсе'' деген атпен танымал; 4 қыркүйек [[1981 жыл]], [[Хьюстон]], [[Техас]], [[АҚШ]]) — R&amp;B стиліндегі америкалық әнші, музыкалық продюссер, актриса, биші және модель.&lt;ref&gt; Beyoncé: Biography. MSN (2008). [[2008 жыл]]ы 29 қыркүйекте тексерілген. &lt;/ref&gt;

Кішкентайынан вокалды және би байқауларына қатысқан. Атақ-даңққа [[1990 жыл]]дары [[Destiny's Child]] тобының солисті болып ие болған. Сол кезде Survivor хитімен танымал болған. Топ мүшелері тарап кеткеннен кейін өзінің жеке альбомын шығарып, үлкен жетістіктерге жетеді. Қазіргі таңдағы танымал әншілердің бірі, 17 Grammy сыйлығының иегері ,олардың  14-і жеке әнші ретінде , қалған ушеуі [[Destiny's Child]] тобының солисті ретіндегі жүлдесі. Актерлік мансабын [[2001 жыл]]ы «Кармен: Хип-хопера» музыкалық фильміне түсумен  бастайды. [[2004 жыл]]ы ''House of Deréon'' атты отбасылық киім үлгілерін шығарады. [[Pepsi]], [[Tommy Hilfiger]], [[Armani]] және [[L'Oréal]] сияқты брендтермен келісімге отырған.2010 жылы  [[Forbes]] журналының әлемнің ең беделділерінің 100 тізімінде 2 қатарды, сонымен қатар музыка әлемінің ханшайымына айналды. [[Time]] журналы да  өзінің ең беделділерінің 100 тізімінде  жариялады.

== Дискография ==
* Dangerously in Love (2003)&lt;br /&gt;
* B'Day (2006)&lt;br /&gt;
* I Am… Sasha Fierce (2008)&lt;br /&gt;
* 4 (2011)&lt;br /&gt;
* Beyoncé (2013)&lt;br /&gt;
* Lemonade (2016)
* RENAISSANCE (2022)
* COWBOY CARTER (2024)

== Синглдар ==

=== Жеке синглдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;1&quot; |Жыл
! rowspan=&quot;1&quot; |Сингл
! rowspan=&quot;1&quot; |Альбом
|-
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2003
|«Crazy in Love» ([[Jay-Z]] қатысуымен)
| rowspan=&quot;4&quot; |''Dangerously in Love''
|-
|«Baby Boy» (Шон Пол қатысуымен)
|-
|«Me, Myself and I»
|-
|2004
|«Naughty Girl»
|-
|2005
|«Check on It» (Slim Thug қатысуымен)
|''#1’s''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2006
|«Déjà Vu» (Jay-Z қатысуымен)
| rowspan=&quot;6&quot; |''B’Day''
|-
|«Ring the Alarm»
|-
|«Irreplaceable»
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2007
|«Beautiful Liar» ([[Шакира]] қатысуымен)
|-
|«Get Me Bodied»
|-
|«Green Light»
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2008
|«If I Were a Boy»
| rowspan=&quot;9&quot; |''I Am… Sasha Fierce''
|-
|«Single Ladies (Put a Ring on It)»
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |2009
|«Diva»
|-
|«Halo»
|-
|«Ego» (ремикс Кани Уэст қатысуымен)
|-
|«Sweet Dreams»
|-
|«Broken-Hearted Girl»
|-
|«Video Phone» ([[Леди Гага|Lady Gaga]] қатысуымен)
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |2010
|«Why Don't You Love Me»
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2011
|«Run the World (Girls)»
| rowspan=&quot;7&quot; |''4''
|-
|«Best Thing I Never Had»
|-
|«Party»
(Andre 3000 қатысуымен)
|-
|«Love on Top»
|-
|«Countdown»
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2012
|«I Care»
|-
|«End Of Time»
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2013
|«XO»
| rowspan=&quot;7&quot; |''Beyoncé''
|-
|«Drunk In Love»
([[Jay-Z]] қатысуымен)
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2014
|«Partition»
|-
|«Pretty Hurts»
|-
|«Flawless»
|-
|«7/11»
|-
|«Ring Off»
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2016
|«Formation»
| rowspan=&quot;5&quot; |''Lemonade''
|-
|«Sorry»
|-
|«Hold Up»
|-
|«Freedom»
(Кендрик Ламар қатысуымен)
|-
|&quot;All Night &quot;
|}

== Турлар ==
* Dangerously in Love Tour (2003)&lt;br /&gt;
* The Beyoncé Experience (2007)&lt;br /&gt;
* I Am… World Tour (2009—2010)&lt;br /&gt;
* I Am… Yours (2009)&lt;br /&gt;
* The Mrs. Carter Show World Tour (2013—2014)&lt;br /&gt;
* Verizon Ladies First Tour (2004)&lt;br /&gt;
* On the Run Tour (с Jay-Z; 2014)&lt;br /&gt;
==Жетістіктері==
Бейонсе 2011 жылы өткен [[Billboard|Bilboard]] журналының премиясында &quot;Мыңжылдық әртіс&quot; атағын алды. Ол музыкамен айналасқаннан бастап, 17 - Grammy сыйлығының иегері атанып қана қоймай, 45 - номинацияны жеңіп алды. 19 жасында өзінің бірінші жүлдесіне ие болды.
== Фильмография ==
* 2001 жылы-«Кармен: Хип-хопера»&lt;br /&gt;	
* 2002 жылы-«Остин Пауэрс: Голдмембер»&lt;br /&gt;
* 2003 жылы-«Борьба с искушениями»&lt;br /&gt;
* 2004 жылы-«Уход в чёрное»&lt;br /&gt;
* 2006 жылы-«Розовая пантера»&lt;br /&gt;
* 2006 жылы-«Девушки мечты»&lt;br /&gt;
* 2007 жылы-«Моя Ночь на Грэмми»&lt;br /&gt;
* 2008 жылы-«Кадиллак Рекордс»&lt;br /&gt;
* 2009 жылы-«Одержимость»&lt;br /&gt;
* 2009 жылы-«Wow! Wow! Wubbzy!»&lt;br /&gt;
* 2013 жылы-«Эпик»&lt;br /&gt;
== Өнім және демеушілік ==
Ноулз [[Pepsi]] компаниясымен 2002 жылы жарнамаға түсу бойынша келісім шартқа отырды. Кейін, барлық теледидардан, ғаламтордан жарнама көрсетілімге шыға бастады. Бір жағынан бұл компанияға индоссант ретінде, яғни демографиялық  позицияны жақсарту үшін көмектесті. 2004 жылы [[Pepsi]] компаниясының &quot;Гладиаторлар&quot; атты жарнамасында Ноулз [[Бритни Спирс]], [[P!nk]], [[Энрике Иглесиас]] сынды әншілермен бірге түсті.

==Жеке өмірі==
2006 жылы қараша айында Ноулз 2000 жылы [[Destiny’s Child]] тобының келіспеушілігінен депрессияға түскенін мойындады. 2002 жылдан Ноулз рэпер [[Jay-Z]]мен бірге болатын. 2005 жылы жұптың неке құрайын деп жатқан сылтаулары таралды. Алайда екеуі бұны шындық екенін мойындамады. 2007 жылы қыркүйекте бұл тақырып қайта көтерілгенде, Jay-Z жауабы: «Былай айтсақ-мүмкін бұйырса» ([[ағылшын]]. One day soon — let's leave it at that). 2008 жылы сәуірдің 4-і екеуі [[Нью-Йорк]] қаласында үйленді. Бұл хабар қоғамға 22-ші сәуірде ғана белгілі болды. 2012 жылы қантардың 7-сі әнші қыз тапты. Есімі-Блю Айви Картер. 2017 жылы 12-ші маусымда егіздерді (ұл және қыз) тапты. Есімдері-Сир Картер мен Руми Картер.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Commonscat|Beyoncé Knowles}}

[[Санат:АҚШ модельдері]]
[[Санат:АҚШ бишілері]]
[[Санат:АҚШ продюсерлері]]
[[Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Меццо-сопрано]]
[[Санат:BRIT Awards сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Columbia Records орындаушылары]]
[[Санат:Америкалық поп әншілер]]
[[Санат:Billboard 200-де топ бастаған орындаушылар]]</text>
      <sha1>fcs17f4hapeghb66atlia1hcp2frf46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684941</id>
      <parentid>3684939</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56686-47</username>
        <id>187397</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10079" sha1="r9re5clh7woxuekkp5ihymfkyjkr0wv" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Музыкант
 |Есімі              = Бейонсе
 |Атауы          = Beyoncé
 |Сурет             = Beyonce.jpg
 |Сурет ені      = 250px
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = solo_singer
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты       = Бейонсе́ Жизель Ноулз
 |Туған күні    = 4.09.1981
 |Туған жері   = [[Хьюстон]], [[Техас]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = 1997 — осы уақытқа шейін
 |Мемлекет           = {{USA}}
 |Мамандықтары        = Ән авторы &lt;br /&gt; музыкалық продюсер &lt;br /&gt;{{актриса|АҚШ}}&lt;br /&gt;{{әнші|АҚШ}} &lt;br /&gt;биші &lt;br /&gt;хореограф &lt;br /&gt;модель &lt;br /&gt;режиссёр
 |Жанрлары            = [[R&amp;B]], [[поп-музыка|поп]], [[соул]]
 |Лақап аттары       = Бейонсе́ немесе Саша Фирс, Yonce, Queen B
 |Ұжымы       = [[Destiny's Child, The Carters]]
 |Қызметтес болған   = [[Jay-Z]] &lt;br /&gt;[[Алиша Киз]] &lt;br /&gt;[[Lady Gaga]] &lt;br /&gt;[[Тина Тёрнер]] &lt;br /&gt;[[Мисси Элиот]] &lt;br /&gt;[[Шон Пол]]
 |Лейблдері           = [[Columbia Records|Columbia]]
 |Марапаттары          = &quot;Гремми&quot; жүлдесінің 17 рет жүлдегері  және 45 номинациясы иегері , сонымен қатар 
 |Сайты             = [http://www.beyonceonline.com/ Ресми сайты]&lt;br /&gt;[[Сурет:Beyoncé autograph.svg|100px]]&lt;br /&gt;Бейонстың қолтаңбасы
}}
[[Сурет:Beyonce Knowles at age 19.jpeg|315x480px|нобай|19 жастағы Бейонсе, 2001]]
[[Сурет:Beyoncé at The Lion King European Premiere 2019.png|291x380px|нобай|Бейонсе «Арыстан патшаның» 2019 жылғы Еуропалық премьерасында]]
'''Бейо́нсе Жизе́ль Но́улз-Картер''' ({{lang-en|Beyoncé Giselle Knowles-Carter}}, көпшілікке ''Бейо́нсе'' деген атпен танымал; 4 қыркүйек [[1981 жыл]], [[Хьюстон]], [[Техас]], [[АҚШ]]) — R&amp;B стиліндегі америкалық әнші, музыкалық продюссер, актриса, биші және модель.&lt;ref&gt; Beyoncé: Biography. MSN (2008). [[2008 жыл]]ы 29 қыркүйекте тексерілген. &lt;/ref&gt;

Кішкентайынан вокалды және би байқауларына қатысқан. Атақ-даңққа [[1990 жыл]]дары [[Destiny's Child]] тобының солисті болып ие болған. Сол кезде Survivor хитімен танымал болған. Топ мүшелері тарап кеткеннен кейін өзінің жеке альбомын шығарып, үлкен жетістіктерге жетеді. Қазіргі таңдағы танымал әншілердің бірі, 17 Grammy сыйлығының иегері ,олардың  14-і жеке әнші ретінде , қалған ушеуі [[Destiny's Child]] тобының солисті ретіндегі жүлдесі. Актерлік мансабын [[2001 жыл]]ы «Кармен: Хип-хопера» музыкалық фильміне түсумен  бастайды. [[2004 жыл]]ы ''House of Deréon'' атты отбасылық киім үлгілерін шығарады. [[Pepsi]], [[Tommy Hilfiger]], [[Armani]] және [[L'Oréal]] сияқты брендтермен келісімге отырған.2010 жылы  [[Forbes]] журналының әлемнің ең беделділерінің 100 тізімінде 2 қатарды, сонымен қатар музыка әлемінің ханшайымына айналды. [[Time]] журналы да  өзінің ең беделділерінің 100 тізімінде  жариялады.

== Дискография ==
* Dangerously in Love (2003)&lt;br /&gt;
* B'Day (2006)&lt;br /&gt;
* I Am… Sasha Fierce (2008)&lt;br /&gt;
* 4 (2011)&lt;br /&gt;
* Beyoncé (2013)&lt;br /&gt;
* Lemonade (2016)
* RENAISSANCE (2022)
* COWBOY CARTER (2024)

== Синглдар ==

=== Жеке синглдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;1&quot; |Жыл
! rowspan=&quot;1&quot; |Сингл
! rowspan=&quot;1&quot; |Альбом
|-
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2003
|«Crazy in Love» ([[Jay-Z]] қатысуымен)
| rowspan=&quot;4&quot; |''Dangerously in Love''
|-
|«Baby Boy» (Шон Пол қатысуымен)
|-
|«Me, Myself and I»
|-
|2004
|«Naughty Girl»
|-
|2005
|«Check on It» (Slim Thug қатысуымен)
|''#1’s''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2006
|«Déjà Vu» (Jay-Z қатысуымен)
| rowspan=&quot;6&quot; |''B’Day''
|-
|«Ring the Alarm»
|-
|«Irreplaceable»
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2007
|«Beautiful Liar» ([[Шакира]] қатысуымен)
|-
|«Get Me Bodied»
|-
|«Green Light»
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2008
|«If I Were a Boy»
| rowspan=&quot;9&quot; |''I Am… Sasha Fierce''
|-
|«Single Ladies (Put a Ring on It)»
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |2009
|«Diva»
|-
|«Halo»
|-
|«Ego» (ремикс Кани Уэст қатысуымен)
|-
|«Sweet Dreams»
|-
|«Broken-Hearted Girl»
|-
|«Video Phone» ([[Леди Гага|Lady Gaga]] қатысуымен)
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |2010
|«Why Don't You Love Me»
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2011
|«Run the World (Girls)»
| rowspan=&quot;7&quot; |''4''
|-
|«Best Thing I Never Had»
|-
|«Party»
(Andre 3000 қатысуымен)
|-
|«Love on Top»
|-
|«Countdown»
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2012
|«I Care»
|-
|«End Of Time»
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2013
|«XO»
| rowspan=&quot;7&quot; |''Beyoncé''
|-
|«Drunk In Love»
([[Jay-Z]] қатысуымен)
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2014
|«Partition»
|-
|«Pretty Hurts»
|-
|«Flawless»
|-
|«7/11»
|-
|«Ring Off»
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2016
|«Formation»
| rowspan=&quot;5&quot; |''Lemonade''
|-
|«Sorry»
|-
|«Hold Up»
|-
|«Freedom»
(Кендрик Ламар қатысуымен)
|-
|&quot;All Night &quot;
|}

== Турлар ==
* Dangerously in Love Tour (2003)&lt;br /&gt;
* The Beyoncé Experience (2007)&lt;br /&gt;
* I Am… World Tour (2009—2010)&lt;br /&gt;
* I Am… Yours (2009)&lt;br /&gt;
* The Mrs. Carter Show World Tour (2013—2014)&lt;br /&gt;
* Verizon Ladies First Tour (2004)&lt;br /&gt;
* On the Run Tour (с Jay-Z; 2014)&lt;br /&gt;
==Жетістіктері==
Бейонсе 2011 жылы өткен [[Billboard|Bilboard]] журналының премиясында &quot;Мыңжылдық әртіс&quot; атағын алды. Ол музыкамен айналасқаннан бастап, 17 - Grammy сыйлығының иегері атанып қана қоймай, 45 - номинацияны жеңіп алды. 19 жасында өзінің бірінші жүлдесіне ие болды.
== Фильмография ==
* 2001 жылы-«Кармен: Хип-хопера»&lt;br /&gt;	
* 2002 жылы-«Остин Пауэрс: Голдмембер»&lt;br /&gt;
* 2003 жылы-«Борьба с искушениями»&lt;br /&gt;
* 2004 жылы-«Уход в чёрное»&lt;br /&gt;
* 2006 жылы-«Розовая пантера»&lt;br /&gt;
* 2006 жылы-«Девушки мечты»&lt;br /&gt;
* 2007 жылы-«Моя Ночь на Грэмми»&lt;br /&gt;
* 2008 жылы-«Кадиллак Рекордс»&lt;br /&gt;
* 2009 жылы-«Одержимость»&lt;br /&gt;
* 2009 жылы-«Wow! Wow! Wubbzy!»&lt;br /&gt;
* 2013 жылы-«Эпик»&lt;br /&gt;
== Өнім және демеушілік ==
Ноулз [[Pepsi]] компаниясымен 2002 жылы жарнамаға түсу бойынша келісім шартқа отырды. Кейін, барлық теледидардан, ғаламтордан жарнама көрсетілімге шыға бастады. Бір жағынан бұл компанияға индоссант ретінде, яғни демографиялық  позицияны жақсарту үшін көмектесті. 2004 жылы [[Pepsi]] компаниясының &quot;Гладиаторлар&quot; атты жарнамасында Ноулз [[Бритни Спирс]], [[P!nk]], [[Энрике Иглесиас]] сынды әншілермен бірге түсті.

==Жеке өмірі==
2006 жылы қараша айында Ноулз 2000 жылы [[Destiny’s Child]] тобының келіспеушілігінен депрессияға түскенін мойындады. 2002 жылдан Ноулз рэпер [[Jay-Z]]мен бірге болатын. 2005 жылы жұптың неке құрайын деп жатқан сылтаулары таралды. Алайда екеуі бұны шындық екенін мойындамады. 2007 жылы қыркүйекте бұл тақырып қайта көтерілгенде, Jay-Z жауабы: «Былай айтсақ-мүмкін бұйырса» ([[ағылшын]]. One day soon — let's leave it at that). 2008 жылы сәуірдің 4-і екеуі [[Нью-Йорк]] қаласында үйленді. Бұл хабар қоғамға 22-ші сәуірде ғана белгілі болды. 2012 жылы қантардың 7-сі әнші қыз тапты. Есімі-Блю Айви Картер. 2017 жылы 12-ші маусымда егіздерді (ұл және қыз) тапты. Есімдері-Сир Картер мен Руми Картер.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Commonscat|Beyoncé Knowles}}

[[Санат:АҚШ модельдері]]
[[Санат:АҚШ бишілері]]
[[Санат:АҚШ продюсерлері]]
[[Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Меццо-сопрано]]
[[Санат:BRIT Awards сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Columbia Records орындаушылары]]
[[Санат:Америкалық поп әншілер]]
[[Санат:Billboard 200-де топ бастаған орындаушылар]]</text>
      <sha1>r9re5clh7woxuekkp5ihymfkyjkr0wv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684942</id>
      <parentid>3684941</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56686-47</username>
        <id>187397</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10098" sha1="b64gdj2n46h602w5hrioevkm0b7a5rs" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Музыкант
 |Есімі              = Бейонсе
 |Атауы          = Beyoncé
 |Сурет             = Beyonce.jpg
 |Сурет ені      = 250px
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = solo_singer
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты       = Бейонсе́ Жизель Ноулз
 |Туған күні    = 4.09.1981
 |Туған жері   = [[Хьюстон]], [[Техас]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = 1997 — осы уақытқа шейін
 |Мемлекет           = {{USA}}
 |Мамандықтары        = Ән авторы &lt;br /&gt; музыкалық продюсер &lt;br /&gt;{{актриса|АҚШ}}&lt;br /&gt;{{әнші|АҚШ}} &lt;br /&gt;биші &lt;br /&gt;хореограф &lt;br /&gt;модель &lt;br /&gt;режиссёр
 |Жанрлары            = [[R&amp;B]], [[поп-музыка|поп]], [[соул]], [[хип-хоп]]
 |Лақап аттары       = Бейонсе́ немесе Саша Фирс, Yonce, Queen B
 |Ұжымы       = [[Destiny's Child, The Carters]]
 |Қызметтес болған   = [[Jay-Z]] &lt;br /&gt;[[Алиша Киз]] &lt;br /&gt;[[Lady Gaga]] &lt;br /&gt;[[Тина Тёрнер]] &lt;br /&gt;[[Мисси Элиот]] &lt;br /&gt;[[Шон Пол]]
 |Лейблдері           = [[Columbia Records|Columbia]]
 |Марапаттары          = &quot;Гремми&quot; жүлдесінің 17 рет жүлдегері  және 45 номинациясы иегері , сонымен қатар 
 |Сайты             = [http://www.beyonceonline.com/ Ресми сайты]&lt;br /&gt;[[Сурет:Beyoncé autograph.svg|100px]]&lt;br /&gt;Бейонстың қолтаңбасы
}}
[[Сурет:Beyonce Knowles at age 19.jpeg|315x480px|нобай|19 жастағы Бейонсе, 2001]]
[[Сурет:Beyoncé at The Lion King European Premiere 2019.png|291x380px|нобай|Бейонсе «Арыстан патшаның» 2019 жылғы Еуропалық премьерасында]]
'''Бейо́нсе Жизе́ль Но́улз-Картер''' ({{lang-en|Beyoncé Giselle Knowles-Carter}}, көпшілікке ''Бейо́нсе'' деген атпен танымал; 4 қыркүйек [[1981 жыл]], [[Хьюстон]], [[Техас]], [[АҚШ]]) — R&amp;B стиліндегі америкалық әнші, музыкалық продюссер, актриса, биші және модель.&lt;ref&gt; Beyoncé: Biography. MSN (2008). [[2008 жыл]]ы 29 қыркүйекте тексерілген. &lt;/ref&gt;

Кішкентайынан вокалды және би байқауларына қатысқан. Атақ-даңққа [[1990 жыл]]дары [[Destiny's Child]] тобының солисті болып ие болған. Сол кезде Survivor хитімен танымал болған. Топ мүшелері тарап кеткеннен кейін өзінің жеке альбомын шығарып, үлкен жетістіктерге жетеді. Қазіргі таңдағы танымал әншілердің бірі, 17 Grammy сыйлығының иегері ,олардың  14-і жеке әнші ретінде , қалған ушеуі [[Destiny's Child]] тобының солисті ретіндегі жүлдесі. Актерлік мансабын [[2001 жыл]]ы «Кармен: Хип-хопера» музыкалық фильміне түсумен  бастайды. [[2004 жыл]]ы ''House of Deréon'' атты отбасылық киім үлгілерін шығарады. [[Pepsi]], [[Tommy Hilfiger]], [[Armani]] және [[L'Oréal]] сияқты брендтермен келісімге отырған.2010 жылы  [[Forbes]] журналының әлемнің ең беделділерінің 100 тізімінде 2 қатарды, сонымен қатар музыка әлемінің ханшайымына айналды. [[Time]] журналы да  өзінің ең беделділерінің 100 тізімінде  жариялады.

== Дискография ==
* Dangerously in Love (2003)&lt;br /&gt;
* B'Day (2006)&lt;br /&gt;
* I Am… Sasha Fierce (2008)&lt;br /&gt;
* 4 (2011)&lt;br /&gt;
* Beyoncé (2013)&lt;br /&gt;
* Lemonade (2016)
* RENAISSANCE (2022)
* COWBOY CARTER (2024)

== Синглдар ==

=== Жеке синглдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;1&quot; |Жыл
! rowspan=&quot;1&quot; |Сингл
! rowspan=&quot;1&quot; |Альбом
|-
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2003
|«Crazy in Love» ([[Jay-Z]] қатысуымен)
| rowspan=&quot;4&quot; |''Dangerously in Love''
|-
|«Baby Boy» (Шон Пол қатысуымен)
|-
|«Me, Myself and I»
|-
|2004
|«Naughty Girl»
|-
|2005
|«Check on It» (Slim Thug қатысуымен)
|''#1’s''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2006
|«Déjà Vu» (Jay-Z қатысуымен)
| rowspan=&quot;6&quot; |''B’Day''
|-
|«Ring the Alarm»
|-
|«Irreplaceable»
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2007
|«Beautiful Liar» ([[Шакира]] қатысуымен)
|-
|«Get Me Bodied»
|-
|«Green Light»
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2008
|«If I Were a Boy»
| rowspan=&quot;9&quot; |''I Am… Sasha Fierce''
|-
|«Single Ladies (Put a Ring on It)»
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |2009
|«Diva»
|-
|«Halo»
|-
|«Ego» (ремикс Кани Уэст қатысуымен)
|-
|«Sweet Dreams»
|-
|«Broken-Hearted Girl»
|-
|«Video Phone» ([[Леди Гага|Lady Gaga]] қатысуымен)
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |2010
|«Why Don't You Love Me»
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2011
|«Run the World (Girls)»
| rowspan=&quot;7&quot; |''4''
|-
|«Best Thing I Never Had»
|-
|«Party»
(Andre 3000 қатысуымен)
|-
|«Love on Top»
|-
|«Countdown»
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2012
|«I Care»
|-
|«End Of Time»
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2013
|«XO»
| rowspan=&quot;7&quot; |''Beyoncé''
|-
|«Drunk In Love»
([[Jay-Z]] қатысуымен)
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2014
|«Partition»
|-
|«Pretty Hurts»
|-
|«Flawless»
|-
|«7/11»
|-
|«Ring Off»
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2016
|«Formation»
| rowspan=&quot;5&quot; |''Lemonade''
|-
|«Sorry»
|-
|«Hold Up»
|-
|«Freedom»
(Кендрик Ламар қатысуымен)
|-
|&quot;All Night &quot;
|}

== Турлар ==
* Dangerously in Love Tour (2003)&lt;br /&gt;
* The Beyoncé Experience (2007)&lt;br /&gt;
* I Am… World Tour (2009—2010)&lt;br /&gt;
* I Am… Yours (2009)&lt;br /&gt;
* The Mrs. Carter Show World Tour (2013—2014)&lt;br /&gt;
* Verizon Ladies First Tour (2004)&lt;br /&gt;
* On the Run Tour (с Jay-Z; 2014)&lt;br /&gt;
==Жетістіктері==
Бейонсе 2011 жылы өткен [[Billboard|Bilboard]] журналының премиясында &quot;Мыңжылдық әртіс&quot; атағын алды. Ол музыкамен айналасқаннан бастап, 17 - Grammy сыйлығының иегері атанып қана қоймай, 45 - номинацияны жеңіп алды. 19 жасында өзінің бірінші жүлдесіне ие болды.
== Фильмография ==
* 2001 жылы-«Кармен: Хип-хопера»&lt;br /&gt;	
* 2002 жылы-«Остин Пауэрс: Голдмембер»&lt;br /&gt;
* 2003 жылы-«Борьба с искушениями»&lt;br /&gt;
* 2004 жылы-«Уход в чёрное»&lt;br /&gt;
* 2006 жылы-«Розовая пантера»&lt;br /&gt;
* 2006 жылы-«Девушки мечты»&lt;br /&gt;
* 2007 жылы-«Моя Ночь на Грэмми»&lt;br /&gt;
* 2008 жылы-«Кадиллак Рекордс»&lt;br /&gt;
* 2009 жылы-«Одержимость»&lt;br /&gt;
* 2009 жылы-«Wow! Wow! Wubbzy!»&lt;br /&gt;
* 2013 жылы-«Эпик»&lt;br /&gt;
== Өнім және демеушілік ==
Ноулз [[Pepsi]] компаниясымен 2002 жылы жарнамаға түсу бойынша келісім шартқа отырды. Кейін, барлық теледидардан, ғаламтордан жарнама көрсетілімге шыға бастады. Бір жағынан бұл компанияға индоссант ретінде, яғни демографиялық  позицияны жақсарту үшін көмектесті. 2004 жылы [[Pepsi]] компаниясының &quot;Гладиаторлар&quot; атты жарнамасында Ноулз [[Бритни Спирс]], [[P!nk]], [[Энрике Иглесиас]] сынды әншілермен бірге түсті.

==Жеке өмірі==
2006 жылы қараша айында Ноулз 2000 жылы [[Destiny’s Child]] тобының келіспеушілігінен депрессияға түскенін мойындады. 2002 жылдан Ноулз рэпер [[Jay-Z]]мен бірге болатын. 2005 жылы жұптың неке құрайын деп жатқан сылтаулары таралды. Алайда екеуі бұны шындық екенін мойындамады. 2007 жылы қыркүйекте бұл тақырып қайта көтерілгенде, Jay-Z жауабы: «Былай айтсақ-мүмкін бұйырса» ([[ағылшын]]. One day soon — let's leave it at that). 2008 жылы сәуірдің 4-і екеуі [[Нью-Йорк]] қаласында үйленді. Бұл хабар қоғамға 22-ші сәуірде ғана белгілі болды. 2012 жылы қантардың 7-сі әнші қыз тапты. Есімі-Блю Айви Картер. 2017 жылы 12-ші маусымда егіздерді (ұл және қыз) тапты. Есімдері-Сир Картер мен Руми Картер.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Commonscat|Beyoncé Knowles}}

[[Санат:АҚШ модельдері]]
[[Санат:АҚШ бишілері]]
[[Санат:АҚШ продюсерлері]]
[[Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Меццо-сопрано]]
[[Санат:BRIT Awards сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Columbia Records орындаушылары]]
[[Санат:Америкалық поп әншілер]]
[[Санат:Billboard 200-де топ бастаған орындаушылар]]</text>
      <sha1>b64gdj2n46h602w5hrioevkm0b7a5rs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вестгройсен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211939</id>
    <revision>
      <id>3685149</id>
      <parentid>3565398</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>67438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Westgreussen.png]] → [[File:DEU Westgreußen COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>3685149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4295" sha1="q3rfx7x6iz6jyej9zwci3oymo7c18ds" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Вестгройсен 
 |шынайы атауы            = Westgreußen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Westgreußen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=14 |lat_sec=20 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=55 |lon_sec=5 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Кифхойзер 
 |кестедегі аудан         = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Гизела Мозебах 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,45 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 175 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 393 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 03636 
 |пошта индексі           = +49 3636 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = KYF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 65 079 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Вестгройсен''' ({{lang-de|Westgreußen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 393 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 8,45 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 079''. Муниципалитеттің басшысы — Гизела Мозебах.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>q3rfx7x6iz6jyej9zwci3oymo7c18ds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зега</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214589</id>
    <revision>
      <id>3685054</id>
      <parentid>3684293</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3685054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4241" sha1="bte9cnx21jrbshyh8dtc2m3hslqbbwx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Зега 
 |шынайы атауы            = Seega 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Seega (Kyffhäuserland) COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=19 |lat_sec=30 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=2 |lon_sec=8 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Кифхойзер 
 |кестедегі аудан         = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Гюнтер Зетцепфандт 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9,01 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 175 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 423 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 034671 
 |пошта индексі           = 6567 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = KYF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 65 066 
 |ортаққордағы санаты     = Seega 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Зега''' ({{lang-de|Seega}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 423 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 9,01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 066''. Муниципалитеттің басшысы — Гюнтер Зетцепфандт.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>bte9cnx21jrbshyh8dtc2m3hslqbbwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қойшыбек Мүбарак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268404</id>
    <revision>
      <id>3685337</id>
      <parentid>3582626</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mystic qazaq</username>
        <id>87254</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */ Қойшыбек Мүбарак 1976 жылы 20 қазанда ҚХР, Алтай аймағы, Шіңгіл ауданында дүниеге келген. 2000 жылы Атамекенге қоныс аударған.</comment>
      <origin>3685337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1462" sha1="9nhdkc33hib0972yk9nvtf6vlecw64z" xml:space="preserve">
{{Infobox Biography 
|subject_name   = Қойшыбек МҮБАРАК
| image_name     =
| image_size     = 
| image_caption  = 
| date_of_birth  = [[1976]] [[қазан]]
| place_of_birth = [[ҚХР]], [[Алтай]]
| occupation     = [[жазушы]]
| spouse         = 
}}
'''Қойшыбек Мүбарак''' 20.10,1976, [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] [[Алтай аймағы]] — мистик жазушы. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың журналистика факультетінде оқытушы, &quot;The Qazaq Times&quot; ақпараттық, қоғамдық-саяси порталының бас редакторы болып жұмыс істейді.

==Өмірбаяны==
Қойшыбек Мүбарак 1976 жылы 20 қазанда [[ҚХР]] Шығыс Түркістанның Алтай аймағы, Шіңгіл ауданында дүниеге келген. 2000 жылы Атамекенге қоныс аударған.

==Шығармалары==
&quot;От ару&quot;(2009) мистикалық әңгімелер жинағы, &quot;Жат құшақ&quot;(2012) мистикалық хикаяттар мен әңгімелер, &quot;Айдың соңғы сәрсенбісі&quot;(2018) мистикалық хикаяттар жинағы.

==Дереккөздер==
[http://www.mystic.kz/ Авторлық сайты]

[[Санат:Қазақ жазушылары]]
[[Санат:1976 жылы туғандар]]

{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>9nhdkc33hib0972yk9nvtf6vlecw64z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685340</id>
      <parentid>3685337</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mystic qazaq</username>
        <id>87254</id>
      </contributor>
      <origin>3685340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1444" sha1="j558vhkadwuckozeiv5bel6xrc7yldk" xml:space="preserve">
{{Infobox Biography 
|subject_name   = Қойшыбек МҮБАРАК
| image_name     =
| image_size     = 
| image_caption  = 
| date_of_birth  = [[1976]] [[қазан]]
| place_of_birth = [[ҚХР]], [[Алтай]]
| occupation     = [[мистик жазушы]]
| spouse         = 
}}
'''Қойшыбек Мүбарак''' 20.10,1976, [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] [[Алтай аймағы]] — мистик жазушы. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың журналистика факультетінде оқытушы, &quot;The Qazaq Times&quot; ақпарат агенттігінің бас редакторы болып жұмыс істейді.

==Өмірбаяны==
Қойшыбек Мүбарак 1976 жылы 20 қазанда [[ҚХР]] Шығыс Түркістанның Алтай аймағы, Шіңгіл ауданында дүниеге келген. 2000 жылы Атамекенге қоныс аударған.

==Шығармалары==
&quot;От ару&quot;(2009) мистикалық әңгімелер жинағы, &quot;Жат құшақ&quot;(2012) мистикалық хикаяттар мен әңгімелер, &quot;Айдың соңғы сәрсенбісі&quot;(2018) мистикалық хикаяттар жинағы.

==Дереккөздер==
[http://www.mystic.kz/ Авторлық сайты]

[[Санат:Қазақ жазушылары]]
[[Санат:1976 жылы туғандар]]

{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>j558vhkadwuckozeiv5bel6xrc7yldk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685341</id>
      <parentid>3685340</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Mystic qazaq|Mystic qazaq]] ([[User talk:Mystic qazaq|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3089069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1460" sha1="4fly0ydgo34qrc3a1b56nsjk6xlq2iq" xml:space="preserve">
{{Infobox Biography 
|subject_name   = Қойшыбек МҮБАРАК
| image_name     =
| image_size     = 
| image_caption  = 
| date_of_birth  = [[1976]] [[қазан]]
| place_of_birth = [[ҚХР]], [[Алтай]]
| occupation     = [[жазушы]]
| spouse         = 
}}
'''Қойшыбек Мүбарак''' 20.10,1976, [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] [[Алтай аймағы]] — жазушы. Қазір әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың журналистика факультетінде оқытушы, &quot;The Qazaq Times&quot; ақпараттық, қоғамдық-саяси порталының бас редакторы болып жұмыс істейді.

==Өмірбаяны==
Қойшыбек Мүбарак 1976 жылы 20 қазанда [[ҚХР]] Шығыс Түркістанның Алтай аймағы, Шіңгіл ауданында дүниеге келген. 2000 жылы Атамекенге қоныс аударған.

==Шығармалары==
&quot;От ару&quot;(2009) мистикалық әңгімелер жинағы, &quot;Жат құшақ&quot;(2012) мистикалық хикаяттар мен әңгімелер, &quot;Айдың соңғы сәрсенбісі&quot;(2018) мистикалық хикаяттар жинағы.

==Дереккөздер==
[http://www.mystic.kz/ Авторлық сайты]

[[Санат:Қазақ жазушылары]]
[[Санат:1976 жылы туғандар]]

{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>4fly0ydgo34qrc3a1b56nsjk6xlq2iq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Долен (Благоевград облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291909</id>
    <revision>
      <id>3685048</id>
      <parentid>2954612</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3685048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4181" sha1="5slwcf2kqsgb2pmihqw8ynvck0m5t67" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Долен 
 |шынайы атауы            = Долен 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=37 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=56 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Благоевград облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Сатовча (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Сатовча (қауым){{!}}Сатовча 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Валентина Мицикулева 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 852 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 411 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 7549 
 |пошта индексі           = 2968 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = Е 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 21868 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Долен''' ({{lang-bg|Долен}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Благоевград облысы]]на қарасты [[Сатовча (қауым)|Сатовча]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 411 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''2968''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''07549''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''21868''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Dolen_3&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Dolen_3&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Dolen_3&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Сатовча қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Благоевград облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>5slwcf2kqsgb2pmihqw8ynvck0m5t67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коларово (Стара Загора облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295140</id>
    <revision>
      <id>3685031</id>
      <parentid>2901914</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3685031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4156" sha1="p9zw2o2zmdgly4a7nalr1hl5yymglbe" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Коларово 
 |шынайы атауы            = Коларово 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=20 |lat_sec=7 
  |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=42 |lon_sec=57 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Стара Загора облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Раднево (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Раднево (қауым){{!}}Раднево 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Георги Тенев 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 150 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 584 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 41480 
 |пошта индексі           = 6271 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СТ 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 38008 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Коларово''' ({{lang-bg|Коларово}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Стара Загора облысы]]на қарасты [[Раднево (қауым)|Раднево]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 584 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''6271''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''041480''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''38008''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Раднево қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Стара Загора облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>p9zw2o2zmdgly4a7nalr1hl5yymglbe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Здравец (Разград облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296082</id>
    <revision>
      <id>3685042</id>
      <parentid>2957019</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3685042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4164" sha1="08noxdy2j05jemanpxpii2qdlj87zvy" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Здравец 
 |шынайы атауы            = Здравец 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=38 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=55 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Разград облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Самуил (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Самуил (қауым){{!}}Самуил 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Вежди Мустафа Юсуф 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 422 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 8379 
 |пошта индексі           = 7437 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = РР 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 30630 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Здравец''' ({{lang-bg|Здравец}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Разград облысы]]на қарасты [[Самуил (қауым)|Самуил]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 422 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''7437''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''08379''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''30630''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zdravets_5&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zdravets_5&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zdravets_5&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Самуил қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Разград облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>08noxdy2j05jemanpxpii2qdlj87zvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хырсово (Разград облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296141</id>
    <revision>
      <id>3685046</id>
      <parentid>2908316</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3685046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4114" sha1="q7jxx3v309gl33nhcdfyegtmj5sln0h" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Хырсово 
 |шынайы атауы            = Хърсово 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=33 |lat_sec=52 
  |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=45 |lon_sec=55 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Разград облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Самуил (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Самуил (қауым){{!}}Самуил 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Александр Дочев 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 350 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 592 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 8376 
 |пошта индексі           = 7451 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = РР 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 77579 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Хырсово''' ({{lang-bg|Хърсово}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Разград облысы]]на қарасты [[Самуил (қауым)|Самуил]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 592 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''7451''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''08376''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''77579''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Самуил қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Разград облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>q7jxx3v309gl33nhcdfyegtmj5sln0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роман (Враца облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296501</id>
    <revision>
      <id>3685034</id>
      <parentid>2905106</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3685034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4099" sha1="l5kup4s53oq1wn83lrbihb23xrpji9t" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Роман 
 |шынайы атауы            = Роман 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 = BUL Роман COA.jpg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=9 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=55 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Враца облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Роман (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Роман (қауым){{!}}Роман 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 122 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3 180 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 9123 
 |пошта индексі           = 3130 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ВР 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 62997 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Роман''' ({{lang-bg|Роман}}) — [[Болгария]]дағы қала. [[Враца облысы]]на қарасты [[Роман (қауым)|Роман]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 180 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''3130''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''09123''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''62997''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Roman&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Roman&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Roman&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Роман қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Враца облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>l5kup4s53oq1wn83lrbihb23xrpji9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сент-Обен-де-Буа (Кальвадос)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>429203</id>
    <revision>
      <id>3684921</id>
      <parentid>1879721</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5976" sha1="e5bagdgzycrxmwyqkdl0d6picqq0mia" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Сент-Обен-де-Буа
 |шынайы атауы            = Saint-Aubin-des-Bois
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Saint-Aubin-des-Bois (Calvados).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=48.83 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-1.12722 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(228)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Төменгі Нормандия
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Нормандия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Кальвадос
 |кестедегі аудан         = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Вир (округ){{!}}Вир
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Сен-Севе-Кальвадо (кантон)|Сен-Севе-Кальвадо]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Roger Gondouin ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,26
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 129—218
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 228
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 27,6
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 14380
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 14559
 |ортаққордағы санаты     = Saint-Aubin-des-Bois (Calvados)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Сент-Обен-де-Буа''' ({{lang-fr|Saint-Aubin-des-Bois}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Вир (округ)|Вир]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,26 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14559'', [[пошта индексі]] — ''14380''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 228 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 27,6 адам/км².

{{Демография/FRA/Saint-Aubin-des-Bois (Calvados)}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=20 | барлығы=240
 | е0=20 | ә0=0
 | е5=12 | ә5=4
 | е10=8 | ә10=0
 | е15=4 | ә15=0
 | е20=0 | ә20=4
 | е25=4 | ә25=0
 | е30=8 | ә30=8
 | е35=20 | ә35=12
 | е40=8 | ә40=4
 | е45=4 | ә45=8
 | е50=12 | ә50=4
 | е55=4 | ә55=4
 | е60=4 | ә60=8
 | е65=8 | ә65=8
 | е70=8 | ә70=8
 | е75=8 | ә75=12
 | е80=8 | ә80=12
 | е85=4 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Кальвадос департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Saint-Aubin-des-Bois (Calvados)|Сент-Обен-де-Буа}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=14559-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы]
* [http://www.mapquest.com/?q=48.83,-1.12722&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Кальвадос департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>e5bagdgzycrxmwyqkdl0d6picqq0mia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мепль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>436193</id>
    <revision>
      <id>3684945</id>
      <parentid>2963585</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5851" sha1="pxtf2ab5gyjou1z7hnuw1miro446mm9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Мепль
 |шынайы атауы            = Mesples
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Mesples (Allier).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=46.4338888889 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=2.35944444444 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(134)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Овернь
 |кестедегі аймақ         = Овернь
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Алье
 |кестедегі аудан         = Алье (департамент){{!}}Алье
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Монлюсон (округ){{!}}Монлюсон
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Юрьель (кантон)|Юрьель]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Alain Lhopiteau ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 15,3
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 307—441
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 134
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 8,76
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 03370
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 03172
 |ортаққордағы санаты     = Mesples
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Мепль''' ({{lang-fr|Mesples}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Овернь]] аймағына қарасты [[Алье (департамент)|Алье]] департаментінде орналасқан. [[Монлюсон (округ)|Монлюсон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 15,3 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''03172'', [[пошта индексі]] — ''03370''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 134 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 8,76 адам/км².

{{Демография/FRA/Mesples}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=12 | барлығы=132
 | е0=0 | ә0=4
 | е5=4 | ә5=4
 | е10=0 | ә10=0
 | е15=0 | ә15=4
 | е20=4 | ә20=0
 | е25=4 | ә25=0
 | е30=4 | ә30=4
 | е35=8 | ә35=4
 | е40=0 | ә40=4
 | е45=12 | ә45=0
 | е50=4 | ә50=8
 | е55=8 | ә55=0
 | е60=12 | ә60=12
 | е65=4 | ә65=4
 | е70=4 | ә70=4
 | е75=0 | ә75=4
 | е80=4 | ә80=0
 | е85=0 | ә85=4
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Алье департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Mesples|Мепль}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=03172-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024174456/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=03172-COM |date=2012-10-24 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=46.4338888889,2.35944444444&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Алье департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Алье департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>pxtf2ab5gyjou1z7hnuw1miro446mm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3685139</id>
      <parentid>3684091</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3685139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11308" sha1="ji89idv9qyeup787cxr5zpklonrzp7u" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3379}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1509}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:719}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:652}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:384}}]] || {{Permissions|Marksscheider}}
|-
| 7 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 8 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:329}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 9 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:308}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 10 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:268}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 11 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 12 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 13 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:186}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 14 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}}
|-
| 15 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:146}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}}
|-
| 16 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:145}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 17 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}}
|-
| 18 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}}
|-
| 19 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}}
|-
| 20 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 21 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}}
|-
| 22 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}}
|-
| 23 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}}
|-
| 24 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}}
|-
| 25 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}}
|-
| 26 || [[User:AlinaPolites|AlinaPolites]] || [[Special:Contributions/AlinaPolites|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|AlinaPolites}}
|-
| 27 || [[User:Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] || [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Bekbulatova Gulsara}}
|-
| 28 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}}
|-
| 29 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}}
|-
| 30 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Akmaral090}}
|-
| 31 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}}
|-
| 32 || [[User:Raisa1982|Raisa1982]] || [[Special:Contributions/Raisa1982|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Raisa1982}}
|-
| 33 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}}
|-
| 34 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 35 || [[User:Вмуд|Вмуд]] || [[Special:Contributions/Вмуд|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|Вмуд}}
|-
| 36 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 37 || [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] || [[Special:Contributions/Шынар Бахытбекқызы|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Шынар Бахытбекқызы}}
|-
| 38 || [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] || [[Special:Contributions/Султабаева Гульнара|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Султабаева Гульнара}}
|-
| 39 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}}
|-
| 40 || [[User:QazaqMathEditor26|QazaqMathEditor26]] || [[Special:Contributions/QazaqMathEditor26|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|QazaqMathEditor26}}
|-
| 41 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 42 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}}
|-
| 43 || [[User:Seitzhanova Ulzhan|Seitzhanova Ulzhan]] || [[Special:Contributions/Seitzhanova Ulzhan|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Seitzhanova Ulzhan}}
|-
| 44 || [[User:Бану Сембиева|Бану Сембиева]] || [[Special:Contributions/Бану Сембиева|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Бану Сембиева}}
|-
| 45 || [[User:Алтын Адам|Алтын Адам]] || [[Special:Contributions/Алтын Адам|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Алтын Адам}}
|-
| 46 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 47 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 48 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}}
|-
| 49 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}}
|-
| 50 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}}
|-
| 51 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}}
|-
| 52 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 53 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}}
|-
| 54 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 55 || [[User:Бекбол Мамбетов|Бекбол Мамбетов]] || [[Special:Contributions/Бекбол Мамбетов|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Бекбол Мамбетов}}
|-
| 56 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Вилюс М}}
|-
| 57 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 58 || [[User:~2026-56534-39|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;~2026-56534-39&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}}
|-
| 59 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 60 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 61 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Qarakesek}}
|-
| 62 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}}
|-
| 63 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}}
|-
| 64 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}}
|-
| 65 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}}
|-
| 66 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 67 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}}
|-
| 68 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}}
|-
| 69 || [[User:~2026-56298-60|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;~2026-56298-60&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}}
|-
| 70 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 71 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}}
|-
| 72 || [[User:Aidana Turkpenbaeva|Aidana Turkpenbaeva]] || [[Special:Contributions/Aidana Turkpenbaeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Aidana Turkpenbaeva}}
|-
| 73 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
{{/end}}</text>
      <sha1>ji89idv9qyeup787cxr5zpklonrzp7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стэнли Болдуин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>508813</id>
    <revision>
      <id>3685251</id>
      <parentid>3682449</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6719" sha1="2xyyxsxod17vdophb7u8i1qfqh3c17a" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Титулы               = Болдуин-Сұлулық және Виконт Ковердейл графы
|Басқара бастады      = 8 маусым 1937
|Басқаруын аяқтады    = 14 желтоқсан 1947
|Ізашары              = ''лауазым пайда болды''; тұңғыш граф ретінде өзі
|Ізбасары             = Оливер Болдуин
|Ту                   = Coronet of a British Earl.svg
|Ту2                  = Arms of Baldwin, Earl Baldwin of Bewdley.svg
|Монарх               = [[VI Джордж]]
|Премьер              = [[Невилл Чемберлен]]

|Титулы_2             = [[Ұлыбритания Премьер-министрі]]
|Басқара бастады_2    = 7 маусым 1935
|Басқаруын аяқтады_2  = 28 мамыр 1937
|Ізашары_2            = [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]]
|Ізбасары_2           = [[Невилл Чемберлен]]
|Ту_2                 = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (Tudor Crown).svg
|Ту2_2                = Flag of the United Kingdom (3-5).svg
|Монарх_2             = [[V Джордж]]&lt;br /&gt;[[VI Джордж]]
|Премьер_2            =

|Титулы_3             = 
|Басқара бастады_3    = 4 қараша 1924
|Басқаруын аяқтады_3  = 5 маусым 1929
|Ізашары_3            = [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]]
|Ізбасары_3           = Рамсей Макдональд
|Ту_3                 =
|Ту2_3                =
|Монарх_3             = [[V Джордж]]
|Премьер_3            =

|Титулы_4             = 
|Басқара бастады_4    = 23 мамыр 1923
|Басқаруын аяқтады_4  = 16 қаңтар 1924
|Ізашары_4            = Эндрю Бонар Лоу
|Ізбасары_4           = [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]]
|Ту_4                 =
|Ту2_4                =
|Монарх_4             = [[V Джордж]]
|Премьер_4            =

|Титулы_5             = Оппозиция жетекшісі
|Басқара бастады_5    = 5 маусым 1929
|Басқаруын аяқтады_5  = 24 тамыз 1931
|Ізашары_5            = [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]]
|Ізбасары_5           = [[Артур Гендерсон]]
|Ту_5                 =
|Ту2_5                = Flag of the United Kingdom (3-5).svg
|Монарх_5             = [[V Джордж]]
|Премьер_5            = Рамсей Макдональд

|Титулы_6             = 
|Басқара бастады_6    = 22 қаңтар 1924
|Басқаруын аяқтады_6  = 4 қараша 1924 
|Ізашары_6            = [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]]
|Ізбасары_6           = 
|Ту_6                 =
|Ту2_6                =
|Монарх_6             = [[V Джордж]]
|Премьер_6            = Рамсей Макдональд

|Титулы_7             = Қазынашылық канцлері
|Басқара бастады_7    = 27 қазан 1922
|Басқаруын аяқтады_7  = 27 тамыз 1923
|Ізашары_7            = Роберт Хорн
|Ізбасары_7           = [[Невилл Чемберлен]]
|Ту_7                 =
|Ту2_7                = Flag of the United Kingdom (3-5).svg
|Монарх_7             = [[V Джордж]]
|Премьер_7            = Эндрю Бонар Лоу

|Титулы_8             = Сауда министрі
|Басқара бастады_8    = 1 сәуір 1921
|Басқаруын аяқтады_8  = 19 қазан 1922
|Ізашары_8            = Роберт Хорн
|Ізбасары_8           = Филип Канлифф-Листер
|Ту_8                 =
|Ту2_8                = Flag of the United Kingdom (3-5).svg
|Монарх_8             = [[V Джордж]]
|Премьер_8            = Дэвид Ллойд Джордж&lt;br&gt; Эндрю Бонар Лоу

|Суреті               = Stanley Baldwin ggbain.35233.jpg
|Шынайы есімі         = {{lang-en|Stanley Baldwin}}
|Қазақша есімі        = Стэнли Болдуин
|Туған күні           = 03.08.1867
|Туған жері           = Бьюдли, Уайр орманы, Вустершир, [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
|Қайтыс болған күні   = 14.12.1947
|Қайтыс болған жері   = Бьюдли, Уайр орманы, Вустершир, [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
|Білімі               = {{ublist
 |[[Тринити колледж (Кембридж)]]
 |[[Бирмингем университеті]]
 |Харроу мектебі
 |[[Лондон университеті]]
}}
|Діні                 = [[Англия шіркеуі]]
|Қолтаңбасы           = Stanley Baldwin Signature.svg
|Әкесі                = Альфред Болдуин (1841–1908)
|Анасы                = Луиза Болдуин (1845–1925)
|Жұбайы               = Люси Ридсдейл (1869–1945)
|Балалары             = 6
|Партиясы             = [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]]
}}
'''Стэнли Болдуин''' ({{lang-en|Stanley Baldwin}}; [[3 тамыз]] [[1867 жыл|1867]], Вустершир, [[Англия]] – [[14 желтоқсан]] [[1947 жыл|1947]], Вустершир, [[Англия]]) — британдық мемлекеттік қайраткер, [[Ұлыбритания консервативті партиясы|консервативті партияның]] мүшесі, [[Ұлыбритания Премьер-министрі]] (1923—1924, 1924—1929, 1935—1937).&lt;ref&gt;Дүние жүзі тарихы, Алматы, Мектеп баспасы 2006 жыл.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{UK-politic-bio-stub}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Болдуин, Стэнли}}
[[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]]</text>
      <sha1>2xyyxsxod17vdophb7u8i1qfqh3c17a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герберт Генри Асквит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>509303</id>
    <revision>
      <id>3685310</id>
      <parentid>2867409</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5349" sha1="12wj293zdi7c2q2ch0va8bz55novfom" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Герберт Генри Асквит
 | Шынайы есімі         = Herbert Henry Asquith
 | Суреті               = Herbert Henry Asquith, 1st Earl of Oxford and Asquith by Sir James Guthrie.jpg
 | Атауы                = Асквит портреті, Джеймс Гарти
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Ұлыбритания премьер-министрі]]
 | Ту                   = Flag of the United Kingdom.svg
 | Басқара бастады      = 5 сәуір 1908
 | Басқаруын аяқтады    = 5 желтоқсан 1916
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Генри Кэмпбелл-Баннерман]] 
 | Ізбасары             = [[Дэвид Ллойд Джордж]]
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = [[VII Эдвард]]&lt;br /&gt;[[V Джордж]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Конгрегационализм]]
 | Туған күні         = 12.9.1852
 | Туған жері         = Морли, Батыс Йоркшир, Англия, Британ империясы
 | Қайтыс болған күні   = 15.2.1928
 | Қайтыс болған жері   = Беркшир, Англия, Британ империясы
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = HH Asquith Signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Herbert Henry Asquith, 1st Earl of Oxford and Asquith
}}
'''Герберт Генри Асквит, Оксфорд және Асквиттің 1-графы''' ({{lang-en|Herbert Henry Asquith, 1st Earl of Oxford and Asquith}}; [[12 қыркүйек]] [[1852 жыл|1852]], Батыс Йоркшир – [[15 ақпан]] [[1928 жыл|1928]], Беркшир) — британдық мемлекет қайраткері, [[Ұлыбритания премьер-министрі]] (1908–1916).

== Өмірбаяны ==
Қойдың жүнін сатушы Джозеф Диксон Асквиттің ({{lang-en|Joseph Dixon Asquith}}, 1825—1860) және оның әйелі  Эмили Вильямстың  5 балалы отбасында Батыс Йокширдағы Мрлида туған. 8 жасында әкесі қайтыс болған.

1870 жылы [[Оксфорд университеті]]не түскен.

1886 жылы Шығыс Файфтан [[Парламент]]ке сайланып, саяси мансабын бастады.

1892 жылы Ішкі істер министрі болып сайланған.

1905–1908 жылдары Қазынашылықтта Канцлер болды.

1908 жылы VII Эдуардтің тұсында премьер-министр болып тағайындалды. Басшылық кезінде елде бірталай әлеуметтік және экономикалық өзгерістер орын алды. Мемлекеттік [[зейнетақы]]ны мемлекет тарабынан қамтамасыз ету, әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі еңгізілді, т.б.

1916 жылы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қызметтен кетті.

== Отбасы ==

* Үлкен ұлы: [[Асквит Реймонд]] (1878–1916) [[Бірінші дүниежүздік соғыс]] кезінде, [[Франция]]да қаза болды. Оның жалғыз ұлы — Джулиан (1916–2011) 1928 жылдан 2011 жылға дейін (83 жасына дейін) Оксфорд және Асквиттің 2-графы болды.
* Екінші ұлы — белгілі ағылшын режиссер Энтони Асквит (1902–1968).

== Дереккөздер ==
* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Асквит, Герберт Генри}}
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]]</text>
      <sha1>12wj293zdi7c2q2ch0va8bz55novfom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шырақбек Қабылбайұлы Қабылбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>514257</id>
    <revision>
      <id>3685059</id>
      <parentid>3616869</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56494-21</username>
        <id>187418</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4652" sha1="m6mklouinqp7dtw9tbd6ddricnar14w" xml:space="preserve">'''Қабылбаев Шырақбек''' ([[9 наурыз]] [[1908]],[[Абай облысы|Қостанай облысы]], [[Қарашоқы (Абай облысы)|Сарыколь]] — [[5 шілде]] [[1976 жыл|1976]], [[Алматы]]) — Қазақстанның партия және мемл. қайраткері.

{{Мемлекеттік қайраткер

|Титулы = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі#Министрлер тізімі|Ішкі істер министрі]]
|Басқара бастады =10 тамыз 1954
|Басқаруын аяқтады =18 қазан 1959
|Ту= Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
|Ізашары= Владимир Владимирұлы Губин
|Қайтыс болған күні=05.07.1976|Қайтыс болған жері=[[Алматы]]|Туған жері=[[Қарашоқы (Абай облысы)|Қарашоқы]]|Туған күні=09.03.1908|Ту_2=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|Басқара бастады_2=қараша 1959|Басқаруын аяқтады_2=наурыз 1967|Титулы_2=Алматы облысының Ішкі істер органының басшысы|Басқара бастады_3=сәуір 1967|Басқаруын аяқтады_3=қараша 1973|Титулы_3=[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі#Министрлер тізімі|Ішкі істер министрі]]|Ту_3=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|Ізбасары=Махмұд Сапарғалиұлы Сапарғалиев|Ізашары_3=Дмитрий Александрович Панков|Ізбасары_3=Мақан Есболатұлы Есболатов|Партиясы=[[КОКП|ВК(б)П]]|Қызметі=Генерал-лейтенант|Марапаттары={{Қатар|{{Ленин ордені|}}|{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}|{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}|{{Қызыл жұлдыз ордені}}}}}}

[[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руының [[Байбөрі болысы|Байбөрі]] бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}&lt;/ref&gt; [[1938]] жылдан КОКП мүшеci iшкi істер қызметінің генерал-лейтенанты ([[1967]]). [[1931]] жылы [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|Семейдегі педтехникумын]] бiтiрдi. Қызыл Армия қатарындағы кезекті міндетін атқарғаннан кейін, [[1935]] жылы Iшкі істер халкомының арнаулы мектебін, ал [[1952]] жылы КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бiтiредi. Қазақстан КП-нiң 4, 5, 8, 13-съездерiнде OK-тiң мүшесi және 4, 5,.7, 8- сайланған Қаз. КСР Жоғ. Советінің депутаты. [[Ленин ордені|Ленин]], eкi Еңбек Қызыл Ту, [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз]] ордендерiмен және медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энц иклопедиясы.1975. Том 6&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы, «КСРО Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері» төсбелгісінің иегері.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]</text>
      <sha1>m6mklouinqp7dtw9tbd6ddricnar14w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685060</id>
      <parentid>3685059</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56494-21|~2026-56494-21]] ([[User talk:~2026-56494-21|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3616869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4646" sha1="er0ia7uxr5t49exd82bxsjmoezhur3a" xml:space="preserve">'''Қабылбаев Шырақбек''' ([[9 наурыз]] [[1908]],[[Абай облысы|Семей облысы]], [[Қарашоқы (Абай облысы)|Қарашоқы]] — [[5 шілде]] [[1976 жыл|1976]], [[Алматы]]) — Қазақстанның партия және мемл. қайраткері.

{{Мемлекеттік қайраткер

|Титулы = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі#Министрлер тізімі|Ішкі істер министрі]]
|Басқара бастады =10 тамыз 1954
|Басқаруын аяқтады =18 қазан 1959
|Ту= Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
|Ізашары= Владимир Владимирұлы Губин
|Қайтыс болған күні=05.07.1976|Қайтыс болған жері=[[Алматы]]|Туған жері=[[Қарашоқы (Абай облысы)|Қарашоқы]]|Туған күні=09.03.1908|Ту_2=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|Басқара бастады_2=қараша 1959|Басқаруын аяқтады_2=наурыз 1967|Титулы_2=Алматы облысының Ішкі істер органының басшысы|Басқара бастады_3=сәуір 1967|Басқаруын аяқтады_3=қараша 1973|Титулы_3=[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі#Министрлер тізімі|Ішкі істер министрі]]|Ту_3=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|Ізбасары=Махмұд Сапарғалиұлы Сапарғалиев|Ізашары_3=Дмитрий Александрович Панков|Ізбасары_3=Мақан Есболатұлы Есболатов|Партиясы=[[КОКП|ВК(б)П]]|Қызметі=Генерал-лейтенант|Марапаттары={{Қатар|{{Ленин ордені|}}|{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}|{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}|{{Қызыл жұлдыз ордені}}}}}}

[[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руының [[Байбөрі болысы|Байбөрі]] бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}&lt;/ref&gt; [[1938]] жылдан КОКП мүшеci iшкi істер қызметінің генерал-лейтенанты ([[1967]]). [[1931]] жылы [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|Семейдегі педтехникумын]] бiтiрдi. Қызыл Армия қатарындағы кезекті міндетін атқарғаннан кейін, [[1935]] жылы Iшкі істер халкомының арнаулы мектебін, ал [[1952]] жылы КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бiтiредi. Қазақстан КП-нiң 4, 5, 8, 13-съездерiнде OK-тiң мүшесi және 4, 5,.7, 8- сайланған Қаз. КСР Жоғ. Советінің депутаты. [[Ленин ордені|Ленин]], eкi Еңбек Қызыл Ту, [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз]] ордендерiмен және медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энц иклопедиясы.1975. Том 6&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы, «КСРО Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері» төсбелгісінің иегері.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]</text>
      <sha1>er0ia7uxr5t49exd82bxsjmoezhur3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қайрат Нұртас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>517175</id>
    <revision>
      <id>3685093</id>
      <parentid>3621213</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Дискография: студиялық альбомдар мен «Үздік әндер» жинақтары (дереккөздермен); дереккөзсіз жолдар алынды</comment>
      <origin>3685093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11594" sha1="n1bayigcocp32kjnbfdgnww785gjsr7" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Атауы                = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 25.02.1989
 |Туған жері         = [[Қазақстан]] [[Түркістан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2000 - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі           = [[Тенор]]
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[Поп]]
 |Лақап аттары         = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]],
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]],
[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]],
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]
 |Лейблдері            = Kairat Nurtas Production
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = knproduction.com
}}
'''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар.

==Өмірбаяны==
[[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой &quot;ру&quot; и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}&lt;/ref&gt;.

1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген.

1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады.

1997 жылы: &quot;Махаббат мұңы&quot; әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты.

2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды.

2006 жылы &quot;Шаншар&quot; әзіл-ысқақ театрында &quot;Әке&quot; әнін орындады. Сол жылы &quot;Арман&quot; әні жазылды.

2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері &quot;Тәтті сезім&quot;, &quot;Еркетай қарындасым&quot;, &quot;Жаралдың кім үшін&quot;, &quot;Аллаға шүкір&quot;, &quot;Көз жасың көмектеспейді&quot; сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды.

2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында &quot;Тәтті сезім&quot; атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді.

2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді.

2010 жыл: &quot;Ауырмайды жүрек&quot; әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған &quot;Екі жұлдыз&quot; байқауына қатысты.

2012 жылы 25 ақпанда [[KN|&quot;KN&quot; журналының]] тұсауы кесілді.

2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен &quot;Саз әлемі&quot; байқауына &quot;Ауырмайды жүрек&quot;, &quot;Мейлі&quot; әндерімен қатысып, &quot;Атмарозыг&quot;, &quot;Жыл әншісі&quot; және &quot;Жыл әні&quot; атағын жеңіп алады.

9 сәуірде [[Өкініш фильмі|&quot;Өкініш&quot; фильмінің]] премьерасы өтті.

2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді.

2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды.

== Жеке өмірі ==
Әкесі - Нұртас Айдарбеков, анасы - Гүлзира Айдарбекова (туған. 1968, қыздың аты Дәрібаева); Аян мен Занғардың інілері бар.
2008 жылдан бастап Жұлдыз Әбдікәрімоваға үйленген. 14 сәуір 1988 жыл), некеде бес бала дүниеге келді: қыздары Алау, Сезім, Рабия Сұлтан, ұлдары Нарұл және Хан.

== Шығармашылығы ==
Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова.

== Фильмдері ==
2013 жылы &quot;Өкініш&quot; атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады.

Адель (2015)

Арман. Когда ангелы спят (2017)

Той любой ценой&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2018)

Айналар&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2019)

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы
|-
| 2009 || «Кешегі»&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1769063-kajrat-nurtas-biografia-put-k-uspehu/|title=Кайрат Нуртас: как живёт и чем занимается известный казахстанский артист|website=nur.kz|date=2024-03-05|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010 || «Өкініш»
|-
| 2011 || «Ауырмайды жүрек»
|-
| 2012 || «Шыда жүрек»
|}

=== Жинақтар ===
Apple Music деректері бойынша, «Үздік әндер» жинағының он бір томы шықты&lt;ref name=&quot;kn-apple&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/kairat-nurtas/1457898868|title=Kairat Nurtas|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Том !! Атауы !! Шыққан күні
|-
| 1 || «Үздік әндер» (1-том) || 14.10.2020
|-
| 2 || «Үздік әндер» (2-том) || 16.10.2020
|-
| 3 || «Үздік әндер» (3-том) || 16.10.2020
|-
| 4 || «Үздік әндер» (4-том) || 11.10.2020
|-
| 5 || «Үздік әндер» (5-том) || 01.12.2020
|-
| 6 || «Үздік әндер» (6-том) || 07.10.2018
|-
| 7 || «Үздік әндер» (7-том) || 07.11.2018
|-
| 8 || «Үздік әндер» (8-том) || 10.07.2018
|-
| 9 || «Үздік әндер» (9-том) || 08.08.2018
|-
| 10 || «Үздік әндер» (10-том) || 10.10.2018
|-
| 11 || «Үздік әндер» (11-том) (Сырым Исабаевтың қатысуымен) || 01.11.2023
|}

== Меншік және кірістер ==
ЕМА-2020 нәтижелері бойынша рейтингте қазақстандық атақты адамдар арасында үздік қазақстандық орындаушы бірінші орынға ие болды. Оның табысы 6,5 миллион долларды құрады.

== Жетістіктері ==
2013 жылы II Еуразиялық музыка жүлдесінің «Үздік орындаушы» номинациясы тізімінде болды, бірақ жеңіске Әли Оқапов жетті. Ал келесі жылдағы III Еуразиялық музыка жүлдесінде Қайрат Нұртас сол номинацияда жеңісті қанжығасына байлады. 2015 жылы Қайрат Нұртас «Қазақстандағы үздік артист» номинациясы бойынша Муз-ТВ сыйлығына ие болды.2016 жылдың қыркүйек айында EMA-2016 «Евразия» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды, «Үздік концерт шоуы» номинациясы бойынша. 2016 жылы ҚР Дарын жастар сыйлығының лауреаты. 2016 жылы &quot;Құрмет&quot; (ҚР Құрмет Ордені) орденінің кавалері
2017 жылы &quot;Қазақстан Республикасының Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі&quot; алқасы медаль (2017).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Түркістанда туғандар]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]</text>
      <sha1>n1bayigcocp32kjnbfdgnww785gjsr7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685094</id>
      <parentid>3685093</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Дискография: таңдаулы синглдер мен дуэттер (дереккөздермен)</comment>
      <origin>3685094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15076" sha1="hjtwl7mdtdg4rk8eikiutad9c9nbocu" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Атауы                = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 25.02.1989
 |Туған жері         = [[Қазақстан]] [[Түркістан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2000 - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі           = [[Тенор]]
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[Поп]]
 |Лақап аттары         = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]],
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]],
[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]],
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]
 |Лейблдері            = Kairat Nurtas Production
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = knproduction.com
}}
'''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар.

==Өмірбаяны==
[[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой &quot;ру&quot; и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}&lt;/ref&gt;.

1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген.

1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады.

1997 жылы: &quot;Махаббат мұңы&quot; әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты.

2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды.

2006 жылы &quot;Шаншар&quot; әзіл-ысқақ театрында &quot;Әке&quot; әнін орындады. Сол жылы &quot;Арман&quot; әні жазылды.

2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері &quot;Тәтті сезім&quot;, &quot;Еркетай қарындасым&quot;, &quot;Жаралдың кім үшін&quot;, &quot;Аллаға шүкір&quot;, &quot;Көз жасың көмектеспейді&quot; сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды.

2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында &quot;Тәтті сезім&quot; атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді.

2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді.

2010 жыл: &quot;Ауырмайды жүрек&quot; әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған &quot;Екі жұлдыз&quot; байқауына қатысты.

2012 жылы 25 ақпанда [[KN|&quot;KN&quot; журналының]] тұсауы кесілді.

2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен &quot;Саз әлемі&quot; байқауына &quot;Ауырмайды жүрек&quot;, &quot;Мейлі&quot; әндерімен қатысып, &quot;Атмарозыг&quot;, &quot;Жыл әншісі&quot; және &quot;Жыл әні&quot; атағын жеңіп алады.

9 сәуірде [[Өкініш фильмі|&quot;Өкініш&quot; фильмінің]] премьерасы өтті.

2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді.

2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды.

== Жеке өмірі ==
Әкесі - Нұртас Айдарбеков, анасы - Гүлзира Айдарбекова (туған. 1968, қыздың аты Дәрібаева); Аян мен Занғардың інілері бар.
2008 жылдан бастап Жұлдыз Әбдікәрімоваға үйленген. 14 сәуір 1988 жыл), некеде бес бала дүниеге келді: қыздары Алау, Сезім, Рабия Сұлтан, ұлдары Нарұл және Хан.

== Шығармашылығы ==
Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова.

== Фильмдері ==
2013 жылы &quot;Өкініш&quot; атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады.

Адель (2015)

Арман. Когда ангелы спят (2017)

Той любой ценой&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2018)

Айналар&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2019)

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы
|-
| 2009 || «Кешегі»&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1769063-kajrat-nurtas-biografia-put-k-uspehu/|title=Кайрат Нуртас: как живёт и чем занимается известный казахстанский артист|website=nur.kz|date=2024-03-05|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010 || «Өкініш»
|-
| 2011 || «Ауырмайды жүрек»
|-
| 2012 || «Шыда жүрек»
|}

=== Жинақтар ===
Apple Music деректері бойынша, «Үздік әндер» жинағының он бір томы шықты&lt;ref name=&quot;kn-apple&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/kairat-nurtas/1457898868|title=Kairat Nurtas|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Том !! Атауы !! Шыққан күні
|-
| 1 || «Үздік әндер» (1-том) || 14.10.2020
|-
| 2 || «Үздік әндер» (2-том) || 16.10.2020
|-
| 3 || «Үздік әндер» (3-том) || 16.10.2020
|-
| 4 || «Үздік әндер» (4-том) || 11.10.2020
|-
| 5 || «Үздік әндер» (5-том) || 01.12.2020
|-
| 6 || «Үздік әндер» (6-том) || 07.10.2018
|-
| 7 || «Үздік әндер» (7-том) || 07.11.2018
|-
| 8 || «Үздік әндер» (8-том) || 10.07.2018
|-
| 9 || «Үздік әндер» (9-том) || 08.08.2018
|-
| 10 || «Үздік әндер» (10-том) || 10.10.2018
|-
| 11 || «Үздік әндер» (11-том) (Сырым Исабаевтың қатысуымен) || 01.11.2023
|}

=== Таңдаулы синглдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2006 || «Арман» || Бауыржан Есебаевтың әні, Нұртас 2006 жылы жазған; цифрлық платформаларда 2020 жылы шықты&lt;ref name=&quot;kn-turk&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://turkystan.kz/article/249077-tonap-ketken-kairat-nurtasty-elge-tanytkan-arman-ninin-avtory-ku-piianyn-betin-ashty|title=«Тонап кеткен»: Қайрат Нұртасты елге танытқан «Арман» әнінің авторы құпияның бетін ашты|website=turkystan.kz|date=2024-09-20|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016 || «Алматы түні» || Нюшамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-nusha&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9ZfFx5-jLCo|title=Кайрат Нуртас feat. Нюша — Алматы түні [HD] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-06-19|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020 || «Аға» || [[Ирина Кайратовна]]ның «13 шығарылым» альбомындағы ән, Нұртастың қатысуымен (2020 жылғы 30 қазан)&lt;ref name=&quot;am-aga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D0%B0%D2%93%D0%B0-feat-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81/1533785293?i=1533785773|title=Аға (feat. Кайрат Нуртас) — «13 ВЫПУСК» (Ирина Кайратовна)|website=Apple Music|date=2020-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021 || «Жаным» || &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/|title=&quot;Жалею, что мы встретились&quot;: Кайрат Нуртас выпустил грустную песню|website=nur.kz|date=2021-05-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2023 || «Сенде жүрек жоқ» || [[Ернар Айдар]]мен дуэт нұсқасы (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;kn-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024 || «Tun» || [[Ирина Кайратовна]] және Jamal &amp; Ganja-мен бірлескен сингл (2024 жылғы 12 шілде)&lt;ref name=&quot;am-tun&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/tun/1755224539?i=1755224547|title=Tun — Single (Jamal &amp; Ganja, Ирина Кайратовна &amp; Kairat Nurtas)|website=Apple Music|date=2024-07-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025 || «Kaidasyn» || НАZИМА-мен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-kaidasyn&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/kaidasyn-single/1847356772|title=Kaidasyn — Single (Kairat Nurtas &amp; НАZИМА)|website=Apple Music|date=2025-10-25|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026 || «Sen meni küt» || Светлана Лободамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-loboda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://airpres.kz/culture/kajrat-nurtas-i-loboda-predstavili-trek-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Лобода представили трек в Алматы|website=airpres.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Меншік және кірістер ==
ЕМА-2020 нәтижелері бойынша рейтингте қазақстандық атақты адамдар арасында үздік қазақстандық орындаушы бірінші орынға ие болды. Оның табысы 6,5 миллион долларды құрады.

== Жетістіктері ==
2013 жылы II Еуразиялық музыка жүлдесінің «Үздік орындаушы» номинациясы тізімінде болды, бірақ жеңіске Әли Оқапов жетті. Ал келесі жылдағы III Еуразиялық музыка жүлдесінде Қайрат Нұртас сол номинацияда жеңісті қанжығасына байлады. 2015 жылы Қайрат Нұртас «Қазақстандағы үздік артист» номинациясы бойынша Муз-ТВ сыйлығына ие болды.2016 жылдың қыркүйек айында EMA-2016 «Евразия» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды, «Үздік концерт шоуы» номинациясы бойынша. 2016 жылы ҚР Дарын жастар сыйлығының лауреаты. 2016 жылы &quot;Құрмет&quot; (ҚР Құрмет Ордені) орденінің кавалері
2017 жылы &quot;Қазақстан Республикасының Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі&quot; алқасы медаль (2017).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Түркістанда туғандар]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]</text>
      <sha1>hjtwl7mdtdg4rk8eikiutad9c9nbocu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685095</id>
      <parentid>3685094</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Концерттік қызметі: 2008—2026 жж. концерттер кестесі (дереккөздермен)</comment>
      <origin>3685095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22740" sha1="r7sfg8z1nf6u8fom8m1foz29puekns2" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Атауы                = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 25.02.1989
 |Туған жері         = [[Қазақстан]] [[Түркістан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2000 - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі           = [[Тенор]]
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[Поп]]
 |Лақап аттары         = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]],
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]],
[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]],
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]
 |Лейблдері            = Kairat Nurtas Production
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = knproduction.com
}}
'''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар.

==Өмірбаяны==
[[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой &quot;ру&quot; и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}&lt;/ref&gt;.

1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген.

1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады.

1997 жылы: &quot;Махаббат мұңы&quot; әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты.

2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды.

2006 жылы &quot;Шаншар&quot; әзіл-ысқақ театрында &quot;Әке&quot; әнін орындады. Сол жылы &quot;Арман&quot; әні жазылды.

2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері &quot;Тәтті сезім&quot;, &quot;Еркетай қарындасым&quot;, &quot;Жаралдың кім үшін&quot;, &quot;Аллаға шүкір&quot;, &quot;Көз жасың көмектеспейді&quot; сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды.

2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында &quot;Тәтті сезім&quot; атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді.

2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді.

2010 жыл: &quot;Ауырмайды жүрек&quot; әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған &quot;Екі жұлдыз&quot; байқауына қатысты.

2012 жылы 25 ақпанда [[KN|&quot;KN&quot; журналының]] тұсауы кесілді.

2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен &quot;Саз әлемі&quot; байқауына &quot;Ауырмайды жүрек&quot;, &quot;Мейлі&quot; әндерімен қатысып, &quot;Атмарозыг&quot;, &quot;Жыл әншісі&quot; және &quot;Жыл әні&quot; атағын жеңіп алады.

9 сәуірде [[Өкініш фильмі|&quot;Өкініш&quot; фильмінің]] премьерасы өтті.

2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді.

2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды.

== Жеке өмірі ==
Әкесі - Нұртас Айдарбеков, анасы - Гүлзира Айдарбекова (туған. 1968, қыздың аты Дәрібаева); Аян мен Занғардың інілері бар.
2008 жылдан бастап Жұлдыз Әбдікәрімоваға үйленген. 14 сәуір 1988 жыл), некеде бес бала дүниеге келді: қыздары Алау, Сезім, Рабия Сұлтан, ұлдары Нарұл және Хан.

== Шығармашылығы ==
Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова.

== Концерттік қызметі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Күні !! Концерт !! Қала, алаң
|-
| 2008 || 25 ақпан || Алғашқы жеке концерт&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot; /&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2013 || 31 тамыз || Сауда орталығындағы тегін концерт; көрермендер арасындағы тәртіпсіздікке байланысты өнер үзілді&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|date=2013-09-01|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|lang=ru|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Прайм Плаза» СО
|-
| 2015 || тамыз || «Мен оралам» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZXWROyFw2vU|title=Қайрат Нұртас — Ол сен емес [Концерт «Мен оралам»] 2015|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-08-17|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Семей
|-
| 2015 || 27 қазан || Концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gc8AFwDiSqo|title=Қайрат Нұртас концерт 27-Қазан Шымкент «Оңтүстік цирк»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-14|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, «Оңтүстік» цирк
|-
| 2015 || 30 қазан || «Сен де мен де» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yF3tqkAt3ZY|title=30-Қазан Республика сарайы, 19:00 — концерт «Сен де Мен де»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2015 || 12 желтоқсан || Шығармашылығының 10 жылдығына арналған «Мен ғашықпын» мерейтойлық концерті; шамамен 30 мың көрермен. Шақырылған әртістер арасында Тимати, Нюша, «Рефлекс»&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ratel.kz/pr/kak_kajrat_nurtas_provel_10_let_mezhdu_dvumja_kontsertami_na_stadione|title=Как Кайрат Нуртас провел 10 лет между двумя концертами на стадионе|website=ratel.kz|date=2025-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, «Астана Арена»
|-
| 2016 || күз || «Күзгі әуен» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sAeg3onNQac|title=Қайрат Нұртас &amp; Ақбота Керімбекова — Кешігіп неге жолықтың? [концерт «Күзгі әуен»] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-10-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || —
|-
| 2016—2017 || — || Мақпал Жүнісовамен «Армысың әз Наурыз» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BzYhfpsh8Zs|title=Кайрат Нуртас &amp; Макпал Жунисова концерт «Армысың әз Наурыз» [полная версия]|website=YouTube (ресми арна)|date=2017-02-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || 8 наурыз || «Гравитация Хитмэна» концерті&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot; /&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || сәуір || 3D форматындағы онлайн-концерт «Еркелеп елге ән арнай»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1XMPq02x708|title=Кайрат Нуртас 3D концерт «Еркелеп елге ән арнай»|website=YouTube (ресми арна)|date=2020-04-24|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || онлайн
|-
| 2024 || 4 мамыр || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afisha.uz/ru/concerts/2024/04/30/kairat-nurtas|title=Концерт Кайрата Нуртаса|website=afisha.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Өзбекстан Ұлттық кино өнері сарайы
|-
| 2025 || 31 қазан || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6496404-rezultat-pochti-20-let-raboty-kayrat-nurtas-posle-kontserta-obratilsya-k-poklonnikam.html|title=Результат почти 20 лет работы: Кайрат Нуртас после концерта обратился к поклонникам|website=zakon.kz|date=2025-11-02|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 15 сәуір || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bishkek.events/event/kajrat-nurtas/|title=Кайрат Нуртас — концерт в Бишкеке 15.04.2026, Национальная филармония имени Т. Сатылганова|website=bishkek.events|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Бішкек, Т. Сатылғанов атындағы Ұлттық филармония
|-
| 2026 || 24 мамыр || Жеке концерт; кештің қонағы Светлана Лобода болды, бірге «Sen meni küt» бірлескен әнін орындады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2380341-kayrat-nurtas-i-svetlana-loboda-zazhgli-publiku-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Светлана Лобода зажгли публику в Алматы|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2026 || 25 қыркүйек || Ummon, Rayhon және басқалармен бірге «United Stars 2026» концертіне қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://showgo.uz/ru/session/1199-united-stars-2026|title=UNITED STARS 2026 / KAYRAT NURTAS / UMMON / RAYHON — Humo Arena|website=showgo.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Humo Arena
|-
| 2026 || 27 қыркүйек || Шығармашылығының 20 жылдығына арналған «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2434275-kayrat-nurtas-sobral-stadion-v-astane-kak-proshel-yubileynyy-koncert-artista/|title=Кайрат Нуртас собрал стадион в Астане: как прошел юбилейный концерт артиста|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, Astana Arena
|-
| 2026 || 4 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://galaconcert.kz/event/kayrat-nurtas-sahnada-20-zhyl-v-almaty|title=Кайрат Нуртас — «Сахнада 20 жыл» в Алматы|website=galaconcert.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 10 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті; БАҚ хабарлауынша, алаңның сыйымдылығы асып кеткендіктен қысылтаяң болып, қылмыстық іс қозғалған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6534636-zaderzhan-organizator-kontserta-kayrata-nurtasa-v-shymkente--video.html|title=Задержан организатор концерта Кайрата Нуртаса в Шымкенте|website=zakon.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, Қажымұқан атындағы стадион
|}

== Фильмдері ==
2013 жылы &quot;Өкініш&quot; атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады.

Адель (2015)

Арман. Когда ангелы спят (2017)

Той любой ценой&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2018)

Айналар&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2019)

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы
|-
| 2009 || «Кешегі»&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1769063-kajrat-nurtas-biografia-put-k-uspehu/|title=Кайрат Нуртас: как живёт и чем занимается известный казахстанский артист|website=nur.kz|date=2024-03-05|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010 || «Өкініш»
|-
| 2011 || «Ауырмайды жүрек»
|-
| 2012 || «Шыда жүрек»
|}

=== Жинақтар ===
Apple Music деректері бойынша, «Үздік әндер» жинағының он бір томы шықты&lt;ref name=&quot;kn-apple&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/kairat-nurtas/1457898868|title=Kairat Nurtas|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Том !! Атауы !! Шыққан күні
|-
| 1 || «Үздік әндер» (1-том) || 14.10.2020
|-
| 2 || «Үздік әндер» (2-том) || 16.10.2020
|-
| 3 || «Үздік әндер» (3-том) || 16.10.2020
|-
| 4 || «Үздік әндер» (4-том) || 11.10.2020
|-
| 5 || «Үздік әндер» (5-том) || 01.12.2020
|-
| 6 || «Үздік әндер» (6-том) || 07.10.2018
|-
| 7 || «Үздік әндер» (7-том) || 07.11.2018
|-
| 8 || «Үздік әндер» (8-том) || 10.07.2018
|-
| 9 || «Үздік әндер» (9-том) || 08.08.2018
|-
| 10 || «Үздік әндер» (10-том) || 10.10.2018
|-
| 11 || «Үздік әндер» (11-том) (Сырым Исабаевтың қатысуымен) || 01.11.2023
|}

=== Таңдаулы синглдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2006 || «Арман» || Бауыржан Есебаевтың әні, Нұртас 2006 жылы жазған; цифрлық платформаларда 2020 жылы шықты&lt;ref name=&quot;kn-turk&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://turkystan.kz/article/249077-tonap-ketken-kairat-nurtasty-elge-tanytkan-arman-ninin-avtory-ku-piianyn-betin-ashty|title=«Тонап кеткен»: Қайрат Нұртасты елге танытқан «Арман» әнінің авторы құпияның бетін ашты|website=turkystan.kz|date=2024-09-20|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016 || «Алматы түні» || Нюшамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-nusha&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9ZfFx5-jLCo|title=Кайрат Нуртас feat. Нюша — Алматы түні [HD] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-06-19|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020 || «Аға» || [[Ирина Кайратовна]]ның «13 шығарылым» альбомындағы ән, Нұртастың қатысуымен (2020 жылғы 30 қазан)&lt;ref name=&quot;am-aga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D0%B0%D2%93%D0%B0-feat-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81/1533785293?i=1533785773|title=Аға (feat. Кайрат Нуртас) — «13 ВЫПУСК» (Ирина Кайратовна)|website=Apple Music|date=2020-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021 || «Жаным» || &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/|title=&quot;Жалею, что мы встретились&quot;: Кайрат Нуртас выпустил грустную песню|website=nur.kz|date=2021-05-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2023 || «Сенде жүрек жоқ» || [[Ернар Айдар]]мен дуэт нұсқасы (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;kn-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024 || «Tun» || [[Ирина Кайратовна]] және Jamal &amp; Ganja-мен бірлескен сингл (2024 жылғы 12 шілде)&lt;ref name=&quot;am-tun&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/tun/1755224539?i=1755224547|title=Tun — Single (Jamal &amp; Ganja, Ирина Кайратовна &amp; Kairat Nurtas)|website=Apple Music|date=2024-07-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025 || «Kaidasyn» || НАZИМА-мен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-kaidasyn&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/kaidasyn-single/1847356772|title=Kaidasyn — Single (Kairat Nurtas &amp; НАZИМА)|website=Apple Music|date=2025-10-25|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026 || «Sen meni küt» || Светлана Лободамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-loboda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://airpres.kz/culture/kajrat-nurtas-i-loboda-predstavili-trek-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Лобода представили трек в Алматы|website=airpres.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Меншік және кірістер ==
ЕМА-2020 нәтижелері бойынша рейтингте қазақстандық атақты адамдар арасында үздік қазақстандық орындаушы бірінші орынға ие болды. Оның табысы 6,5 миллион долларды құрады.

== Жетістіктері ==
2013 жылы II Еуразиялық музыка жүлдесінің «Үздік орындаушы» номинациясы тізімінде болды, бірақ жеңіске Әли Оқапов жетті. Ал келесі жылдағы III Еуразиялық музыка жүлдесінде Қайрат Нұртас сол номинацияда жеңісті қанжығасына байлады. 2015 жылы Қайрат Нұртас «Қазақстандағы үздік артист» номинациясы бойынша Муз-ТВ сыйлығына ие болды.2016 жылдың қыркүйек айында EMA-2016 «Евразия» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды, «Үздік концерт шоуы» номинациясы бойынша. 2016 жылы ҚР Дарын жастар сыйлығының лауреаты. 2016 жылы &quot;Құрмет&quot; (ҚР Құрмет Ордені) орденінің кавалері
2017 жылы &quot;Қазақстан Республикасының Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі&quot; алқасы медаль (2017).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Түркістанда туғандар]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]</text>
      <sha1>r7sfg8z1nf6u8fom8m1foz29puekns2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685096</id>
      <parentid>3685095</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Карточкаға сурет қосылды (Wikimedia Commons)</comment>
      <origin>3685096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22762" sha1="tn7h3jkopeevi89kj2hf76qi93lyfc8" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Kairat Nurtas.jpg
 |Сурет ені            = 250px
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 25.02.1989
 |Туған жері         = [[Қазақстан]] [[Түркістан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2000 - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі           = [[Тенор]]
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[Поп]]
 |Лақап аттары         = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]],
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]],
[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]],
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]
 |Лейблдері            = Kairat Nurtas Production
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = knproduction.com
}}
'''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар.

==Өмірбаяны==
[[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой &quot;ру&quot; и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}&lt;/ref&gt;.

1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген.

1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады.

1997 жылы: &quot;Махаббат мұңы&quot; әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты.

2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды.

2006 жылы &quot;Шаншар&quot; әзіл-ысқақ театрында &quot;Әке&quot; әнін орындады. Сол жылы &quot;Арман&quot; әні жазылды.

2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері &quot;Тәтті сезім&quot;, &quot;Еркетай қарындасым&quot;, &quot;Жаралдың кім үшін&quot;, &quot;Аллаға шүкір&quot;, &quot;Көз жасың көмектеспейді&quot; сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды.

2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында &quot;Тәтті сезім&quot; атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді.

2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді.

2010 жыл: &quot;Ауырмайды жүрек&quot; әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған &quot;Екі жұлдыз&quot; байқауына қатысты.

2012 жылы 25 ақпанда [[KN|&quot;KN&quot; журналының]] тұсауы кесілді.

2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен &quot;Саз әлемі&quot; байқауына &quot;Ауырмайды жүрек&quot;, &quot;Мейлі&quot; әндерімен қатысып, &quot;Атмарозыг&quot;, &quot;Жыл әншісі&quot; және &quot;Жыл әні&quot; атағын жеңіп алады.

9 сәуірде [[Өкініш фильмі|&quot;Өкініш&quot; фильмінің]] премьерасы өтті.

2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді.

2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды.

== Жеке өмірі ==
Әкесі - Нұртас Айдарбеков, анасы - Гүлзира Айдарбекова (туған. 1968, қыздың аты Дәрібаева); Аян мен Занғардың інілері бар.
2008 жылдан бастап Жұлдыз Әбдікәрімоваға үйленген. 14 сәуір 1988 жыл), некеде бес бала дүниеге келді: қыздары Алау, Сезім, Рабия Сұлтан, ұлдары Нарұл және Хан.

== Шығармашылығы ==
Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова.

== Концерттік қызметі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Күні !! Концерт !! Қала, алаң
|-
| 2008 || 25 ақпан || Алғашқы жеке концерт&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot; /&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2013 || 31 тамыз || Сауда орталығындағы тегін концерт; көрермендер арасындағы тәртіпсіздікке байланысты өнер үзілді&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|date=2013-09-01|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|lang=ru|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Прайм Плаза» СО
|-
| 2015 || тамыз || «Мен оралам» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZXWROyFw2vU|title=Қайрат Нұртас — Ол сен емес [Концерт «Мен оралам»] 2015|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-08-17|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Семей
|-
| 2015 || 27 қазан || Концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gc8AFwDiSqo|title=Қайрат Нұртас концерт 27-Қазан Шымкент «Оңтүстік цирк»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-14|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, «Оңтүстік» цирк
|-
| 2015 || 30 қазан || «Сен де мен де» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yF3tqkAt3ZY|title=30-Қазан Республика сарайы, 19:00 — концерт «Сен де Мен де»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2015 || 12 желтоқсан || Шығармашылығының 10 жылдығына арналған «Мен ғашықпын» мерейтойлық концерті; шамамен 30 мың көрермен. Шақырылған әртістер арасында Тимати, Нюша, «Рефлекс»&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ratel.kz/pr/kak_kajrat_nurtas_provel_10_let_mezhdu_dvumja_kontsertami_na_stadione|title=Как Кайрат Нуртас провел 10 лет между двумя концертами на стадионе|website=ratel.kz|date=2025-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, «Астана Арена»
|-
| 2016 || күз || «Күзгі әуен» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sAeg3onNQac|title=Қайрат Нұртас &amp; Ақбота Керімбекова — Кешігіп неге жолықтың? [концерт «Күзгі әуен»] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-10-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || —
|-
| 2016—2017 || — || Мақпал Жүнісовамен «Армысың әз Наурыз» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BzYhfpsh8Zs|title=Кайрат Нуртас &amp; Макпал Жунисова концерт «Армысың әз Наурыз» [полная версия]|website=YouTube (ресми арна)|date=2017-02-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || 8 наурыз || «Гравитация Хитмэна» концерті&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot; /&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || сәуір || 3D форматындағы онлайн-концерт «Еркелеп елге ән арнай»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1XMPq02x708|title=Кайрат Нуртас 3D концерт «Еркелеп елге ән арнай»|website=YouTube (ресми арна)|date=2020-04-24|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || онлайн
|-
| 2024 || 4 мамыр || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afisha.uz/ru/concerts/2024/04/30/kairat-nurtas|title=Концерт Кайрата Нуртаса|website=afisha.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Өзбекстан Ұлттық кино өнері сарайы
|-
| 2025 || 31 қазан || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6496404-rezultat-pochti-20-let-raboty-kayrat-nurtas-posle-kontserta-obratilsya-k-poklonnikam.html|title=Результат почти 20 лет работы: Кайрат Нуртас после концерта обратился к поклонникам|website=zakon.kz|date=2025-11-02|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 15 сәуір || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bishkek.events/event/kajrat-nurtas/|title=Кайрат Нуртас — концерт в Бишкеке 15.04.2026, Национальная филармония имени Т. Сатылганова|website=bishkek.events|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Бішкек, Т. Сатылғанов атындағы Ұлттық филармония
|-
| 2026 || 24 мамыр || Жеке концерт; кештің қонағы Светлана Лобода болды, бірге «Sen meni küt» бірлескен әнін орындады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2380341-kayrat-nurtas-i-svetlana-loboda-zazhgli-publiku-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Светлана Лобода зажгли публику в Алматы|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2026 || 25 қыркүйек || Ummon, Rayhon және басқалармен бірге «United Stars 2026» концертіне қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://showgo.uz/ru/session/1199-united-stars-2026|title=UNITED STARS 2026 / KAYRAT NURTAS / UMMON / RAYHON — Humo Arena|website=showgo.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Humo Arena
|-
| 2026 || 27 қыркүйек || Шығармашылығының 20 жылдығына арналған «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2434275-kayrat-nurtas-sobral-stadion-v-astane-kak-proshel-yubileynyy-koncert-artista/|title=Кайрат Нуртас собрал стадион в Астане: как прошел юбилейный концерт артиста|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, Astana Arena
|-
| 2026 || 4 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://galaconcert.kz/event/kayrat-nurtas-sahnada-20-zhyl-v-almaty|title=Кайрат Нуртас — «Сахнада 20 жыл» в Алматы|website=galaconcert.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 10 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті; БАҚ хабарлауынша, алаңның сыйымдылығы асып кеткендіктен қысылтаяң болып, қылмыстық іс қозғалған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6534636-zaderzhan-organizator-kontserta-kayrata-nurtasa-v-shymkente--video.html|title=Задержан организатор концерта Кайрата Нуртаса в Шымкенте|website=zakon.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, Қажымұқан атындағы стадион
|}

== Фильмдері ==
2013 жылы &quot;Өкініш&quot; атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады.

Адель (2015)

Арман. Когда ангелы спят (2017)

Той любой ценой&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2018)

Айналар&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2019)

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы
|-
| 2009 || «Кешегі»&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1769063-kajrat-nurtas-biografia-put-k-uspehu/|title=Кайрат Нуртас: как живёт и чем занимается известный казахстанский артист|website=nur.kz|date=2024-03-05|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010 || «Өкініш»
|-
| 2011 || «Ауырмайды жүрек»
|-
| 2012 || «Шыда жүрек»
|}

=== Жинақтар ===
Apple Music деректері бойынша, «Үздік әндер» жинағының он бір томы шықты&lt;ref name=&quot;kn-apple&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/kairat-nurtas/1457898868|title=Kairat Nurtas|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Том !! Атауы !! Шыққан күні
|-
| 1 || «Үздік әндер» (1-том) || 14.10.2020
|-
| 2 || «Үздік әндер» (2-том) || 16.10.2020
|-
| 3 || «Үздік әндер» (3-том) || 16.10.2020
|-
| 4 || «Үздік әндер» (4-том) || 11.10.2020
|-
| 5 || «Үздік әндер» (5-том) || 01.12.2020
|-
| 6 || «Үздік әндер» (6-том) || 07.10.2018
|-
| 7 || «Үздік әндер» (7-том) || 07.11.2018
|-
| 8 || «Үздік әндер» (8-том) || 10.07.2018
|-
| 9 || «Үздік әндер» (9-том) || 08.08.2018
|-
| 10 || «Үздік әндер» (10-том) || 10.10.2018
|-
| 11 || «Үздік әндер» (11-том) (Сырым Исабаевтың қатысуымен) || 01.11.2023
|}

=== Таңдаулы синглдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2006 || «Арман» || Бауыржан Есебаевтың әні, Нұртас 2006 жылы жазған; цифрлық платформаларда 2020 жылы шықты&lt;ref name=&quot;kn-turk&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://turkystan.kz/article/249077-tonap-ketken-kairat-nurtasty-elge-tanytkan-arman-ninin-avtory-ku-piianyn-betin-ashty|title=«Тонап кеткен»: Қайрат Нұртасты елге танытқан «Арман» әнінің авторы құпияның бетін ашты|website=turkystan.kz|date=2024-09-20|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016 || «Алматы түні» || Нюшамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-nusha&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9ZfFx5-jLCo|title=Кайрат Нуртас feat. Нюша — Алматы түні [HD] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-06-19|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020 || «Аға» || [[Ирина Кайратовна]]ның «13 шығарылым» альбомындағы ән, Нұртастың қатысуымен (2020 жылғы 30 қазан)&lt;ref name=&quot;am-aga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D0%B0%D2%93%D0%B0-feat-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81/1533785293?i=1533785773|title=Аға (feat. Кайрат Нуртас) — «13 ВЫПУСК» (Ирина Кайратовна)|website=Apple Music|date=2020-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021 || «Жаным» || &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/|title=&quot;Жалею, что мы встретились&quot;: Кайрат Нуртас выпустил грустную песню|website=nur.kz|date=2021-05-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2023 || «Сенде жүрек жоқ» || [[Ернар Айдар]]мен дуэт нұсқасы (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;kn-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024 || «Tun» || [[Ирина Кайратовна]] және Jamal &amp; Ganja-мен бірлескен сингл (2024 жылғы 12 шілде)&lt;ref name=&quot;am-tun&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/tun/1755224539?i=1755224547|title=Tun — Single (Jamal &amp; Ganja, Ирина Кайратовна &amp; Kairat Nurtas)|website=Apple Music|date=2024-07-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025 || «Kaidasyn» || НАZИМА-мен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-kaidasyn&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/kaidasyn-single/1847356772|title=Kaidasyn — Single (Kairat Nurtas &amp; НАZИМА)|website=Apple Music|date=2025-10-25|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026 || «Sen meni küt» || Светлана Лободамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-loboda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://airpres.kz/culture/kajrat-nurtas-i-loboda-predstavili-trek-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Лобода представили трек в Алматы|website=airpres.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Меншік және кірістер ==
ЕМА-2020 нәтижелері бойынша рейтингте қазақстандық атақты адамдар арасында үздік қазақстандық орындаушы бірінші орынға ие болды. Оның табысы 6,5 миллион долларды құрады.

== Жетістіктері ==
2013 жылы II Еуразиялық музыка жүлдесінің «Үздік орындаушы» номинациясы тізімінде болды, бірақ жеңіске Әли Оқапов жетті. Ал келесі жылдағы III Еуразиялық музыка жүлдесінде Қайрат Нұртас сол номинацияда жеңісті қанжығасына байлады. 2015 жылы Қайрат Нұртас «Қазақстандағы үздік артист» номинациясы бойынша Муз-ТВ сыйлығына ие болды.2016 жылдың қыркүйек айында EMA-2016 «Евразия» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды, «Үздік концерт шоуы» номинациясы бойынша. 2016 жылы ҚР Дарын жастар сыйлығының лауреаты. 2016 жылы &quot;Құрмет&quot; (ҚР Құрмет Ордені) орденінің кавалері
2017 жылы &quot;Қазақстан Республикасының Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі&quot; алқасы медаль (2017).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Түркістанда туғандар]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]</text>
      <sha1>tn7h3jkopeevi89kj2hf76qi93lyfc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685097</id>
      <parentid>3685096</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Өмірбаяны: 2013—2019 жж. (фильм «Өкініш», «Прайм Плаза» оқиғасы, Forbes рейтингтері, Шымкенттің құрметті азаматы) дереккөздермен</comment>
      <origin>3685097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28707" sha1="irsmhixns0bva3p5622pmc2bbjymhet" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Kairat Nurtas.jpg
 |Сурет ені            = 250px
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 25.02.1989
 |Туған жері         = [[Қазақстан]] [[Түркістан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2000 - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі           = [[Тенор]]
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[Поп]]
 |Лақап аттары         = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]],
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]],
[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]],
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]
 |Лейблдері            = Kairat Nurtas Production
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = knproduction.com
}}
'''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар.

==Өмірбаяны==
[[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой &quot;ру&quot; и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}&lt;/ref&gt;.

1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген.

1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады.

1997 жылы: &quot;Махаббат мұңы&quot; әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты.

2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды.

2006 жылы &quot;Шаншар&quot; әзіл-ысқақ театрында &quot;Әке&quot; әнін орындады. Сол жылы &quot;Арман&quot; әні жазылды.

2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері &quot;Тәтті сезім&quot;, &quot;Еркетай қарындасым&quot;, &quot;Жаралдың кім үшін&quot;, &quot;Аллаға шүкір&quot;, &quot;Көз жасың көмектеспейді&quot; сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды.

2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында &quot;Тәтті сезім&quot; атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді.

2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді.

2010 жыл: &quot;Ауырмайды жүрек&quot; әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған &quot;Екі жұлдыз&quot; байқауына қатысты.

2012 жылы 25 ақпанда [[KN|&quot;KN&quot; журналының]] тұсауы кесілді.

2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен &quot;Саз әлемі&quot; байқауына &quot;Ауырмайды жүрек&quot;, &quot;Мейлі&quot; әндерімен қатысып, &quot;Атмарозыг&quot;, &quot;Жыл әншісі&quot; және &quot;Жыл әні&quot; атағын жеңіп алады.

9 сәуірде [[Өкініш фильмі|&quot;Өкініш&quot; фильмінің]] премьерасы өтті.

2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді.

2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды.

=== 2013—2019 жылдар ===
2013 жылғы 9 сәуірде Қайрат Нұртастың өмірі туралы «Өкініш» мелодрамасының премьерасы Алматыда өтті&lt;ref name=&quot;kn-zakon&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|title=В Алматы прошла премьера фильма Кайрата Нуртаса «Сожаление»|website=Zakon.kz|date=2013-04-10|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303123931/http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|archive-date=2014-03-03}}&lt;/ref&gt;. Фильм 46 көшірмемен шықты — бұл қазақстандық фильмдер үшін рекордтық тираж болып саналады&lt;ref name=&quot;kn-kursiv&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|title=Самые кассовые казахстанские фильмы 2014 года|website=Курсив.kz|date=2014-12-26|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230033551/http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|archive-date=2014-12-30}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылғы 31 тамызда Алматыдағы «Прайм Плаза» сауда орталығындағы тегін концерт тәртіпсіздікпен аяқталды: әнші сахнаға шыққанда көрермендер қауіпсіздік қоршауын бұзып өтті, сондықтан Нұртас өнерін тоқтатты&lt;ref name=&quot;kn-nk1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903033424/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|archive-date=2013-09-03}}&lt;/ref&gt;. Шамамен екі мың көрермендің 165-і ұсталды, ал алаңның қауіпсіздік талаптарына сай келмегендіктен сауда орталығының басшылығына қатысты қылмыстық іс қозғалды&lt;ref name=&quot;kn-nk2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|title=До пяти лет грозит организаторам концерта, переросшего в беспорядки в Алматы|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130904160839/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|archive-date=2013-09-04}}&lt;/ref&gt;. Үш аптадан кейін Нұртас Алматы әкімі Ахметжан Есімовпен кездесіп, болған жағдай үшін кешірім сұрады&lt;ref name=&quot;kn-teng&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|title=Кайрат Нуртас встретился с Есимовым|author=Касенова, Асемгуль|website=Tengrinews.kz|date=2013-09-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518160258/http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|archive-date=2015-05-18}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылдың қорытындысы бойынша Forbes Kazakhstan мен MuzZone телеарнасының нұсқасы бойынша қазақстандық шоу-бизнестің ең сұранысқа ие жұлдыздары рейтингінде бірінші орынға шықты&lt;ref name=&quot;kn-forbes13&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|title=Кто сколько получает в казахстанском шоу-бизнесе|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106215259/http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|archive-date=2015-01-06}}&lt;/ref&gt;. 2014 жылы Forbes Kazakhstan-ның «Қазақстан шоу-бизнесі мен спортының ТОП-25» рейтингінде екінші орын алды&lt;ref name=&quot;kn-forbes14&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|title=Рейтинг: ТОП 25 казахстанского шоу-бизнеса и спорта|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227204644/http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|archive-date=2014-12-27}}&lt;/ref&gt;.

2015 жылғы 3 шілдеде «Нұр Отан» партиясына мүше болды&lt;ref name=&quot;kn-nurotan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nurotan.kz/ru/news/10359|title=В преддверии Дня столицы состоялся торжественный приём в партию «Нұр Отан»|website=«Нұр Отан» партиясының сайты|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704065751/http://nurotan.kz/ru/news/10359|archive-date=2015-07-04}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылы Шымкент қаласының құрметті азаматы атанды&lt;ref name=&quot;kn-sputnik&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|title=Кайрат Нуртас стал почетным гражданином Шымкента|website=Sputnik Казахстан|date=2019-06-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621122918/https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|archive-date=2019-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Әкесі - Нұртас Айдарбеков, анасы - Гүлзира Айдарбекова (туған. 1968, қыздың аты Дәрібаева); Аян мен Занғардың інілері бар.
2008 жылдан бастап Жұлдыз Әбдікәрімоваға үйленген. 14 сәуір 1988 жыл), некеде бес бала дүниеге келді: қыздары Алау, Сезім, Рабия Сұлтан, ұлдары Нарұл және Хан.

== Шығармашылығы ==
Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова.

== Концерттік қызметі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Күні !! Концерт !! Қала, алаң
|-
| 2008 || 25 ақпан || Алғашқы жеке концерт&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot; /&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2013 || 31 тамыз || Сауда орталығындағы тегін концерт; көрермендер арасындағы тәртіпсіздікке байланысты өнер үзілді&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|date=2013-09-01|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|lang=ru|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Прайм Плаза» СО
|-
| 2015 || тамыз || «Мен оралам» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZXWROyFw2vU|title=Қайрат Нұртас — Ол сен емес [Концерт «Мен оралам»] 2015|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-08-17|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Семей
|-
| 2015 || 27 қазан || Концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gc8AFwDiSqo|title=Қайрат Нұртас концерт 27-Қазан Шымкент «Оңтүстік цирк»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-14|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, «Оңтүстік» цирк
|-
| 2015 || 30 қазан || «Сен де мен де» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yF3tqkAt3ZY|title=30-Қазан Республика сарайы, 19:00 — концерт «Сен де Мен де»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2015 || 12 желтоқсан || Шығармашылығының 10 жылдығына арналған «Мен ғашықпын» мерейтойлық концерті; шамамен 30 мың көрермен. Шақырылған әртістер арасында Тимати, Нюша, «Рефлекс»&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ratel.kz/pr/kak_kajrat_nurtas_provel_10_let_mezhdu_dvumja_kontsertami_na_stadione|title=Как Кайрат Нуртас провел 10 лет между двумя концертами на стадионе|website=ratel.kz|date=2025-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, «Астана Арена»
|-
| 2016 || күз || «Күзгі әуен» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sAeg3onNQac|title=Қайрат Нұртас &amp; Ақбота Керімбекова — Кешігіп неге жолықтың? [концерт «Күзгі әуен»] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-10-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || —
|-
| 2016—2017 || — || Мақпал Жүнісовамен «Армысың әз Наурыз» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BzYhfpsh8Zs|title=Кайрат Нуртас &amp; Макпал Жунисова концерт «Армысың әз Наурыз» [полная версия]|website=YouTube (ресми арна)|date=2017-02-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || 8 наурыз || «Гравитация Хитмэна» концерті&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot; /&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || сәуір || 3D форматындағы онлайн-концерт «Еркелеп елге ән арнай»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1XMPq02x708|title=Кайрат Нуртас 3D концерт «Еркелеп елге ән арнай»|website=YouTube (ресми арна)|date=2020-04-24|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || онлайн
|-
| 2024 || 4 мамыр || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afisha.uz/ru/concerts/2024/04/30/kairat-nurtas|title=Концерт Кайрата Нуртаса|website=afisha.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Өзбекстан Ұлттық кино өнері сарайы
|-
| 2025 || 31 қазан || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6496404-rezultat-pochti-20-let-raboty-kayrat-nurtas-posle-kontserta-obratilsya-k-poklonnikam.html|title=Результат почти 20 лет работы: Кайрат Нуртас после концерта обратился к поклонникам|website=zakon.kz|date=2025-11-02|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 15 сәуір || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bishkek.events/event/kajrat-nurtas/|title=Кайрат Нуртас — концерт в Бишкеке 15.04.2026, Национальная филармония имени Т. Сатылганова|website=bishkek.events|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Бішкек, Т. Сатылғанов атындағы Ұлттық филармония
|-
| 2026 || 24 мамыр || Жеке концерт; кештің қонағы Светлана Лобода болды, бірге «Sen meni küt» бірлескен әнін орындады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2380341-kayrat-nurtas-i-svetlana-loboda-zazhgli-publiku-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Светлана Лобода зажгли публику в Алматы|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2026 || 25 қыркүйек || Ummon, Rayhon және басқалармен бірге «United Stars 2026» концертіне қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://showgo.uz/ru/session/1199-united-stars-2026|title=UNITED STARS 2026 / KAYRAT NURTAS / UMMON / RAYHON — Humo Arena|website=showgo.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Humo Arena
|-
| 2026 || 27 қыркүйек || Шығармашылығының 20 жылдығына арналған «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2434275-kayrat-nurtas-sobral-stadion-v-astane-kak-proshel-yubileynyy-koncert-artista/|title=Кайрат Нуртас собрал стадион в Астане: как прошел юбилейный концерт артиста|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, Astana Arena
|-
| 2026 || 4 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://galaconcert.kz/event/kayrat-nurtas-sahnada-20-zhyl-v-almaty|title=Кайрат Нуртас — «Сахнада 20 жыл» в Алматы|website=galaconcert.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 10 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті; БАҚ хабарлауынша, алаңның сыйымдылығы асып кеткендіктен қысылтаяң болып, қылмыстық іс қозғалған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6534636-zaderzhan-organizator-kontserta-kayrata-nurtasa-v-shymkente--video.html|title=Задержан организатор концерта Кайрата Нуртаса в Шымкенте|website=zakon.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, Қажымұқан атындағы стадион
|}

== Фильмдері ==
2013 жылы &quot;Өкініш&quot; атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады.

Адель (2015)

Арман. Когда ангелы спят (2017)

Той любой ценой&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2018)

Айналар&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2019)

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы
|-
| 2009 || «Кешегі»&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1769063-kajrat-nurtas-biografia-put-k-uspehu/|title=Кайрат Нуртас: как живёт и чем занимается известный казахстанский артист|website=nur.kz|date=2024-03-05|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010 || «Өкініш»
|-
| 2011 || «Ауырмайды жүрек»
|-
| 2012 || «Шыда жүрек»
|}

=== Жинақтар ===
Apple Music деректері бойынша, «Үздік әндер» жинағының он бір томы шықты&lt;ref name=&quot;kn-apple&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/kairat-nurtas/1457898868|title=Kairat Nurtas|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Том !! Атауы !! Шыққан күні
|-
| 1 || «Үздік әндер» (1-том) || 14.10.2020
|-
| 2 || «Үздік әндер» (2-том) || 16.10.2020
|-
| 3 || «Үздік әндер» (3-том) || 16.10.2020
|-
| 4 || «Үздік әндер» (4-том) || 11.10.2020
|-
| 5 || «Үздік әндер» (5-том) || 01.12.2020
|-
| 6 || «Үздік әндер» (6-том) || 07.10.2018
|-
| 7 || «Үздік әндер» (7-том) || 07.11.2018
|-
| 8 || «Үздік әндер» (8-том) || 10.07.2018
|-
| 9 || «Үздік әндер» (9-том) || 08.08.2018
|-
| 10 || «Үздік әндер» (10-том) || 10.10.2018
|-
| 11 || «Үздік әндер» (11-том) (Сырым Исабаевтың қатысуымен) || 01.11.2023
|}

=== Таңдаулы синглдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2006 || «Арман» || Бауыржан Есебаевтың әні, Нұртас 2006 жылы жазған; цифрлық платформаларда 2020 жылы шықты&lt;ref name=&quot;kn-turk&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://turkystan.kz/article/249077-tonap-ketken-kairat-nurtasty-elge-tanytkan-arman-ninin-avtory-ku-piianyn-betin-ashty|title=«Тонап кеткен»: Қайрат Нұртасты елге танытқан «Арман» әнінің авторы құпияның бетін ашты|website=turkystan.kz|date=2024-09-20|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016 || «Алматы түні» || Нюшамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-nusha&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9ZfFx5-jLCo|title=Кайрат Нуртас feat. Нюша — Алматы түні [HD] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-06-19|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020 || «Аға» || [[Ирина Кайратовна]]ның «13 шығарылым» альбомындағы ән, Нұртастың қатысуымен (2020 жылғы 30 қазан)&lt;ref name=&quot;am-aga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D0%B0%D2%93%D0%B0-feat-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81/1533785293?i=1533785773|title=Аға (feat. Кайрат Нуртас) — «13 ВЫПУСК» (Ирина Кайратовна)|website=Apple Music|date=2020-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021 || «Жаным» || &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/|title=&quot;Жалею, что мы встретились&quot;: Кайрат Нуртас выпустил грустную песню|website=nur.kz|date=2021-05-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2023 || «Сенде жүрек жоқ» || [[Ернар Айдар]]мен дуэт нұсқасы (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;kn-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024 || «Tun» || [[Ирина Кайратовна]] және Jamal &amp; Ganja-мен бірлескен сингл (2024 жылғы 12 шілде)&lt;ref name=&quot;am-tun&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/tun/1755224539?i=1755224547|title=Tun — Single (Jamal &amp; Ganja, Ирина Кайратовна &amp; Kairat Nurtas)|website=Apple Music|date=2024-07-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025 || «Kaidasyn» || НАZИМА-мен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-kaidasyn&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/kaidasyn-single/1847356772|title=Kaidasyn — Single (Kairat Nurtas &amp; НАZИМА)|website=Apple Music|date=2025-10-25|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026 || «Sen meni küt» || Светлана Лободамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-loboda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://airpres.kz/culture/kajrat-nurtas-i-loboda-predstavili-trek-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Лобода представили трек в Алматы|website=airpres.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Меншік және кірістер ==
ЕМА-2020 нәтижелері бойынша рейтингте қазақстандық атақты адамдар арасында үздік қазақстандық орындаушы бірінші орынға ие болды. Оның табысы 6,5 миллион долларды құрады.

== Жетістіктері ==
2013 жылы II Еуразиялық музыка жүлдесінің «Үздік орындаушы» номинациясы тізімінде болды, бірақ жеңіске Әли Оқапов жетті. Ал келесі жылдағы III Еуразиялық музыка жүлдесінде Қайрат Нұртас сол номинацияда жеңісті қанжығасына байлады. 2015 жылы Қайрат Нұртас «Қазақстандағы үздік артист» номинациясы бойынша Муз-ТВ сыйлығына ие болды.2016 жылдың қыркүйек айында EMA-2016 «Евразия» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды, «Үздік концерт шоуы» номинациясы бойынша. 2016 жылы ҚР Дарын жастар сыйлығының лауреаты. 2016 жылы &quot;Құрмет&quot; (ҚР Құрмет Ордені) орденінің кавалері
2017 жылы &quot;Қазақстан Республикасының Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі&quot; алқасы медаль (2017).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Түркістанда туғандар]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]</text>
      <sha1>irsmhixns0bva3p5622pmc2bbjymhet</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685098</id>
      <parentid>3685097</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Жеке өмірі: тірі адамдар туралы дереккөзсіз мәліметтер (отбасы, туған күндер) алынды (ТЖА ережесі)</comment>
      <origin>3685098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28318" sha1="7hn01rmzxn91ev5q8ehmbju3i5d3j9h" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Kairat Nurtas.jpg
 |Сурет ені            = 250px
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 25.02.1989
 |Туған жері         = [[Қазақстан]] [[Түркістан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2000 - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі           = [[Тенор]]
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[Поп]]
 |Лақап аттары         = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]],
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]],
[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]],
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]
 |Лейблдері            = Kairat Nurtas Production
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = knproduction.com
}}
'''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар.

==Өмірбаяны==
[[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой &quot;ру&quot; и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}&lt;/ref&gt;.

1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген.

1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады.

1997 жылы: &quot;Махаббат мұңы&quot; әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты.

2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды.

2006 жылы &quot;Шаншар&quot; әзіл-ысқақ театрында &quot;Әке&quot; әнін орындады. Сол жылы &quot;Арман&quot; әні жазылды.

2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері &quot;Тәтті сезім&quot;, &quot;Еркетай қарындасым&quot;, &quot;Жаралдың кім үшін&quot;, &quot;Аллаға шүкір&quot;, &quot;Көз жасың көмектеспейді&quot; сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды.

2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында &quot;Тәтті сезім&quot; атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді.

2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді.

2010 жыл: &quot;Ауырмайды жүрек&quot; әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған &quot;Екі жұлдыз&quot; байқауына қатысты.

2012 жылы 25 ақпанда [[KN|&quot;KN&quot; журналының]] тұсауы кесілді.

2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен &quot;Саз әлемі&quot; байқауына &quot;Ауырмайды жүрек&quot;, &quot;Мейлі&quot; әндерімен қатысып, &quot;Атмарозыг&quot;, &quot;Жыл әншісі&quot; және &quot;Жыл әні&quot; атағын жеңіп алады.

9 сәуірде [[Өкініш фильмі|&quot;Өкініш&quot; фильмінің]] премьерасы өтті.

2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді.

2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды.

=== 2013—2019 жылдар ===
2013 жылғы 9 сәуірде Қайрат Нұртастың өмірі туралы «Өкініш» мелодрамасының премьерасы Алматыда өтті&lt;ref name=&quot;kn-zakon&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|title=В Алматы прошла премьера фильма Кайрата Нуртаса «Сожаление»|website=Zakon.kz|date=2013-04-10|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303123931/http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|archive-date=2014-03-03}}&lt;/ref&gt;. Фильм 46 көшірмемен шықты — бұл қазақстандық фильмдер үшін рекордтық тираж болып саналады&lt;ref name=&quot;kn-kursiv&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|title=Самые кассовые казахстанские фильмы 2014 года|website=Курсив.kz|date=2014-12-26|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230033551/http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|archive-date=2014-12-30}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылғы 31 тамызда Алматыдағы «Прайм Плаза» сауда орталығындағы тегін концерт тәртіпсіздікпен аяқталды: әнші сахнаға шыққанда көрермендер қауіпсіздік қоршауын бұзып өтті, сондықтан Нұртас өнерін тоқтатты&lt;ref name=&quot;kn-nk1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903033424/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|archive-date=2013-09-03}}&lt;/ref&gt;. Шамамен екі мың көрермендің 165-і ұсталды, ал алаңның қауіпсіздік талаптарына сай келмегендіктен сауда орталығының басшылығына қатысты қылмыстық іс қозғалды&lt;ref name=&quot;kn-nk2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|title=До пяти лет грозит организаторам концерта, переросшего в беспорядки в Алматы|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130904160839/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|archive-date=2013-09-04}}&lt;/ref&gt;. Үш аптадан кейін Нұртас Алматы әкімі Ахметжан Есімовпен кездесіп, болған жағдай үшін кешірім сұрады&lt;ref name=&quot;kn-teng&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|title=Кайрат Нуртас встретился с Есимовым|author=Касенова, Асемгуль|website=Tengrinews.kz|date=2013-09-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518160258/http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|archive-date=2015-05-18}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылдың қорытындысы бойынша Forbes Kazakhstan мен MuzZone телеарнасының нұсқасы бойынша қазақстандық шоу-бизнестің ең сұранысқа ие жұлдыздары рейтингінде бірінші орынға шықты&lt;ref name=&quot;kn-forbes13&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|title=Кто сколько получает в казахстанском шоу-бизнесе|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106215259/http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|archive-date=2015-01-06}}&lt;/ref&gt;. 2014 жылы Forbes Kazakhstan-ның «Қазақстан шоу-бизнесі мен спортының ТОП-25» рейтингінде екінші орын алды&lt;ref name=&quot;kn-forbes14&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|title=Рейтинг: ТОП 25 казахстанского шоу-бизнеса и спорта|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227204644/http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|archive-date=2014-12-27}}&lt;/ref&gt;.

2015 жылғы 3 шілдеде «Нұр Отан» партиясына мүше болды&lt;ref name=&quot;kn-nurotan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nurotan.kz/ru/news/10359|title=В преддверии Дня столицы состоялся торжественный приём в партию «Нұр Отан»|website=«Нұр Отан» партиясының сайты|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704065751/http://nurotan.kz/ru/news/10359|archive-date=2015-07-04}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылы Шымкент қаласының құрметті азаматы атанды&lt;ref name=&quot;kn-sputnik&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|title=Кайрат Нуртас стал почетным гражданином Шымкента|website=Sputnik Казахстан|date=2019-06-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621122918/https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|archive-date=2019-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Әкесі — Нұртас Айдарбеков, анасы — Гүлзира Айдарбекова.

== Шығармашылығы ==
Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова.

== Концерттік қызметі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Күні !! Концерт !! Қала, алаң
|-
| 2008 || 25 ақпан || Алғашқы жеке концерт&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot; /&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2013 || 31 тамыз || Сауда орталығындағы тегін концерт; көрермендер арасындағы тәртіпсіздікке байланысты өнер үзілді&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|date=2013-09-01|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|lang=ru|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Прайм Плаза» СО
|-
| 2015 || тамыз || «Мен оралам» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZXWROyFw2vU|title=Қайрат Нұртас — Ол сен емес [Концерт «Мен оралам»] 2015|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-08-17|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Семей
|-
| 2015 || 27 қазан || Концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gc8AFwDiSqo|title=Қайрат Нұртас концерт 27-Қазан Шымкент «Оңтүстік цирк»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-14|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, «Оңтүстік» цирк
|-
| 2015 || 30 қазан || «Сен де мен де» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yF3tqkAt3ZY|title=30-Қазан Республика сарайы, 19:00 — концерт «Сен де Мен де»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2015 || 12 желтоқсан || Шығармашылығының 10 жылдығына арналған «Мен ғашықпын» мерейтойлық концерті; шамамен 30 мың көрермен. Шақырылған әртістер арасында Тимати, Нюша, «Рефлекс»&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ratel.kz/pr/kak_kajrat_nurtas_provel_10_let_mezhdu_dvumja_kontsertami_na_stadione|title=Как Кайрат Нуртас провел 10 лет между двумя концертами на стадионе|website=ratel.kz|date=2025-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, «Астана Арена»
|-
| 2016 || күз || «Күзгі әуен» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sAeg3onNQac|title=Қайрат Нұртас &amp; Ақбота Керімбекова — Кешігіп неге жолықтың? [концерт «Күзгі әуен»] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-10-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || —
|-
| 2016—2017 || — || Мақпал Жүнісовамен «Армысың әз Наурыз» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BzYhfpsh8Zs|title=Кайрат Нуртас &amp; Макпал Жунисова концерт «Армысың әз Наурыз» [полная версия]|website=YouTube (ресми арна)|date=2017-02-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || 8 наурыз || «Гравитация Хитмэна» концерті&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot; /&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || сәуір || 3D форматындағы онлайн-концерт «Еркелеп елге ән арнай»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1XMPq02x708|title=Кайрат Нуртас 3D концерт «Еркелеп елге ән арнай»|website=YouTube (ресми арна)|date=2020-04-24|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || онлайн
|-
| 2024 || 4 мамыр || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afisha.uz/ru/concerts/2024/04/30/kairat-nurtas|title=Концерт Кайрата Нуртаса|website=afisha.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Өзбекстан Ұлттық кино өнері сарайы
|-
| 2025 || 31 қазан || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6496404-rezultat-pochti-20-let-raboty-kayrat-nurtas-posle-kontserta-obratilsya-k-poklonnikam.html|title=Результат почти 20 лет работы: Кайрат Нуртас после концерта обратился к поклонникам|website=zakon.kz|date=2025-11-02|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 15 сәуір || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bishkek.events/event/kajrat-nurtas/|title=Кайрат Нуртас — концерт в Бишкеке 15.04.2026, Национальная филармония имени Т. Сатылганова|website=bishkek.events|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Бішкек, Т. Сатылғанов атындағы Ұлттық филармония
|-
| 2026 || 24 мамыр || Жеке концерт; кештің қонағы Светлана Лобода болды, бірге «Sen meni küt» бірлескен әнін орындады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2380341-kayrat-nurtas-i-svetlana-loboda-zazhgli-publiku-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Светлана Лобода зажгли публику в Алматы|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2026 || 25 қыркүйек || Ummon, Rayhon және басқалармен бірге «United Stars 2026» концертіне қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://showgo.uz/ru/session/1199-united-stars-2026|title=UNITED STARS 2026 / KAYRAT NURTAS / UMMON / RAYHON — Humo Arena|website=showgo.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Humo Arena
|-
| 2026 || 27 қыркүйек || Шығармашылығының 20 жылдығына арналған «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2434275-kayrat-nurtas-sobral-stadion-v-astane-kak-proshel-yubileynyy-koncert-artista/|title=Кайрат Нуртас собрал стадион в Астане: как прошел юбилейный концерт артиста|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, Astana Arena
|-
| 2026 || 4 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://galaconcert.kz/event/kayrat-nurtas-sahnada-20-zhyl-v-almaty|title=Кайрат Нуртас — «Сахнада 20 жыл» в Алматы|website=galaconcert.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 10 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті; БАҚ хабарлауынша, алаңның сыйымдылығы асып кеткендіктен қысылтаяң болып, қылмыстық іс қозғалған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6534636-zaderzhan-organizator-kontserta-kayrata-nurtasa-v-shymkente--video.html|title=Задержан организатор концерта Кайрата Нуртаса в Шымкенте|website=zakon.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, Қажымұқан атындағы стадион
|}

== Фильмдері ==
2013 жылы &quot;Өкініш&quot; атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады.

Адель (2015)

Арман. Когда ангелы спят (2017)

Той любой ценой&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2018)

Айналар&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2019)

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы
|-
| 2009 || «Кешегі»&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1769063-kajrat-nurtas-biografia-put-k-uspehu/|title=Кайрат Нуртас: как живёт и чем занимается известный казахстанский артист|website=nur.kz|date=2024-03-05|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010 || «Өкініш»
|-
| 2011 || «Ауырмайды жүрек»
|-
| 2012 || «Шыда жүрек»
|}

=== Жинақтар ===
Apple Music деректері бойынша, «Үздік әндер» жинағының он бір томы шықты&lt;ref name=&quot;kn-apple&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/kairat-nurtas/1457898868|title=Kairat Nurtas|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Том !! Атауы !! Шыққан күні
|-
| 1 || «Үздік әндер» (1-том) || 14.10.2020
|-
| 2 || «Үздік әндер» (2-том) || 16.10.2020
|-
| 3 || «Үздік әндер» (3-том) || 16.10.2020
|-
| 4 || «Үздік әндер» (4-том) || 11.10.2020
|-
| 5 || «Үздік әндер» (5-том) || 01.12.2020
|-
| 6 || «Үздік әндер» (6-том) || 07.10.2018
|-
| 7 || «Үздік әндер» (7-том) || 07.11.2018
|-
| 8 || «Үздік әндер» (8-том) || 10.07.2018
|-
| 9 || «Үздік әндер» (9-том) || 08.08.2018
|-
| 10 || «Үздік әндер» (10-том) || 10.10.2018
|-
| 11 || «Үздік әндер» (11-том) (Сырым Исабаевтың қатысуымен) || 01.11.2023
|}

=== Таңдаулы синглдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2006 || «Арман» || Бауыржан Есебаевтың әні, Нұртас 2006 жылы жазған; цифрлық платформаларда 2020 жылы шықты&lt;ref name=&quot;kn-turk&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://turkystan.kz/article/249077-tonap-ketken-kairat-nurtasty-elge-tanytkan-arman-ninin-avtory-ku-piianyn-betin-ashty|title=«Тонап кеткен»: Қайрат Нұртасты елге танытқан «Арман» әнінің авторы құпияның бетін ашты|website=turkystan.kz|date=2024-09-20|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016 || «Алматы түні» || Нюшамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-nusha&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9ZfFx5-jLCo|title=Кайрат Нуртас feat. Нюша — Алматы түні [HD] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-06-19|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020 || «Аға» || [[Ирина Кайратовна]]ның «13 шығарылым» альбомындағы ән, Нұртастың қатысуымен (2020 жылғы 30 қазан)&lt;ref name=&quot;am-aga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D0%B0%D2%93%D0%B0-feat-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81/1533785293?i=1533785773|title=Аға (feat. Кайрат Нуртас) — «13 ВЫПУСК» (Ирина Кайратовна)|website=Apple Music|date=2020-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021 || «Жаным» || &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/|title=&quot;Жалею, что мы встретились&quot;: Кайрат Нуртас выпустил грустную песню|website=nur.kz|date=2021-05-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2023 || «Сенде жүрек жоқ» || [[Ернар Айдар]]мен дуэт нұсқасы (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;kn-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024 || «Tun» || [[Ирина Кайратовна]] және Jamal &amp; Ganja-мен бірлескен сингл (2024 жылғы 12 шілде)&lt;ref name=&quot;am-tun&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/tun/1755224539?i=1755224547|title=Tun — Single (Jamal &amp; Ganja, Ирина Кайратовна &amp; Kairat Nurtas)|website=Apple Music|date=2024-07-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025 || «Kaidasyn» || НАZИМА-мен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-kaidasyn&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/kaidasyn-single/1847356772|title=Kaidasyn — Single (Kairat Nurtas &amp; НАZИМА)|website=Apple Music|date=2025-10-25|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026 || «Sen meni küt» || Светлана Лободамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-loboda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://airpres.kz/culture/kajrat-nurtas-i-loboda-predstavili-trek-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Лобода представили трек в Алматы|website=airpres.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Меншік және кірістер ==
ЕМА-2020 нәтижелері бойынша рейтингте қазақстандық атақты адамдар арасында үздік қазақстандық орындаушы бірінші орынға ие болды. Оның табысы 6,5 миллион долларды құрады.

== Жетістіктері ==
2013 жылы II Еуразиялық музыка жүлдесінің «Үздік орындаушы» номинациясы тізімінде болды, бірақ жеңіске Әли Оқапов жетті. Ал келесі жылдағы III Еуразиялық музыка жүлдесінде Қайрат Нұртас сол номинацияда жеңісті қанжығасына байлады. 2015 жылы Қайрат Нұртас «Қазақстандағы үздік артист» номинациясы бойынша Муз-ТВ сыйлығына ие болды.2016 жылдың қыркүйек айында EMA-2016 «Евразия» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды, «Үздік концерт шоуы» номинациясы бойынша. 2016 жылы ҚР Дарын жастар сыйлығының лауреаты. 2016 жылы &quot;Құрмет&quot; (ҚР Құрмет Ордені) орденінің кавалері
2017 жылы &quot;Қазақстан Республикасының Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі&quot; алқасы медаль (2017).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Түркістанда туғандар]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]</text>
      <sha1>7hn01rmzxn91ev5q8ehmbju3i5d3j9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685099</id>
      <parentid>3685098</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Дереккөзсіз табыс туралы бөлім алынды</comment>
      <origin>3685099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27963" sha1="lwtnolpqgmhh65et75ee2z56wik5z4l" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Kairat Nurtas.jpg
 |Сурет ені            = 250px
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 25.02.1989
 |Туған жері         = [[Қазақстан]] [[Түркістан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2000 - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі           = [[Тенор]]
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[Поп]]
 |Лақап аттары         = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]],
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]],
[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]],
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]
 |Лейблдері            = Kairat Nurtas Production
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = knproduction.com
}}
'''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар.

==Өмірбаяны==
[[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой &quot;ру&quot; и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}&lt;/ref&gt;.

1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген.

1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады.

1997 жылы: &quot;Махаббат мұңы&quot; әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты.

2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды.

2006 жылы &quot;Шаншар&quot; әзіл-ысқақ театрында &quot;Әке&quot; әнін орындады. Сол жылы &quot;Арман&quot; әні жазылды.

2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері &quot;Тәтті сезім&quot;, &quot;Еркетай қарындасым&quot;, &quot;Жаралдың кім үшін&quot;, &quot;Аллаға шүкір&quot;, &quot;Көз жасың көмектеспейді&quot; сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды.

2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында &quot;Тәтті сезім&quot; атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді.

2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді.

2010 жыл: &quot;Ауырмайды жүрек&quot; әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған &quot;Екі жұлдыз&quot; байқауына қатысты.

2012 жылы 25 ақпанда [[KN|&quot;KN&quot; журналының]] тұсауы кесілді.

2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен &quot;Саз әлемі&quot; байқауына &quot;Ауырмайды жүрек&quot;, &quot;Мейлі&quot; әндерімен қатысып, &quot;Атмарозыг&quot;, &quot;Жыл әншісі&quot; және &quot;Жыл әні&quot; атағын жеңіп алады.

9 сәуірде [[Өкініш фильмі|&quot;Өкініш&quot; фильмінің]] премьерасы өтті.

2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді.

2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды.

=== 2013—2019 жылдар ===
2013 жылғы 9 сәуірде Қайрат Нұртастың өмірі туралы «Өкініш» мелодрамасының премьерасы Алматыда өтті&lt;ref name=&quot;kn-zakon&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|title=В Алматы прошла премьера фильма Кайрата Нуртаса «Сожаление»|website=Zakon.kz|date=2013-04-10|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303123931/http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|archive-date=2014-03-03}}&lt;/ref&gt;. Фильм 46 көшірмемен шықты — бұл қазақстандық фильмдер үшін рекордтық тираж болып саналады&lt;ref name=&quot;kn-kursiv&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|title=Самые кассовые казахстанские фильмы 2014 года|website=Курсив.kz|date=2014-12-26|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230033551/http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|archive-date=2014-12-30}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылғы 31 тамызда Алматыдағы «Прайм Плаза» сауда орталығындағы тегін концерт тәртіпсіздікпен аяқталды: әнші сахнаға шыққанда көрермендер қауіпсіздік қоршауын бұзып өтті, сондықтан Нұртас өнерін тоқтатты&lt;ref name=&quot;kn-nk1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903033424/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|archive-date=2013-09-03}}&lt;/ref&gt;. Шамамен екі мың көрермендің 165-і ұсталды, ал алаңның қауіпсіздік талаптарына сай келмегендіктен сауда орталығының басшылығына қатысты қылмыстық іс қозғалды&lt;ref name=&quot;kn-nk2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|title=До пяти лет грозит организаторам концерта, переросшего в беспорядки в Алматы|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130904160839/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|archive-date=2013-09-04}}&lt;/ref&gt;. Үш аптадан кейін Нұртас Алматы әкімі Ахметжан Есімовпен кездесіп, болған жағдай үшін кешірім сұрады&lt;ref name=&quot;kn-teng&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|title=Кайрат Нуртас встретился с Есимовым|author=Касенова, Асемгуль|website=Tengrinews.kz|date=2013-09-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518160258/http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|archive-date=2015-05-18}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылдың қорытындысы бойынша Forbes Kazakhstan мен MuzZone телеарнасының нұсқасы бойынша қазақстандық шоу-бизнестің ең сұранысқа ие жұлдыздары рейтингінде бірінші орынға шықты&lt;ref name=&quot;kn-forbes13&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|title=Кто сколько получает в казахстанском шоу-бизнесе|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106215259/http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|archive-date=2015-01-06}}&lt;/ref&gt;. 2014 жылы Forbes Kazakhstan-ның «Қазақстан шоу-бизнесі мен спортының ТОП-25» рейтингінде екінші орын алды&lt;ref name=&quot;kn-forbes14&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|title=Рейтинг: ТОП 25 казахстанского шоу-бизнеса и спорта|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227204644/http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|archive-date=2014-12-27}}&lt;/ref&gt;.

2015 жылғы 3 шілдеде «Нұр Отан» партиясына мүше болды&lt;ref name=&quot;kn-nurotan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nurotan.kz/ru/news/10359|title=В преддверии Дня столицы состоялся торжественный приём в партию «Нұр Отан»|website=«Нұр Отан» партиясының сайты|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704065751/http://nurotan.kz/ru/news/10359|archive-date=2015-07-04}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылы Шымкент қаласының құрметті азаматы атанды&lt;ref name=&quot;kn-sputnik&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|title=Кайрат Нуртас стал почетным гражданином Шымкента|website=Sputnik Казахстан|date=2019-06-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621122918/https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|archive-date=2019-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Әкесі — Нұртас Айдарбеков, анасы — Гүлзира Айдарбекова.

== Шығармашылығы ==
Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова.

== Концерттік қызметі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Күні !! Концерт !! Қала, алаң
|-
| 2008 || 25 ақпан || Алғашқы жеке концерт&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot; /&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2013 || 31 тамыз || Сауда орталығындағы тегін концерт; көрермендер арасындағы тәртіпсіздікке байланысты өнер үзілді&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|date=2013-09-01|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|lang=ru|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Прайм Плаза» СО
|-
| 2015 || тамыз || «Мен оралам» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZXWROyFw2vU|title=Қайрат Нұртас — Ол сен емес [Концерт «Мен оралам»] 2015|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-08-17|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Семей
|-
| 2015 || 27 қазан || Концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gc8AFwDiSqo|title=Қайрат Нұртас концерт 27-Қазан Шымкент «Оңтүстік цирк»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-14|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, «Оңтүстік» цирк
|-
| 2015 || 30 қазан || «Сен де мен де» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yF3tqkAt3ZY|title=30-Қазан Республика сарайы, 19:00 — концерт «Сен де Мен де»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2015 || 12 желтоқсан || Шығармашылығының 10 жылдығына арналған «Мен ғашықпын» мерейтойлық концерті; шамамен 30 мың көрермен. Шақырылған әртістер арасында Тимати, Нюша, «Рефлекс»&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ratel.kz/pr/kak_kajrat_nurtas_provel_10_let_mezhdu_dvumja_kontsertami_na_stadione|title=Как Кайрат Нуртас провел 10 лет между двумя концертами на стадионе|website=ratel.kz|date=2025-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, «Астана Арена»
|-
| 2016 || күз || «Күзгі әуен» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sAeg3onNQac|title=Қайрат Нұртас &amp; Ақбота Керімбекова — Кешігіп неге жолықтың? [концерт «Күзгі әуен»] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-10-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || —
|-
| 2016—2017 || — || Мақпал Жүнісовамен «Армысың әз Наурыз» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BzYhfpsh8Zs|title=Кайрат Нуртас &amp; Макпал Жунисова концерт «Армысың әз Наурыз» [полная версия]|website=YouTube (ресми арна)|date=2017-02-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || 8 наурыз || «Гравитация Хитмэна» концерті&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot; /&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || сәуір || 3D форматындағы онлайн-концерт «Еркелеп елге ән арнай»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1XMPq02x708|title=Кайрат Нуртас 3D концерт «Еркелеп елге ән арнай»|website=YouTube (ресми арна)|date=2020-04-24|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || онлайн
|-
| 2024 || 4 мамыр || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afisha.uz/ru/concerts/2024/04/30/kairat-nurtas|title=Концерт Кайрата Нуртаса|website=afisha.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Өзбекстан Ұлттық кино өнері сарайы
|-
| 2025 || 31 қазан || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6496404-rezultat-pochti-20-let-raboty-kayrat-nurtas-posle-kontserta-obratilsya-k-poklonnikam.html|title=Результат почти 20 лет работы: Кайрат Нуртас после концерта обратился к поклонникам|website=zakon.kz|date=2025-11-02|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 15 сәуір || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bishkek.events/event/kajrat-nurtas/|title=Кайрат Нуртас — концерт в Бишкеке 15.04.2026, Национальная филармония имени Т. Сатылганова|website=bishkek.events|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Бішкек, Т. Сатылғанов атындағы Ұлттық филармония
|-
| 2026 || 24 мамыр || Жеке концерт; кештің қонағы Светлана Лобода болды, бірге «Sen meni küt» бірлескен әнін орындады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2380341-kayrat-nurtas-i-svetlana-loboda-zazhgli-publiku-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Светлана Лобода зажгли публику в Алматы|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2026 || 25 қыркүйек || Ummon, Rayhon және басқалармен бірге «United Stars 2026» концертіне қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://showgo.uz/ru/session/1199-united-stars-2026|title=UNITED STARS 2026 / KAYRAT NURTAS / UMMON / RAYHON — Humo Arena|website=showgo.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Humo Arena
|-
| 2026 || 27 қыркүйек || Шығармашылығының 20 жылдығына арналған «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2434275-kayrat-nurtas-sobral-stadion-v-astane-kak-proshel-yubileynyy-koncert-artista/|title=Кайрат Нуртас собрал стадион в Астане: как прошел юбилейный концерт артиста|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, Astana Arena
|-
| 2026 || 4 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://galaconcert.kz/event/kayrat-nurtas-sahnada-20-zhyl-v-almaty|title=Кайрат Нуртас — «Сахнада 20 жыл» в Алматы|website=galaconcert.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 10 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті; БАҚ хабарлауынша, алаңның сыйымдылығы асып кеткендіктен қысылтаяң болып, қылмыстық іс қозғалған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6534636-zaderzhan-organizator-kontserta-kayrata-nurtasa-v-shymkente--video.html|title=Задержан организатор концерта Кайрата Нуртаса в Шымкенте|website=zakon.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, Қажымұқан атындағы стадион
|}

== Фильмдері ==
2013 жылы &quot;Өкініш&quot; атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады.

Адель (2015)

Арман. Когда ангелы спят (2017)

Той любой ценой&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2018)

Айналар&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2019)

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы
|-
| 2009 || «Кешегі»&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1769063-kajrat-nurtas-biografia-put-k-uspehu/|title=Кайрат Нуртас: как живёт и чем занимается известный казахстанский артист|website=nur.kz|date=2024-03-05|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010 || «Өкініш»
|-
| 2011 || «Ауырмайды жүрек»
|-
| 2012 || «Шыда жүрек»
|}

=== Жинақтар ===
Apple Music деректері бойынша, «Үздік әндер» жинағының он бір томы шықты&lt;ref name=&quot;kn-apple&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/kairat-nurtas/1457898868|title=Kairat Nurtas|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Том !! Атауы !! Шыққан күні
|-
| 1 || «Үздік әндер» (1-том) || 14.10.2020
|-
| 2 || «Үздік әндер» (2-том) || 16.10.2020
|-
| 3 || «Үздік әндер» (3-том) || 16.10.2020
|-
| 4 || «Үздік әндер» (4-том) || 11.10.2020
|-
| 5 || «Үздік әндер» (5-том) || 01.12.2020
|-
| 6 || «Үздік әндер» (6-том) || 07.10.2018
|-
| 7 || «Үздік әндер» (7-том) || 07.11.2018
|-
| 8 || «Үздік әндер» (8-том) || 10.07.2018
|-
| 9 || «Үздік әндер» (9-том) || 08.08.2018
|-
| 10 || «Үздік әндер» (10-том) || 10.10.2018
|-
| 11 || «Үздік әндер» (11-том) (Сырым Исабаевтың қатысуымен) || 01.11.2023
|}

=== Таңдаулы синглдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2006 || «Арман» || Бауыржан Есебаевтың әні, Нұртас 2006 жылы жазған; цифрлық платформаларда 2020 жылы шықты&lt;ref name=&quot;kn-turk&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://turkystan.kz/article/249077-tonap-ketken-kairat-nurtasty-elge-tanytkan-arman-ninin-avtory-ku-piianyn-betin-ashty|title=«Тонап кеткен»: Қайрат Нұртасты елге танытқан «Арман» әнінің авторы құпияның бетін ашты|website=turkystan.kz|date=2024-09-20|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016 || «Алматы түні» || Нюшамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-nusha&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9ZfFx5-jLCo|title=Кайрат Нуртас feat. Нюша — Алматы түні [HD] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-06-19|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020 || «Аға» || [[Ирина Кайратовна]]ның «13 шығарылым» альбомындағы ән, Нұртастың қатысуымен (2020 жылғы 30 қазан)&lt;ref name=&quot;am-aga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D0%B0%D2%93%D0%B0-feat-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81/1533785293?i=1533785773|title=Аға (feat. Кайрат Нуртас) — «13 ВЫПУСК» (Ирина Кайратовна)|website=Apple Music|date=2020-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021 || «Жаным» || &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/|title=&quot;Жалею, что мы встретились&quot;: Кайрат Нуртас выпустил грустную песню|website=nur.kz|date=2021-05-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2023 || «Сенде жүрек жоқ» || [[Ернар Айдар]]мен дуэт нұсқасы (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;kn-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024 || «Tun» || [[Ирина Кайратовна]] және Jamal &amp; Ganja-мен бірлескен сингл (2024 жылғы 12 шілде)&lt;ref name=&quot;am-tun&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/tun/1755224539?i=1755224547|title=Tun — Single (Jamal &amp; Ganja, Ирина Кайратовна &amp; Kairat Nurtas)|website=Apple Music|date=2024-07-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025 || «Kaidasyn» || НАZИМА-мен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-kaidasyn&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/kaidasyn-single/1847356772|title=Kaidasyn — Single (Kairat Nurtas &amp; НАZИМА)|website=Apple Music|date=2025-10-25|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026 || «Sen meni küt» || Светлана Лободамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-loboda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://airpres.kz/culture/kajrat-nurtas-i-loboda-predstavili-trek-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Лобода представили трек в Алматы|website=airpres.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Жетістіктері ==
2013 жылы II Еуразиялық музыка жүлдесінің «Үздік орындаушы» номинациясы тізімінде болды, бірақ жеңіске Әли Оқапов жетті. Ал келесі жылдағы III Еуразиялық музыка жүлдесінде Қайрат Нұртас сол номинацияда жеңісті қанжығасына байлады. 2015 жылы Қайрат Нұртас «Қазақстандағы үздік артист» номинациясы бойынша Муз-ТВ сыйлығына ие болды.2016 жылдың қыркүйек айында EMA-2016 «Евразия» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды, «Үздік концерт шоуы» номинациясы бойынша. 2016 жылы ҚР Дарын жастар сыйлығының лауреаты. 2016 жылы &quot;Құрмет&quot; (ҚР Құрмет Ордені) орденінің кавалері
2017 жылы &quot;Қазақстан Республикасының Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі&quot; алқасы медаль (2017).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Түркістанда туғандар]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]</text>
      <sha1>lwtnolpqgmhh65et75ee2z56wik5z4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685100</id>
      <parentid>3685099</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Марапаттары: дереккөздермен қайта жазылды (Дарын, ЕМА, Шымкенттің құрметті азаматы және т.б.)</comment>
      <origin>3685100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29257" sha1="bqv680ry66skpyzr7awcnjvntfcl2wv" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Kairat Nurtas.jpg
 |Сурет ені            = 250px
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 25.02.1989
 |Туған жері         = [[Қазақстан]] [[Түркістан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2000 - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі           = [[Тенор]]
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[Поп]]
 |Лақап аттары         = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]],
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]],
[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]],
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]
 |Лейблдері            = Kairat Nurtas Production
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = knproduction.com
}}
'''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар.

==Өмірбаяны==
[[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой &quot;ру&quot; и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}&lt;/ref&gt;.

1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген.

1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады.

1997 жылы: &quot;Махаббат мұңы&quot; әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты.

2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды.

2006 жылы &quot;Шаншар&quot; әзіл-ысқақ театрында &quot;Әке&quot; әнін орындады. Сол жылы &quot;Арман&quot; әні жазылды.

2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері &quot;Тәтті сезім&quot;, &quot;Еркетай қарындасым&quot;, &quot;Жаралдың кім үшін&quot;, &quot;Аллаға шүкір&quot;, &quot;Көз жасың көмектеспейді&quot; сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды.

2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында &quot;Тәтті сезім&quot; атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді.

2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді.

2010 жыл: &quot;Ауырмайды жүрек&quot; әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған &quot;Екі жұлдыз&quot; байқауына қатысты.

2012 жылы 25 ақпанда [[KN|&quot;KN&quot; журналының]] тұсауы кесілді.

2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен &quot;Саз әлемі&quot; байқауына &quot;Ауырмайды жүрек&quot;, &quot;Мейлі&quot; әндерімен қатысып, &quot;Атмарозыг&quot;, &quot;Жыл әншісі&quot; және &quot;Жыл әні&quot; атағын жеңіп алады.

9 сәуірде [[Өкініш фильмі|&quot;Өкініш&quot; фильмінің]] премьерасы өтті.

2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді.

2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды.

=== 2013—2019 жылдар ===
2013 жылғы 9 сәуірде Қайрат Нұртастың өмірі туралы «Өкініш» мелодрамасының премьерасы Алматыда өтті&lt;ref name=&quot;kn-zakon&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|title=В Алматы прошла премьера фильма Кайрата Нуртаса «Сожаление»|website=Zakon.kz|date=2013-04-10|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303123931/http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|archive-date=2014-03-03}}&lt;/ref&gt;. Фильм 46 көшірмемен шықты — бұл қазақстандық фильмдер үшін рекордтық тираж болып саналады&lt;ref name=&quot;kn-kursiv&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|title=Самые кассовые казахстанские фильмы 2014 года|website=Курсив.kz|date=2014-12-26|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230033551/http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|archive-date=2014-12-30}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылғы 31 тамызда Алматыдағы «Прайм Плаза» сауда орталығындағы тегін концерт тәртіпсіздікпен аяқталды: әнші сахнаға шыққанда көрермендер қауіпсіздік қоршауын бұзып өтті, сондықтан Нұртас өнерін тоқтатты&lt;ref name=&quot;kn-nk1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903033424/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|archive-date=2013-09-03}}&lt;/ref&gt;. Шамамен екі мың көрермендің 165-і ұсталды, ал алаңның қауіпсіздік талаптарына сай келмегендіктен сауда орталығының басшылығына қатысты қылмыстық іс қозғалды&lt;ref name=&quot;kn-nk2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|title=До пяти лет грозит организаторам концерта, переросшего в беспорядки в Алматы|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130904160839/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|archive-date=2013-09-04}}&lt;/ref&gt;. Үш аптадан кейін Нұртас Алматы әкімі Ахметжан Есімовпен кездесіп, болған жағдай үшін кешірім сұрады&lt;ref name=&quot;kn-teng&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|title=Кайрат Нуртас встретился с Есимовым|author=Касенова, Асемгуль|website=Tengrinews.kz|date=2013-09-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518160258/http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|archive-date=2015-05-18}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылдың қорытындысы бойынша Forbes Kazakhstan мен MuzZone телеарнасының нұсқасы бойынша қазақстандық шоу-бизнестің ең сұранысқа ие жұлдыздары рейтингінде бірінші орынға шықты&lt;ref name=&quot;kn-forbes13&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|title=Кто сколько получает в казахстанском шоу-бизнесе|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106215259/http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|archive-date=2015-01-06}}&lt;/ref&gt;. 2014 жылы Forbes Kazakhstan-ның «Қазақстан шоу-бизнесі мен спортының ТОП-25» рейтингінде екінші орын алды&lt;ref name=&quot;kn-forbes14&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|title=Рейтинг: ТОП 25 казахстанского шоу-бизнеса и спорта|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227204644/http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|archive-date=2014-12-27}}&lt;/ref&gt;.

2015 жылғы 3 шілдеде «Нұр Отан» партиясына мүше болды&lt;ref name=&quot;kn-nurotan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nurotan.kz/ru/news/10359|title=В преддверии Дня столицы состоялся торжественный приём в партию «Нұр Отан»|website=«Нұр Отан» партиясының сайты|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704065751/http://nurotan.kz/ru/news/10359|archive-date=2015-07-04}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылы Шымкент қаласының құрметті азаматы атанды&lt;ref name=&quot;kn-sputnik&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|title=Кайрат Нуртас стал почетным гражданином Шымкента|website=Sputnik Казахстан|date=2019-06-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621122918/https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|archive-date=2019-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Әкесі — Нұртас Айдарбеков, анасы — Гүлзира Айдарбекова.

== Шығармашылығы ==
Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова.

== Концерттік қызметі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Күні !! Концерт !! Қала, алаң
|-
| 2008 || 25 ақпан || Алғашқы жеке концерт&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot; /&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2013 || 31 тамыз || Сауда орталығындағы тегін концерт; көрермендер арасындағы тәртіпсіздікке байланысты өнер үзілді&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|date=2013-09-01|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|lang=ru|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Прайм Плаза» СО
|-
| 2015 || тамыз || «Мен оралам» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZXWROyFw2vU|title=Қайрат Нұртас — Ол сен емес [Концерт «Мен оралам»] 2015|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-08-17|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Семей
|-
| 2015 || 27 қазан || Концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gc8AFwDiSqo|title=Қайрат Нұртас концерт 27-Қазан Шымкент «Оңтүстік цирк»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-14|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, «Оңтүстік» цирк
|-
| 2015 || 30 қазан || «Сен де мен де» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yF3tqkAt3ZY|title=30-Қазан Республика сарайы, 19:00 — концерт «Сен де Мен де»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2015 || 12 желтоқсан || Шығармашылығының 10 жылдығына арналған «Мен ғашықпын» мерейтойлық концерті; шамамен 30 мың көрермен. Шақырылған әртістер арасында Тимати, Нюша, «Рефлекс»&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ratel.kz/pr/kak_kajrat_nurtas_provel_10_let_mezhdu_dvumja_kontsertami_na_stadione|title=Как Кайрат Нуртас провел 10 лет между двумя концертами на стадионе|website=ratel.kz|date=2025-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, «Астана Арена»
|-
| 2016 || күз || «Күзгі әуен» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sAeg3onNQac|title=Қайрат Нұртас &amp; Ақбота Керімбекова — Кешігіп неге жолықтың? [концерт «Күзгі әуен»] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-10-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || —
|-
| 2016—2017 || — || Мақпал Жүнісовамен «Армысың әз Наурыз» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BzYhfpsh8Zs|title=Кайрат Нуртас &amp; Макпал Жунисова концерт «Армысың әз Наурыз» [полная версия]|website=YouTube (ресми арна)|date=2017-02-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || 8 наурыз || «Гравитация Хитмэна» концерті&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot; /&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || сәуір || 3D форматындағы онлайн-концерт «Еркелеп елге ән арнай»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1XMPq02x708|title=Кайрат Нуртас 3D концерт «Еркелеп елге ән арнай»|website=YouTube (ресми арна)|date=2020-04-24|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || онлайн
|-
| 2024 || 4 мамыр || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afisha.uz/ru/concerts/2024/04/30/kairat-nurtas|title=Концерт Кайрата Нуртаса|website=afisha.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Өзбекстан Ұлттық кино өнері сарайы
|-
| 2025 || 31 қазан || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6496404-rezultat-pochti-20-let-raboty-kayrat-nurtas-posle-kontserta-obratilsya-k-poklonnikam.html|title=Результат почти 20 лет работы: Кайрат Нуртас после концерта обратился к поклонникам|website=zakon.kz|date=2025-11-02|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 15 сәуір || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bishkek.events/event/kajrat-nurtas/|title=Кайрат Нуртас — концерт в Бишкеке 15.04.2026, Национальная филармония имени Т. Сатылганова|website=bishkek.events|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Бішкек, Т. Сатылғанов атындағы Ұлттық филармония
|-
| 2026 || 24 мамыр || Жеке концерт; кештің қонағы Светлана Лобода болды, бірге «Sen meni küt» бірлескен әнін орындады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2380341-kayrat-nurtas-i-svetlana-loboda-zazhgli-publiku-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Светлана Лобода зажгли публику в Алматы|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2026 || 25 қыркүйек || Ummon, Rayhon және басқалармен бірге «United Stars 2026» концертіне қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://showgo.uz/ru/session/1199-united-stars-2026|title=UNITED STARS 2026 / KAYRAT NURTAS / UMMON / RAYHON — Humo Arena|website=showgo.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Humo Arena
|-
| 2026 || 27 қыркүйек || Шығармашылығының 20 жылдығына арналған «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2434275-kayrat-nurtas-sobral-stadion-v-astane-kak-proshel-yubileynyy-koncert-artista/|title=Кайрат Нуртас собрал стадион в Астане: как прошел юбилейный концерт артиста|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, Astana Arena
|-
| 2026 || 4 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://galaconcert.kz/event/kayrat-nurtas-sahnada-20-zhyl-v-almaty|title=Кайрат Нуртас — «Сахнада 20 жыл» в Алматы|website=galaconcert.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 10 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті; БАҚ хабарлауынша, алаңның сыйымдылығы асып кеткендіктен қысылтаяң болып, қылмыстық іс қозғалған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6534636-zaderzhan-organizator-kontserta-kayrata-nurtasa-v-shymkente--video.html|title=Задержан организатор концерта Кайрата Нуртаса в Шымкенте|website=zakon.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, Қажымұқан атындағы стадион
|}

== Фильмдері ==
2013 жылы &quot;Өкініш&quot; атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады.

Адель (2015)

Арман. Когда ангелы спят (2017)

Той любой ценой&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2018)

Айналар&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2019)

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы
|-
| 2009 || «Кешегі»&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1769063-kajrat-nurtas-biografia-put-k-uspehu/|title=Кайрат Нуртас: как живёт и чем занимается известный казахстанский артист|website=nur.kz|date=2024-03-05|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010 || «Өкініш»
|-
| 2011 || «Ауырмайды жүрек»
|-
| 2012 || «Шыда жүрек»
|}

=== Жинақтар ===
Apple Music деректері бойынша, «Үздік әндер» жинағының он бір томы шықты&lt;ref name=&quot;kn-apple&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/kairat-nurtas/1457898868|title=Kairat Nurtas|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Том !! Атауы !! Шыққан күні
|-
| 1 || «Үздік әндер» (1-том) || 14.10.2020
|-
| 2 || «Үздік әндер» (2-том) || 16.10.2020
|-
| 3 || «Үздік әндер» (3-том) || 16.10.2020
|-
| 4 || «Үздік әндер» (4-том) || 11.10.2020
|-
| 5 || «Үздік әндер» (5-том) || 01.12.2020
|-
| 6 || «Үздік әндер» (6-том) || 07.10.2018
|-
| 7 || «Үздік әндер» (7-том) || 07.11.2018
|-
| 8 || «Үздік әндер» (8-том) || 10.07.2018
|-
| 9 || «Үздік әндер» (9-том) || 08.08.2018
|-
| 10 || «Үздік әндер» (10-том) || 10.10.2018
|-
| 11 || «Үздік әндер» (11-том) (Сырым Исабаевтың қатысуымен) || 01.11.2023
|}

=== Таңдаулы синглдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2006 || «Арман» || Бауыржан Есебаевтың әні, Нұртас 2006 жылы жазған; цифрлық платформаларда 2020 жылы шықты&lt;ref name=&quot;kn-turk&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://turkystan.kz/article/249077-tonap-ketken-kairat-nurtasty-elge-tanytkan-arman-ninin-avtory-ku-piianyn-betin-ashty|title=«Тонап кеткен»: Қайрат Нұртасты елге танытқан «Арман» әнінің авторы құпияның бетін ашты|website=turkystan.kz|date=2024-09-20|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016 || «Алматы түні» || Нюшамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-nusha&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9ZfFx5-jLCo|title=Кайрат Нуртас feat. Нюша — Алматы түні [HD] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-06-19|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020 || «Аға» || [[Ирина Кайратовна]]ның «13 шығарылым» альбомындағы ән, Нұртастың қатысуымен (2020 жылғы 30 қазан)&lt;ref name=&quot;am-aga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D0%B0%D2%93%D0%B0-feat-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81/1533785293?i=1533785773|title=Аға (feat. Кайрат Нуртас) — «13 ВЫПУСК» (Ирина Кайратовна)|website=Apple Music|date=2020-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021 || «Жаным» || &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/|title=&quot;Жалею, что мы встретились&quot;: Кайрат Нуртас выпустил грустную песню|website=nur.kz|date=2021-05-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2023 || «Сенде жүрек жоқ» || [[Ернар Айдар]]мен дуэт нұсқасы (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;kn-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024 || «Tun» || [[Ирина Кайратовна]] және Jamal &amp; Ganja-мен бірлескен сингл (2024 жылғы 12 шілде)&lt;ref name=&quot;am-tun&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/tun/1755224539?i=1755224547|title=Tun — Single (Jamal &amp; Ganja, Ирина Кайратовна &amp; Kairat Nurtas)|website=Apple Music|date=2024-07-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025 || «Kaidasyn» || НАZИМА-мен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-kaidasyn&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/kaidasyn-single/1847356772|title=Kaidasyn — Single (Kairat Nurtas &amp; НАZИМА)|website=Apple Music|date=2025-10-25|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026 || «Sen meni küt» || Светлана Лободамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-loboda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://airpres.kz/culture/kajrat-nurtas-i-loboda-predstavili-trek-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Лобода представили трек в Алматы|website=airpres.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Марапаттары мен жүлделері ==
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығы («Эстрада» номинациясы, 2016)&lt;ref name=&quot;kn-gakku&quot;&gt;{{Cite web|url=http://gakku.kz/ru/news/4281/kto-iz-kazahstanskih-zvezd-samyj-odarennyj|title=Кто из казахстанских звёзд самый одаренный?|website=Gakku|date=2016-12-09|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011130/http://gakku.kz/ru/news/4281/kto-iz-kazahstanskih-zvezd-samyj-odarennyj|archive-date=2018-07-15}}&lt;/ref&gt;.
* «Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі» I дәрежелі омырау белгісі (2017)&lt;ref name=&quot;kn-semey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://semeyainasy.kz/в-региональном-командовании-шығыс/|title=В региональном командовании «Шығыс» Национальной гвардии прошел конкурс художественной самодеятельности|website=Semey ainasy|date=2017-12-18|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* Еуразиялық музыкалық сыйлық (ЕМА): 2013 жылы «Үздік орындаушы» номинациясына ұсынылды, жеңімпаз Әли Оқапов болды&lt;ref name=&quot;kn-ema13&quot;&gt;{{Cite web|url=http://total.kz/lady/events/2013/09/16/ali_okapov_priznan_luchshim_ispo|title=Али Окапов признан лучшим исполнителем 2013 года по версии ЕМА|author=Кучма, Виктория|website=Total.kz|date=2013-09-16|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610230258/http://total.kz/lady/events/2013/09/16/ali_okapov_priznan_luchshim_ispo|archive-date=2015-06-10}}&lt;/ref&gt;; 2014 жылы сол номинацияда жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;kn-ema14&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/life/afisha/kayrat_nurtas_stal_luchshim_ispolnitelem_2014_v_kazahstane|title=Кайрат Нуртас стал лучшим исполнителем 2014 в Казахстане|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-09-22|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226202747/http://forbes.kz/life/afisha/kayrat_nurtas_stal_luchshim_ispolnitelem_2014_v_kazahstane|archive-date=2014-12-26}}&lt;/ref&gt;.
* Шымкент қаласының құрметті азаматы (2019)&lt;ref name=&quot;kn-sputnik&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Түркістанда туғандар]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]</text>
      <sha1>bqv680ry66skpyzr7awcnjvntfcl2wv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685103</id>
      <parentid>3685100</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Қызыл сілтемелер түзетілді (KN, Поп)</comment>
      <origin>3685103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29263" sha1="rbzd8nhmlek24t3v9yw87lahgg2mzbf" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Kairat Nurtas.jpg
 |Сурет ені            = 250px
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 25.02.1989
 |Туған жері         = [[Қазақстан]] [[Түркістан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2000 - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі           = [[Тенор]]
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[Поп-музыка]]
 |Лақап аттары         = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]],
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]],
[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]],
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]
 |Лейблдері            = Kairat Nurtas Production
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = knproduction.com
}}
'''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар.

==Өмірбаяны==
[[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой &quot;ру&quot; и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}&lt;/ref&gt;.

1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген.

1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады.

1997 жылы: &quot;Махаббат мұңы&quot; әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты.

2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды.

2006 жылы &quot;Шаншар&quot; әзіл-ысқақ театрында &quot;Әке&quot; әнін орындады. Сол жылы &quot;Арман&quot; әні жазылды.

2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері &quot;Тәтті сезім&quot;, &quot;Еркетай қарындасым&quot;, &quot;Жаралдың кім үшін&quot;, &quot;Аллаға шүкір&quot;, &quot;Көз жасың көмектеспейді&quot; сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды.

2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында &quot;Тәтті сезім&quot; атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді.

2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді.

2010 жыл: &quot;Ауырмайды жүрек&quot; әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған &quot;Екі жұлдыз&quot; байқауына қатысты.

2012 жылы 25 ақпанда &quot;KN&quot; журналының тұсауы кесілді.

2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен &quot;Саз әлемі&quot; байқауына &quot;Ауырмайды жүрек&quot;, &quot;Мейлі&quot; әндерімен қатысып, &quot;Атмарозыг&quot;, &quot;Жыл әншісі&quot; және &quot;Жыл әні&quot; атағын жеңіп алады.

9 сәуірде [[Өкініш фильмі|&quot;Өкініш&quot; фильмінің]] премьерасы өтті.

2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді.

2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды.

=== 2013—2019 жылдар ===
2013 жылғы 9 сәуірде Қайрат Нұртастың өмірі туралы «Өкініш» мелодрамасының премьерасы Алматыда өтті&lt;ref name=&quot;kn-zakon&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|title=В Алматы прошла премьера фильма Кайрата Нуртаса «Сожаление»|website=Zakon.kz|date=2013-04-10|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303123931/http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|archive-date=2014-03-03}}&lt;/ref&gt;. Фильм 46 көшірмемен шықты — бұл қазақстандық фильмдер үшін рекордтық тираж болып саналады&lt;ref name=&quot;kn-kursiv&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|title=Самые кассовые казахстанские фильмы 2014 года|website=Курсив.kz|date=2014-12-26|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230033551/http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|archive-date=2014-12-30}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылғы 31 тамызда Алматыдағы «Прайм Плаза» сауда орталығындағы тегін концерт тәртіпсіздікпен аяқталды: әнші сахнаға шыққанда көрермендер қауіпсіздік қоршауын бұзып өтті, сондықтан Нұртас өнерін тоқтатты&lt;ref name=&quot;kn-nk1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903033424/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|archive-date=2013-09-03}}&lt;/ref&gt;. Шамамен екі мың көрермендің 165-і ұсталды, ал алаңның қауіпсіздік талаптарына сай келмегендіктен сауда орталығының басшылығына қатысты қылмыстық іс қозғалды&lt;ref name=&quot;kn-nk2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|title=До пяти лет грозит организаторам концерта, переросшего в беспорядки в Алматы|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130904160839/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|archive-date=2013-09-04}}&lt;/ref&gt;. Үш аптадан кейін Нұртас Алматы әкімі Ахметжан Есімовпен кездесіп, болған жағдай үшін кешірім сұрады&lt;ref name=&quot;kn-teng&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|title=Кайрат Нуртас встретился с Есимовым|author=Касенова, Асемгуль|website=Tengrinews.kz|date=2013-09-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518160258/http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|archive-date=2015-05-18}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылдың қорытындысы бойынша Forbes Kazakhstan мен MuzZone телеарнасының нұсқасы бойынша қазақстандық шоу-бизнестің ең сұранысқа ие жұлдыздары рейтингінде бірінші орынға шықты&lt;ref name=&quot;kn-forbes13&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|title=Кто сколько получает в казахстанском шоу-бизнесе|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106215259/http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|archive-date=2015-01-06}}&lt;/ref&gt;. 2014 жылы Forbes Kazakhstan-ның «Қазақстан шоу-бизнесі мен спортының ТОП-25» рейтингінде екінші орын алды&lt;ref name=&quot;kn-forbes14&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|title=Рейтинг: ТОП 25 казахстанского шоу-бизнеса и спорта|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227204644/http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|archive-date=2014-12-27}}&lt;/ref&gt;.

2015 жылғы 3 шілдеде «Нұр Отан» партиясына мүше болды&lt;ref name=&quot;kn-nurotan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nurotan.kz/ru/news/10359|title=В преддверии Дня столицы состоялся торжественный приём в партию «Нұр Отан»|website=«Нұр Отан» партиясының сайты|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704065751/http://nurotan.kz/ru/news/10359|archive-date=2015-07-04}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылы Шымкент қаласының құрметті азаматы атанды&lt;ref name=&quot;kn-sputnik&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|title=Кайрат Нуртас стал почетным гражданином Шымкента|website=Sputnik Казахстан|date=2019-06-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621122918/https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|archive-date=2019-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Әкесі — Нұртас Айдарбеков, анасы — Гүлзира Айдарбекова.

== Шығармашылығы ==
Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова.

== Концерттік қызметі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Күні !! Концерт !! Қала, алаң
|-
| 2008 || 25 ақпан || Алғашқы жеке концерт&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot; /&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2013 || 31 тамыз || Сауда орталығындағы тегін концерт; көрермендер арасындағы тәртіпсіздікке байланысты өнер үзілді&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|date=2013-09-01|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|lang=ru|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Прайм Плаза» СО
|-
| 2015 || тамыз || «Мен оралам» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZXWROyFw2vU|title=Қайрат Нұртас — Ол сен емес [Концерт «Мен оралам»] 2015|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-08-17|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Семей
|-
| 2015 || 27 қазан || Концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gc8AFwDiSqo|title=Қайрат Нұртас концерт 27-Қазан Шымкент «Оңтүстік цирк»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-14|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, «Оңтүстік» цирк
|-
| 2015 || 30 қазан || «Сен де мен де» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yF3tqkAt3ZY|title=30-Қазан Республика сарайы, 19:00 — концерт «Сен де Мен де»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2015 || 12 желтоқсан || Шығармашылығының 10 жылдығына арналған «Мен ғашықпын» мерейтойлық концерті; шамамен 30 мың көрермен. Шақырылған әртістер арасында Тимати, Нюша, «Рефлекс»&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ratel.kz/pr/kak_kajrat_nurtas_provel_10_let_mezhdu_dvumja_kontsertami_na_stadione|title=Как Кайрат Нуртас провел 10 лет между двумя концертами на стадионе|website=ratel.kz|date=2025-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, «Астана Арена»
|-
| 2016 || күз || «Күзгі әуен» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sAeg3onNQac|title=Қайрат Нұртас &amp; Ақбота Керімбекова — Кешігіп неге жолықтың? [концерт «Күзгі әуен»] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-10-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || —
|-
| 2016—2017 || — || Мақпал Жүнісовамен «Армысың әз Наурыз» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BzYhfpsh8Zs|title=Кайрат Нуртас &amp; Макпал Жунисова концерт «Армысың әз Наурыз» [полная версия]|website=YouTube (ресми арна)|date=2017-02-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || 8 наурыз || «Гравитация Хитмэна» концерті&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot; /&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || сәуір || 3D форматындағы онлайн-концерт «Еркелеп елге ән арнай»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1XMPq02x708|title=Кайрат Нуртас 3D концерт «Еркелеп елге ән арнай»|website=YouTube (ресми арна)|date=2020-04-24|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || онлайн
|-
| 2024 || 4 мамыр || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afisha.uz/ru/concerts/2024/04/30/kairat-nurtas|title=Концерт Кайрата Нуртаса|website=afisha.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Өзбекстан Ұлттық кино өнері сарайы
|-
| 2025 || 31 қазан || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6496404-rezultat-pochti-20-let-raboty-kayrat-nurtas-posle-kontserta-obratilsya-k-poklonnikam.html|title=Результат почти 20 лет работы: Кайрат Нуртас после концерта обратился к поклонникам|website=zakon.kz|date=2025-11-02|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 15 сәуір || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bishkek.events/event/kajrat-nurtas/|title=Кайрат Нуртас — концерт в Бишкеке 15.04.2026, Национальная филармония имени Т. Сатылганова|website=bishkek.events|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Бішкек, Т. Сатылғанов атындағы Ұлттық филармония
|-
| 2026 || 24 мамыр || Жеке концерт; кештің қонағы Светлана Лобода болды, бірге «Sen meni küt» бірлескен әнін орындады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2380341-kayrat-nurtas-i-svetlana-loboda-zazhgli-publiku-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Светлана Лобода зажгли публику в Алматы|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2026 || 25 қыркүйек || Ummon, Rayhon және басқалармен бірге «United Stars 2026» концертіне қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://showgo.uz/ru/session/1199-united-stars-2026|title=UNITED STARS 2026 / KAYRAT NURTAS / UMMON / RAYHON — Humo Arena|website=showgo.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Humo Arena
|-
| 2026 || 27 қыркүйек || Шығармашылығының 20 жылдығына арналған «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2434275-kayrat-nurtas-sobral-stadion-v-astane-kak-proshel-yubileynyy-koncert-artista/|title=Кайрат Нуртас собрал стадион в Астане: как прошел юбилейный концерт артиста|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, Astana Arena
|-
| 2026 || 4 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://galaconcert.kz/event/kayrat-nurtas-sahnada-20-zhyl-v-almaty|title=Кайрат Нуртас — «Сахнада 20 жыл» в Алматы|website=galaconcert.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 10 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті; БАҚ хабарлауынша, алаңның сыйымдылығы асып кеткендіктен қысылтаяң болып, қылмыстық іс қозғалған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6534636-zaderzhan-organizator-kontserta-kayrata-nurtasa-v-shymkente--video.html|title=Задержан организатор концерта Кайрата Нуртаса в Шымкенте|website=zakon.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, Қажымұқан атындағы стадион
|}

== Фильмдері ==
2013 жылы &quot;Өкініш&quot; атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады.

Адель (2015)

Арман. Когда ангелы спят (2017)

Той любой ценой&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2018)

Айналар&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2019)

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы
|-
| 2009 || «Кешегі»&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1769063-kajrat-nurtas-biografia-put-k-uspehu/|title=Кайрат Нуртас: как живёт и чем занимается известный казахстанский артист|website=nur.kz|date=2024-03-05|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010 || «Өкініш»
|-
| 2011 || «Ауырмайды жүрек»
|-
| 2012 || «Шыда жүрек»
|}

=== Жинақтар ===
Apple Music деректері бойынша, «Үздік әндер» жинағының он бір томы шықты&lt;ref name=&quot;kn-apple&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/kairat-nurtas/1457898868|title=Kairat Nurtas|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Том !! Атауы !! Шыққан күні
|-
| 1 || «Үздік әндер» (1-том) || 14.10.2020
|-
| 2 || «Үздік әндер» (2-том) || 16.10.2020
|-
| 3 || «Үздік әндер» (3-том) || 16.10.2020
|-
| 4 || «Үздік әндер» (4-том) || 11.10.2020
|-
| 5 || «Үздік әндер» (5-том) || 01.12.2020
|-
| 6 || «Үздік әндер» (6-том) || 07.10.2018
|-
| 7 || «Үздік әндер» (7-том) || 07.11.2018
|-
| 8 || «Үздік әндер» (8-том) || 10.07.2018
|-
| 9 || «Үздік әндер» (9-том) || 08.08.2018
|-
| 10 || «Үздік әндер» (10-том) || 10.10.2018
|-
| 11 || «Үздік әндер» (11-том) (Сырым Исабаевтың қатысуымен) || 01.11.2023
|}

=== Таңдаулы синглдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2006 || «Арман» || Бауыржан Есебаевтың әні, Нұртас 2006 жылы жазған; цифрлық платформаларда 2020 жылы шықты&lt;ref name=&quot;kn-turk&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://turkystan.kz/article/249077-tonap-ketken-kairat-nurtasty-elge-tanytkan-arman-ninin-avtory-ku-piianyn-betin-ashty|title=«Тонап кеткен»: Қайрат Нұртасты елге танытқан «Арман» әнінің авторы құпияның бетін ашты|website=turkystan.kz|date=2024-09-20|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016 || «Алматы түні» || Нюшамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-nusha&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9ZfFx5-jLCo|title=Кайрат Нуртас feat. Нюша — Алматы түні [HD] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-06-19|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020 || «Аға» || [[Ирина Кайратовна]]ның «13 шығарылым» альбомындағы ән, Нұртастың қатысуымен (2020 жылғы 30 қазан)&lt;ref name=&quot;am-aga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D0%B0%D2%93%D0%B0-feat-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81/1533785293?i=1533785773|title=Аға (feat. Кайрат Нуртас) — «13 ВЫПУСК» (Ирина Кайратовна)|website=Apple Music|date=2020-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021 || «Жаным» || &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/|title=&quot;Жалею, что мы встретились&quot;: Кайрат Нуртас выпустил грустную песню|website=nur.kz|date=2021-05-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2023 || «Сенде жүрек жоқ» || [[Ернар Айдар]]мен дуэт нұсқасы (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;kn-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024 || «Tun» || [[Ирина Кайратовна]] және Jamal &amp; Ganja-мен бірлескен сингл (2024 жылғы 12 шілде)&lt;ref name=&quot;am-tun&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/tun/1755224539?i=1755224547|title=Tun — Single (Jamal &amp; Ganja, Ирина Кайратовна &amp; Kairat Nurtas)|website=Apple Music|date=2024-07-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025 || «Kaidasyn» || НАZИМА-мен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-kaidasyn&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/kaidasyn-single/1847356772|title=Kaidasyn — Single (Kairat Nurtas &amp; НАZИМА)|website=Apple Music|date=2025-10-25|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026 || «Sen meni küt» || Светлана Лободамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-loboda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://airpres.kz/culture/kajrat-nurtas-i-loboda-predstavili-trek-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Лобода представили трек в Алматы|website=airpres.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Марапаттары мен жүлделері ==
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығы («Эстрада» номинациясы, 2016)&lt;ref name=&quot;kn-gakku&quot;&gt;{{Cite web|url=http://gakku.kz/ru/news/4281/kto-iz-kazahstanskih-zvezd-samyj-odarennyj|title=Кто из казахстанских звёзд самый одаренный?|website=Gakku|date=2016-12-09|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011130/http://gakku.kz/ru/news/4281/kto-iz-kazahstanskih-zvezd-samyj-odarennyj|archive-date=2018-07-15}}&lt;/ref&gt;.
* «Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі» I дәрежелі омырау белгісі (2017)&lt;ref name=&quot;kn-semey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://semeyainasy.kz/в-региональном-командовании-шығыс/|title=В региональном командовании «Шығыс» Национальной гвардии прошел конкурс художественной самодеятельности|website=Semey ainasy|date=2017-12-18|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* Еуразиялық музыкалық сыйлық (ЕМА): 2013 жылы «Үздік орындаушы» номинациясына ұсынылды, жеңімпаз Әли Оқапов болды&lt;ref name=&quot;kn-ema13&quot;&gt;{{Cite web|url=http://total.kz/lady/events/2013/09/16/ali_okapov_priznan_luchshim_ispo|title=Али Окапов признан лучшим исполнителем 2013 года по версии ЕМА|author=Кучма, Виктория|website=Total.kz|date=2013-09-16|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610230258/http://total.kz/lady/events/2013/09/16/ali_okapov_priznan_luchshim_ispo|archive-date=2015-06-10}}&lt;/ref&gt;; 2014 жылы сол номинацияда жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;kn-ema14&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/life/afisha/kayrat_nurtas_stal_luchshim_ispolnitelem_2014_v_kazahstane|title=Кайрат Нуртас стал лучшим исполнителем 2014 в Казахстане|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-09-22|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226202747/http://forbes.kz/life/afisha/kayrat_nurtas_stal_luchshim_ispolnitelem_2014_v_kazahstane|archive-date=2014-12-26}}&lt;/ref&gt;.
* Шымкент қаласының құрметті азаматы (2019)&lt;ref name=&quot;kn-sputnik&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Түркістанда туғандар]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]</text>
      <sha1>rbzd8nhmlek24t3v9yw87lahgg2mzbf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685106</id>
      <parentid>3685103</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Бизнес: Auz-T, киім дүкендері, хош ис, KN Vocal (дереккөздермен)</comment>
      <origin>3685106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32030" sha1="1q0daw6joakq00w8l2r7agrxp1oplnw" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Kairat Nurtas.jpg
 |Сурет ені            = 250px
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 25.02.1989
 |Туған жері         = [[Қазақстан]] [[Түркістан]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 2000 - қазіргі уақытқа дейін
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі           = [[Тенор]]
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[Поп-музыка]]
 |Лақап аттары         = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]],
[[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]],
[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]],
[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]]
 |Лейблдері            = Kairat Nurtas Production
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = knproduction.com
}}
'''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар.

==Өмірбаяны==
[[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой &quot;ру&quot; и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}&lt;/ref&gt;.

1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген.

1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады.

1997 жылы: &quot;Махаббат мұңы&quot; әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты.

2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды.

2006 жылы &quot;Шаншар&quot; әзіл-ысқақ театрында &quot;Әке&quot; әнін орындады. Сол жылы &quot;Арман&quot; әні жазылды.

2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері &quot;Тәтті сезім&quot;, &quot;Еркетай қарындасым&quot;, &quot;Жаралдың кім үшін&quot;, &quot;Аллаға шүкір&quot;, &quot;Көз жасың көмектеспейді&quot; сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды.

2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында &quot;Тәтті сезім&quot; атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді.

2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді.

2010 жыл: &quot;Ауырмайды жүрек&quot; әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған &quot;Екі жұлдыз&quot; байқауына қатысты.

2012 жылы 25 ақпанда &quot;KN&quot; журналының тұсауы кесілді.

2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен &quot;Саз әлемі&quot; байқауына &quot;Ауырмайды жүрек&quot;, &quot;Мейлі&quot; әндерімен қатысып, &quot;Атмарозыг&quot;, &quot;Жыл әншісі&quot; және &quot;Жыл әні&quot; атағын жеңіп алады.

9 сәуірде [[Өкініш фильмі|&quot;Өкініш&quot; фильмінің]] премьерасы өтті.

2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді.

2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды.

=== 2013—2019 жылдар ===
2013 жылғы 9 сәуірде Қайрат Нұртастың өмірі туралы «Өкініш» мелодрамасының премьерасы Алматыда өтті&lt;ref name=&quot;kn-zakon&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|title=В Алматы прошла премьера фильма Кайрата Нуртаса «Сожаление»|website=Zakon.kz|date=2013-04-10|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303123931/http://www.zakon.kz/4550973-v-almaty-proshla-premera-filma-kajjrata.html|archive-date=2014-03-03}}&lt;/ref&gt;. Фильм 46 көшірмемен шықты — бұл қазақстандық фильмдер үшін рекордтық тираж болып саналады&lt;ref name=&quot;kn-kursiv&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|title=Самые кассовые казахстанские фильмы 2014 года|website=Курсив.kz|date=2014-12-26|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230033551/http://www.kursiv.kz/news/details/mental_pabulum/samye_kassovye_kazakhstanskie_filmy_2014_goda/|archive-date=2014-12-30}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылғы 31 тамызда Алматыдағы «Прайм Плаза» сауда орталығындағы тегін концерт тәртіпсіздікпен аяқталды: әнші сахнаға шыққанда көрермендер қауіпсіздік қоршауын бұзып өтті, сондықтан Нұртас өнерін тоқтатты&lt;ref name=&quot;kn-nk1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903033424/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|archive-date=2013-09-03}}&lt;/ref&gt;. Шамамен екі мың көрермендің 165-і ұсталды, ал алаңның қауіпсіздік талаптарына сай келмегендіктен сауда орталығының басшылығына қатысты қылмыстық іс қозғалды&lt;ref name=&quot;kn-nk2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|title=До пяти лет грозит организаторам концерта, переросшего в беспорядки в Алматы|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|date=2013-09-01|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130904160839/http://newskaz.ru/incidents/20130901/5494041.html|archive-date=2013-09-04}}&lt;/ref&gt;. Үш аптадан кейін Нұртас Алматы әкімі Ахметжан Есімовпен кездесіп, болған жағдай үшін кешірім сұрады&lt;ref name=&quot;kn-teng&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|title=Кайрат Нуртас встретился с Есимовым|author=Касенова, Асемгуль|website=Tengrinews.kz|date=2013-09-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518160258/http://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-vstretilsya-s-esimovyim-242001/|archive-date=2015-05-18}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылдың қорытындысы бойынша Forbes Kazakhstan мен MuzZone телеарнасының нұсқасы бойынша қазақстандық шоу-бизнестің ең сұранысқа ие жұлдыздары рейтингінде бірінші орынға шықты&lt;ref name=&quot;kn-forbes13&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|title=Кто сколько получает в казахстанском шоу-бизнесе|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106215259/http://forbes.kz/leader/20_sverhyyarkih/|archive-date=2015-01-06}}&lt;/ref&gt;. 2014 жылы Forbes Kazakhstan-ның «Қазақстан шоу-бизнесі мен спортының ТОП-25» рейтингінде екінші орын алды&lt;ref name=&quot;kn-forbes14&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|title=Рейтинг: ТОП 25 казахстанского шоу-бизнеса и спорта|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-12-04|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227204644/http://forbes.kz/process/expertise/reyting_top_25_kazahstanskogo_shou-biznesa|archive-date=2014-12-27}}&lt;/ref&gt;.

2015 жылғы 3 шілдеде «Нұр Отан» партиясына мүше болды&lt;ref name=&quot;kn-nurotan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nurotan.kz/ru/news/10359|title=В преддверии Дня столицы состоялся торжественный приём в партию «Нұр Отан»|website=«Нұр Отан» партиясының сайты|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704065751/http://nurotan.kz/ru/news/10359|archive-date=2015-07-04}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылы Шымкент қаласының құрметті азаматы атанды&lt;ref name=&quot;kn-sputnik&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|title=Кайрат Нуртас стал почетным гражданином Шымкента|website=Sputnik Казахстан|date=2019-06-19|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621122918/https://ru.sputniknews.kz/regions/20190619/10598787/kayrat-nurtas-pochetnyy-grazhdanin-shymkent.html|archive-date=2019-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Бизнес ==
* Auz-T жылдам тамақтану желісі: 2020 жылы Шымкентте филиалдары ашылды&lt;ref name=&quot;kn-auzt1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://shymkenttv.kz/kz/news/society_public/shymkentte-auzt-stritfud-ashyldy|title=В 2020 году — открытие филиалов в городе Шымкент|website=shymkenttv.kz|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021022002/https://shymkenttv.kz/kz/news/society_public/shymkentte-auzt-stritfud-ashyldy|archive-date=2020-10-21}}&lt;/ref&gt;; Бішкектегі жаңа форматтағы фастфуд ашылуына қатысты&lt;ref name=&quot;kn-auzt2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rezonans.kg/kairat-nurtas-priehal-v-bishkek-na-otkrytie-fast-fuda-novogo-formata/|title=Кайрат Нуртас приехал в Бишкек на открытие фаст-фуда нового формата|website=Rezonans|date=2020-11-20|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112212425/https://rezonans.kg/kairat-nurtas-priehal-v-bishkek-na-otkrytie-fast-fuda-novogo-formata/|archive-date=2021-01-12}}&lt;/ref&gt;.
* Kairat Nurtas брендті киім дүкендері желісі&lt;ref name=&quot;kn-vmv&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vmvdesign.kz/ru/catalog/428-torgovyje_pomeshhenija/1534-butik_odezhdy_kn_kajrata_nurtasa_v_tc_passazh_45kv_m/|title=Бутик одежды KN Кайрата Нуртаса в ТЦ Пассаж, 45кв.м — VMV design|website=vmvdesign.kz|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020201238/http://www.vmvdesign.kz/ru/catalog/428-torgovyje_pomeshhenija/1534-butik_odezhdy_kn_kajrata_nurtasa_v_tc_passazh_45kv_m/|archive-date=2020-10-20}}&lt;/ref&gt;.
* My Universe хош иісі: 2020 жылғы қаңтарда шықты&lt;ref name=&quot;kn-perfume&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/1834723-kajrat-nurtas-vypustil-duhi-ih-cena-vozmutila-poklonnikov-foto.html|title=Кайрат Нуртас выпустил духи. Их цена возмутила фанатов (фото)|website=nur.kz|date=2020-01-05|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302021156/https://www.nur.kz/1834723-kajrat-nurtas-vypustil-duhi-ih-cena-vozmutila-poklonnikov-foto.html|archive-date=2021-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* KN Vocal — вокал мен хореография мектебі (2019)&lt;ref name=&quot;kn-vocal&quot;&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz//process/vyipolnennoe_obeschanie/|title=Kairat Nurtas открыл KN Vocal — школу по вокалу и хореографии|website=Forbes Kazakhstan|date=2019-02-14|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905114426/https://forbes.kz//process/vyipolnennoe_obeschanie/|archive-date=2019-09-05}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Әкесі — Нұртас Айдарбеков, анасы — Гүлзира Айдарбекова.

== Шығармашылығы ==
Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова.

== Концерттік қызметі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Күні !! Концерт !! Қала, алаң
|-
| 2008 || 25 ақпан || Алғашқы жеке концерт&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot; /&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2013 || 31 тамыз || Сауда орталығындағы тегін концерт; көрермендер арасындағы тәртіпсіздікке байланысты өнер үзілді&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newskaz.ru/incidents/20130901/5493104.html|title=Кайрат Нуртас был вынужден прекратить концерт в Алматы из-за агрессии зрителей — ведущий|date=2013-09-01|publisher=ИА «Новости-Казахстан»|lang=ru|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Прайм Плаза» СО
|-
| 2015 || тамыз || «Мен оралам» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZXWROyFw2vU|title=Қайрат Нұртас — Ол сен емес [Концерт «Мен оралам»] 2015|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-08-17|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Семей
|-
| 2015 || 27 қазан || Концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gc8AFwDiSqo|title=Қайрат Нұртас концерт 27-Қазан Шымкент «Оңтүстік цирк»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-14|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, «Оңтүстік» цирк
|-
| 2015 || 30 қазан || «Сен де мен де» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yF3tqkAt3ZY|title=30-Қазан Республика сарайы, 19:00 — концерт «Сен де Мен де»|website=YouTube (ресми арна)|date=2015-10-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Республика сарайы
|-
| 2015 || 12 желтоқсан || Шығармашылығының 10 жылдығына арналған «Мен ғашықпын» мерейтойлық концерті; шамамен 30 мың көрермен. Шақырылған әртістер арасында Тимати, Нюша, «Рефлекс»&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ratel.kz/pr/kak_kajrat_nurtas_provel_10_let_mezhdu_dvumja_kontsertami_na_stadione|title=Как Кайрат Нуртас провел 10 лет между двумя концертами на стадионе|website=ratel.kz|date=2025-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, «Астана Арена»
|-
| 2016 || күз || «Күзгі әуен» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sAeg3onNQac|title=Қайрат Нұртас &amp; Ақбота Керімбекова — Кешігіп неге жолықтың? [концерт «Күзгі әуен»] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-10-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || —
|-
| 2016—2017 || — || Мақпал Жүнісовамен «Армысың әз Наурыз» концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BzYhfpsh8Zs|title=Кайрат Нуртас &amp; Макпал Жунисова концерт «Армысың әз Наурыз» [полная версия]|website=YouTube (ресми арна)|date=2017-02-03|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || 8 наурыз || «Гравитация Хитмэна» концерті&lt;ref name=&quot;kn-ratel&quot; /&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2020 || сәуір || 3D форматындағы онлайн-концерт «Еркелеп елге ән арнай»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1XMPq02x708|title=Кайрат Нуртас 3D концерт «Еркелеп елге ән арнай»|website=YouTube (ресми арна)|date=2020-04-24|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || онлайн
|-
| 2024 || 4 мамыр || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afisha.uz/ru/concerts/2024/04/30/kairat-nurtas|title=Концерт Кайрата Нуртаса|website=afisha.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Өзбекстан Ұлттық кино өнері сарайы
|-
| 2025 || 31 қазан || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6496404-rezultat-pochti-20-let-raboty-kayrat-nurtas-posle-kontserta-obratilsya-k-poklonnikam.html|title=Результат почти 20 лет работы: Кайрат Нуртас после концерта обратился к поклонникам|website=zakon.kz|date=2025-11-02|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 15 сәуір || Жеке концерт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bishkek.events/event/kajrat-nurtas/|title=Кайрат Нуртас — концерт в Бишкеке 15.04.2026, Национальная филармония имени Т. Сатылганова|website=bishkek.events|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Бішкек, Т. Сатылғанов атындағы Ұлттық филармония
|-
| 2026 || 24 мамыр || Жеке концерт; кештің қонағы Светлана Лобода болды, бірге «Sen meni küt» бірлескен әнін орындады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2380341-kayrat-nurtas-i-svetlana-loboda-zazhgli-publiku-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Светлана Лобода зажгли публику в Алматы|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, «Алматы Арена»
|-
| 2026 || 25 қыркүйек || Ummon, Rayhon және басқалармен бірге «United Stars 2026» концертіне қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://showgo.uz/ru/session/1199-united-stars-2026|title=UNITED STARS 2026 / KAYRAT NURTAS / UMMON / RAYHON — Humo Arena|website=showgo.uz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Ташкент, Humo Arena
|-
| 2026 || 27 қыркүйек || Шығармашылығының 20 жылдығына арналған «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2434275-kayrat-nurtas-sobral-stadion-v-astane-kak-proshel-yubileynyy-koncert-artista/|title=Кайрат Нуртас собрал стадион в Астане: как прошел юбилейный концерт артиста|website=nur.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Астана, Astana Arena
|-
| 2026 || 4 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://galaconcert.kz/event/kayrat-nurtas-sahnada-20-zhyl-v-almaty|title=Кайрат Нуртас — «Сахнада 20 жыл» в Алматы|website=galaconcert.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Алматы, Орталық стадион
|-
| 2026 || 10 қазан || «Сахнада 20 жыл» мерейтойлық концерті; БАҚ хабарлауынша, алаңның сыйымдылығы асып кеткендіктен қысылтаяң болып, қылмыстық іс қозғалған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6534636-zaderzhan-organizator-kontserta-kayrata-nurtasa-v-shymkente--video.html|title=Задержан организатор концерта Кайрата Нуртаса в Шымкенте|website=zakon.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; || Шымкент, Қажымұқан атындағы стадион
|}

== Фильмдері ==
2013 жылы &quot;Өкініш&quot; атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады.

Адель (2015)

Арман. Когда ангелы спят (2017)

Той любой ценой&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2018)

Айналар&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]&lt;/ref&gt; (2019)

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы
|-
| 2009 || «Кешегі»&lt;ref name=&quot;kn-nurbio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1769063-kajrat-nurtas-biografia-put-k-uspehu/|title=Кайрат Нуртас: как живёт и чем занимается известный казахстанский артист|website=nur.kz|date=2024-03-05|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010 || «Өкініш»
|-
| 2011 || «Ауырмайды жүрек»
|-
| 2012 || «Шыда жүрек»
|}

=== Жинақтар ===
Apple Music деректері бойынша, «Үздік әндер» жинағының он бір томы шықты&lt;ref name=&quot;kn-apple&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/kairat-nurtas/1457898868|title=Kairat Nurtas|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Том !! Атауы !! Шыққан күні
|-
| 1 || «Үздік әндер» (1-том) || 14.10.2020
|-
| 2 || «Үздік әндер» (2-том) || 16.10.2020
|-
| 3 || «Үздік әндер» (3-том) || 16.10.2020
|-
| 4 || «Үздік әндер» (4-том) || 11.10.2020
|-
| 5 || «Үздік әндер» (5-том) || 01.12.2020
|-
| 6 || «Үздік әндер» (6-том) || 07.10.2018
|-
| 7 || «Үздік әндер» (7-том) || 07.11.2018
|-
| 8 || «Үздік әндер» (8-том) || 10.07.2018
|-
| 9 || «Үздік әндер» (9-том) || 08.08.2018
|-
| 10 || «Үздік әндер» (10-том) || 10.10.2018
|-
| 11 || «Үздік әндер» (11-том) (Сырым Исабаевтың қатысуымен) || 01.11.2023
|}

=== Таңдаулы синглдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2006 || «Арман» || Бауыржан Есебаевтың әні, Нұртас 2006 жылы жазған; цифрлық платформаларда 2020 жылы шықты&lt;ref name=&quot;kn-turk&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://turkystan.kz/article/249077-tonap-ketken-kairat-nurtasty-elge-tanytkan-arman-ninin-avtory-ku-piianyn-betin-ashty|title=«Тонап кеткен»: Қайрат Нұртасты елге танытқан «Арман» әнінің авторы құпияның бетін ашты|website=turkystan.kz|date=2024-09-20|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016 || «Алматы түні» || Нюшамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-nusha&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9ZfFx5-jLCo|title=Кайрат Нуртас feat. Нюша — Алматы түні [HD] 2016|website=YouTube (ресми арна)|date=2016-06-19|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020 || «Аға» || [[Ирина Кайратовна]]ның «13 шығарылым» альбомындағы ән, Нұртастың қатысуымен (2020 жылғы 30 қазан)&lt;ref name=&quot;am-aga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D0%B0%D2%93%D0%B0-feat-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81/1533785293?i=1533785773|title=Аға (feat. Кайрат Нуртас) — «13 ВЫПУСК» (Ирина Кайратовна)|website=Apple Music|date=2020-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021 || «Жаным» || &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/|title=&quot;Жалею, что мы встретились&quot;: Кайрат Нуртас выпустил грустную песню|website=nur.kz|date=2021-05-06|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2023 || «Сенде жүрек жоқ» || [[Ернар Айдар]]мен дуэт нұсқасы (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;kn-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024 || «Tun» || [[Ирина Кайратовна]] және Jamal &amp; Ganja-мен бірлескен сингл (2024 жылғы 12 шілде)&lt;ref name=&quot;am-tun&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/tun/1755224539?i=1755224547|title=Tun — Single (Jamal &amp; Ganja, Ирина Кайратовна &amp; Kairat Nurtas)|website=Apple Music|date=2024-07-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025 || «Kaidasyn» || НАZИМА-мен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-kaidasyn&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/kaidasyn-single/1847356772|title=Kaidasyn — Single (Kairat Nurtas &amp; НАZИМА)|website=Apple Music|date=2025-10-25|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026 || «Sen meni küt» || Светлана Лободамен дуэт&lt;ref name=&quot;kn-loboda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://airpres.kz/culture/kajrat-nurtas-i-loboda-predstavili-trek-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Лобода представили трек в Алматы|website=airpres.kz|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Марапаттары мен жүлделері ==
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығы («Эстрада» номинациясы, 2016)&lt;ref name=&quot;kn-gakku&quot;&gt;{{Cite web|url=http://gakku.kz/ru/news/4281/kto-iz-kazahstanskih-zvezd-samyj-odarennyj|title=Кто из казахстанских звёзд самый одаренный?|website=Gakku|date=2016-12-09|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011130/http://gakku.kz/ru/news/4281/kto-iz-kazahstanskih-zvezd-samyj-odarennyj|archive-date=2018-07-15}}&lt;/ref&gt;.
* «Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі» I дәрежелі омырау белгісі (2017)&lt;ref name=&quot;kn-semey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://semeyainasy.kz/в-региональном-командовании-шығыс/|title=В региональном командовании «Шығыс» Национальной гвардии прошел конкурс художественной самодеятельности|website=Semey ainasy|date=2017-12-18|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* Еуразиялық музыкалық сыйлық (ЕМА): 2013 жылы «Үздік орындаушы» номинациясына ұсынылды, жеңімпаз Әли Оқапов болды&lt;ref name=&quot;kn-ema13&quot;&gt;{{Cite web|url=http://total.kz/lady/events/2013/09/16/ali_okapov_priznan_luchshim_ispo|title=Али Окапов признан лучшим исполнителем 2013 года по версии ЕМА|author=Кучма, Виктория|website=Total.kz|date=2013-09-16|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610230258/http://total.kz/lady/events/2013/09/16/ali_okapov_priznan_luchshim_ispo|archive-date=2015-06-10}}&lt;/ref&gt;; 2014 жылы сол номинацияда жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;kn-ema14&quot;&gt;{{Cite web|url=http://forbes.kz/life/afisha/kayrat_nurtas_stal_luchshim_ispolnitelem_2014_v_kazahstane|title=Кайрат Нуртас стал лучшим исполнителем 2014 в Казахстане|website=Forbes Kazakhstan|date=2014-09-22|access-date=2026-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226202747/http://forbes.kz/life/afisha/kayrat_nurtas_stal_luchshim_ispolnitelem_2014_v_kazahstane|archive-date=2014-12-26}}&lt;/ref&gt;.
* Шымкент қаласының құрметті азаматы (2019)&lt;ref name=&quot;kn-sputnik&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Түркістанда туғандар]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:YouTube алтын батырма иелері]]</text>
      <sha1>1q0daw6joakq00w8l2r7agrxp1oplnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарольд Вильсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>520641</id>
    <revision>
      <id>3685212</id>
      <parentid>2397214</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:27:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3881" sha1="p7xj6v1yylgsvq3u6ub8hv9oyolr8zd" xml:space="preserve">'''Джеймс Гарольд Вильсон'''
''1916 жылы'' 11 наурызда '''Хаддерсфилдте''' (''Йоркшир Графтігінде'') дүниеге  келген.
''1937 жылы'' Оксфорд университетін бітірген.
''1945 жылы'' парламенттік таңдауда Лейбористік партияның кандидаты  болып тағайындалды.
''1947 жылы'' Совет үкіметімен келіссөздер жүргізудің өнерлі дипломанты деген атақ алады.
''1963 жылы'' Лейбористік партияның басшысы болып сайланады.
''1964 жылы'' премьер-министр болып сайланды.
'''Гарольд Вильсон саясаты'''
Г.Вильсон өзінің  мақсатын өзгертеді. Экономикада катаң тәртіпті орнатуға мәжбүр болған ол, елдегі шығын мөлшерін қысқартады. Вильсон  нәсілдік  кернеулікті жеңілдету  үшін Африка мен Азия елдерінен имиграцияны шектеген болатын.
Бірақ ''1970 жылғы'' сайлау нәтижесінде Лейбористер жеңілісті бастан өткерді. Консерваторлар билікке келді.
Осы жағдайдан кейін премьер – министр Консерватор Эдуард Хиттің саяси бағыттағы жолын қолдады.
''1974 жылы'' Ұлыбританиядағы шахтерлер премьер – министрді сайлау үшін көтеріліске шыққан болатын. Сол жылы Хит қайтадан халық сайлауына рұқсат беріп, Лейбористік партия жоғарғы дауысқа ие болып, Гарольд Вильсон екінші рет премьер – министр болып сайланады.
Билікке келген ол ең алдымен шахтерлердің еңбек ақысын көтеріп, азаттық тауарлардың қатарына жәрдемақыны қосты.
''1976 жылы'' 16 наурызда Гарольд Вильсон премьер - министр лауазымын Джеймс Каллаганға береді.
''1976 жылы'' сәуірде рыцарлық абзалдыққа ие болып, ал ''1986 жылы'' Вильсон Риво  барон титулына ие болды.
Өмірінің соңғы жылдарын Лондонда өткізіп.
''1995 жылдың 24 мамырында Лондонда қайтыс болған''
'''Гарольд Вильсонның премьер – министрлігі'''

{|
|-      
!  Ұлыбританияның 67-ші премьер - министрі  !!
|-
| 16 қазан  1964 жыл       -      19 маусым 1970 жыл || 
|-
| Монарх:                   2 Елизаветта || 
|-
| Ізашары:                  Александр Дуглас – Хьюм || 
|-
| Ізбасары:                 Эдвард Хит || 
|}
{|
|-
!  Ұлыбританияның 69-шы премьер - министрі !! 
|-
| 4 наурыз 1974 жыл        -       5 сәуір 1976 жыл || 
|-
| Монарх: 2 Елизаветта || 
|-
| Ізашары:     Эдвард Хит || 
|-
| Ізбасары: Джеймс Каллаган || 
|}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Вильсон, Гарольд}}
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]]</text>
      <sha1>p7xj6v1yylgsvq3u6ub8hv9oyolr8zd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523716</id>
    <revision>
      <id>3685121</id>
      <parentid>3587320</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Қызметі мен марапаттары: «МузАРТ» құрамы, 2026 жылғы «Құрмет» ордені (дереккөздермен)</comment>
      <origin>3685121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2243" sha1="lzo96qlz38i85ynkdjirnl7ppirsowe" xml:space="preserve">'''Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов''' - [[1982 жыл]]ғы [[14 шілде]]де [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]ндағы [[Шу ауылдық округі|Шу ауылы]]нда дүниеге келген. &quot;[[МузАРТ|Музарт]]&quot; тобының әншісі.

Сылдырмақта (Бубин) ойнайды. Отбасындағы 18 баланың кенжесі.

== Қызметі ==
2005 жылы «МузАРТ» тобының құрамына Мақсат Базарбаевтің орнына келді&lt;ref name=&quot;qc&quot; /&gt;. Топ мүшелері — «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығының лауреаттары және Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері&lt;ref name=&quot;qc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title=&quot;МузАРТ-25&quot; концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* 2026 жылғы маусымда «Құрмет» орденімен марапатталды (қазақ өнерін дамытуға қосқан елеулі үлесі, шығармашылық саладағы жоғары нәтижелері мен мәдениет саласындағы еңбегі үшін); наградаларды 11 маусымда Алматы қаласы әкімінің орынбасары Абзал Нүкенов тапсырды&lt;ref name=&quot;q365&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.qaz365.kz/culture/21417-solisty-muzart-i-drugie-deiateli-kultury-poluchili-gosnagrady-v-almaty/|title=Солисты «МузАРТ» и другие деятели культуры получили госнаграды в Алматы|website=Qaz365.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}
{{уики}}

[[Санат:1982 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркістан облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>lzo96qlz38i85ynkdjirnl7ppirsowe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685126</id>
      <parentid>3685121</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Марапаттары: 2006 жылғы «Дарын» сыйлығы (Үкімет қаулысы)</comment>
      <origin>3685126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2766" sha1="pxipzefd3zwyw0m4x9p5ix6njv05vzu" xml:space="preserve">'''Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов''' - [[1982 жыл]]ғы [[14 шілде]]де [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]ндағы [[Шу ауылдық округі|Шу ауылы]]нда дүниеге келген. &quot;[[МузАРТ|Музарт]]&quot; тобының әншісі.

Сылдырмақта (Бубин) ойнайды. Отбасындағы 18 баланың кенжесі.

== Қызметі ==
2005 жылы «МузАРТ» тобының құрамына Мақсат Базарбаевтің орнына келді&lt;ref name=&quot;qc&quot; /&gt;. Топ мүшелері — «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығының лауреаттары және Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері&lt;ref name=&quot;qc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title=&quot;МузАРТ-25&quot; концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* 2006 жыл — «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы («Эстрада» номинациясы, «Музарт» тобының құрамында)&lt;ref name=&quot;dec06&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы маусымда «Құрмет» орденімен марапатталды (қазақ өнерін дамытуға қосқан елеулі үлесі, шығармашылық саладағы жоғары нәтижелері мен мәдениет саласындағы еңбегі үшін); наградаларды 11 маусымда Алматы қаласы әкімінің орынбасары Абзал Нүкенов тапсырды&lt;ref name=&quot;q365&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.qaz365.kz/culture/21417-solisty-muzart-i-drugie-deiateli-kultury-poluchili-gosnagrady-v-almaty/|title=Солисты «МузАРТ» и другие деятели культуры получили госнаграды в Алматы|website=Qaz365.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}
{{уики}}

[[Санат:1982 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркістан облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>pxipzefd3zwyw0m4x9p5ix6njv05vzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Керейттер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>525398</id>
    <revision>
      <id>3685185</id>
      <parentid>3589539</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56474-12</username>
        <id>187392</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ *)/</comment>
      <origin>3685185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2735" sha1="krmc4s0hea0d4sn7whxc0sqn17buo1r" xml:space="preserve">'''Керей тайпасы''' - 9-12 ғасырларда [[Моңғолия]] жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керей ханы [[Тоғрыл хан]]ға (Тогорил) &quot;ван хан&quot; (&quot;ұлыс ханы&quot;) деген атақ берген. Оның үстіне керейт ханы батыс елдері үшін рухани күш берер &quot;Иоан патша&quot; деген аңыз атқа да ие болған. Керей хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар : керейт, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керей тайпасын &quot;бұйрық&quot; лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген &quot;әдет&quot; заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида &quot;ата жауына сатылу &quot; ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде Керейлердің 12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда [[керейт]] пен [[моңғол]] тайпасының басшы көсемі танылған [[Шыңғыс хан]] мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған &quot;Жигжер өндер&quot; шайқасынан соң, керей елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керей елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.&lt;ref&gt;Қазақстан балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркі этникалық топтары]]
[[Санат:Жойылып кеткен халықтар]]</text>
      <sha1>krmc4s0hea0d4sn7whxc0sqn17buo1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685188</id>
      <parentid>3685185</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56474-12</username>
        <id>187392</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ *)/</comment>
      <origin>3685188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2733" sha1="00xq94xhs931ix4arha4gwifbs069hh" xml:space="preserve">'''Керей тайпасы''' - 9-12 ғасырларда [[Моңғолия]] жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керей ханы [[Тоғрыл хан]]ға (Тогорил) &quot;ван хан&quot; (&quot;ұлыс ханы&quot;) деген атақ берген. Оның үстіне керейт ханы батыс елдері үшін рухани күш берер &quot;Иоан патша&quot; деген аңыз атқа да ие болған. Керей хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар : керейт, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керей тайпасын &quot;бұйрық&quot; лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген &quot;әдет&quot; заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида &quot;ата жауына сатылу &quot; ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде Керейлердің 12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда [[керей]] пен [[моңғол]] тайпасының басшы көсемі танылған [[Шыңғыс хан]] мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған &quot;Жигжер өндер&quot; шайқасынан соң, керей елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керей елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.&lt;ref&gt;Қазақстан балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркі этникалық топтары]]
[[Санат:Жойылып кеткен халықтар]]</text>
      <sha1>00xq94xhs931ix4arha4gwifbs069hh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685189</id>
      <parentid>3685188</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56474-12</username>
        <id>187392</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ *)/</comment>
      <origin>3685189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2733" sha1="a6y0bvgqew51ugps0jtf5zn1w3amgp8" xml:space="preserve">'''Керей тайпасы''' - 9-12 ғасырларда [[Моңғолия]] жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керей ханы [[Тоғрыл хан]]ға (Тогорил) &quot;ван хан&quot; (&quot;ұлыс ханы&quot;) деген атақ берген. Оның үстіне керейт ханы батыс елдері үшін рухани күш берер &quot;Иоан патша&quot; деген аңыз атқа да ие болған. Керей хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар : керейт, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керей тайпасын &quot;бұйрық&quot; лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген &quot;әдет&quot; заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида &quot;ата жауына сатылу &quot; ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде Керейлердің 12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда [[керей]] мен [[моңғол]] тайпасының басшы көсемі танылған [[Шыңғыс хан]] мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған &quot;Жигжер өндер&quot; шайқасынан соң, керей елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керей елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.&lt;ref&gt;Қазақстан балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркі этникалық топтары]]
[[Санат:Жойылып кеткен халықтар]]</text>
      <sha1>a6y0bvgqew51ugps0jtf5zn1w3amgp8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685216</id>
      <parentid>3685189</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56474-12|~2026-56474-12]] ([[User talk:~2026-56474-12|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagzhan|Sagzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3589539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2763" sha1="c4n0ugo87q879k0bppo86ep78u4fw0g" xml:space="preserve">'''Керейт тайпасы''' - 9-12 ғасырларда [[Моңғолия]] жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керейт ханы [[Тоғрыл хан]]ға (Тогорил) &quot;ван хан&quot; (&quot;ұлыс ханы&quot;) деген атақ берген. Оның үстіне керейт ханы батыс елдері үшін рухани күш берер &quot;Иоан патша&quot; деген аңыз атқа да ие болған. Керейт хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар : керейт, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керейт тайпасын &quot;бұйрық&quot; лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген &quot;әдет&quot; заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида &quot;ата жауына сатылу &quot; ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде тұрған. Керейттердің 12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда [[керейт]] пен [[моңғол]] тайпасының басшы көсемі танылған [[Шыңғыс хан]] мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған &quot;Жигжер өндер&quot; шайқасынан соң, керейт елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керейт елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.&lt;ref&gt;Қазақстан балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркі этникалық топтары]]
[[Санат:Жойылып кеткен халықтар]]</text>
      <sha1>c4n0ugo87q879k0bppo86ep78u4fw0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685224</id>
      <parentid>3685216</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56474-12</username>
        <id>187392</id>
      </contributor>
      <comment>*)*/*/</comment>
      <origin>3685224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2724" sha1="4vww5gzoh51c3iche76jsj5eg4jr46w" xml:space="preserve">'''Керей тайпасы''' - 9-12 ғасырларда [[Моңғолия]] жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керей ханы [[Тоғрыл хан]]ға (Тогорил) &quot;ван хан&quot; (&quot;ұлыс ханы&quot;) деген атақ берген. Оның үстіне керей ханы батыс елдері үшін рухани күш берер &quot;Иоан патша&quot; деген аңыз атқа да ие болған. Керей хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар : керей, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керей тайпасын &quot;бұйрық&quot; лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген &quot;әдет&quot; заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида &quot;ата жауына сатылу &quot; ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде Керейдің 
12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда [[керей]] мен [[моңғол]] тайпасының басшы көсемі танылған [[Шыңғыс хан]] мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған &quot;Жигжер өндер&quot; шайқасынан соң, керей елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керей елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.&lt;ref&gt;Қазақстан балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркі этникалық топтары]]
[[Санат:Жойылып кеткен халықтар]]</text>
      <sha1>4vww5gzoh51c3iche76jsj5eg4jr46w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685226</id>
      <parentid>3685224</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56474-12|~2026-56474-12]] ([[User talk:~2026-56474-12|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3589539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2763" sha1="c4n0ugo87q879k0bppo86ep78u4fw0g" xml:space="preserve">'''Керейт тайпасы''' - 9-12 ғасырларда [[Моңғолия]] жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керейт ханы [[Тоғрыл хан]]ға (Тогорил) &quot;ван хан&quot; (&quot;ұлыс ханы&quot;) деген атақ берген. Оның үстіне керейт ханы батыс елдері үшін рухани күш берер &quot;Иоан патша&quot; деген аңыз атқа да ие болған. Керейт хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар : керейт, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керейт тайпасын &quot;бұйрық&quot; лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген &quot;әдет&quot; заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида &quot;ата жауына сатылу &quot; ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде тұрған. Керейттердің 12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда [[керейт]] пен [[моңғол]] тайпасының басшы көсемі танылған [[Шыңғыс хан]] мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған &quot;Жигжер өндер&quot; шайқасынан соң, керейт елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керейт елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.&lt;ref&gt;Қазақстан балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркі этникалық топтары]]
[[Санат:Жойылып кеткен халықтар]]</text>
      <sha1>c4n0ugo87q879k0bppo86ep78u4fw0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685234</id>
      <parentid>3685226</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56474-12</username>
        <id>187392</id>
      </contributor>
      <comment>*)*/*/</comment>
      <origin>3685234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2744" sha1="tru13px76k8vo9105g1l3wp3exzo6q5" xml:space="preserve">'''Керей тайпасы''' - 9-12 ғасырларда [[Моңғолия]] жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керей ханы [[Тоғрыл хан]]ға (Тогорил) &quot;ван хан&quot; (&quot;ұлыс ханы&quot;) деген атақ берген. Оның үстіне керей ханы батыс елдері үшін рухани күш берер &quot;Иоан патша&quot; деген аңыз атқа да ие болған. Керей хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар: керей, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керей тайпасын &quot;бұйрық&quot; лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген &quot;әдет&quot; заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида &quot;ата жауына сатылу &quot; ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде тұрған. Керейлердің 12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда [[керей]] мен [[моңғол]] тайпасының басшы көсемі танылған [[Шыңғыс хан]] мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған &quot;Жигжер өндер&quot; шайқасынан соң, керейт елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керей елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.&lt;ref&gt;Қазақстан балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркі этникалық топтары]]
[[Санат:Жойылып кеткен халықтар]]</text>
      <sha1>tru13px76k8vo9105g1l3wp3exzo6q5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685238</id>
      <parentid>3685234</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56474-12|~2026-56474-12]] ([[User talk:~2026-56474-12|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3589539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2763" sha1="c4n0ugo87q879k0bppo86ep78u4fw0g" xml:space="preserve">'''Керейт тайпасы''' - 9-12 ғасырларда [[Моңғолия]] жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керейт ханы [[Тоғрыл хан]]ға (Тогорил) &quot;ван хан&quot; (&quot;ұлыс ханы&quot;) деген атақ берген. Оның үстіне керейт ханы батыс елдері үшін рухани күш берер &quot;Иоан патша&quot; деген аңыз атқа да ие болған. Керейт хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар : керейт, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керейт тайпасын &quot;бұйрық&quot; лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген &quot;әдет&quot; заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида &quot;ата жауына сатылу &quot; ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде тұрған. Керейттердің 12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда [[керейт]] пен [[моңғол]] тайпасының басшы көсемі танылған [[Шыңғыс хан]] мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған &quot;Жигжер өндер&quot; шайқасынан соң, керейт елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керейт елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.&lt;ref&gt;Қазақстан балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркі этникалық топтары]]
[[Санат:Жойылып кеткен халықтар]]</text>
      <sha1>c4n0ugo87q879k0bppo86ep78u4fw0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прудонизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>526838</id>
    <revision>
      <id>3685186</id>
      <parentid>3350322</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56800-15</username>
        <id>187429</id>
      </contributor>
      <comment>qate ketti</comment>
      <origin>3685186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1143" sha1="kod6kj1hvbyfhbaurv4d7z27lp77fg4" xml:space="preserve">'''Прудонизм''' — ұсақ буржуазиялық социализмнің бір бағыты. Оның негізін француз ойшылы Пьер-Жозеф Прудонның философиялық және әлеуметтік-саяси көзқарастары құрайды.

Прудонизм капиталистік жүйенің негіздерін түбегейлі өзгертпей, оны реформалау арқылы әлеуметтік мәселелерді шешуді көздеді. Бұл бағыт ірі капиталистік меншікті сынап, оны «ұрлық» деп бағалады. Алайда коммунизмді қабылдамай, өзгенің еңбегін қанауға негізделмеген ұсақ жеке меншікті жақтады.

XIX ғасырда прудонизм ұсақ буржуазия едәуір ықпалды болған Францияда және бірқатар басқа елдерде кең таралды.

'''Дереккөз:'''

# ''Қазақ кеңес энциклопедиясы'', 9-том.</text>
      <sha1>kod6kj1hvbyfhbaurv4d7z27lp77fg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685215</id>
      <parentid>3685186</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56800-15|~2026-56800-15]] ([[User talk:~2026-56800-15|т]]) өңдемелерінен [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3350322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1034" sha1="qosr5sfv7i8po23ncn5krlq34bj0t94" xml:space="preserve">'''Прудонизм''' — ұсақ буржуазиялық социализмнің бір түрі; негізі [[Пьер Жозеф Прудон|П. Ж. Прудон]]ның философиясы және әлеуметтік көзқарастарынан құралады. Прудонизм — капитализмніқ негізін өзгертпеуді көздейтін реформаторлық ағым. Прудонизм ірі калит. меншікті «ұрлық» деп есептеп, айыптады, бірақ коммунизмді жоққа шығарды және басқа адамның еңбегін қанаумен байланысты емес ұсақ жеке меншік иелігін жақтады. 19 г-да Прудонизм ұсақ буржуазиясы көп Францияда және кейбір басқа елдерде тарады.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>qosr5sfv7i8po23ncn5krlq34bj0t94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэвид Кэмерон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528990</id>
    <revision>
      <id>3685210</id>
      <parentid>3559507</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3685210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11773" sha1="c3tdff1kd7kn7f3zrqsg2t73evy3s8y" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Дэвид Кэмерон
 | Шынайы есімі         = {{lang-en|David Cameron}}
 | Суреті               = David Cameron official.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Ресми портреті
 | Титулы               = [[Ұлыбритания]]ның 75-ші [[Ұлыбритания премьер-министрі|премьер-министрі]]
 | Ту                   = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg
 | Ту2                  = Flag of the United Kingdom.svg
 | Реті                 = 75
 | Басқара бастады      = [[11 мамыр]] [[2010 жыл|2010]]
 | Басқаруын аяқтады    =[[13 шілде]] [[2016 жыл|2016]] 
 | Ізашары              = [[Гордон Браун]]
 | Ізбасары             =[[Тереза Мэй]] 
 | Монарх= [[II Елизавета]]
 | Титулы_2             = [[Ұлыбритания консервативтік партиясы]]ның көшбасшы
 | Ту_2                 = Flag of the United Kingdom.svg
 | Ту2_2                =Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[6 желтоқсан]] [[2005 жыл|2005]]
 | Басқаруын аяқтады_2  =[[11 шілде]] [[2016 жыл|2016]] 
 | Ізашары_2            = Майкл Говард
 | Ізбасары_2           =Тереза Мэй 
 | Титулы_3             =[[Ресми оппозиция (Ұлыбритания)|Оппозиция]] лидері 
 | Ту_3                 =Flag of the United Kingdom.svg 
 | Ту2_3                =Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    =[[6 желтоқсан]] [[2005 жыл|2005]] 
 | Басқаруын аяқтады_3  =[[11 мамыр]] [[2010 жыл|2010]] 
 | Ізашары_3            =Майкл Говард 
 | Ізбасары_3           =Гарриет Гарман 
 | Титулы_4             = [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы]]ның мүшесі
 | Ту_4                 = Flag of the United Kingdom.svg
 | Ту2_4                =Flag House of Commons.svg 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = [[7 маусым]] [[2001 жыл|2001]]
 | Басқаруын аяқтады_4  =[[12 қыркүйек]] [[2016 жыл|2016]] 
 | Ізашары_4            = Шон Вудворд
 | Ізбасары_4           =Роберт Кортс 
 | Туған күні         = 09.10.1966
 | Туған жері         = [[Лондон]], [[Ұлыбритания]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = [[Англикандық]]
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = Саманта Шеффилд
 | Балалары             = Иван Реджинальд Иан&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;, Нэнси Гвен, Артур Илвэн, Флоренс Роуз Энделлион
 | Партиясы             = [[Ұлыбритания консервативтік партиясы]]
 | Білімі               = [[Оксфорд университетi]]
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = Accession Treaty 2011 David Cameron signature.svg
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          =
}}
'''Дэвид Уильям Дональд Кэмерон''' ('''Камерон''') ({{lang-en|David William Donald Cameron}}; 9 қазан 1966, [[Лондон]]) — британдық саясаткер, [[Ұлыбритания консервативтік партиясы]]ның көшбасшы, [[Ұлыбритания]]ның 2010 мен 2016 жылдар арасындағы [[Ұлыбритания премьер-министрлерінің тізімі|Премьер-Министрі]].

==Жастық шағы ==
[[Сурет:Cameron of Lochiel arms.svg|thumb|left|Кэмерон руының елтаңбасы]]
Кэмерон ақсүйектер тұқымынан шыққан  брокер Ян Дональд Кэмерон және оның әйелі Мэри Флер отбасында, [[Лондон]] қаласында туған. Дэвид Кэмеронның ағасы  Алан Александр және екі әпкелері Таня-Рэйчелл  мен  Клэр-Луиз бар. Бала кезінен бастап өнерге қызығулышық танытты&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.gmu-countries.ru/europa/uk/uk-encl-dcameron.html Соединённое Королевство Великобритании и Северной Ирландии — Биография Дэвида Кэмерона&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912140508/http://www.gmu-countries.ru/europa/uk/uk-encl-dcameron.html |date=2014-09-12 }}&lt;/ref&gt;. 
Ол [[Итон колледжі]]н және [[Оксфорд университеті]]н (үздік) бітірген, сол жерде ол [[саясат]], [[философия]] және [[экономика]]дан білім алды.

== Қызмет жолы==
Институтты бітіргеннен кейін, [[Ұлыбритания консервативтік партиясы|консервативтік партиясының]] зерттеу бөлімінде жұмыс істей бастады. Ұлыбритания Қаржы Министрінің кеңесшісі болды. 1993 жылы Кэмерон Біріккен Патшалықтың Ішкі істер министрлігінде жұмысын бастады. 1997 жылы  Стаффорд округiнен сайлауға қатысты, бірақ жеңіліс тапты. Кейiн жеті жыл бойы Ұлыбританияның ең ірі медиа-компаниялардын бірінде басқарушылар кеңесінде қызмет iстейдi. 2001 жылы сайлауында [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы]]ның мүшесі болып сайланды. 2005 жылы Майкл Говард отставкаға кеткеннен кейiн партия көшбасшысы сайланды. Оның басшылығы кезiнде сайлаушылар арасында партияның қолдау айтарлықтай өсуі байқалды.

==Үкімет басқаруы==
2010 жылы 11 мамырда премьер-министр [[Гордон Браун]] [[Үкімет басшысы]] және [[Лейбористiк партия]] көшбасшысы ретінде оның орнынан түсуi туралы жариялады&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20100511/233216724.html Гордон Браун объявил об уходе с поста премьер-министра Великобритании] [[РИА «Новости»]], 11 мамыр 2010, 22:20 мск.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/11may2010/gordon.html Гордон Браун уходит в отставку и называет королеве имя своего преемника] NEWSru, 11 мамыр 2010.&lt;/ref&gt; . Сол күні кешке [[Британ монархиясы|патшайым]] [[II Елизавета]] Дэвид Кэмеронге үкімет қалыптастыру туралы ұсыныс жасаған&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/election_2010/8675265.stm David Cameron is UK’s new prime minister] [[БиБиСи]], 11 мамыр 2010, 19:54 [[Среднее время по Гринвичу|GMT]].&lt;/ref&gt;. 6 мамырда Кэмерон [[Либералдық демократтар]]мен  [[билеуші коалиция]] қалыптастыру ниеті бар туралы жариялады. 12 мамырда соғыстан кейінгі Британ тарихында тұңғыш рет, коалициялық үкімет құрылды, ал 43-жастағы Кэмерон 1812 жылдан бастап ең жас британдық премьер-министрі атанды.

[[Сурет:David Cameron and Barack Obama at the G20 Summit in Toronto.jpg|thumb|right|G20 саммитіндегі Дэвид Кэмерон мен [[Барак Обама]], [[Торонто]], 2010]]2010 жылы маусым айында Кэмерон Ұлыбританияның экономикасы жайлы «ойлағанымыздан да нашар» деп атап, қиын шешімдердің жасалуы туралы мәлімдеген.

2010 жылы желтоқсанда ол ФИФА вице-президенті Чоң Моңджунмен кездесіп, 2018 әлем кубогының Англияда өткізілуі ұсынысын талқылады.&lt;ref&gt;[https://www.belfasttelegraph.co.uk/video-news/video-david-cameron-and-prince-william-implicated-in-fifa-corruption-probe-35874189.html Видео: Дэвид Кэмерон мен Ханзада Уильям ФИФА жемқорлығымен айыпталуда] (ағылшынша) Belfast Telegraph.&lt;/ref&gt;

Кэмерон [[Шотландия]]дағы [[Шотландиядағы тәуелсіздік референдумы (2014)|тәуелсіздік референдумын]] да қолдады және өткізуге рұқсат берді.

Өзінің партиясы мүшелерінің келіспегеніне қарамастан, Дэвид Кэмерон Ұлыбританиядағы [[бір жынысты неке]]ні қолдады. Парламенттің келіспеушілігінен бұл заң қабылдана алмады.

Халықаралық істе Кэмеронның үкіметі [[Ливия интервенциясы]]на қатысты және [[Ирак және Шам Ислам мемлекеті|Ислам мемлекетінің]] бомбалануын қолдады. 2015 жалпылама сайлауда консервативтік партияның жеңісінен кейін Дэвид Кэмерон қайта сайланды және премьер-министр болуын жалғастырды. Екінші мерзімінде ол Ұлыбританияның [[Еуропа одағы|ЕуроОдақ]] құрамында болуын жалғастыру референдумын да өткізді, алайда бұл мәселе жайлы ол көпшіліктен қолдау көре алмады және Кэмеронның танымалдылығы түсті. Кейінірек ол отставкаға кетіп, [[Тереза Мэй]] премьер-министр орнын алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.davidcameronmp.com/ Ресми веб-сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424055309/http://www.davidcameronmp.com/ |date=2006-04-24 }}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Кэмерон, Дэвид}}
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]]</text>
      <sha1>c3tdff1kd7kn7f3zrqsg2t73evy3s8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артур Гендерсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>530476</id>
    <revision>
      <id>3685246</id>
      <parentid>3026263</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4190" sha1="dv6atdtg27t2cq74dl9gem2psit4y7s" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Үкімет басшысы
 | Қазақша есімі        = Артур Гендерсон
 | Шынайы есімі         = Arthur Henderson
 | Суреті               = 1910 Arthur Henderson.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Гендерсон, 1910 жыл
 | Титулы               = [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Оппозиция көшбасшысы]]
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1 қыркүйек 1931 
 | Басқаруын аяқтады    = 25 қазан 1932
 | Ізашары              = [[Стэнли Болдуин]]
 | Ізбасары             = Джордж Лэнсбери
 | Монарх               = [[V Джордж]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = [[Рамси Макдональд]]
 | Титулы_2             = [[Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]]
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 7 маусым 1929
 | Басқаруын аяқтады_2  = 24 тамыз 1931
 | Премьер_2            = Рамси Макдональд
 | Ізашары_2            = [[Остин Чемберлен]]
 | Ізбасары_2           = Руфус Айзекс
 | Титулы_3             = [[Ұлыбритания Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]]
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 23 қаңтар 1924
 | Басқаруын аяқтады_3  = 4 қараша 1924
 | Премьер_3            = Стэнли Болдуин
 | Ізашары_3            = Уильям Бриджмен
 | Ізбасары_3           = Уильям Джойнсон-Хикс
 | Туған күні         = 13.09.1863
 | Туған жері         = {{туғанжері|Глазго|Глазгода}}, [[Шотландия]], [[Британ империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.10.1935
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Британ империясы]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = [[Методизм]]
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Arthur Henderson
 | Марапаттары          =
}}
'''Артур Гендерсон''' ({{lang-en|Arthur Henderson}}; [[13 қыркүйек]] [[1863 жыл|1863]], [[Глазго]] – [[20 қазан]] [[1935 жыл|1935]], [[Лондон]]) — британдық саяси қайраткер, [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] жетекшілерінің бірі. 1903 жылы [[Парламент мүшесі (Ұлыбритания)|Парламентке сайланды]]. 1916–1917 жылдары үкімет мүшесі. 1924 жылы 1-лейбористік үкіметтің ішкі істер министрі. 1929–1931 2-лейбористік үкіметтің сыртқы министрі. 1932–1933 жылы Қарусыздану жөніндегі халықаралық конференцияның төрағасы болды. 1934 жылы [[Нобель бейбітшілік сыйлығы]]н алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания сыртқы істер министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания ішкі істер министрлері]]</text>
      <sha1>dv6atdtg27t2cq74dl9gem2psit4y7s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685248</id>
      <parentid>3685246</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="6cfun1bsclwpcfst6xj478nun1lql0z" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = Үкімет басшысы
 | Қазақша есімі        = Артур Гендерсон
 | Шынайы есімі         = Arthur Henderson
 | Суреті               = 1910 Arthur Henderson.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Гендерсон, 1910 жыл
 | Титулы               = [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Оппозиция көшбасшысы]]
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1 қыркүйек 1931 
 | Басқаруын аяқтады    = 25 қазан 1932
 | Ізашары              = [[Стэнли Болдуин]]
 | Ізбасары             = Джордж Лэнсбери
 | Монарх               = [[V Джордж]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = [[Рамси Макдональд]]
 | Титулы_2             = [[Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]]
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 7 маусым 1929
 | Басқаруын аяқтады_2  = 24 тамыз 1931
 | Премьер_2            = Рамси Макдональд
 | Ізашары_2            = [[Остин Чемберлен]]
 | Ізбасары_2           = Руфус Айзекс
 | Титулы_3             = [[Ұлыбритания Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]]
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 23 қаңтар 1924
 | Басқаруын аяқтады_3  = 4 қараша 1924
 | Премьер_3            = Стэнли Болдуин
 | Ізашары_3            = Уильям Бриджмен
 | Ізбасары_3           = Уильям Джойнсон-Хикс
 | Туған күні         = 13.09.1863
 | Туған жері         = {{туғанжері|Глазго|Глазгода}}, [[Шотландия]], [[Британ империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.10.1935
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Британ империясы]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = [[Методизм]]
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Arthur Henderson
 | Марапаттары          =
}}
'''Артур Гендерсон''' ({{lang-en|Arthur Henderson}}; [[13 қыркүйек]] [[1863 жыл|1863]], [[Глазго]] – [[20 қазан]] [[1935 жыл|1935]], [[Лондон]]) — британдық саяси қайраткер, [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] жетекшілерінің бірі. 1903 жылы [[Парламент мүшесі (Ұлыбритания)|Парламентке сайланды]]. 1916–1917 жылдары үкімет мүшесі. 1924 жылы 1-лейбористік үкіметтің ішкі істер министрі. 1929–1931 2-лейбористік үкіметтің сыртқы министрі. 1932–1933 жылы Қарусыздану жөніндегі халықаралық конференцияның төрағасы болды. 1934 жылы [[Нобель бейбітшілік сыйлығы]]н алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Гендерсон, Артур}}
[[Санат:Ұлыбритания сыртқы істер министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания ішкі істер министрлері]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]]</text>
      <sha1>6cfun1bsclwpcfst6xj478nun1lql0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Черен-Дондук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>532498</id>
    <revision>
      <id>3685153</id>
      <parentid>3346717</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1951" sha1="88rswgwir2th6mnpkyes24lv4ck4tlc" xml:space="preserve">'''Черен Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Церен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Еділ қалмақтары]]ның ханы (1724-32), [[Аюке хан]]ның кенже баласы. Әкесі қайтыс болғаннан кейін мұрагерлік жолмен [[Қалмақ хандығы]]н биледі. 1726 ж. қазақ хандары [[Әбілқайыр хан]] мен [[Сәмеке хан]] бастаған қазақ әскері қалмақтардың Черен Дондук быстаған әскерімен шайқас жүргізді . Черен Дондуктен кейін тақ мұрагері болып [[Дондук Омбо]] жарияланды. &lt;ref&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 

== Әдебиет ==

* ''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993.
* ''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
* ''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: ист.-этногр. очерки. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1985.
* ''Шовунов К. П.'' «Очерки военной истории калмыков (XVII—XIX вв.)».

== Тағы қараңыз ==
* [[Әбілқайыр мен Сәмеке хандардың Еділ қалмақтарына қарсы жорықтары]]

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1732 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>88rswgwir2th6mnpkyes24lv4ck4tlc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685154</id>
      <parentid>3685153</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2155" sha1="bgg6jzi8la9ck6n3x16q9h18i6ky08u" xml:space="preserve">'''Черен Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Церен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - Қалмақ хандығының екінші билеушіс, Аюке ханның кенже ұлы әрі мирасқоры. 1726 ж. қазақ хандары [[Әбілқайыр хан]] мен [[Сәмеке хан]] бастаған қазақ әскері қалмақтардың Черен Дондук быстаған әскерімен шайқас жүргізді . Черен Дондуктен кейін тақ мұрагері болып [[Дондук Омбо]] жарияланды. &lt;ref&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993.
*''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
*''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с.
*''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1732 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>bgg6jzi8la9ck6n3x16q9h18i6ky08u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685158</id>
      <parentid>3685154</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4119" sha1="1byianipt15d3661w1lbeh8w3rpy3rg" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1724
| Басқаруын аяқтады        = 1735
| Ізашары     = Аюке хан
| Ізбасары           = Дондук-Омбо
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1737
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Аюке хан
| Анасы              =
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Черен Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Церен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - Қалмақ хандығының екінші билеушіс, Аюке ханның кенже ұлы әрі мирасқоры. 

== Өмірбаяны ==
1726 ж. қазақ хандары [[Әбілқайыр хан]] мен [[Сәмеке хан]] бастаған қазақ әскері қалмақтардың Черен Дондук быстаған әскерімен шайқас жүргізді . Черен Дондуктен кейін тақ мұрагері болып [[Дондук Омбо]] жарияланды. &lt;ref&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993.
*''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
*''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с.
*''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1732 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>1byianipt15d3661w1lbeh8w3rpy3rg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685160</id>
      <parentid>3685158</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4127" sha1="dlu2zqs0jnvoler8n8rnv7iha7ecfyd" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1724
| Басқаруын аяқтады        = 1735
| Ізашары     = [[Аюке хан]]
| Ізбасары           = [[Дондук-Омбо]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1737
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Аюке хан
| Анасы              =
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Черен Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Церен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - Қалмақ хандығының екінші билеушіс, Аюке ханның кенже ұлы әрі мирасқоры. 

== Өмірбаяны ==
1726 ж. қазақ хандары [[Әбілқайыр хан]] мен [[Сәмеке хан]] бастаған қазақ әскері қалмақтардың Черен Дондук быстаған әскерімен шайқас жүргізді . Черен Дондуктен кейін тақ мұрагері болып [[Дондук Омбо]] жарияланды. &lt;ref&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993.
*''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
*''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с.
*''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1732 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>dlu2zqs0jnvoler8n8rnv7iha7ecfyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685165</id>
      <parentid>3685160</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4146" sha1="qgrxv17wbywzzn2sd9yc0uk0l5617px" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1724
| Басқаруын аяқтады        = 1735
| Ізашары     = [[Аюке хан]]
| Ізбасары           = [[Дондук-Омбо]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1737
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Аюке хан
| Анасы              = Дармабала
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Черен Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Церен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - Қалмақ хандығының екінші билеушіс, Аюке ханның кенже ұлы әрі мирасқоры. 

== Өмірбаяны ==
1726 ж. қазақ хандары [[Әбілқайыр хан]] мен [[Сәмеке хан]] бастаған қазақ әскері қалмақтардың Черен Дондук быстаған әскерімен шайқас жүргізді . Черен Дондуктен кейін тақ мұрагері болып [[Дондук Омбо]] жарияланды. &lt;ref&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993.
*''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
*''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с.
*''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1732 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>qgrxv17wbywzzn2sd9yc0uk0l5617px</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685175</id>
      <parentid>3685165</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4200" sha1="otj5rib2g2zxo9338o6qmj7pzjo4kbz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1724
| Басқаруын аяқтады        = 1735
| Ізашары     = [[Аюке хан]]
| Ізбасары           = [[Дондук-Омбо]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1737
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Аюке хан
| Анасы              = Дармабала
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Черен Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Церен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] екінші билеушісі, [[Аюке хан|Аюке ханның]] кенже ұлы әрі мирасқоры. 

== Өмірбаяны ==
1726 ж. қазақ хандары [[Әбілқайыр хан]] мен [[Сәмеке хан]] бастаған қазақ әскері қалмақтардың Черен Дондук быстаған әскерімен шайқас жүргізді . Черен Дондуктен кейін тақ мұрагері болып [[Дондук Омбо]] жарияланды. &lt;ref&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993.
*''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
*''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с.
*''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1732 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>otj5rib2g2zxo9338o6qmj7pzjo4kbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685277</id>
      <parentid>3685175</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3986" sha1="sonj9otmlctl12r388vfxv6urm2xn03" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1724
| Басқаруын аяқтады        = 1735
| Ізашары     = [[Аюке хан]]
| Ізбасары           = [[Дондук-Омбо]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1737
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Аюке хан
| Анасы              = Дармабала
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Черен Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Церен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] екінші билеушісі, [[Аюке хан|Аюке ханның]] кенже ұлы әрі мирасқоры. 

== Өмірбаяны ==
1726 ж. қазақ хандары [[Әбілқайыр хан]] мен [[Сәмеке хан]] бастаған қазақ әскері қалмақтардың Черен Дондук быстаған әскерімен шайқас жүргізді . Черен Дондуктен кейін тақ мұрагері болып [[Дондук Омбо]] жарияланды. 

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993.
*''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
*''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с.
*''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:1732 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>sonj9otmlctl12r388vfxv6urm2xn03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685281</id>
      <parentid>3685277</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3986" sha1="dey086vp6k7cppozjqubgl4df03hrqc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1724
| Басқаруын аяқтады        = 1735
| Ізашары     = [[Аюке хан]]
| Ізбасары           = [[Дондук-Омбо]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1737
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Аюке хан
| Анасы              = Дармабала
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Черен-Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Церен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] екінші билеушісі, [[Аюке хан|Аюке ханның]] кенже ұлы әрі мирасқоры. 

== Өмірбаяны ==
1726 ж. қазақ хандары [[Әбілқайыр хан]] мен [[Сәмеке хан]] бастаған қазақ әскері қалмақтардың Черен Дондук быстаған әскерімен шайқас жүргізді . Черен Дондуктен кейін тақ мұрагері болып [[Дондук Омбо]] жарияланды. 

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993.
*''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
*''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с.
*''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:1732 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>dey086vp6k7cppozjqubgl4df03hrqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685282</id>
      <parentid>3685281</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Unknown Alash [[Черен Дондук]] бетін [[Черен-Дондук]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3685281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3986" sha1="dey086vp6k7cppozjqubgl4df03hrqc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = қалмақ ханы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1724
| Басқаруын аяқтады        = 1735
| Ізашары     = [[Аюке хан]]
| Ізбасары           = [[Дондук-Омбо]]
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1737
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Аюке хан
| Анасы              = Дармабала
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Черен-Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Церен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] екінші билеушісі, [[Аюке хан|Аюке ханның]] кенже ұлы әрі мирасқоры. 

== Өмірбаяны ==
1726 ж. қазақ хандары [[Әбілқайыр хан]] мен [[Сәмеке хан]] бастаған қазақ әскері қалмақтардың Черен Дондук быстаған әскерімен шайқас жүргізді . Черен Дондуктен кейін тақ мұрагері болып [[Дондук Омбо]] жарияланды. 

== Әдебиет ==

*''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с.
*''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993.
*''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
*''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с.
*''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с.
*История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с.

[[Санат:Қалмақ хандары]]
[[Санат:1732 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>dey086vp6k7cppozjqubgl4df03hrqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джеймс Рамсей Макдональд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537846</id>
    <revision>
      <id>3685256</id>
      <parentid>3420306</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5654" sha1="g0t613urx2i40x8l5ww9c40mni9caxm" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                  = үкімет басшысы
| Қазақша есімі        = Джеймс Рамсей Макдональд
| Шынайы есімі         = {{lang-en|James Ramsay MacDonald}}
| Суреті               = Ramsay MacDonald ggbain.29588.jpg
| Сурет ені            = 
| Атауы                = 
| Титулы               = [[Ұлыбритания премьер-министрі]]
| Ту                   = Flag_of_the_United_Kingdom.svg
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = 5 маусым 1929
| Басқаруын аяқтады    = 7 маусым 1935
| Ізашары              = 
| Ізбасары             = Стэнли Болдуин
| Вице-президент       =  
| Титулы_2             = Ұлыбритания премьер-министрі
| Ту_2                 = Flag_of_the_United_Kingdom.svg
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 
| Басқара бастады_2    = 22 ақпан
| Басқаруын аяқтады_2  = 4 қараша 1924
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = Стэнли Болдуин
| Титулы_3             = Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі
| Ту_3                 = Flag_of_the_United_Kingdom.svg
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = 22 қаңтар
| Басқаруын аяқтады_3  = 3 қараша 1924
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = Джордж Натаниэл Керзон
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 = 
| Ту2_4                = 
| Реті_4               = 
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Туған күні         = 12.10.1866
| Туған жері         = [[Лоссимут]], [[Шотландия]]
| Қайтыс болған күні   = 9.11.1937
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Әкесі                =
| Анасы                =
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 
| Партиясы             = 
| Білімі               =
| Мамандығы            = 
| Қолтаңбасы           =  
| Сайты                = 
| Commons              = Ramsay MacDonald
| Марапаттары          =
}}
'''Джеймс Рамсей (Рамси) Макдональд''' ({{lang-en|James Ramsay MacDonald}}; [[12 қазан]] [[1866 жыл]], [[Лоссимут]], Шотландия&amp;nbsp;— [[9 қазан]] [[1937 жыл]])&amp;nbsp;— [[Ұлыбритания]]ның мемлекет және саяси қайраткері, [[Лейбористік партия]] басшыларының бірі. 1924,1929-1931 жылдары лейбористік үкіметтің [[премьер-министр]]і. 

1931 жылы ұлттық коалициялық деп аталатын үкіметі басқарып, Томаспен және Сноуденмен бірге [[Ұлттық-лейбористік партия]]ны құрды. Макдональд [[Дауэс жоспары]]ның қабылдануына жағдай жасады. Макдональд үкіметті 1929 жылы Совет үкіметімен дипломатиялық қатынасты қалпына келтірді. Макдональд консерваторлардың отарлау саясатын жалғастырып, [[Үндістан]]дағы, [[Иран]]дағы, [[Англия]]ның тағы басқа да отарларындағы ұлт-азаттық қозғалысын басып жаншыды.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:12 қазанда туғандар]]
[[Санат:Мориде туғандар]]
[[Санат:9 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Атлант мұхитында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания лейбористері]]
[[Санат:Ұлыбритания сыртқы істер министрлері]]
[[Санат:Фабиан қоғамы мүшелері]]
[[Санат:Қауымдар палатасы көшбасшылары]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1906-1910) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1910) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1910-1918) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1922-1923) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1923-1924) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1924-1929) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1929-1931) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1931-1935) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1935-1945) мүшелері]]
[[Санат:Кеңестің лорд-төрағалары]]</text>
      <sha1>g0t613urx2i40x8l5ww9c40mni9caxm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685305</id>
      <parentid>3685256</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5752" sha1="c7juxx6xh8kq3ai9oh0m2jyt0sc4bgk" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                  = үкімет басшысы
| Қазақша есімі        = Джеймс Рамсей Макдональд
| Шынайы есімі         = {{lang-en|James Ramsay MacDonald}}
| Суреті               = Ramsay MacDonald ggbain.29588.jpg
| Сурет ені            = 
| Атауы                = 
| Титулы               = [[Ұлыбритания премьер-министрі]]
| Ту                   = Flag of the United Kingdom.svg
| Ту2                  = Coat of arms of the United Kingdom (1901–1952).svg
| Басқара бастады      = 5 маусым 1929
| Басқаруын аяқтады    = 7 маусым 1935
| Ізашары              = 
| Ізбасары             = Стэнли Болдуин
| Вице-президент       =  
| Титулы_2             = 
| Ту_2                 = 
| Ту2_2                = 
| Басқара бастады_2    = 22 ақпан
| Басқаруын аяқтады_2  = 4 қараша 1924
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = Стэнли Болдуин
| Титулы_3             = [[Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]]
| Ту_3                 = Flag of the United Kingdom.svg
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = 22 қаңтар
| Басқаруын аяқтады_3  = 3 қараша 1924
| Премьер_3            = [[Стэнли Болдуин]]&lt;br&gt;''Өзі''
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = Джордж Натаниэл Керзон
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 = 
| Ту2_4                = 
| Реті_4               = 
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Туған күні         = 12.10.1866
| Туған жері         = [[Лоссимут]], [[Шотландия]], [[Британ империясы]]
| Қайтыс болған күні   = 9.11.1937
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Әкесі                =
| Анасы                =
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 
| Партиясы             = 
| Білімі               =
| Мамандығы            = 
| Қолтаңбасы           =  
| Сайты                = 
| Commons              = Ramsay MacDonald
| Марапаттары          =
}}
'''Джеймс Рамсей (Рамси) Макдональд''' ({{lang-en|James Ramsay MacDonald}}; [[12 қазан]] [[1866 жыл]], [[Лоссимут]], Шотландия&amp;nbsp;— [[9 қазан]] [[1937 жыл]])&amp;nbsp;— [[Ұлыбритания]]ның мемлекет және саяси қайраткері, [[Лейбористік партия]] басшыларының бірі. 1924,1929-1931 жылдары лейбористік үкіметтің [[премьер-министр]]і. 

1931 жылы ұлттық коалициялық деп аталатын үкіметі басқарып, Томаспен және Сноуденмен бірге [[Ұлттық-лейбористік партия]]ны құрды. Макдональд [[Дауэс жоспары]]ның қабылдануына жағдай жасады. Макдональд үкіметті 1929 жылы Совет үкіметімен дипломатиялық қатынасты қалпына келтірді. Макдональд консерваторлардың отарлау саясатын жалғастырып, [[Үндістан]]дағы, [[Иран]]дағы, [[Англия]]ның тағы басқа да отарларындағы ұлт-азаттық қозғалысын басып жаншыды.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:12 қазанда туғандар]]
[[Санат:Мориде туғандар]]
[[Санат:9 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Атлант мұхитында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания лейбористері]]
[[Санат:Ұлыбритания сыртқы істер министрлері]]
[[Санат:Фабиан қоғамы мүшелері]]
[[Санат:Қауымдар палатасы көшбасшылары]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1906-1910) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1910) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1910-1918) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1922-1923) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1923-1924) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1924-1929) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1929-1931) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1931-1935) мүшелері]]
[[Санат:Біріккен корольдік парламентінің (1935-1945) мүшелері]]
[[Санат:Кеңестің лорд-төрағалары]]</text>
      <sha1>c7juxx6xh8kq3ai9oh0m2jyt0sc4bgk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685307</id>
      <parentid>3685305</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4928" sha1="qht9nkkxz1yhbzf6e9by5mtlh4bspif" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                  = үкімет басшысы
| Қазақша есімі        = Джеймс Рамсей Макдональд
| Шынайы есімі         = {{lang-en|James Ramsay MacDonald}}
| Суреті               = Ramsay MacDonald ggbain.29588.jpg
| Сурет ені            = 
| Атауы                = 
| Титулы               = [[Ұлыбритания премьер-министрі]]
| Ту                   = Flag of the United Kingdom.svg
| Ту2                  = Coat of arms of the United Kingdom (1901–1952).svg
| Басқара бастады      = 5 маусым 1929
| Басқаруын аяқтады    = 7 маусым 1935
| Ізашары              = 
| Ізбасары             = Стэнли Болдуин
| Вице-президент       =  
| Титулы_2             = 
| Ту_2                 = 
| Ту2_2                = 
| Басқара бастады_2    = 22 ақпан
| Басқаруын аяқтады_2  = 4 қараша 1924
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = Стэнли Болдуин
| Титулы_3             = [[Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]]
| Ту_3                 = Flag of the United Kingdom.svg
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = 22 қаңтар
| Басқаруын аяқтады_3  = 3 қараша 1924
| Премьер_3            = [[Стэнли Болдуин]]&lt;br&gt;''Өзі''
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = Джордж Натаниэл Керзон
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 = 
| Ту2_4                = 
| Реті_4               = 
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Туған күні         = 12.10.1866
| Туған жері         = [[Лоссимут]], [[Шотландия]], [[Британ империясы]]
| Қайтыс болған күні   = 9.11.1937
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Әкесі                =
| Анасы                =
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 
| Партиясы             = 
| Білімі               =
| Мамандығы            = 
| Қолтаңбасы           =  
| Сайты                = 
| Commons              = Ramsay MacDonald
| Марапаттары          =
}}
'''Джеймс Рамсей (Рамси) Макдональд''' ({{lang-en|James Ramsay MacDonald}}; [[12 қазан]] [[1866 жыл]], [[Лоссимут]], Шотландия&amp;nbsp;— [[9 қазан]] [[1937 жыл]])&amp;nbsp;— [[Ұлыбритания]]ның мемлекет және саяси қайраткері, [[Лейбористік партия]] басшыларының бірі. 1924,1929-1931 жылдары лейбористік үкіметтің [[премьер-министр]]і. 

1931 жылы ұлттық коалициялық деп аталатын үкіметі басқарып, Томаспен және Сноуденмен бірге [[Ұлттық-лейбористік партия]]ны құрды. Макдональд [[Дауэс жоспары]]ның қабылдануына жағдай жасады. Макдональд үкіметті 1929 жылы Совет үкіметімен дипломатиялық қатынасты қалпына келтірді. Макдональд консерваторлардың отарлау саясатын жалғастырып, [[Үндістан]]дағы, [[Иран]]дағы, [[Англия]]ның тағы басқа да отарларындағы ұлт-азаттық қозғалысын басып жаншыды.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Макдональд, Рамсей}}
[[Санат:12 қазанда туғандар]]
[[Санат:Мориде туғандар]]
[[Санат:9 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Атлант мұхитында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания лейбористері]]
[[Санат:Ұлыбритания сыртқы істер министрлері]]
[[Санат:Фабиан қоғамы мүшелері]]
[[Санат:Қауымдар палатасы көшбасшылары]]
[[Санат:Кеңестің лорд-төрағалары]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]]</text>
      <sha1>qht9nkkxz1yhbzf6e9by5mtlh4bspif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Sfn-мәтін</title>
    <ns>10</ns>
    <id>543186</id>
    <revision>
      <id>3685055</id>
      <parentid>3547287</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Үлгілер:Үлгілер үшін]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3685055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="024ypshcd1gmqxo030xoa5o4vbrelde" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Footnotes|harvnb|template=sfn-мәтін}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}

[[Санат:Үлгілер:Үлгілер үшін]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>024ypshcd1gmqxo030xoa5o4vbrelde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Диалект</title>
    <ns>0</ns>
    <id>549598</id>
    <revision>
      <id>3685012</id>
      <parentid>3319829</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3411" sha1="fx90dl3eos1j1bhm6me7acxmvs2y6zi" xml:space="preserve">'''Сөйленіс сөздер''' – тілде жалпы халықтық сипат алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығын айтамыз. Мысалы, сіріңке-кеуірт, күкірт,шырпы, ши, оттық, шақпақ; шылапшын-леген,жам, кірлен, шылаушын,тас. Жергілікті диалектілердің шағын аймағын қамтитын бөлігі '''говор''' деп аталады. Мәселен, Қазақстан жағдайында диалект екі-үш облыс көлеміндей жерді қамтыса, говор бір облыс немесе екі-үш аудан көлеміндей жерді қамтиды. Мысалы, қазақ тілінде Шығыс говоры, Батыс говоры деген ұғым бар.&lt;ref&gt;Бектұров Ш.К. Қазақ тілі: лексика, фонетика, морфология, синтаксис: Оқуға түсуші талапкерлерге, студенттерге және оқытушы мұғалімдерге арналған..-Алматы: Атамұра, 2006.-336 бет.&lt;/ref&gt; Оның қанша аймаққа таралуы говорлардың қалыптасу тарихына, ондағы нақты жағдайларға байланысты. Негізгі тілдік белгілері бірыңғай говорлар ғана диалект ұғымын тудырады. Бір диалектінің ішіне оның басқа диалектілерден айырмасын көрсететін негізгі ерекшеліктерін және өздеріне ғана тән неғұрлым ұсақ ерекшеліктерін сақтай отырып, бірнеше говор енуі мүмкін. Жергілікті ерекшеліктердің таралу шегіне қарай кейбір тілдерде говорлар подговорға бөлінеді.

Диалект – аумақтық немесе әлеуметтік бірлестіктегі ұжымның қатынас құралы болып табылатын тілдің бір түрі. Аумақтық диалект – бұл тілдің аумақтық шектелген және әдеби тілмен қатар қолданылатын түрі; тек ауызша формада ғана өмір сүреді және қатаң нормалары жоқ, стильдік тарамдарға бөлінбейтін тіл. Әлеуметтік диалект – бұл әлеуметтік немесе кәсіби бірлескен ұжымның қарым-қатынас құралы; негізінен лексика, семантикалық, фразеологиялық тұрғыдан ерекшеленеді, алайда фонетикалық және құрылысы бойынша әдеби тілден онша алыс кетпейді.&lt;ref&gt;Әлеуметтік лингвистика сөздігі / Абасилов А. – Алматы, 2016.-168 бет.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Диалект]]
[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Лексикология]]</text>
      <sha1>fx90dl3eos1j1bhm6me7acxmvs2y6zi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685013</id>
      <parentid>3685012</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56298-60</username>
        <id>187411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3415" sha1="lzuv1thtn3qtjjy7ntu88c6f8i7qove" xml:space="preserve">'''Диалект сөздер''' – тілде жалпы халықтық сипат алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығын айтамыз. Мысалы, сіріңке-кеуірт, күкірт,шырпы, ши, оттық, шақпақ; шылапшын-леген,жам, кірлен, шылаушын,тас. Жергілікті диалектілердің шағын аймағын қамтитын бөлігі '''Сөйленіс''' деп аталады. Мәселен, Қазақстан жағдайында диалект екі-үш облыс көлеміндей жерді қамтыса, говор бір облыс немесе екі-үш аудан көлеміндей жерді қамтиды. Мысалы, қазақ тілінде Шығыс говоры, Батыс говоры деген ұғым бар.&lt;ref&gt;Бектұров Ш.К. Қазақ тілі: лексика, фонетика, морфология, синтаксис: Оқуға түсуші талапкерлерге, студенттерге және оқытушы мұғалімдерге арналған..-Алматы: Атамұра, 2006.-336 бет.&lt;/ref&gt; Оның қанша аймаққа таралуы говорлардың қалыптасу тарихына, ондағы нақты жағдайларға байланысты. Негізгі тілдік белгілері бірыңғай говорлар ғана диалект ұғымын тудырады. Бір диалектінің ішіне оның басқа диалектілерден айырмасын көрсететін негізгі ерекшеліктерін және өздеріне ғана тән неғұрлым ұсақ ерекшеліктерін сақтай отырып, бірнеше говор енуі мүмкін. Жергілікті ерекшеліктердің таралу шегіне қарай кейбір тілдерде говорлар подговорға бөлінеді.

Диалект – аумақтық немесе әлеуметтік бірлестіктегі ұжымның қатынас құралы болып табылатын тілдің бір түрі. Аумақтық диалект – бұл тілдің аумақтық шектелген және әдеби тілмен қатар қолданылатын түрі; тек ауызша формада ғана өмір сүреді және қатаң нормалары жоқ, стильдік тарамдарға бөлінбейтін тіл. Әлеуметтік диалект – бұл әлеуметтік немесе кәсіби бірлескен ұжымның қарым-қатынас құралы; негізінен лексика, семантикалық, фразеологиялық тұрғыдан ерекшеленеді, алайда фонетикалық және құрылысы бойынша әдеби тілден онша алыс кетпейді.&lt;ref&gt;Әлеуметтік лингвистика сөздігі / Абасилов А. – Алматы, 2016.-168 бет.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Диалект]]
[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Лексикология]]</text>
      <sha1>lzuv1thtn3qtjjy7ntu88c6f8i7qove</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685044</id>
      <parentid>3685013</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56298-60|~2026-56298-60]] ([[User talk:~2026-56298-60|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3309896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3409" sha1="ep14ys7c8av1ga3dw42ksv82rxj30mt" xml:space="preserve">'''Диалект сөздер''' – тілде жалпы халықтық сипат алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығын айтамыз. Мысалы, сіріңке-кеуірт, күкірт,шырпы, ши, оттық, шақпақ; шылапшын-леген,жам, кірлен, шылаушын,тас. Жергілікті диалектілердің шағын аймағын қамтитын бөлігі '''говор''' деп аталады. Мәселен, Қазақстан жағдайында диалект екі-үш облыс көлеміндей жерді қамтыса, говор бір облыс немесе екі-үш аудан көлеміндей жерді қамтиды. Мысалы, қазақ тілінде Шығыс говоры, Батыс говоры деген ұғым бар.&lt;ref&gt;Бектұров Ш.К. Қазақ тілі: лексика, фонетика, морфология, синтаксис: Оқуға түсуші талапкерлерге, студенттерге және оқытушы мұғалімдерге арналған..-Алматы: Атамұра, 2006.-336 бет.&lt;/ref&gt; Оның қанша аймаққа таралуы говорлардың қалыптасу тарихына, ондағы нақты жағдайларға байланысты. Негізгі тілдік белгілері бірыңғай говорлар ғана диалект ұғымын тудырады. Бір диалектінің ішіне оның басқа диалектілерден айырмасын көрсететін негізгі ерекшеліктерін және өздеріне ғана тән неғұрлым ұсақ ерекшеліктерін сақтай отырып, бірнеше говор енуі мүмкін. Жергілікті ерекшеліктердің таралу шегіне қарай кейбір тілдерде говорлар подговорға бөлінеді.

Диалект – аумақтық немесе әлеуметтік бірлестіктегі ұжымның қатынас құралы болып табылатын тілдің бір түрі. Аумақтық диалект – бұл тілдің аумақтық шектелген және әдеби тілмен қатар қолданылатын түрі; тек ауызша формада ғана өмір сүреді және қатаң нормалары жоқ, стильдік тарамдарға бөлінбейтін тіл. Әлеуметтік диалект – бұл әлеуметтік немесе кәсіби бірлескен ұжымның қарым-қатынас құралы; негізінен лексика, семантикалық, фразеологиялық тұрғыдан ерекшеленеді, алайда фонетикалық және құрылысы бойынша әдеби тілден онша алыс кетпейді.&lt;ref&gt;Әлеуметтік лингвистика сөздігі / Абасилов А. – Алматы, 2016.-168 бет.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Диалект]]
[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Лексикология]]</text>
      <sha1>ep14ys7c8av1ga3dw42ksv82rxj30mt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685045</id>
      <parentid>3685044</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3410" sha1="9iar42gp5bb80qdnpn6d797vy317ff8" xml:space="preserve">'''Диалект сөздер''' – тілде жалпы халықтық сипат алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығын айтамыз. Мысалы, сіріңке-кеуірт, күкірт,шырпы, ши, оттық, шақпақ; шылапшын-леген,жам, кірлен, шылаушын,тас. Жергілікті диалектілердің шағын аймағын қамтитын бөлігі '''говор''' деп аталады. Мәселен, Қазақстан жағдайында диалект екі-үш облыс көлеміндей жерді қамтыса, говор бір облыс немесе екі-үш аудан көлеміндей жерді қамтиды. Мысалы, қазақ тілінде Шығыс говоры, Батыс говоры деген ұғым бар.&lt;ref&gt;Бектұров Ш.К. Қазақ тілі: лексика, фонетика, морфология, синтаксис: Оқуға түсуші талапкерлерге, студенттерге және оқытушы мұғалімдерге арналған..-Алматы: Атамұра, 2006.-336 бет.&lt;/ref&gt; Оның қанша аймаққа таралуы говорлардың қалыптасу тарихына, ондағы нақты жағдайларға байланысты. Негізгі тілдік белгілері бірыңғай говорлар ғана диалект ұғымын тудырады. Бір диалектінің ішіне оның басқа диалектілерден айырмасын көрсететін негізгі ерекшеліктерін және өздеріне ғана тән неғұрлым ұсақ ерекшеліктерін сақтай отырып, бірнеше говор енуі мүмкін. Жергілікті ерекшеліктердің таралу шегіне қарай кейбір тілдерде говорлар подговорға бөлінеді.

Диалект – аумақтық немесе әлеуметтік бірлестіктегі ұжымның қатынас құралы болып табылатын тілдің бір түрі. Аумақтық диалект – бұл тілдің аумақтық шектелген және әдеби тілмен қатар қолданылатын түрі; тек ауызша формада ғана өмір сүреді және қатаң нормалары жоқ, стильдік тарамдарға бөлінбейтін тіл. Әлеуметтік диалект – бұл әлеуметтік немесе кәсіби бірлескен ұжымның қарым-қатынас құралы; негізінен лексика, семантикалық, фразеологиялық тұрғыдан ерекшеленеді, алайда фонетикалық және құрылысы бойынша әдеби тілден онша алыс кетпейді.&lt;ref&gt;Әлеуметтік лингвистика сөздігі / Абасилов А. – Алматы, 2016.-168 бет.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Диалект]]
[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Лексикология]]</text>
      <sha1>9iar42gp5bb80qdnpn6d797vy317ff8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Науқасты объективті тексеру әдісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550381</id>
    <revision>
      <id>3685172</id>
      <parentid>2372510</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18481" sha1="mzas4whuy0lh6bquabdtlc2abnsfd6o" xml:space="preserve">'''Науқасты объективті тексеру әдісі''' — [[Науқасты тексеру әдістері|науқасты клиникалық тексеру әдістерінің]] бірі. Науқасты объективті тексеру нәтижесінде алынған симптомдар диагнозды дұрыс қоюға өте маңызды.
Объективті әдіс: қарау, сипап–сезу ([[пальпация]]), соққылау ([[Перкуссия (медицина)|перкуссия]]), тыңдаудан ([[аускультация]]) тұрады.

== Қарау ==
Қарау кезінде науқастың жалпы көрінісін  және жағдайын байқаймыз.  Науқастың жалпы жағдайын қанағаттанарлық, орташа ауырлықта, ауыр және өте ауыр болып бөлінеді. Алдымен науқастың төсектегі қалпын, сыртқы жабындылардың түсін (терісі, шырышты қабаттары), дененің жеке бөліктерін қарайды (бет, бас, мойын,  дене, аяқ – қол).
Науқастың төсектегі қалпы. Науқастың төсектегі қалпы ''активті, пассивті'' және ''мәжбүрлік'' болып бөлінеді. ''Активті'' дегеніміз ол отырып, тұрып, өзіне –  өзі қарай алатын науқастарды айтамыз. ''Пассивті'' дегеніміз ол науқас өте әлсіз, күйзелген, ес түссіз жатқан, әдетте  төсекте жатып, өзгенің көмегінсіз дене қалпын өзгерте алмайды. Кей ауруларда науқас өзін бір қалыпта ғана  жақсы сезінеді  оны мәжбүрлі қалып деп айтамыз. Мысалы, жүрек ауруларында ентікпе әсерінен көбіне  отырғанды қалайды. ''Мәжбүрлі'' қалып науқастың жағдайын жеңілдетеді, бірақ  аурудан жазылуға көмектеспейді. Мысалы, өкпенің жарылған абсцессінде науқас «ауырған» жағында жатады, бұл қақырықтың шығуын ауырлатады және инфекцияның одан ары таралуына жағдай туғызады.

;Сана–сезімнің жағдайы  
Сана – сезімнің  бірнеше жағдайын ажыратады:
* анық ес;
* ступор – науқас сыртқы ортада нашар хабардар болады, сұрақтарға нашар немесе кешігіп жауап береді.
* сопор (субкома) –  ұйқы жағдайы. Егер науқасты осы жағдайдан қатты дауыспен  оятса, онда ол сұраққа жауап береді ле, қайта терең ұйқыға кетеді.
* кома – сана–сезімнің толық болмауы. Ол бас миының орталықтарының зақымдануымен байланысты. Комада бұлшық еттердің босаңсуы, сезімталдықтың және рефлекстердің болмауы, кез келген тітіркендіргіштерге (жарықтық, ауырлық, дауыстық) жауап бермейді. Кома қант диабетінде, миға қан кеткенде, улануда, бауырдың ауыр зақымдануында, бүйрек жетімсіздігінде болуы мүмкін.
 
Кейбір ауруларда орталық жүйке жүйесінің қозуынан сана– сезімнің зақымдануы болады. Оларға [[сандырақтау]], [[галлюцинация]] (есту және көру) жатады.

;Науқастың бетінің көрінісі
Науқастың беті ағзада болып жатқан өзгерістерді айқындайды. Ол қорқуды, сағынуды, уайымдауды көрсете алады. Қызба кезінде науқастың беті қызарады. 
Беттің ісініп, бозаруы және  көздің қабағының түсуі бүйрек ауруларымен ауыратын науқастарда болады. Алкогольды ішімдіктермен, наркотиктермен уланғанда, уремияда көз қарашығының тарылуы, атропинмен уланғанда кеңеюі болады. Бауырдың зақымдануында склераның  сарғаюы байқалады.

;Жалпы дене бітімі
Адам затының үш типті конституциясы болады:
* нормостеник типі –  дене бітімінің пропорционалды, бұлшық еттері тығыз, көкірек  клеткаының конус тәрізді болуымен сипатталады. Колының, аяғының, мойынның ұзындығы денесінің өлшеміне сай. Қабырға бұрышы тік. 
* астеник типі –  мойыны ұзын және жіңішке, иықтары тар, жауырыны көкірек қуысынан қалаңқы, бұлшық еті әлсіз, терісі жұқа және бозғылт, диафрагма төмен, зат алмасуы күшейген болады.
* гиперстеник типі –   көлденең өлшемдері, бұлшық еттері, тері асты май қабаты  күштірек дамыған. Кеуде қуысы қысқа әрі кең, қабырғаларың бағыты горизонтальды бағытталған, иықтары кең және түзу, аяқ –  қолдары қысқа, басы үлкен, диафрагма жоғары орналасқан, заталмасудың төмендегені тән.

;Тері және шырышты қабатты қарау
Теріні қарау терінің пигментациясын, құрғақтануын, тыртықтануын, қан құюлыларды  және т. б. анықтайды. Терінің түсінің өзгеруі терінің қалыңдығына және тері қан тамырларына байланысты. Тері түсінің өзгеруі онда пигменттердің жиналуынан болады.
* Бозғылт –   уақытша және тұрақты болуы мүмкін. Тұрақты бозғылт болу жедел және созылмалы қан кетуден кейін немесе анемия кезінде болуы мүмкін. Уақытша бозғылт болу тері тамырларының спазымында, қорықанда, жаурағанда, қалтырағанда пайда болады. 
* Терінің қалыпты емес қызаруы –  терінің майда қан тамырларының кеңеюінен және толуынан пайда болады. Қызыл түсті тері кейбір ауруларда байқалады, ол қанда эритроцит пен гемоглобиннің көп мөлшерде көбеюі әсеріне (полицитемия) . 
* Цианоз –   терінің көкшілтім болуы. Ол қанда көмірқышқылдың көп мөлшерде болуына байланысты. Цианоз ''жергілікті'' және ''жалпы цианоз'' болып бөлінеді. 
Жалпы цианоз жүрек және өкпе жетімсіздігінде дамиды. Ол кейбір туа пайда болған жүрек ақауларында, улармен уланғанда (беролет тұзы, анилин, нитробензол) кездеседі. 
Бет және аяқ–қолдың цианозы өкпенің капилярларының өлуімен жүретін өкпе ауруларында кездеседі (пневмосклероз, өкпе эмфиземасы) .
''Жергілікті цианоз'' дененің жеке бөліктерінде тамырлардың қысылуынан немесе бітелуінен дамуы мүмкін. Көбінесе тромбофлебит әсерінен дамиды.
* Сарғыштық –   өт пигменттердің теріде және шырышты қабаттарда жиналу әсерінен дамиды. Сарғыштық  әрдайым склераның және қатты таңдайдың сарғаюымен жүреді, сол себептен оны басқа сарғаюлардан оңай ажыратуға болады (күнге күю, актихинді қолдану). Сарғаюдың түсі ашық сарыдан ашық жасылға дейін өзгеруі мүмкін. Сарғаюдың әлсіз деңгейін субиктерикалық деп айтады. 
Терінің сарғаюы өт пигменттерінің көп мөлшерде болуына байланысты. Ол бауырдан ішекке қарай өт жолынан өттің ағуы бұзылған жағдайда дамиды. Өттің ағуы өт тасымен өт жолы бекітілгенде, ісікте, қабынуда, спайкаларда дамиды. Мұндай сарғаюдың түрін бауыр астылық (механикалық) деп айтады. 
Бауыр ауруларында (гепатит) пигменттердің көбеюі болуы мүмкін. Бұл кезде бауыр жасушалары билирубин алмасуына қатыса алмай, қанда көп мөлшерде жинала бастайды. Сарғаюдың бұл түрін  бауырлық деп айтады.
Бауыр астылық (гемолитикалық) сарғыштық ағзада эритроциттердің көп бұзылуынан (гемолиз), яғни босаған гемоглобиндерден билирубиннің түзілу әсерінен дамиды  Мұндай сарғыштық эритроциттердің туа және жүре пайда болған тұрақсыздығында, малярияда, сонымен қатар әртүрлі улармен уланғанда дамиды.
Пигментацияның күшеюі тері түсінің өзгеруіне әсер етеді. Ол жергілікті және жалпы болып бөлінеді. Кейбір жағдайларда теріде шектелген пигментациялар байқалады (сепкілдер, туа  пайда болған дақтар) 
* Альбинизм дегеніміз пигментацияның толық немесе бөлікті болмауы, ал витилиго дегеніміз  терінің жеке бөліктерінде пигментацияның болмауы.
* Тері бөртпелері. Бөртпелер терілік және жедел инфекциялық ауруларда кездеседі. Аллергиялық ауруларда крапивница сияқты бөрпелер шығады және қышынумен жүреді . Тамырлардың кеңеюінен теріде шектелген қызыл бөліктер орын алады, олар үлкен қызылт түстес эритемалар. 
* Тері ылғалдылығы - терлеуге байланысты. Жоғарғы тершеңдік ревматизм, туберкулез, диффузды токсикалық  жемсауда болады, ал терінің құрғауы микседемада, қан немесе қантсыз диабетте, іш өтуде, жалпы әлсіреуде кездеседі.
* Тері тургоры (серпімділігі) яғни тері эластикасы теріде жасуша ішілік сұйықтықтың, қан, лимфа деңгейіне және тері асты май қабатына байланысты. Тургордың төмендеуі ағзаның сусыздануында және ісіктерде кездеседі.
* Қан құйылулар.
Қан құйылулар жарақаттарда, тері және инфекциялық ауруларда және т. б. болады.  Қан құйылулар сепсисте, анемияда, геморрагиялық  диатездерде кездеседі. Олар теріде әртүрлі формада болады.

;Шаш және тырнақты қарау
Шаштың дененің шаштан таза жерде көп өсуі  эндокринді бұзылыстың болуымен сипатталады. Шаштың түсуі гипотериозға , ал уыстап түсуі сифилиске тән. Шаш тері  ауруларыпда яғни фавуста, себореяда түседі. Тырнақтың сынғыштығы және қатпарлануы витаминді алмасудың бұзылысынды және жүйке жүйесінің ауруларында кездеседі.

;Мүшелеп  қарау
* ''Басты қарау''. Бастың  қатты үлкеюі  мида судың жиналуында, микроцефалияда байқалады. Туа пайда болған сифилисте –  бас сүйектің спецификалық  орналасуы және жүректің аортальды ақауында бастың пульсациясы болады. Көзді қарау  бірқатар симптомдарды анықтауға көмектеседі. Мысалы, диффузды токсикалық жемсауда, ботулизмде (қылилық), жүйке жүйесінің ауруларында ( көз қарашығының бір деңгейде болмауы, птоз және т. б.) көздің патологиялық өзгерістері кездеседі .
* ''Ауыз қуысын қарау''. Ауыз қуысын қарау (аран, тіл, тістер, шырышты қабық) асқазан ауруларын, анемия, эпилепсияны және т. б. ауруларды анықтауда диагностикалық маңызы зор. 
Құлақ қалқандарын қарап, сыртқы дыбыс жолдарын мұқият қарайды. Бастың шашты бөліктерінде шаштың жалпы көрінісіне, шаштың түскен бөліктеріне (микроспория), тері зақымдануларына, педикулездардың болуына немесе болмауына көңіл аударады.
* ''Мойынды қарау.'' Ұйқы артериясының пульсациясына (жүрек ақауы, тиреотоксикоз), қалқанша безге,  лимфа түйіндерге көңіл аударады.
* ''Сүйек–бұлшык ет жүйесін қарау.'' Бұлшық еттер (атрофия, гипертрофия), буындар (деформация, қимылдау дәрежесі), тамырлар (веналардың варикозды кеңеюі), тырнақтар ( сынғыштақ, формаларына) жағдайын бағалау қажет. Бұлшық еттің дамуын науқастың жұмысымен немесе спортпен айналысуымен сипатталады. Жергілікті бұлшық ет атрофиясын (көбінесе аяқтарда) келесе сау мүшемен салыстыра отырып диагностика жүргізеді. Бұлшық еттің күшін және қызметінің бұзылуын  анықтау өте маңызды, себебі олар жүктілік кезінде,  бүйрек (эклампсия), бауыр (бауыр жетіспеушілігі), орталық жүйке жүйесінің зақымдануы (менингит), холерада және т. б.  ауруларда байқалады.
Акромегалияда перифериялық сүйектердің қатты өсуі, ал рахитта сүйектердің өзгеруі, тауық көкірегі, қабырғалардың шеміршекке өту  кезінде жуандауы, аяқтарының қисаюы байқалады.

;Кеуде сарайын  қарау.
Кеуде сарайына  (конус тәрізді, эмфизематозды және т. б.), жүрек ұшы соққысына баға береді. 

;Алдыңғы құрсақ қуысын қарау.
Іштің формасын, өлшемін және тыныс алуда қатысуын бағалайды.

;Лимфа түйіндерін қарау.
Қалыпты жағдайда лимфа түйіндері қолға сезілмейді және көрінбейді. Аурудың түріне қарай олардың көлемі бұршақтан алмаға дейін үлкеюі мүмкін.
Лимфа түйіндерін қарағанда олардың ауырсынуына, жылжығыштығына, консистенциясына, терімен жалғасуына көңіл аудару керек. Көбінесе жақ асты, мойын, бұғана үсті, қолтық асты және шап түйіндері үлкееді.&lt;ref&gt;Айтбембет Б.Н. Ішкі ағза ауруларының пропедевтикасы.Алматы&quot;Кітап&quot;баспасы.2005.568бет.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Медициналық диагностика]]</text>
      <sha1>mzas4whuy0lh6bquabdtlc2abnsfd6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551510</id>
    <revision>
      <id>3685338</id>
      <parentid>3400492</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алма Досова</username>
        <id>187333</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Қате жазылған сөздер мен байланыспайтын сөйлемдерді өзгерттім</comment>
      <origin>3685338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10482" sha1="329ggs3zmh1jz14vc5n8hb75fzt8xqa" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| суреті             = Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы (3).jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = Қазақстан    
 |lat_dir = |lat_deg =  53|lat_min = 12|lat_sec =48  
 |lon_dir = |lon_deg =  63|lon_min = 38|lon_sec =05  
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = 
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = мәдениет мекемесі
| сәулет стилі       = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = Қостанай облысы 
| мекен жайы         = Алтынсарин көшесі, 115
| қала               = Қостанай қаласы
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы уақыты    =   
| құрылысы аяқталды  = 1915 ж.
| ашылған уақыты     = 1995 ж.
| жөнделген уақыты   =   
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           =    
| төбесі             =  
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             =  
| диаметрі           =  
| басқа да өлшемдері =   
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    =  
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         =  
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             =  
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' – [[Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.&lt;br&gt;

Мұражай барлық мемлекеттік және қоғамдық мұражайлар үшін әдістемелік орталық, мәдени және ғылыми-зерттеу мекемесі болып табылады. Қазіргі мұражай қорының жинағында 110 мыңнан астам мұражай заты бар, оның ішінде шамамен 65 мың негізгі қордың заты. Жыл сайын 100 мыңға жуық адам (2008 жылы – 141277 адам) Меңдіқара ауданы Боровской кентіндегі және Жітіқара қаласындағы филиалдарға, Жітіқара ауданы Тоқтарово кентіндегі секторға барады.

== Орналасқан жері ==
[[Қостанай]] қаласы, Алтынсарин көшесі, 115.

== Тарихы ==
Мұражай [[1915 жыл|1915]] жылы құрылған және еліміздегі ең көне мұражайлардың бірі. Мұражай ашылғаннан кейін он жылдан соң, оның қоры [[1917 жыл|1917]] жылғы революцияға арналған және Қостанай аумағындағы азаматтық соғыспен байланысты құжаттармен, экспонаттармен толыға түсті. Бұдан әрі қор этнографиялық жинақтардың өсуіне байланысты кеңейді. XX ғасырдың 40-жылдары мұражай экспозициясы палеонтологиялық, археологиялық және минералогиялық бөліктерден тұрды.&lt;br&gt;
[[1937 жыл|1937]] жылы мұражай XIX ғасырда салынған ғимаратта орналасты, онда [[1995 жыл|1995]] жылға дейін орналасты. 1995 жылы мұражай басқа ғимаратқа көшті.&lt;br&gt;
Қазіргі кезде мұражайда 110 мыңнан астам мұрағаттық құжаттарды сақтау бірлігі бар, олардың көпшілігі – тұрақты экспозициялар.&lt;br&gt;
Ерекше маңызды және қызығушылықты археологиялық жинақ (Қостанай облысы археологиялық нысандарға бай), дәстүрлі қазақ қолданбалы өнер жинағы (әсіресе зергерлік бұйымдар) және көркемөнер экспозициясы (кескіндеме, мүсін, графика, нумизматика, геральдика және филателия) тудырады.&lt;br&gt;
Мұражай аймақтың ежелгі тарихына, оның табиғи ресурстарына, аймақтың жаңа және қазіргі тарихына, Қостанай қаласының тарихы мен мәдениетіне, Ұлы Отан соғысы жылдарына, атақты жерлестерге және тағы басқаларға арналған он көрме залын қамтиды.&lt;ref&gt;Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9&lt;/ref&gt;

== Мұражай құрылымы ==
Мұражайдың барлық жұмысы негізделетін ең маңызды бөлімдердің  бірі қорды есепке алу және сақтау бөлімі болып табылады;
* мұражай жиынтығын таныстыру, жаңа экспозициялар мен уақытша көрмелерді құру  сияқты негізгі жұмыстар маңызды үш экспозициялық бөлімге: тарихи-экспозициялық,  табиғат секторы, кескіндеме және графика бөліміне  жүктеледі;
* мұражайдың мәдени-ағарту қызметі қазіргі заманғы жағдайда аса маңызды, сондықтан мұражай құрылымындағы ерекше мәнге ие болатын бөлім  ғылыми-ағарту және экскурсиялық-көпшілік жұмыстар бөлімі болып табылады; 
* мұражай қайтадан құрылған мұражайларға ерекше көңіл бөле отырып, облыстағы мемлекеттік және қоғамдық мұражайларға кеңестік-ұсыныстар және тәжірибелік көмек көрсетеді. Осы жұмыстың үйлестірушісі ғылыми-әдістемелік жұмыстар бөлімі. 

Мұражай құрылымына сонымен бірге Меңдіқара ауданының Боровской ауылындағы және Тоқтаров ауылындағы секторымен Жітіқара қаласындағы бөлімшелері кіреді. 

Мұражай қызметінде фотозертхана ерекше рөл атқарады. Мұражай жиынтығын цифрлық жүйеге ауыстыру, бірегей ескі құжаттарды қалпына келтіру, фотосуреттерді көрмеге қоюға дайындау, табиғат нысандарын, облыс тіршілігіндегі жағдайларды, Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының және мұражайдың іс-шараларын суретке түсіру, мұражай басылымдарының үлгісі – мұның бәрі мұражайдың фотоқор сақтаушысы және фотограф міндетіне кіреді.  

Мұражай жұмысына тарих, өлкетану, жаратылыс тарихы тақырыбындағы және анықтамалық, әдістемелік әдебиеттен тұратын 5 мың дана кітап қоры бар жабық үлгідегі ғылыми кітапхананың көмегі зор&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kraeved-kst.kz/kz/exposition/o-muzee/ekspozitciia.html | title=Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы}}&lt;/ref&gt;. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қостанай облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]</text>
      <sha1>329ggs3zmh1jz14vc5n8hb75fzt8xqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ким Со Хён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556842</id>
    <revision>
      <id>3684937</id>
      <parentid>3646872</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бекбулатова Гульсара</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6771" sha1="j4kacuvbh3p7rbfrh2ytsqcas3obg0q" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф
  |есімі                  =Ким Со Хён
  |шынайы есімі           = 김소현
  |сурет                  =Kim So-hyun.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Ким Со Хён
  |туған күні           =4.06.1999
  |туған жері           =[[Аустралия]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =[[актриса]], [[модель]]
  |азаматтығы             = {{flagicon|Korea}} [[Корея]]
  |белсенді жылдары       =[[2006]] — &lt;small&gt;қазіргі уақытқа шейін&lt;small&gt; 
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
}}

'''Ким Со Хен''' ([[Корей тілі|кор.]] ''김소현'') — Оңтүстік Кореяның [[Актриса|актрисасы]] және [[модель]].

== Өмірбаяны ==
1999 жылдың 4 маусымында [[Аустралия]]да дүниеге келген. 2003 жылы оның отбасы [[Оңтүстік Корея]]ға көшіп келді. Анасы Ли Ма Ри - театр актрисасы, әкесі Ким Ву Мин - бизнесмен. Со Хен актерлық мансабын 7 жасында бастады. Үлкен атақты «Айдың құшағындағы күн» және «Мен сені сағынамын» тарихи [[дорама]]лары арқылы иеленді.

Актрисаның бойы 166 см.

== Білім алуы ==
2017 жылы портфолио байқауының нәтижесі бойынша Ханян университетінің театр факультетіне оқуға түсті. 2018 жылғы 28 ақпанда университеттің студенттерді қабылдау рәсіміне қатысты.

== Жеке өмірі ==
Әлі жас болғандықтан, қарым-қатынаста болып көрген жоқ. 

== Дорамалар ==
* The Tale of Nokdu / Сказка о Нок Ду / Нок Ду жайлы Ертегі ([[2019 жыл]])
* Love signal/Любовный сигнал / Махаббат Сигналы ([[2019 жыл]])
* Radio Romance / Радио Романтика (KBS, [[2018 жыл]])
* While are you sleeping / Пока ты спишь / Сен ұйықтап жатқанда (SBS, [[2017 жыл]])
* The Evperor: Owner of the Mask / Правитель: хозяин маски / Билеуші: Бетперде Иесі (MBS, [[2017 жыл]])
* Guardian: The Lonely and Great God / Гоблин(Токкэби) (tvN, [[2016]]-[[2017]])
* Let's Fight Ghost / Давай сразимся, призрак! / Күресейік, елес! (tvN, [[2016 жыл]])
* Nightmare Teacher / Кошмарный учитель / Сұмдық мұғалім (Naver TV Cast, [[2016 жыл]])
* Page Turner / Листмейстер (KBS2, [[2016 жыл]])
* Who Are You: School 2015 (KBS2, [[2015 жыл|2015]])
* The Girl Who Can See Smells / Девушка, которая видит запахи / Иістерді көре алатын қыз (SBS, [[2015 жыл|2015]])
* Cry differently (KBS2, [[2014 жыл|2014]])
* Reset / Перезагрузка / Қайта жүктеу (OCN, [[2014 жыл|2014]])
* Triangle / Треугольник / Үшбұрыш (MBC, [[2014 жыл|2014]])
* The Suspicious Housekeeper / Странная экономка / Оғаш экономика (SBS, [[2013 жыл|2013]])
* I Hear Your Voice / Я слышу твой голос / Мен сенің дауысынды естимін (SBS, [[2013 жыл|2013]])
* Birth Secret / Тайна рождения / Туылу  құпиясы (SBS, [[2013 жыл|2013]])
* IRIS 2 / Айрис 2 (KBS2, [[2013 жыл|2013]])
* I Miss You / Я скучаю по тебе / Мен сені сағынамын (MBC, [[2012 жыл|2012]])
* Reckless Family (MBC Every1, [[2012 жыл|2012]])
* My Boy / Мой мальчик / Менің балам (Tooniverse, [[2012 жыл|2012]])
* Love Again (JTBC, [[2012 жыл|2012]])
* Rooftop Prince / Принц с чердака / Шатырдағы ханзада (SBS, [[2012 жыл|2012]])
* The Moon That Embraces the Sun / Солнце в объятиях луны / Айдың құшағындағы күн (MBC, [[2012 жыл|2012]])
* Padam Padam / Падам-падам… Стук их сердец / Падам-падам… Олардың жүректеріндегі дүрсіл (JTBC, [[2012 жыл|2011—2012]])
* The Thorn Birds / Поющие в терновнике / Тікенді бұтадағы әншілер (KBS2, [[2011 жыл|2011]])
* The Duo/Дуэт (MBC, [[2011 жыл|2011]])
* King of Baking, Kim Tak Goo / Король выпечки, Ким Так Гу / Дайындаудың патшасы, Ким Так Гу (KBS2, [[2010 жыл|2010]])
* Birth Of A Rich Man/Рождение богача / Байдың туылуы (KBS2, [[2010 жыл|2010]])
* Loving You a Thousand Times / Вечная любовь / Мәңгілік махаббат (SBS, [[2009 жыл|2009—2010]])
* Children of Heaven (SBS, [[2009 жыл|2009]])
* Ja Myung Go / Принцесса Чжа Мён Го / Чжа Мён Го ханшайым (SBS, [[2009 жыл|2009]])
* Wife and Woman (KBS2, [[2009 жыл|2009]])
* Hometown Legends / Легенды родного города / Туған қаланың аңыздары (KBS2 , [[2008 жыл|2008]])
* Que Sera, Sera / Что будет, то будет / Не болса, сол болады (MBC, [[2007 жыл|2007]])
* Blissful Woman (KBS2, [[2007 жыл|2007]])
* Drama City «Ten Minute, Minor» (KBS2, [[2006 жыл|2006]])

== Фильмдері ==
* Princess Deokhye / Принцесса Док Хе / Ханшайым Док Хе ([[2016 жыл]])
* Чистая любовь / Таза Махаббат ([[2016 жыл|2016]])
* Killer Toon/Комикс Убийцы / Қанішердің күнделігі ([[2013 жыл|2013]])
* I Am a King/Я король / Мен патшамын ([[2012 жыл|2012]])
* Sin of a Family / Семейное проклятье / Отбасылық қарғыс ([[2011 жыл|2011]])
* Man of Vendetta / Сломленный / Беті қайтқан адам [[2010 жыл|(2010]])
* Spy Papa ([[2009 жыл|2009]])
* My Name is Pity ([[2008 жыл|2008]])

[[Санат:Актрисалар]]</text>
      <sha1>j4kacuvbh3p7rbfrh2ytsqcas3obg0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684965</id>
      <parentid>3684937</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3646872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6419" sha1="3x462o299rhniwywhe203ekqxaqvh6l" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф
  |есімі                  =Ким Со Хён
  |шынайы есімі           = 김소현
  |сурет                  =Kim So-hyun.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Ким Со Хён
  |туған күні           =4.06.1999
  |туған жері           =[[Аустралия]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =[[актриса]], [[модель]]
  |азаматтығы             = {{flagicon|Korea}} [[Корея]]
  |белсенді жылдары       =[[2006]] — &lt;small&gt;қазіргі уақытқа шейін&lt;small&gt; 
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
}}

'''Ким Со Хен''' ([[Корей тілі|кор.]] ''김소현'') — Оңтүстік Кореяның [[Актриса|актрисасы]] және [[модель]].

== Өмірбаяны ==
1999 жылдың 4 маусымында [[Аустралия]]да дүниеге келген. 2003 жылы оның отбасы [[Оңтүстік Корея]]ға көшіп келді. Анасы Ли Ма Ри - театр актрисасы, әкесі Ким Ву Мин - бизнесмен. Со Хен актерлық мансабын 7 жасында бастады. Үлкен атақты «Айдың құшағындағы күн» және «Мен сені сағынамын» тарихи [[дорама]]лары арқылы иеленді.

Актрисаның бойы 166 см.

== Жеке өмірі ==
Әлі жас болғандықтан, қарым-қатынаста болып көрген жоқ. 

== Дорамалар ==
* The Tale of Nokdu / Сказка о Нок Ду / Нок Ду жайлы Ертегі ([[2019 жыл]])
* Love signal/Любовный сигнал / Махаббат Сигналы ([[2019 жыл]])
* Radio Romance / Радио Романтика (KBS, [[2018 жыл]])
* While are you sleeping / Пока ты спишь / Сен ұйықтап жатқанда (SBS, [[2017 жыл]])
* The Evperor: Owner of the Mask / Правитель: хозяин маски / Билеуші: Бетперде Иесі (MBS, [[2017 жыл]])
* Guardian: The Lonely and Great God / Гоблин(Токкэби) (tvN, [[2016]]-[[2017]])
* Let's Fight Ghost / Давай сразимся, призрак! / Күресейік, елес! (tvN, [[2016 жыл]])
* Nightmare Teacher / Кошмарный учитель / Сұмдық мұғалім (Naver TV Cast, [[2016 жыл]])
* Page Turner / Листмейстер (KBS2, [[2016 жыл]])
* Who Are You: School 2015 (KBS2, [[2015 жыл|2015]])
* The Girl Who Can See Smells / Девушка, которая видит запахи / Иістерді көре алатын қыз (SBS, [[2015 жыл|2015]])
* Cry differently (KBS2, [[2014 жыл|2014]])
* Reset / Перезагрузка / Қайта жүктеу (OCN, [[2014 жыл|2014]])
* Triangle / Треугольник / Үшбұрыш (MBC, [[2014 жыл|2014]])
* The Suspicious Housekeeper / Странная экономка / Оғаш экономика (SBS, [[2013 жыл|2013]])
* I Hear Your Voice / Я слышу твой голос / Мен сенің дауысынды естимін (SBS, [[2013 жыл|2013]])
* Birth Secret / Тайна рождения / Туылу  құпиясы (SBS, [[2013 жыл|2013]])
* IRIS 2 / Айрис 2 (KBS2, [[2013 жыл|2013]])
* I Miss You / Я скучаю по тебе / Мен сені сағынамын (MBC, [[2012 жыл|2012]])
* Reckless Family (MBC Every1, [[2012 жыл|2012]])
* My Boy / Мой мальчик / Менің балам (Tooniverse, [[2012 жыл|2012]])
* Love Again (JTBC, [[2012 жыл|2012]])
* Rooftop Prince / Принц с чердака / Шатырдағы ханзада (SBS, [[2012 жыл|2012]])
* The Moon That Embraces the Sun / Солнце в объятиях луны / Айдың құшағындағы күн (MBC, [[2012 жыл|2012]])
* Padam Padam / Падам-падам… Стук их сердец / Падам-падам… Олардың жүректеріндегі дүрсіл (JTBC, [[2012 жыл|2011—2012]])
* The Thorn Birds / Поющие в терновнике / Тікенді бұтадағы әншілер (KBS2, [[2011 жыл|2011]])
* The Duo/Дуэт (MBC, [[2011 жыл|2011]])
* King of Baking, Kim Tak Goo / Король выпечки, Ким Так Гу / Дайындаудың патшасы, Ким Так Гу (KBS2, [[2010 жыл|2010]])
* Birth Of A Rich Man/Рождение богача / Байдың туылуы (KBS2, [[2010 жыл|2010]])
* Loving You a Thousand Times / Вечная любовь / Мәңгілік махаббат (SBS, [[2009 жыл|2009—2010]])
* Children of Heaven (SBS, [[2009 жыл|2009]])
* Ja Myung Go / Принцесса Чжа Мён Го / Чжа Мён Го ханшайым (SBS, [[2009 жыл|2009]])
* Wife and Woman (KBS2, [[2009 жыл|2009]])
* Hometown Legends / Легенды родного города / Туған қаланың аңыздары (KBS2 , [[2008 жыл|2008]])
* Que Sera, Sera / Что будет, то будет / Не болса, сол болады (MBC, [[2007 жыл|2007]])
* Blissful Woman (KBS2, [[2007 жыл|2007]])
* Drama City «Ten Minute, Minor» (KBS2, [[2006 жыл|2006]])

== Фильмдері ==
* Princess Deokhye / Принцесса Док Хе / Ханшайым Док Хе ([[2016 жыл]])
* Чистая любовь / Таза Махаббат ([[2016 жыл|2016]])
* Killer Toon/Комикс Убийцы / Қанішердің күнделігі ([[2013 жыл|2013]])
* I Am a King/Я король / Мен патшамын ([[2012 жыл|2012]])
* Sin of a Family / Семейное проклятье / Отбасылық қарғыс ([[2011 жыл|2011]])
* Man of Vendetta / Сломленный / Беті қайтқан адам [[2010 жыл|(2010]])
* Spy Papa ([[2009 жыл|2009]])
* My Name is Pity ([[2008 жыл|2008]])

[[Санат:Актрисалар]]</text>
      <sha1>3x462o299rhniwywhe203ekqxaqvh6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жедр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557254</id>
    <revision>
      <id>3685030</id>
      <parentid>3684087</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3664616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2460" sha1="dqb8kkwy3nezmn5bwuchxsmm4qfsc50" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Gedre.jpg|нобай]]
'''Жедр''' ({{lang-fr|Gèdre}}, {{lang-oc|Gèdra}}) — [[Оңтүстік Пиреней]]де орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Жоғарғы Пиреней. [[Люс-Сен-Совёр]]дің құрамына кіретін кантон. Коммуна орналасқан аймақ — Аржелес-Газост. Коммунаның INSEE коды - 65192.

== Географиясы ==
Коммуна Париж оңтүстігінен 700 км-дей, 150 км оңтүстік-батыс Тулузадан, Тарбаның оңтүстігінен 50 км қашықтықта орналасқан. Комммуна аймағынан Гав-де-Гаварни және Гав-де-Эас өзендері ағып өтеді. 
[[Сурет:Gave de Héas Gèdre pont de l'Arraillé amont.JPG|thumb|right|200px|]]

== Климаты ==
Климаты — қоңыржай-теңіздік, күн шуақты ауа-райлы және жыл бойы жаңбырлы болады. 
[[Сурет:Gèdre village (2).JPG|thumb|right|200px|]]

== Адам қоныстануы ==
2010 жылғы санақ бойынша, Жедрде 251 адам тұрған.
[[Сурет:Gedre.jpg|thumb|right|200px|]] 

== Басқарушылары ==
2008-2014 жыл аралығында Франсис Куссье басқарған. Ал 2014-2020 жылдар аралығын Жан-Клод Руде басқарады. Яғни, әр адам 6 жыл билік жүргізе алады. 

== Экономика ==
2010 жылы 15-64 жас аралығындағы 144 адам белсенді, 30 адам — белсенді емес. 114 адамның ішінде 110-ы жұмыс істеген, 4 адам жұмыссыз болған. 30 белсенді емес адамның ішінде 19 зейнеткер, 3 адам студент, қалған 8 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болған.&lt;ref&gt; www.linternaute.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cassini.ehess.fr.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жоғарғы Пиреней департаментінің коммунасы]]</text>
      <sha1>dqb8kkwy3nezmn5bwuchxsmm4qfsc50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икитос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557302</id>
    <revision>
      <id>3684972</id>
      <parentid>3684878</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3664636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2134" sha1="5wsvz859syowkxmo75ec5r2w1n5osps" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Bandera de Iquitos.png|thumb|207x207px|Туы]]
'''Ики́тос''' (исп. ''Iquitos'') — Перуде орналасқан қала. Лорето облысының және Майнас провинциясының әкімшілік орталығы. 406.340 адам (2007) тұрғыны бар, ол басқа да қалаларында жер байланысын қажеті жоқ әлемдегі ең ірі қала болып табылады, және тек өзен немесе ауа арқылы қарым-қатынас жасауы тиiс. Икитос қаласында екі жоғары оқу орындары мен халықаралық әуежай бар.

== Тарихы ==
Қалалық Сан-Пабло бір иезудтық миссиясының ретінде 1757 жылы құрылған, бірақ көп ұзамай Икитос болып өзгертілді. Икитос каучуктық бум басталғаннан кейін XIX ғасырда өсе бастады. Қалада осы кезеңде Гюстав Ейфель әзірленген Темір үй (исп. ''Casa del Fierro'')  салынды. Синтетикалық каучук пайда болғаннан кейін қала экономикасы дамып келе жатқанның төмендеді.

== Экономикасы ==
Қаланың экономикасы ағаш рафтинг болып табылады. Сондай-ақ, мұнай өңдеу, сыра өндіру және айын дамыған.

== Көрікті жерлер ==
* Белен -типтік үнді ауылы , тек сумен жаңбырлы кезеңде оған қол жеткізуге болады.[[Сурет:Belenstreet.jpg|left|thumb|Белендегі үйлер]]
* Сесара Кальво де Араухо суреттер көрмесі.

[[Санат:Перу қалалары]]</text>
      <sha1>5wsvz859syowkxmo75ec5r2w1n5osps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инёй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557421</id>
    <revision>
      <id>3684971</id>
      <parentid>3684895</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3664638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2201" sha1="gm16srsmoagrkvt9lgk5r62shnc6d3p" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Monument aux morts Ineuil.jpg|нобай]]
'''Инёй''' ({{lang-fr|Ineuil}}) — Орталық ауданында орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Шер. Линьер кантонының құрамына кіреді. Коммуна орналасқан жер — Сент-Аман-Монтрон. INSEE коды — 18114.

== География ==
Коммуна Париж оңтүстігінен 240 км, Орлеанның оңтүстігінен 130 км, Буржаның оңтүстігінен 36 км қашықтықта орналасқан. Коммуна жерінен Ансьян-Этан-де-ла-Лешри өзені ағып өтеді.

[[Сурет:Map commune FR insee code 18114.png|thumb|right|200px]]

== Халық қоныстануы ==
2008 жылғы халық санағы бойынша, коммунада 242 адам тұрады.

== Басқарушылары ==
2001-2008 жылы Эмиль Мерлен басқарған. 2008-2014 жылдары Патрик Биссон басқарған.

== Экономика ==
2007 жылы 132 адам еңбекке жарамды болған, 83 адам белсенді, 49 адам белсенді емес, 83 адамның 73 адам жұмыс істеген, 10 адам жұмыссыз болған.

== Көрікті жерлер ==
* Сен-Мартен шіркеуі  (XII ғас). 1832 жылдан бері тарихи ескерткіш болып саналады. 
* Кафедра (XV ғас.) 1862 жылдан бері тарихи ескерткіш.

== Сілтемелер ==
* Инёй (фр.). Национальный институт статистики и экономических исследований Франции. Тексерілген 9 қыркүйек 2013.
* Инёй (фр.). cassini.ehess.fr. Тексерілген 9 қыркүйек 2013.

[[Санат:Шер департаментінің коммунасы]]</text>
      <sha1>gm16srsmoagrkvt9lgk5r62shnc6d3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Истборн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557959</id>
    <revision>
      <id>3684969</id>
      <parentid>3684899</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3664640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1807" sha1="2jlixoyl59i3vwhztrrxiqlwvmq7wih" xml:space="preserve">[[Сурет:RAF Rescue Airbourne, Eastbourne, Sussex - geograph.org.uk - 4131993.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Истборн''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. Eastbourne) – [[Шығыс Сассекс]] графтығының қаласы және [[Англия]] азаматтарының сүйікті суға түсу жерлерінің бірі. 2009 жылдың статистикасы бойынша Истборнда 97 992 адам тұрып жатыр.

== Тарихы ==
XIX ғасырға дейін Истборн кішкентай ауыл болған. Оның төрт ауданы қала шамасына дейін өсіп, темір жол пайда болған соң Истборн викториандық курорт қалаларының бірі болып, әлі курорт қала ретінде саналады.

Истборн 162 метрге жететін Бичи-Хед (Beachy Head) бор жартасының (меловой утес) шығысында орналасқан. [[Фридрих Энгельс]]тің өсиетхатына байланысты оның күлі осы жартастың үстінде шашыратқан.

== Халықаралық оқиғалар ==
Истборн әлемге  өзінің аэрошоуларымен танымал.

Осы қалада Devonshire Park Lawn Tennis Club деген клуб түрлі халықаралық үлкен теннис жарыстарын өткізеді. Оның орталық кортының трибуналарында сексен мың адамды сыйғыза алады.</text>
      <sha1>2jlixoyl59i3vwhztrrxiqlwvmq7wih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каламбо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558025</id>
    <revision>
      <id>3684928</id>
      <parentid>3684837</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бекбулатова Гульсара</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1057" sha1="7nu42g85ppfubch6nv1t07dod43e6m8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Дереккөздер жетіспейді}}
'''Кала́мбо''' ({{lang-en|Kalambo Falls}}) — Каламбо өзенінің сарқырамасы ( Танганьика көліне құяды), Замбия және Танзания елдерінің шекарасында орналасқан.

Сарқырама биіктігі 427 м. Туристер жиі баратын орын.
[[Сурет:Kalambo_Falls.jpg|thumb|right|200px]]
Археологтар сарқыраманы зерттей келе, көне дәуірге жататын ескерткіштерді тапқан. Олардың ең көнелері ерте палеолит дәуіріне, атап айтқанда, Ашель мәдениетіне жатады.

[[Санат:Танзания географиясы]]
[[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]]</text>
      <sha1>7nu42g85ppfubch6nv1t07dod43e6m8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684966</id>
      <parentid>3684928</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3625657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="901" sha1="keh4ucs3hv3in5xkwy7a9ev5kqv0rt4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Дереккөздер жетіспейді}}
'''Кала́мбо''' ({{lang-en|Kalambo Falls}}) — Каламбо өзенінің сарқырамасы ( Танганьика көліне құяды), Замбия және Танзания елдерінің шекарасында орналасқан.

Сарқырама биіктігі 427 м. Туристер жиі баратын орын.
[[Сурет:Kalambo_Falls.jpg|thumb|right|200px]]
Археологтар сарқыраманы зерттей келе, көне дәуірге жататын ескерткіштерді тапқан.

[[Санат:Танзания географиясы]]
[[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]]</text>
      <sha1>keh4ucs3hv3in5xkwy7a9ev5kqv0rt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йоавески</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558139</id>
    <revision>
      <id>3684968</id>
      <parentid>3684911</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3233897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="c6lx9c7rig46vhboij2h14t9kwmblwg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Йоавески сарқырамасы''' − Эстониядағы Харьюмаа және Ляэне-Вирумаа атты бір қыстақта орналасқан уездердегі сарқырама.

[[Сурет:Joaveski juga.jpg|thumb|right|200px|]]

Лообу өзенінен құлап ағады, 160 м тереңдігінде 0,5-1,1 м жететін сатылары бар.

[[Сурет:Joaveski juga Loobu jõel.JPG|thumb|right|200px|]]

1898 жылы сарқырама жанына су электр станциясын салып, одан алынған электрді қағаз шығаратын зауыт қолданып отырған. Құрылысқа қажетті әк өндіру барысында 4 м сарқырама 6 сатыдан тұратын сарқырамаға айналды.

Лообу өзенінің солтүстік бөлігінде, сарқырама маңында ордавика жыныстары шоғырланған.

== Сілтемелер ==
&lt;ref&gt;http://loodus.keskkonnainfo.ee/eelis/default.aspx?obj=yrg&amp;id=1211197360 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419111002/http://loodus.keskkonnainfo.ee/eelis/default.aspx?obj=yrg&amp;id=1211197360 |date=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;
* http://www.klint.envir.ee/est/8.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213801/http://www.klint.envir.ee/est/8.html |date=2016-03-04 }}

[[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]]
[[Санат:Эстония сарқырамалары]]</text>
      <sha1>c6lx9c7rig46vhboij2h14t9kwmblwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ислам Ходжа медресесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558320</id>
    <revision>
      <id>3684970</id>
      <parentid>3684906</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:45:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3664639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1350" sha1="a1b9sw53hqcnd3dojdkhk0rf670806e" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
== Ашылуы ==
Медресе Ислам Ходжа (1910 г.) Ислам Ходжа минаретінің арты жағында орналасқан. Ислам Ходжа Исфандияр ханның басты уәзірі болған. Медреседен басқа, ол жергілікті балаларға мектеп, емхана, пошта, жолдарды соққан.
== Толықтай мәлімет ==
Медресе Ислам Ходжаның ақшасына салынған болатын. Ислам Ходжа медресесі сол кездегі уақытты және адамдардың еңбегің сипаттайды. Медресе Исфандияр ханның кеңесшісі болған Ислам Қожының қаражатына салынған. Мәдир қыстағынан шыққан шеберлер Болта Уайзов пен Мадиминов медресенің өрнекті қаптамасын шеберлікпен орындаған. Медресе үлкен залдан және биік мұнарадан тұрады.

== Сілтемелер ==
* http://silkadv.com/ru/node/3190</text>
      <sha1>a1b9sw53hqcnd3dojdkhk0rf670806e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крайова университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558479</id>
    <revision>
      <id>3685072</id>
      <parentid>3460551</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2783" sha1="s393rw3yxmiavfk5jwl6x862fth0fj6" xml:space="preserve">'''Крайова университеті''' (рум.&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;Universitatea din Craiova) — Крайова румын қаласындағы мемлекеттік жоғары оқу орны.  

== Тарихы ==
Ауыл шаруашылық жоғары оқу орны ретінде [[1947]] жылы ашылған. [[1948]] жылы оның базасында ауыл шаруашылық институты құрылды. [[1951]] жылы Техникалық институт, ал [[1959]] жылы педагогикалық институт ашылған.

[[1965]] жылы [[Румыния]] үкіметінің шешімі бойынша Крайова университеті ашылды.

Қаланың бұрынғы әділет сарайында орналасқан, неоклассика стилінде салынған.

== Факультеттер ==
Университет 16 факультет, 2 колледж және бірнеше зерттеу орталықтарын қамтиды:
* Филологиялық факультет
* Математика және жаратылыстану ғылымдары факультеті
* Химия факультеті
* Физика факультеті
* Әлеуметтану ғылымдары факультеті
* Дін ілімі факультеті
* Дене шынықтыру және спорт факультеті
* Ауыл шаруашылық факультеті
* Бақ шаруашылығы 
* Заң және әкімшілік ғылымдары 
* Экономика және іскерлік басқару
* Электротехника   
* Электромеханика және инженерлік   автоматтандыру 
* Компьютерлендіру және электроника
  * Инженерия және технологиялық жүйелердің менеджменті
Халықаралық деңгейде «Университатя» футбол клубының арқасында белгілі, бірнеше рет Румыния чемпионы және Румыния Кубогының иегері атанған. 

== Танымал түлектері ==
* Брынзэ, Ана Мария
* Вукобратович, Миомир
* Георге, Тудор
* Замфир, Кристина
* Иероним II (архиепископ Афинский)

== Сілтемелер ==
* [http://cis01.central.ucv.ro/universitateadincraiova/ Universitatea din Craiova] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(рум.)
* [https://conferintadppdcraiova.wordpress.com/ Universitatea din Craiova]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;(рум.)
[[Санат:Алфавит бойынша университеттер]]</text>
      <sha1>s393rw3yxmiavfk5jwl6x862fth0fj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кира Касс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558717</id>
    <revision>
      <id>3684936</id>
      <parentid>3654096</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бекбулатова Гульсара</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5333" sha1="olxhfr8hhtmw567qf1x3eo8wvpdr536" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Кира Касс
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 =Kiera Cass.jpg
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 1981 жыл 19 мамыр
 |Туған жері          =  Оңтүстік Каролина штаты
 |Мансабы               = жазушы
 |Азаматтығы            = АҚШ
 |Ұлты                  = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Кира Касс''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] ''Kiera Cass''; [[1981 жыл]] 19 мамыр, [[Оңтүстік Каролина]] штаты) – америкалық жазушы, «Іріктеу» романдар [[Трилогия|трилогиясымен]] танымал. Аталмыш романдар ''“New – York Times”'' баспасымен басылатын [[Бестселлер|бестселлерлер]] тізіміне кірген.

== Өмірбаяны ==
Кира Касс Жағалық Каролина Университетінен ауысып, Рэдфордс Университетің бітірді.
[[2009 жыл|2009 жылы]] ол «Сирена» романың жазды. «Іріктеу» трилогиясының бірінші романы, [[2012 жыл|2012 жылы]] ''HarperTeen'' баспасымен басылды. Осы роман сыншылармен жөнді, көңілді қарсы алынған еді. [[2013 жыл|2013 жылы]] [[Трилогия|трилогияның]] жалғасы «Элита» романы шықса, [[2014 жыл|2014 жылы]] аталмыш кітаптар тобының соңғы бөлімі «Дара» басылды.
Ол өзі туралы: &quot;Менің әкем Пуэрто-Риколық, ал анам - ақ. Менде испандық немесе оңтүстік америкалық акцент жоқ. Неліктен екенін өзім де түсінбеймін. Мен әрқашан өзгелерден ерекшеленетін, сәл оғаштау адам болдым. Сән әлемін ешқашан түсінген емеспін (иә, содан бері бұл жағынан ештеңе өзгерген жоқ). Бір нәрсе көпшілік арасында танымал болмайынша, оны сәнді деп те санамайтынмын. Дегенмен, бұған аса мән бермедім, өйткені жанымда жақсы достарым болды және әдемі киімдер сатылатын дүкендерге баратынмын.
Мектепті аяқтауға жақын қалған кезімде мен тәжірибелі бишіге айналдым, театрдың нағыз жанкүйері болдым және ел көлемінде өткен байқаудың финалында үздік үштікке енген хордың мүшесі атандым.
Орта мектепті бітіргеннен кейінгі басты арманым театрмен байланысты болды. Мен актерлік өнермен айналысуды армандадым. Бір семестр бойы осы бағытта білім алдым, жергілікті концерттерге жиі қатыстым және театр лагерінде оқыдым. Көктемде музыкалық театр мамандығы бойынша білім алу үшін Каролина жағалауындағы университетке түстім&quot; - деген.
[[2013 жыл|2013 жылдың]] мамыр айында Кира Касс жаңа кітап тобын жазып отырғанын жариялады. Осы кітаптар тобының жұмыстық аталуы «238» екендігі тез арада белгілі болды.

== Кітапнама ==

=== «Іріктеу трилогиясы» ===
* 1.«Іріктеу»
* 2.«Элита»
* 3.«Дара»
* 4.«Мұрагер» ([[Қазақстан|Қазақстанда]] [[2016 жыл|2016 жылдың]] сәуір айында шығарылады)
* 5.«Тәж» ([[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарында]] [[2016 жыл|2016 жылдың]] 3 мамыр күні шығарылады)

==== Трилогияның қосымша кітаптары ====
* Ханзада (2013)
* Гвардияшы (2014)
* Ханшайым (2015)
* Әлпешті (2015)

=== Жеке романдары ===
* Сирена(2009)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1981 жылы туғандар]]
[[Санат:Жазушылар]]</text>
      <sha1>olxhfr8hhtmw567qf1x3eo8wvpdr536</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кенжеғали Кенжебаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558802</id>
    <revision>
      <id>3684935</id>
      <parentid>3643955</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бекбулатова Гульсара</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10552" sha1="bfm0qfzroz54brvmjek0y2hf3a41ryi" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Кенжебаев Кенжеғали
 |Шынайы есімі          = Кенжебаев Кенжеғали Кенжебайұлы
 |Сурет                 =
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = Кенжебаев Кенжеғали Кенжебайұлы
 |Туған күні          = 06.01.1953
 |Туған жері          =  [[Ақтөбе облысы]] [[Байғанин ауданы|Байғанин ауданының]] [[Доңызтау поселкесі]]
 |Мансабы               = [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің]] ректоры
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Кенжебаев Кенжеғали Кенжебайұлы''' — [[Ақтөбе өңірлік университеті|Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің]] ректоры, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор.

== Өмірбаяны ==
[[1953 жыл]]ы [[6 қаңтар]]да [[Ақтөбе облысы]] [[Байғанин ауданы]]ның Доңызтау поселкесінде дүниеге келген.

Кенжебаев Кенжеғали Кенжебайұлы 1995 жылдың қараша айында Қ.Жұбанов атындағы [[Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нің ректоры болып тағайындалды.

Кенжебаев К. К. – физика-математика ғылымдарының докторы, профессор, Ұлттық ғылым академиясының Құрметті академигі, ҚР Ұлттық инженерлік академиясының және Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының мүшесі.

Кенжебаев Кенжеғали 1974 жылы Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтын, Т. Г. Шевченко атындағы Киев мемлекеттік университеті жанындағы күндізгі бөлім аспирантурасы (1981-1984 жж.) мен докторантурасын (1992-1995 жж.) аяқтаған. 1995 жылы Т. Г. Шевченко атындағы Киев мемлекеттік университеті жанындағы диссертациялық кеңесте 01.01.02.- дифференциалдық теңдеулер мамандығы бойынша «Конструктивные методы анализа, периодических и многоточечных краевых задач» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

К. Кенжебаев жоғары мектептің тәжірибелі ұйымдастырушысы, оқытуды реформалаудың және ЖОО үдерісіне жаңа технологияларды енгізудің белсенді қолдаушысы, дифференциалды теңдеулер саласындағы ғалым, 100-ге тарта ғылыми және ғылыми-әдістемелік жұмыстардың авторы, ЖОО менеджменті және жоғары мектеп мәселелері бойынша халықаралық және республикалық конференциялар, семинарлар мен форумдардың қатысушысы (Алматы, Астана, Тараз, Москва, Бангкок, Париж, Лондон, Болонья, Дюссельдорф, Токио және т. б.), «Дифференциалдық теңдеулер, анализ және алгебра проблемалары», «Жұбанов тағылымы», «Ержанов оқулары» дәстүрлі халықаралық ғылыми конференцияларының ұйымдастырушысы және бастамашысы, физика-математика ғылымдары бойынша 7 ғылым кандидатын даярлады.

Соңғы уақытта ол кең мағынадағы дифференциалдық теңдеулер жүйесінің бірінші ретті дербес туындыларының периодты бөліктерінің айнымалы шешімдері проблемаларының негізгі әдістеріне басты назар аударуда.

== Еңбек жолы ==

К. Кенжебаев өзін жоғарғы мектептің ойлы және білікті ұйымдастырушы ретінде көрсете білді. Оның бастамасымен өңірдің әлеуметтік-экономикалық саласын дамытуға қажет ғылыми-педагогикалық құрамын сапалық жағынан жақсартуға қатысты жұмыстар жүргізілді.

Оның жоғары мектепті жақсы білуі, әмбебап ойлауы Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің педагогикалық ЖОО-дан Қазақстанның батыс өңіріндегі аса ірі мемлекеттік ЖОО-ға айналуына көп әсер етті.

К. Кенжебаевтың ұйымдастырушылық қабілеті оқу үдерісін оңтайландыруға және одан әрі жаңғыртуға мүмкіндік берді, нәтижесінде оқытудың жаңа ақпараттық технологиялары белсенді түрде енгізілді, маман даярлау сапасы артты, бұған студенттердің халықаралық және республикалық деңгейлердегі жетістіктері дәлел бола алады.    

Ректордың тікелей қатысуымен университетте ИСО9001:2000 талаптарына сәйкес білім беру қызметіне сапа менеджмент жүйесі әзірленіп, енгізілді.

Университетте жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ойдағыдай дамып келеді, сонымен қатар іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулерге үлкен көңіл бөлінеді, Әлеуметтік зерттеулер институты, Қолданбалы математика және информатика институты және т. б. ашылды.

Ректор К.Кенжебаев университеттің материалдық-техникалық базасының нығаюымен, университеттің заманауи ғылыми-білім беру кешеніне айналуымен әйгілі болды. Мәселен, бюджеттік қаражат тартылмай-ақ екі оқу-зертханалық корпус, екі оқу корпусы, екі спорттық кешен, Студенттер сарайы, Жастар сарайы, студенттік емхана, студенттік жатаханаға кіре беріс дәлізі, зертханалық корпусқа өтпелі галереясымен және жерасты автотұрағымен 3 қабатты кіре беріс дәлізі, инновациялық технологиялар және телекоммуникация орталығына арналған ғимарат, №3, №4, №5 оқу корпустарына жалғастырылған мансардты жайлар салынып, іске қосылды. 

Кенжебаев К.К. 2003 жылдан бастап «[[Нұр Отан]]» ХДП мүшесі,«Нұр Отан» ХДП Ақтөбе облыстық филиалының саяси кеңес мүшесі, облыстық мәслихаттың үш шақырылымының депутаты, «Қазақстан жоғары мектебі» журналының ақылдастар алқасының мүшесі, Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының Ақтөбе облыстық филиалының төрағасы.

== Марапаттары ==
*«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы(2011 ж.)
*«Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011 ж.)
*«10 жыл Астана» (2008 ж.), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001ж.) 
*«Қазақстан Республикасының білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2003 ж.)
*«Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі» (1996ж.) 
*Математика ғылымдарын дамытуға қосқан үлесі үшін М.Остроградский (Украина ҒА) атындағы алтын медалімен марапатталған
*Әл-Фараби атындағы күміс медалімен марапатталған
*Ақтөбе облысының «Жыл адамы» атағының (1998 ж.) иегері
*Ақтөбе облысы Байғанин ауданының «Құрметті азаматы»&lt;ref&gt;http://arsu.kz/kk/node/43 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916205136/http://arsu.kz/kk/node/43 |date=2016-09-16 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bfm0qfzroz54brvmjek0y2hf3a41ryi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684967</id>
      <parentid>3684935</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3643955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10525" sha1="fvh017wzxdj4vwo15z4pivln82s6y8n" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Кенжебаев Кенжеғали
 |Шынайы есімі          = Кенжебаев Кенжеғали Кенжебайұлы
 |Сурет                 =
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = Кенжебаев Кенжеғали Кенжебайұлы
 |Туған күні          = 06.01.1953
 |Туған жері          =  [[Ақтөбе облысы]] [[Байғанин ауданы|Байғанин ауданының]] [[Доңызтау поселкесі]]
 |Мансабы               = [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің]] ректоры
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Кенжебаев Кенжеғали Кенжебайұлы''' — [[Ақтөбе өңірлік университеті|Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің]] ректоры, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор.

== Өмірбаяны ==
[[1953 жыл]]ы [[6 қаңтар]]да [[Ақтөбе облысы]] [[Байғанин ауданы]]ның Доңызтау поселкесінде дүниеге келген.

Кенжебаев Кенжеғали Кенжебайұлы 1995 жылдың қараша айында Қ.Жұбанов атындағы [[Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нің ректоры болып тағайындалды.

Кенжебаев К. К. – физика-математика ғылымдарының докторы, профессор, Ұлттық ғылым академиясының Құрметті академигі, ҚР Ұлттық инженерлік академиясының және Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының мүшесі.

Кенжебаев Кенжеғали 1974 жылы Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтын, Т. Г. Шевченко атындағы Киев мемлекеттік университеті жанындағы күндізгі бөлім аспирантурасы (1981-1984 жж.) мен докторантурасын (1992-1995 жж.) аяқтаған. 1995 жылы Т. Г. Шевченко атындағы Киев мемлекеттік университеті жанындағы диссертациялық кеңесте 01.01.02.- дифференциалдық теңдеулер мамандығы бойынша «Конструктивные методы анализа, периодических и многоточечных краевых задач» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

К. Кенжебаев жоғары мектептің тәжірибелі ұйымдастырушысы, оқытуды реформалаудың және ЖОО үдерісіне жаңа технологияларды енгізудің белсенді қолдаушысы, дифференциалды теңдеулер саласындағы ғалым, 100-ге тарта ғылыми және ғылыми-әдістемелік жұмыстардың авторы, ЖОО менеджменті және жоғары мектеп мәселелері бойынша халықаралық және республикалық конференциялар, семинарлар мен форумдардың қатысушысы (Алматы, Астана, Тараз, Москва, Бангкок, Париж, Лондон, Болонья, Дюссельдорф, Токио және т. б.), «Дифференциалдық теңдеулер, анализ және алгебра проблемалары», «Жұбанов тағылымы», «Ержанов оқулары» дәстүрлі халықаралық ғылыми конференцияларының ұйымдастырушысы және бастамашысы, физика-математика ғылымдары бойынша 7 ғылым кандидатын даярлады.

Соңғы уақытта ол кең мағынадағы дифференциалдық теңдеулер жүйесінің бірінші ретті дербес туындыларының периодты бөліктерінің айнымалы шешімдері проблемаларының негізгі әдістеріне басты назар аударуда.

К. Кенжебаев өзін жоғарғы мектептің ойлы және білікті ұйымдастырушы ретінде көрсете білді. Оның бастамасымен өңірдің әлеуметтік-экономикалық саласын дамытуға қажет ғылыми-педагогикалық құрамын сапалық жағынан жақсартуға қатысты жұмыстар жүргізілді.

Оның жоғары мектепті жақсы білуі, әмбебап ойлауы Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің педагогикалық ЖОО-дан Қазақстанның батыс өңіріндегі аса ірі мемлекеттік ЖОО-ға айналуына көп әсер етті.

К. Кенжебаевтың ұйымдастырушылық қабілеті оқу үдерісін оңтайландыруға және одан әрі жаңғыртуға мүмкіндік берді, нәтижесінде оқытудың жаңа ақпараттық технологиялары белсенді түрде енгізілді, маман даярлау сапасы артты, бұған студенттердің халықаралық және республикалық деңгейлердегі жетістіктері дәлел бола алады.    

Ректордың тікелей қатысуымен университетте ИСО9001:2000 талаптарына сәйкес білім беру қызметіне сапа менеджмент жүйесі әзірленіп, енгізілді.

Университетте жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ойдағыдай дамып келеді, сонымен қатар іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулерге үлкен көңіл бөлінеді, Әлеуметтік зерттеулер институты, Қолданбалы математика және информатика институты және т. б. ашылды.

Ректор К.Кенжебаев университеттің материалдық-техникалық базасының нығаюымен, университеттің заманауи ғылыми-білім беру кешеніне айналуымен әйгілі болды. Мәселен, бюджеттік қаражат тартылмай-ақ екі оқу-зертханалық корпус, екі оқу корпусы, екі спорттық кешен, Студенттер сарайы, Жастар сарайы, студенттік емхана, студенттік жатаханаға кіре беріс дәлізі, зертханалық корпусқа өтпелі галереясымен және жерасты автотұрағымен 3 қабатты кіре беріс дәлізі, инновациялық технологиялар және телекоммуникация орталығына арналған ғимарат, №3, №4, №5 оқу корпустарына жалғастырылған мансардты жайлар салынып, іске қосылды. 

Кенжебаев К.К. 2003 жылдан бастап «[[Нұр Отан]]» ХДП мүшесі,«Нұр Отан» ХДП Ақтөбе облыстық филиалының саяси кеңес мүшесі, облыстық мәслихаттың үш шақырылымының депутаты, «Қазақстан жоғары мектебі» журналының ақылдастар алқасының мүшесі, Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының Ақтөбе облыстық филиалының төрағасы.

== Марапаттары ==
*«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы(2011 ж.)
*«Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011 ж.)
*«10 жыл Астана» (2008 ж.), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001ж.) 
*«Қазақстан Республикасының білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2003 ж.)
*«Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі» (1996ж.) 
*Математика ғылымдарын дамытуға қосқан үлесі үшін М.Остроградский (Украина ҒА) атындағы алтын медалімен марапатталған
*Әл-Фараби атындағы күміс медалімен марапатталған
*Ақтөбе облысының «Жыл адамы» атағының (1998 ж.) иегері
*Ақтөбе облысы Байғанин ауданының «Құрметті азаматы»&lt;ref&gt;http://arsu.kz/kk/node/43 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916205136/http://arsu.kz/kk/node/43 |date=2016-09-16 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fvh017wzxdj4vwo15z4pivln82s6y8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құмарлық анатомиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>566847</id>
    <revision>
      <id>3685145</id>
      <parentid>3680812</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>88032</id>
      </contributor>
      <origin>3685145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6250" sha1="9s6le5bi2rvfj1mu8jbc14gdrhn1wdn" xml:space="preserve">{{Телесериал|Қазақша атауы=Құмарлық анатомиясы|Шынайы атауы={{lang-en|Grey's Anatomy}}|жанры={{Plainlist |
* [[медициналық драма]]
* [[романтикалық драма]]
* [[қара әзіл|қара комедия]]
* [[сабын операсы]]
}}|авторы=[[Шонда Раймс]]|рөлдерде=[[Эллен Помпео]]&lt;br&gt;[[Сандра О]]&lt;br&gt;[[Кэтрин Хайгл]]&lt;br&gt;[[Джастин Чэмберс]]&lt;br&gt;[[Теодор Реймонд Найт|Т. Р. Найт]]&lt;br&gt;[[Чандра Уилсон]]&lt;br&gt;[[Джеймс Пикенс (кіші)]]&lt;br&gt;[[Патрик Демпси]]&lt;br&gt;[[Исайя Вашингтон]]&lt;br&gt;[[Кейт Уолш]]&lt;br&gt;[[Сара Рамирес]]&lt;br&gt;[[Эрик Дэйн]]&lt;br&gt;[[Кайлер Ли]]&lt;br&gt;[[Брук Смит]]&lt;br&gt;[[Кевин Маккидд]]&lt;br&gt;[[Джессика Кэпшоу]] &lt;br&gt;[[Ким Рейвер]]&lt;br&gt;[[Сара Дрю]]&lt;br&gt;[[Джесси Уильямс]]&lt;br&gt;[[Камилла Ладдингтон]]&lt;br&gt;[[Гай Чарльз]]&lt;br&gt;[[Джеррика Хинтон]]&lt;br&gt;[[Тесса Феррер]]&lt;br&gt;[[Катерина Скорсоне]]&lt;br&gt;[[Келли Маккрири]]&lt;br&gt;[[Джейсон Уинстон Джордж]]&lt;br&gt;[[Мартин Хендерсон]]&lt;br&gt;[[Джакомо Джианниотти]]|бет басы=«Cosy in the Rocket»|композиторы=Psapp|маусымдар=23|сериялар саны=468|атқарушы продюсері=[[Шонда Раймс]]&lt;br&gt;[[Бетси Бирс]]&lt;br&gt;[[Марк Гордон]]&lt;br&gt;[[Криста Вернофф]]&lt;br&gt;Роб Корн&lt;br&gt;Марк Вилдинг&lt;br&gt;Джоан Рэтер&lt;br&gt;Тони Фелан&lt;br&gt;Джеймс Д. Пэрриот|ұзақтығы=41-43 минут|студия=[[ShondaLand]]&lt;br&gt;The Mark Gordon Company&lt;br&gt;[[ABC Studios]]|телеарна=[[American Broadcasting Company|ABC]]|көрсете бастады=2005 жыл 27 наурыз|соңғы рет көрсетілді=қазіргі уақытта|бейне форматы=[[480i]]&lt;br&gt;[[1080i]] ([[16:9]] [[Айқындығы жоғары теледидар|HDTV]])|дыбысы=[[Стереофоникалық дыбыс жазу|Стерео]]|байланысы бар шоу=[[Уақытша тәжірибе]]&lt;br&gt;[[19 өрт сөндіру бекеті]]|imdb_id=0413573|сайт=https://abc.com/shows/greys-anatomy|түсірілім орны=[[Лос Анжелес]]|Тілі=[[ағылшын тілі]]|мемлекет={{USA}}}}

«'''Грей Анатомиясы'''» ([[Ағылшын тілі|ағыл]].&amp;nbsp;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Grey's Anatomy&lt;/span&gt;'') — Сиэттл Грей ауруханасының дәрігерлер, интерн және науқастардың күнделікті өмір туралы Шонда Раймс шығарған американдық телесериал. 2005 жылы наурыздың 27-ші жұлдызында [[American Broadcasting Company|ABC]] каналында алғаш тұсаукесері өтті, содан бері әлі де 12 маусымы көрсетілуде. Сонымен қатар 2016 жылдың 3 Наурызында бұл сериал 13 маусымға созылған болатын.

Басты сюжетте — көбіне «Сиэтл Грейс» («англ. Seattle Grace Hospital», «SGH») ауруханасындағы интерн, дәрігер және басқа да персонал өмірі жайлы. Іс жүзінде бұл сериалды Лос-Анджелестегі, Калифорния штатында түсіреді.

Сериалдың танымалдылығынан Эддисон Монтгомери персонаж туралы спин-офф жарық көрді, тұсаукесері 2007 жылы қырқүйектің 27 болған. Одан басқа өнімдерге 4 альбом өлеңімен, сонымен қатар видеоойын да кіреді. Барлық маусымы  DVD мен Blu-Ray-ге шыққан.

Коммерциялық табыстан да басқа бұл сериал сыншылардың көзқарасымен де ақталды. Сынамалы бөлімі бірден 16,25 миллион телекөрермен жинады. Ал бірінші маусым 22,22 миллион көрерменге ие болды. 2-ші мен 3-ші маусымы одан көп мадақтауларға ие болғанымен, одан кейін кішкене рейтингі төмендеді. Оған карамастан ол ең танымал және жоғарғы денгейдегі драма болып қала берді. Телесериал өте көп марапаттаулар мен ықыласқа бөленді. Марапаттаулардың бірі 2006 жылы [[Алтын глобус]] &quot;Ең үздік телевизиалық драма&quot; номинациясында ұтып алды, одан бөлек 2006-2007 жылдары «Үздік драмалық сериал» категориясында «Эмми» сыйлығына ұсынылған. Алайда, «Құмарлық анатомиясы» одан бөлек актерлік шеберлік, сценарийі, техникалық категориядан да көптеген мадақтама алған болатын. Жалпы айтқанда бұл телешоу 2010 жылы ең кірісті телефизиялық шоулардың ішінен ойып тұрып 4-ші орынды алды. Кіріс жарты сағат шоуға  $ 2,67 млн-ды құрады. 2013 жылы «Entertainment Weekly» журналының нұсқасы бойынша сериал «100 аса зор телешоу» тізіміне кірді. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:American Broadcasting Company телебағдарламалары]]
[[Санат:1985 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:Disney Television Studios]]
[[Санат:Disney Media Networks]]</text>
      <sha1>9s6le5bi2rvfj1mu8jbc14gdrhn1wdn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әулие Бехнам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>571975</id>
    <revision>
      <id>3684934</id>
      <parentid>3678595</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рахимжанова Гулнар</username>
        <id>187389</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3684934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4574" sha1="jj0koa5f4x3cyf6weicw9snkvx1wen2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Киелі Бехнам''' (арам. ܡܪܝ ܒܗܢܡ), сондай-ақ Мар Бехнам, киелі азап шегуші. Сириялық христиандар мен Копсткой шіркеуі де құрметтейтін жан.

== Өмірбаяны ==
Әулие Бехнам IV ғасырда Ассирий патшасы Синхарибтың отбасында дүниеге келген. Әкесі киелі сиқыршы деседі. Бехнам әкесі секілді [[Зороастризм|зороастрий]]лік болған.

Аңыз бойынша, күндердің бір күні ханзада Бехнам 40 қызметшілерімен аңшылыққа шығады, алайда бір белгісіз себептермен жалғыз қалып қалады. Кейбір дереккөздерде періште туралы айтылады, ол келіп алыс емес жердегі дуана Әулие Матфейді (Мар Матта). Басқа нұсқалар бойынша Бехнам аңшылықта адасып кетіп, таулар арасында еремит тұратын жерде түнеуге тура келеді. Ханзада дуанамен кездесіп, дуана христиандық туралы айтады. Ханзада Мар Маттаның сөздеріне дәлел сұрап, егер әпкесі Сараны проказа [[ауру]]ынан жазып берсе, сол [[дін]]ге берілетінін айтады.

Келесі күні Бехнам дуанаға әпкесін алып келеді. Мар Матта Сараны бұлақта шоқындырады (крестит). Сумен шайынған соң шоқындыру кезінде Бехнам әпкесі жазылып кетеді. Бұл ғажап жазылуға қарап, ханзада өзінің 40 [[қызметші]]сімен шоқындырылады. 

[[Шоқындыру]] туралы естіген [[патша]] өз балаларын айнытуды мақсат етеді. Синхариб баласы және ханзада Бехнамға тілдік құдайларға құрбандық шал дегенде, ханзада басын бұрады. Бехнам мен Сараның өжеттілігіне байқап, патша оларды дарға асуға бұйрық беріледі. Осы жарлық туралы естіген қызметшілер мен ханзада және Сара тауға қашады, қуғыншылар оларға жетіп алып, Нумруд қаласынан алыс ұзамай қырып салады. Бехнам ханзада және Сара ата-анасының қателігін құдай кешірсін және дұрыс жолға салсын деген дұғамен қайтыс болады.

[[Өлім]] жазасынан кейін патшаның өзі дәл сол аурумен ауырып есі адасады. Ал әйеліне аян келеді, аянда оны Мар Маттаға апаруы керектігі айтылады. Періште бұйрығын орындаған соң, патша жазылып шоқындырылады. Ал басқа нұсқаларда патшаны балаларын өлтіргендерге апарғанда жазылған дейді. 

Бехнамның қайтыс болған жерінде кесенемен «Мар Бехнам» атты ғибадатхана құрылады. Синхариб ғибадатхананы дуана үшін жасайды.

Әулие Бехнам жайлы алғашқы аңыздар VII ғасырдың соңы, VIII ғасыр басына жатады. Аңыз мәтіні анахронизмдерге бай.

== Құрметтеу ==
Басты әулиет, киелі кесенесі [[Ирак]]тағы Мар Бехнам ғибадатханасында орналасқан. Көптеген шіркеулеп соларға арналған Сирия, Египет және т.б. елдерде кездеседі.

Әулие Бехнама және оның қарындасы Сараны 10 желтоқсанда еске алады.

[[Санат:Ирак]]</text>
      <sha1>jj0koa5f4x3cyf6weicw9snkvx1wen2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы Арена</title>
    <ns>0</ns>
    <id>574930</id>
    <revision>
      <id>3685130</id>
      <parentid>3316156</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Концерттер: Қайрат Нұртастың 2020 және 2026 жылғы концерттері, дереккөздермен</comment>
      <origin>3685130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5188" sha1="g9ffbumjbpu8v146zdtzi5j0eay8hhd" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
{{Стадион
 |атауы               = Алматы Арена
 |толық атауы         = 
 |шынайы атауы        = 
 |бұрынғы атаулары    = 
 |бейресми атауы      = 
 |логотипі            = 
 |логотип ені         = 
 |суреті              = Ice Palace &quot;Almaty Arena&quot;.jpg
 |ені                 = 
 |сурет атауы         = 
| lat_dir = N
| lat_deg = 43
| lat_min = 14
| lat_sec = 22
| lon_dir = E
| lon_deg = 76
| lon_min = 55
| lon_sec = 35
| region = KZ
 |санат               = 
 |орналасуы           = [[Алматы]], {{байрақ|Қазақстан}}
 |қаланғаны           = 2014
 |салынған            = 2014-2016
 |жаңартылған         = 
 |иесі                = 
 |басқарушы компания  = 
 |мердігер            = 
 |құрылыс құны        = 38,5 млрд тенге&lt;ref&gt;[http://www.voxpopuli.kz/main/tri-glavnyh-obekta-universiady-v-almaty-13320.html Три главных объекта Универсиады в Алматы]&lt;/ref&gt;
 |жаңартылған құны    =  
 |ашылған             = 2016
 |жабылды             = 
 |қиратылды           = 
 |сәулетші            = 
 |команда             = «Алматы» ХК&lt;br&gt; «Динамо» Алматы ХК &lt;br&gt; «Медведи» ХК
 |сыйымдылығы         = 12 500 (үлкен арена),&lt;br&gt;3000 (кіші арена)
 |рекордтық келушілер саны  = 
 |габариттері               = 
 |алаң беті                 = 
 |жүгіретін жол ұзындығы    = 
 |материалы           = 
 |сайты               = https://almaty-arena.kz/
 |ортаққор            = Almaty Arena‎
 |позициялық карта    = Қазақстан
  |карта ені          = 
}}
'''Алматы Арена''' — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Алматы]] қаласында орналасқан. 

Мұз сарайы: 12000 орындық мәнерлеп сырғанауға арналған. Бас арена және 475 орындық [[Кёрлинг|Керлингке]] арналған Кіші аренадан құралған.

Мұз сарайы [[Қысқы Универсиада 2017 | 2017 Қысқы Универсиаданың]] ең үлкен спорттық нысаны.

Көп функциялы кешен Универсиада мұрасы ретінде Қазақстанның бастаушы спорттық ғимараттарының бірі болып, жылына 600 мың көрермен қабылдай алады.

Нысан мұз шабыны волейбол, [[баскетбол]], [[мини-футбол]] тағы да басқа ойындар алаңына өзгертуге келетін болып жобаланған. Ауқымды концерттер өткізу үшін сахналық дыбыс пен жарық бойынша заманауи шешімдер ескерілген. Жабдықталған залдары, келіссөздер жүргізетін бөлмелері бар нысан конференциялар, форумдар және әртүрлі деңгейдегі көрмелер өткізуге өте ыңғайлы болып жобаланған.

Мұз айдыны кәсіпқой спортшылар үшін тұрақты жаттығу нысанына айналады. Сонымен қатар, мұз ареналарын пайдалануға барлық қалаушылардың мүмкіндігі болады (көпшілік сырғанаулар, әуесқой жарыстар өткізу, спорттық секциялар ұйымдастыру және басқалар).

== Концерттер ==
* 2020 жылғы 8 наурызда Қайрат Нұртастың «Гравитация Хитмэна» концерті өтті&lt;ref name=&quot;ratel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ratel.kz/pr/kak_kajrat_nurtas_provel_10_let_mezhdu_dvumja_kontsertami_na_stadione|title=Как Кайрат Нуртас провел 10 лет между двумя концертами на стадионе|website=Ratel.kz|date=2025-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы 24 мамырда Қайрат Нұртастың жеке концерті өтті; кештің қонағы — Светлана Лобода, олар бірлесіп жаңа әнді орындады&lt;ref name=&quot;nur-lob&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/2380341-kayrat-nurtas-i-svetlana-loboda-zazhgli-publiku-v-almaty/|title=Кайрат Нуртас и Светлана Лобода зажгли публику в Алматы|website=Nur.kz|date=2026-05-25|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Толықтыру}}

[[Санат:Алматы спорт кешендері]]
[[Санат:Қазақстан мұзайдыны сарайлары]]</text>
      <sha1>g9ffbumjbpu8v146zdtzi5j0eay8hhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аян Өмірәліұлы Өтепберген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578214</id>
    <revision>
      <id>3685107</id>
      <parentid>3577184</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Кинофильмдері: Кинопоиск бойынша толық фильмография (2012—2026), дереккөз қосылды</comment>
      <origin>3685107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5972" sha1="sjf90vsgp9jms2f04mifysmygbfcyv7" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    =    Аян Өмірәліұлы Өтепберген
|шынайы есімі        =  
|сурет               = 
|туған кездегі есімі    = 
|туған күні                   = 26.04.1992
|туған жері                  = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} 
|қайтыс болған күні          = 
|қайтыс болған жері         = 
|мамандығы                      = {{актер|Қазақстан}}  
|азаматтығы                     = {{KAZ}}      
|белсенді жылдары         =  [[2011]] жылдан  
|бағыты                                = [[тарихи фильм]], [[драма]], [[мелодрама]], [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[көркем фильм]], [[комедия]]
|ұжымы                       = 
|марапаттары                  =             
{{{!}} 
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} 
{{!}}}
|сайты                            =
}}
'''Аян Өмірәліұлы Өтепберген'''  ([[26 сәуір]], [[1992 жыл]]ы [[Алматы]]да туған) — [[актер|қазақстандық танымал кино және театр актері]]. [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар Одағы &quot;Серпер&quot; сыйлығының]] лауреаты (2013). Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері (2012). [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актері (2016 жылдан).

== Толығырақ ==
* Аян Өмірәліұлы 1992 жылы 26 сәуірде Алматы қаласында туған.
* 2008 - 2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Өнер академиясы жанындағы колледжге &quot;Музыкалық драма және кино актері&quot; мамандығы бойынша бітірген.
* 2011 - 2015 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның “Театр өнері” факультетін “Музыкалық драма театрының актері&quot; мамандығы бойынша Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, доцент [[Асхат Мақсымұлы Маемиров|Асхат Маемиров]]тің шеберханасында білім алды. 
* 2011 жылдан [[Қазақфильм]] актері
* 2016 жылдан [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актерлік құрамында.

==Сахнадағы негізгі рөлдері==
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]нда: М. Әуезовтің &quot;Абайында&quot; Айдар (реж. Е. Обаев), М. Омарованың &quot;Ақтастағы Ахикосында&quot; Ахиконың әкесі (реж. А. Маемиров) және т.б.

==Кинофильмдері==
Кинопоиск деректері бойынша 2012—2026 жылдары 18 фильм мен телесериалда түскен&lt;ref name=&quot;kp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/name/2804435/|title=Аян Отепберген (Ayan Otepbergen): фильмы, биография, фильмография|website=Кинопоиск|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Рөлі
|-
| 2012 || [[Жаужүрек мың бала]] || Таймас
|-
| 2015 || Рэкетир 2 (Рэкетир 2) || Туча
|-
| 2016 || Қазақ хандығы. Алмас қылыш (телесериал) || —
|-
| 2017 || Тайталас (телесериал, 2017—2018) || Куаныш Нурабаев
|-
| 2019 || Дала қырандары (телесериал) || —
|-
| 2019 || Айналар (Зеркала) || —
|-
| 2019 || Қазақ хандығы. Алтын тақ (телесериал) || Бурындық
|-
| 2019 || Томирис || Тирап
|-
| 2019 || Захар Беркут || —
|-
| 2021 || Бизнесмен (телесериал) || Тәуекел
|-
| 2021 || Groza (телесериал) || —
|-
| 2023 || Бесбармақ || —
|-
| 2023 || Shulamah || —
|-
| 2023 || Qaitalanbasyn || —
|-
| 2025 || Туысқан || Самат
|-
| 2025 || Ауру || Аза
|-
| 2026 || Соңғы махаббат || Айдар
|}

==Марапаттары==
* 2012 жылы Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері атанды
* 2013 жылы [[Жаужүрек мың бала]] фильміндегі Таймас рөлі үшін [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар Одағы &quot;Серпер&quot; сыйлығының]] лауреаты атанды.
* 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 25 жыл]] медалімен марапатталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан театр актерлері]]
[[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]</text>
      <sha1>sjf90vsgp9jms2f04mifysmygbfcyv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685108</id>
      <parentid>3685107</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Дискографиясы: Apple Music бойынша релиздер</comment>
      <origin>3685108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7005" sha1="rpwsima4jy1q7pqac61jy4cw7uznfx8" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    =    Аян Өмірәліұлы Өтепберген
|шынайы есімі        =  
|сурет               = 
|туған кездегі есімі    = 
|туған күні                   = 26.04.1992
|туған жері                  = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} 
|қайтыс болған күні          = 
|қайтыс болған жері         = 
|мамандығы                      = {{актер|Қазақстан}}  
|азаматтығы                     = {{KAZ}}      
|белсенді жылдары         =  [[2011]] жылдан  
|бағыты                                = [[тарихи фильм]], [[драма]], [[мелодрама]], [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[көркем фильм]], [[комедия]]
|ұжымы                       = 
|марапаттары                  =             
{{{!}} 
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} 
{{!}}}
|сайты                            =
}}
'''Аян Өмірәліұлы Өтепберген'''  ([[26 сәуір]], [[1992 жыл]]ы [[Алматы]]да туған) — [[актер|қазақстандық танымал кино және театр актері]]. [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар Одағы &quot;Серпер&quot; сыйлығының]] лауреаты (2013). Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері (2012). [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актері (2016 жылдан).

== Толығырақ ==
* Аян Өмірәліұлы 1992 жылы 26 сәуірде Алматы қаласында туған.
* 2008 - 2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Өнер академиясы жанындағы колледжге &quot;Музыкалық драма және кино актері&quot; мамандығы бойынша бітірген.
* 2011 - 2015 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның “Театр өнері” факультетін “Музыкалық драма театрының актері&quot; мамандығы бойынша Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, доцент [[Асхат Мақсымұлы Маемиров|Асхат Маемиров]]тің шеберханасында білім алды. 
* 2011 жылдан [[Қазақфильм]] актері
* 2016 жылдан [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актерлік құрамында.

==Сахнадағы негізгі рөлдері==
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]нда: М. Әуезовтің &quot;Абайында&quot; Айдар (реж. Е. Обаев), М. Омарованың &quot;Ақтастағы Ахикосында&quot; Ахиконың әкесі (реж. А. Маемиров) және т.б.

==Кинофильмдері==
Кинопоиск деректері бойынша 2012—2026 жылдары 18 фильм мен телесериалда түскен&lt;ref name=&quot;kp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/name/2804435/|title=Аян Отепберген (Ayan Otepbergen): фильмы, биография, фильмография|website=Кинопоиск|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Рөлі
|-
| 2012 || [[Жаужүрек мың бала]] || Таймас
|-
| 2015 || Рэкетир 2 (Рэкетир 2) || Туча
|-
| 2016 || Қазақ хандығы. Алмас қылыш (телесериал) || —
|-
| 2017 || Тайталас (телесериал, 2017—2018) || Куаныш Нурабаев
|-
| 2019 || Дала қырандары (телесериал) || —
|-
| 2019 || Айналар (Зеркала) || —
|-
| 2019 || Қазақ хандығы. Алтын тақ (телесериал) || Бурындық
|-
| 2019 || Томирис || Тирап
|-
| 2019 || Захар Беркут || —
|-
| 2021 || Бизнесмен (телесериал) || Тәуекел
|-
| 2021 || Groza (телесериал) || —
|-
| 2023 || Бесбармақ || —
|-
| 2023 || Shulamah || —
|-
| 2023 || Qaitalanbasyn || —
|-
| 2025 || Туысқан || Самат
|-
| 2025 || Ауру || Аза
|-
| 2026 || Соңғы махаббат || Айдар
|}

==Дискографиясы==
Apple Music деректері бойынша.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Түрі !! Ескертпе
|-
| 2020 жылғы 9 қыркүйек || At Jangyryq (Live) || EP (5 трек) || Тікелей орындау&lt;ref name=&quot;am1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/artist/ayan-otepbergen/1529840137|title=Ayan Otepbergen — Apple Music|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020 жылғы 27 қараша || Kúl || Сингл || De Lacure-мен бірге&lt;ref name=&quot;am2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/artist/%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD/1540807464|title=Аян Өтепберген — Apple Music|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024 жылғы 16 қаңтар || Lauralar Klara Quralaylar || Сингл || 
|-
| 2025 жылғы 5 қыркүйек || Теңіз бар арада || Сингл || Жұлдыз Өмірғалимен бірге
|}

==Марапаттары==
* 2012 жылы Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері атанды
* 2013 жылы [[Жаужүрек мың бала]] фильміндегі Таймас рөлі үшін [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар Одағы &quot;Серпер&quot; сыйлығының]] лауреаты атанды.
* 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 25 жыл]] медалімен марапатталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан театр актерлері]]
[[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]</text>
      <sha1>rpwsima4jy1q7pqac61jy4cw7uznfx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маржан Өмірзаққызы Арапбаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>593800</id>
    <revision>
      <id>3685115</id>
      <parentid>3125127</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Шығармашылығы: дуэттер (Майғазиев, Нұртас және т.б.), алғашқы өнері, дереккөздермен</comment>
      <origin>3685115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6051" sha1="mt1i0fy6r86frhqjeaze2qt5puup5x9" xml:space="preserve">{{Музыкант  
 |Есімі               = Маржан Арапбаева
 |Толық аты           = Маржан Өмірзаққызы Арапбаева
|сурет           = 
|Фон                  =
|Туған күні          = 07.02.1978 
 |Туған жері          =  {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}} 
|Белсенділік жылдары = [[2004 жыл]]дан 
  |Мемлекет            =  {{KAZ}}    
|Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Мамандығы       = {{Әнші|Қазақстан}} &lt;br /&gt; [[композитор]]
|Аспаптары      = [[Фортепиано]]  
 |Жанрлары            = [[эстрада]]
|Ұжымдары          = 
|Марапаттары         =  
{{{!}}  
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}} 
}}   
'''Маржан Өмірзаққызы Арапбаева''' ([[1978 жыл]]ы [[7 ақпан]]да [[Шымкент]]те туған) — [[Қазақстан|Қазақстанның]] танымал [[эстрада]] [[әнші]]сі, [[композитор]]. Халықаралық ән фистивальдерінің жүлдегері. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2017]]).

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Маржан қарапайым отбасында дүниеге келген. Ол жастайынан әнші ретінде сахнаға шығып, жанкүйерлердің жүрегін жаулап, танымал болуды армандаған. 14 жасында қыз «Әнші балапан» музыкалық байқауына қатысып, сол уақыттан бастап шығармашылық өмірдің құйынына айналды.

=== Жастық шағы ===
Мектепті бітірген соң, еліміздегі ең беделді жоғары оқу орнының музыка факультетіне оқуға түседі. Оның дауысын мұғалімдері назардан тыс қалдыра алмады. Жақсы оқып, өзінің  болашағына сенді. Студенттік өмірден кейін Маржан музыкалық салаға бет бұрды. Өнер көрсетіп, түрлі байқауларға қатысып, таланты үшін марапаттарға ие болды. 2002 жылы әнші «Жас қанат» шарасында және «Азия дауысы» фестивалінде тамаша өнер көрсетті. Оның шығармашылық таланты Қазақстан Президентінің сыйлығымен марапатталды.

Маржан Арапбаеваға нағыз танымалдық 2003 жылы кезекті байқауға қатысқаннан кейін келді. Содан кейін бойжеткен фестивальдердің лауреаты атанып, «Қайырлы кеш, Астана!», «Үшінші ауысым» сынды шоу-бағдарламаларға қатысты.

Маржан Арапбаеваның орындауында &quot;Сәлем саған туған ел&quot;, &quot;Соңғы вальс&quot;, &quot;Қазақстаным&quot;, &quot;Гүл сезім&quot;, &quot;Арманыма асығып барамын&quot;, &quot;Сол ма?&quot;, &quot;Иә, солай&quot;, &quot;Сен мықтысын&quot;, &quot;Jeteme&quot;, &quot;Өкінішті сезім&quot;, &quot;Қазақ елі&quot;, &quot;Жасасын өмір&quot;, &quot;Қыздар мен жігіттер&quot;, &quot;Сен едің&quot;, &quot;Мазалама&quot;, &quot;Сүйемін сені&quot; және т.б көптеген жігерлі әндері халыққа кеңінен танылған.

== Шығармашылығы ==
Алғаш рет 1992 жылы, 14 жасында «Әнші балапан» балалар байқауына қатысып сахнаға шықты&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;. 2003 жылдан бастап белсенді гастрольдік қызмет жүргізді&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;. «Үшінші ауысым» және «Қайырлы кеш, Астана!» телебағдарламаларына қатысқан соң даңқы артты&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;. Ең танымал әні — «Арманыма асығып барамын» (YouTube-та 5 миллионнан астам қаралым)&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.

=== Дуэттері ===
* «Қыздар мен жігіттер» — [[Қайрат Баекенов]]пен (2013 жылғы бейнеклип)&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* «Гүл сезім» — Еркін Мәуленмен&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* «Сен едің» — [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиевпен]]; әнді олар дуэтпен орындап, ол танымал болды&lt;ref name=&quot;nur-mai&quot; /&gt;.
* «Сені сүйем» — [[Қайрат Нұртас]]пен (2022 жылғы 22 қараша)&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.

== Марапаттары ==
* [[2002 жыл]]ы Республикалық &quot;Жас қанат&quot; конкурсының дипломанты атанып, сол жылдардан бастап елге таныла бастады.
* [[2004 жыл]]ы &quot;Жаңа толқын&quot; (новая волна) халықаралық конкурсының 2 орын иегері атанды.
* [[2004 жыл]]ы халықаралық &quot;Азия дауысы&quot; ән байқауында Ресейдің халық әртісі Николай Басковпен дуэт орындады.
* Маржан Арапбаеваға [[2017 жыл]]дың [[5 желтоқсан]]ындағы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен &quot;[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]&quot; құрметті атағы берілді.</text>
      <sha1>mt1i0fy6r86frhqjeaze2qt5puup5x9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685116</id>
      <parentid>3685115</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Дискографиясы: 2022—2026 жж. синглдер (Apple Music), дереккөздер бөлімі қосылды</comment>
      <origin>3685116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7724" sha1="pbsrolh2o08ek04mbhnmpnw10ahj4qc" xml:space="preserve">{{Музыкант  
 |Есімі               = Маржан Арапбаева
 |Толық аты           = Маржан Өмірзаққызы Арапбаева
|сурет           = 
|Фон                  =
|Туған күні          = 07.02.1978 
 |Туған жері          =  {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}} 
|Белсенділік жылдары = [[2004 жыл]]дан 
  |Мемлекет            =  {{KAZ}}    
|Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Мамандығы       = {{Әнші|Қазақстан}} &lt;br /&gt; [[композитор]]
|Аспаптары      = [[Фортепиано]]  
 |Жанрлары            = [[эстрада]]
|Ұжымдары          = 
|Марапаттары         =  
{{{!}}  
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}} 
}}   
'''Маржан Өмірзаққызы Арапбаева''' ([[1978 жыл]]ы [[7 ақпан]]да [[Шымкент]]те туған) — [[Қазақстан|Қазақстанның]] танымал [[эстрада]] [[әнші]]сі, [[композитор]]. Халықаралық ән фистивальдерінің жүлдегері. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2017]]).

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Маржан қарапайым отбасында дүниеге келген. Ол жастайынан әнші ретінде сахнаға шығып, жанкүйерлердің жүрегін жаулап, танымал болуды армандаған. 14 жасында қыз «Әнші балапан» музыкалық байқауына қатысып, сол уақыттан бастап шығармашылық өмірдің құйынына айналды.

=== Жастық шағы ===
Мектепті бітірген соң, еліміздегі ең беделді жоғары оқу орнының музыка факультетіне оқуға түседі. Оның дауысын мұғалімдері назардан тыс қалдыра алмады. Жақсы оқып, өзінің  болашағына сенді. Студенттік өмірден кейін Маржан музыкалық салаға бет бұрды. Өнер көрсетіп, түрлі байқауларға қатысып, таланты үшін марапаттарға ие болды. 2002 жылы әнші «Жас қанат» шарасында және «Азия дауысы» фестивалінде тамаша өнер көрсетті. Оның шығармашылық таланты Қазақстан Президентінің сыйлығымен марапатталды.

Маржан Арапбаеваға нағыз танымалдық 2003 жылы кезекті байқауға қатысқаннан кейін келді. Содан кейін бойжеткен фестивальдердің лауреаты атанып, «Қайырлы кеш, Астана!», «Үшінші ауысым» сынды шоу-бағдарламаларға қатысты.

Маржан Арапбаеваның орындауында &quot;Сәлем саған туған ел&quot;, &quot;Соңғы вальс&quot;, &quot;Қазақстаным&quot;, &quot;Гүл сезім&quot;, &quot;Арманыма асығып барамын&quot;, &quot;Сол ма?&quot;, &quot;Иә, солай&quot;, &quot;Сен мықтысын&quot;, &quot;Jeteme&quot;, &quot;Өкінішті сезім&quot;, &quot;Қазақ елі&quot;, &quot;Жасасын өмір&quot;, &quot;Қыздар мен жігіттер&quot;, &quot;Сен едің&quot;, &quot;Мазалама&quot;, &quot;Сүйемін сені&quot; және т.б көптеген жігерлі әндері халыққа кеңінен танылған.

== Шығармашылығы ==
Алғаш рет 1992 жылы, 14 жасында «Әнші балапан» балалар байқауына қатысып сахнаға шықты&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;. 2003 жылдан бастап белсенді гастрольдік қызмет жүргізді&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;. «Үшінші ауысым» және «Қайырлы кеш, Астана!» телебағдарламаларына қатысқан соң даңқы артты&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;. Ең танымал әні — «Арманыма асығып барамын» (YouTube-та 5 миллионнан астам қаралым)&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.

=== Дуэттері ===
* «Қыздар мен жігіттер» — [[Қайрат Баекенов]]пен (2013 жылғы бейнеклип)&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* «Гүл сезім» — Еркін Мәуленмен&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* «Сен едің» — [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиевпен]]; әнді олар дуэтпен орындап, ол танымал болды&lt;ref name=&quot;nur-mai&quot; /&gt;.
* «Сені сүйем» — [[Қайрат Нұртас]]пен (2022 жылғы 22 қараша)&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.

== Марапаттары ==
* [[2002 жыл]]ы Республикалық &quot;Жас қанат&quot; конкурсының дипломанты атанып, сол жылдардан бастап елге таныла бастады.
* [[2004 жыл]]ы &quot;Жаңа толқын&quot; (новая волна) халықаралық конкурсының 2 орын иегері атанды.
* [[2004 жыл]]ы халықаралық &quot;Азия дауысы&quot; ән байқауында Ресейдің халық әртісі Николай Басковпен дуэт орындады.
* Маржан Арапбаеваға [[2017 жыл]]дың [[5 желтоқсан]]ындағы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен &quot;[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]&quot; құрметті атағы берілді.

== Дискографиясы ==
Apple Music деректері бойынша 2022—2026 жылдардағы синглдер&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/artist/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0/1627771227|title=Маржан Арапбаева — Apple Music|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2022 жылғы 1 маусым || Бәріне кінәлі Махаббат || 
|-
| 2022 жылғы 20 шілде || Beautiful Life || 
|-
| 2022 жылғы 31 қазан || Донна Осень || 
|-
| 2022 жылғы 22 қараша || Сені сүйем || Қайрат Нұртаспен бірге
|-
| 2022 жылғы 30 желтоқсан || Жаңа жыл || 
|-
| 2024 жылғы 30 сәуір || Өмір || 
|-
| 2025 жылғы 18 маусым || Мереке || 
|-
| 2025 жылғы 28 маусым || Мама айтшы || 
|-
| 2025 жылғы 15 қазан || Бар сұлулық әйелде || 
|-
| 2026 жылғы 24 сәуір || Қасымда қал || Khansultan синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 27 сәуір || Келші бағым || Ахметжан Рабжанмен бірге
|-
| 2026 жылғы 28 шілде || Летний сон || 
|-
| 2026 жылғы 15 қыркүйек || Қыздар мен жігіттер (Oyu Live) || Қайрат Баекенов және OYU-мен бірге
|-
| 2026 жылғы 18 қыркүйек || Ғажап Өмір || 
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>pbsrolh2o08ek04mbhnmpnw10ahj4qc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685117</id>
      <parentid>3685116</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Сноска қатесі түзетілді (nur-mai), қызыл сілтеме алынды</comment>
      <origin>3685117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7949" sha1="0onacstfrlm8nz5ryzvsveqhqc2evlz" xml:space="preserve">{{Музыкант  
 |Есімі               = Маржан Арапбаева
 |Толық аты           = Маржан Өмірзаққызы Арапбаева
|сурет           = 
|Фон                  =
|Туған күні          = 07.02.1978 
 |Туған жері          =  {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}} 
|Белсенділік жылдары = [[2004 жыл]]дан 
  |Мемлекет            =  {{KAZ}}    
|Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Мамандығы       = {{Әнші|Қазақстан}} &lt;br /&gt; [[композитор]]
|Аспаптары      = [[Фортепиано]]  
 |Жанрлары            = [[эстрада]]
|Ұжымдары          = 
|Марапаттары         =  
{{{!}}  
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}} 
}}   
'''Маржан Өмірзаққызы Арапбаева''' ([[1978 жыл]]ы [[7 ақпан]]да [[Шымкент]]те туған) — [[Қазақстан|Қазақстанның]] танымал [[эстрада]] [[әнші]]сі, [[композитор]]. Халықаралық ән фистивальдерінің жүлдегері. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2017]]).

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Маржан қарапайым отбасында дүниеге келген. Ол жастайынан әнші ретінде сахнаға шығып, жанкүйерлердің жүрегін жаулап, танымал болуды армандаған. 14 жасында қыз «Әнші балапан» музыкалық байқауына қатысып, сол уақыттан бастап шығармашылық өмірдің құйынына айналды.

=== Жастық шағы ===
Мектепті бітірген соң, еліміздегі ең беделді жоғары оқу орнының музыка факультетіне оқуға түседі. Оның дауысын мұғалімдері назардан тыс қалдыра алмады. Жақсы оқып, өзінің  болашағына сенді. Студенттік өмірден кейін Маржан музыкалық салаға бет бұрды. Өнер көрсетіп, түрлі байқауларға қатысып, таланты үшін марапаттарға ие болды. 2002 жылы әнші «Жас қанат» шарасында және «Азия дауысы» фестивалінде тамаша өнер көрсетті. Оның шығармашылық таланты Қазақстан Президентінің сыйлығымен марапатталды.

Маржан Арапбаеваға нағыз танымалдық 2003 жылы кезекті байқауға қатысқаннан кейін келді. Содан кейін бойжеткен фестивальдердің лауреаты атанып, «Қайырлы кеш, Астана!», «Үшінші ауысым» сынды шоу-бағдарламаларға қатысты.

Маржан Арапбаеваның орындауында &quot;Сәлем саған туған ел&quot;, &quot;Соңғы вальс&quot;, &quot;Қазақстаным&quot;, &quot;Гүл сезім&quot;, &quot;Арманыма асығып барамын&quot;, &quot;Сол ма?&quot;, &quot;Иә, солай&quot;, &quot;Сен мықтысын&quot;, &quot;Jeteme&quot;, &quot;Өкінішті сезім&quot;, &quot;Қазақ елі&quot;, &quot;Жасасын өмір&quot;, &quot;Қыздар мен жігіттер&quot;, &quot;Сен едің&quot;, &quot;Мазалама&quot;, &quot;Сүйемін сені&quot; және т.б көптеген жігерлі әндері халыққа кеңінен танылған.

== Шығармашылығы ==
Алғаш рет 1992 жылы, 14 жасында «Әнші балапан» балалар байқауына қатысып сахнаға шықты&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;. 2003 жылдан бастап белсенді гастрольдік қызмет жүргізді&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;. «Үшінші ауысым» және «Қайырлы кеш, Астана!» телебағдарламаларына қатысқан соң даңқы артты&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;. Ең танымал әні — «Арманыма асығып барамын» (YouTube-та 5 миллионнан астам қаралым)&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.

=== Дуэттері ===
* «Қыздар мен жігіттер» — Қайрат Баекеновпен (2013 жылғы бейнеклип)&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* «Гүл сезім» — Еркін Мәуленмен&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* «Сен едің» — [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиевпен]]; әнді олар дуэтпен орындап, ол танымал болды&lt;ref name=&quot;nur-mai&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1637175-saken-maygaziev-biografiya-semya/|title=Сакен Майгазиев: биография и семья певца|website=nur.kz|date=2020-09-04|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* «Сені сүйем» — [[Қайрат Нұртас]]пен (2022 жылғы 22 қараша)&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.

== Марапаттары ==
* [[2002 жыл]]ы Республикалық &quot;Жас қанат&quot; конкурсының дипломанты атанып, сол жылдардан бастап елге таныла бастады.
* [[2004 жыл]]ы &quot;Жаңа толқын&quot; (новая волна) халықаралық конкурсының 2 орын иегері атанды.
* [[2004 жыл]]ы халықаралық &quot;Азия дауысы&quot; ән байқауында Ресейдің халық әртісі Николай Басковпен дуэт орындады.
* Маржан Арапбаеваға [[2017 жыл]]дың [[5 желтоқсан]]ындағы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен &quot;[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]&quot; құрметті атағы берілді.

== Дискографиясы ==
Apple Music деректері бойынша 2022—2026 жылдардағы синглдер&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/artist/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0/1627771227|title=Маржан Арапбаева — Apple Music|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2022 жылғы 1 маусым || Бәріне кінәлі Махаббат || 
|-
| 2022 жылғы 20 шілде || Beautiful Life || 
|-
| 2022 жылғы 31 қазан || Донна Осень || 
|-
| 2022 жылғы 22 қараша || Сені сүйем || Қайрат Нұртаспен бірге
|-
| 2022 жылғы 30 желтоқсан || Жаңа жыл || 
|-
| 2024 жылғы 30 сәуір || Өмір || 
|-
| 2025 жылғы 18 маусым || Мереке || 
|-
| 2025 жылғы 28 маусым || Мама айтшы || 
|-
| 2025 жылғы 15 қазан || Бар сұлулық әйелде || 
|-
| 2026 жылғы 24 сәуір || Қасымда қал || Khansultan синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 27 сәуір || Келші бағым || Ахметжан Рабжанмен бірге
|-
| 2026 жылғы 28 шілде || Летний сон || 
|-
| 2026 жылғы 15 қыркүйек || Қыздар мен жігіттер (Oyu Live) || Қайрат Баекенов және OYU-мен бірге
|-
| 2026 жылғы 18 қыркүйек || Ғажап Өмір || 
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>0onacstfrlm8nz5ryzvsveqhqc2evlz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685118</id>
      <parentid>3685117</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Сноска қатесі түзетілді (nur анықтамасы қосылды)</comment>
      <origin>3685118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8233" sha1="0b3prjpxz3ttnvx0b6wt6fosh1wu1c7" xml:space="preserve">{{Музыкант  
 |Есімі               = Маржан Арапбаева
 |Толық аты           = Маржан Өмірзаққызы Арапбаева
|сурет           = 
|Фон                  =
|Туған күні          = 07.02.1978 
 |Туған жері          =  {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}} 
|Белсенділік жылдары = [[2004 жыл]]дан 
  |Мемлекет            =  {{KAZ}}    
|Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Мамандығы       = {{Әнші|Қазақстан}} &lt;br /&gt; [[композитор]]
|Аспаптары      = [[Фортепиано]]  
 |Жанрлары            = [[эстрада]]
|Ұжымдары          = 
|Марапаттары         =  
{{{!}}  
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}} 
}}   
'''Маржан Өмірзаққызы Арапбаева''' ([[1978 жыл]]ы [[7 ақпан]]да [[Шымкент]]те туған) — [[Қазақстан|Қазақстанның]] танымал [[эстрада]] [[әнші]]сі, [[композитор]]. Халықаралық ән фистивальдерінің жүлдегері. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2017]]).

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Маржан қарапайым отбасында дүниеге келген. Ол жастайынан әнші ретінде сахнаға шығып, жанкүйерлердің жүрегін жаулап, танымал болуды армандаған. 14 жасында қыз «Әнші балапан» музыкалық байқауына қатысып, сол уақыттан бастап шығармашылық өмірдің құйынына айналды.

=== Жастық шағы ===
Мектепті бітірген соң, еліміздегі ең беделді жоғары оқу орнының музыка факультетіне оқуға түседі. Оның дауысын мұғалімдері назардан тыс қалдыра алмады. Жақсы оқып, өзінің  болашағына сенді. Студенттік өмірден кейін Маржан музыкалық салаға бет бұрды. Өнер көрсетіп, түрлі байқауларға қатысып, таланты үшін марапаттарға ие болды. 2002 жылы әнші «Жас қанат» шарасында және «Азия дауысы» фестивалінде тамаша өнер көрсетті. Оның шығармашылық таланты Қазақстан Президентінің сыйлығымен марапатталды.

Маржан Арапбаеваға нағыз танымалдық 2003 жылы кезекті байқауға қатысқаннан кейін келді. Содан кейін бойжеткен фестивальдердің лауреаты атанып, «Қайырлы кеш, Астана!», «Үшінші ауысым» сынды шоу-бағдарламаларға қатысты.

Маржан Арапбаеваның орындауында &quot;Сәлем саған туған ел&quot;, &quot;Соңғы вальс&quot;, &quot;Қазақстаным&quot;, &quot;Гүл сезім&quot;, &quot;Арманыма асығып барамын&quot;, &quot;Сол ма?&quot;, &quot;Иә, солай&quot;, &quot;Сен мықтысын&quot;, &quot;Jeteme&quot;, &quot;Өкінішті сезім&quot;, &quot;Қазақ елі&quot;, &quot;Жасасын өмір&quot;, &quot;Қыздар мен жігіттер&quot;, &quot;Сен едің&quot;, &quot;Мазалама&quot;, &quot;Сүйемін сені&quot; және т.б көптеген жігерлі әндері халыққа кеңінен танылған.

== Шығармашылығы ==
Алғаш рет 1992 жылы, 14 жасында «Әнші балапан» балалар байқауына қатысып сахнаға шықты&lt;ref name=&quot;nur&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1615216-marzan-arapbaeva-biografia-licnaa-zizn-pesni/|title=Маржан Арапбаева: чем известна и как живёт казахстанская певица|website=nur.kz|date=2024-01-22|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. 2003 жылдан бастап белсенді гастрольдік қызмет жүргізді&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;. «Үшінші ауысым» және «Қайырлы кеш, Астана!» телебағдарламаларына қатысқан соң даңқы артты&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;. Ең танымал әні — «Арманыма асығып барамын» (YouTube-та 5 миллионнан астам қаралым)&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.

=== Дуэттері ===
* «Қыздар мен жігіттер» — Қайрат Баекеновпен (2013 жылғы бейнеклип)&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* «Гүл сезім» — Еркін Мәуленмен&lt;ref name=&quot;nur&quot; /&gt;.
* «Сен едің» — [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиевпен]]; әнді олар дуэтпен орындап, ол танымал болды&lt;ref name=&quot;nur-mai&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1637175-saken-maygaziev-biografiya-semya/|title=Сакен Майгазиев: биография и семья певца|website=nur.kz|date=2020-09-04|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* «Сені сүйем» — [[Қайрат Нұртас]]пен (2022 жылғы 22 қараша)&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.

== Марапаттары ==
* [[2002 жыл]]ы Республикалық &quot;Жас қанат&quot; конкурсының дипломанты атанып, сол жылдардан бастап елге таныла бастады.
* [[2004 жыл]]ы &quot;Жаңа толқын&quot; (новая волна) халықаралық конкурсының 2 орын иегері атанды.
* [[2004 жыл]]ы халықаралық &quot;Азия дауысы&quot; ән байқауында Ресейдің халық әртісі Николай Басковпен дуэт орындады.
* Маржан Арапбаеваға [[2017 жыл]]дың [[5 желтоқсан]]ындағы ҚР тұңғыш президентінің жарлығымен &quot;[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]&quot; құрметті атағы берілді.

== Дискографиясы ==
Apple Music деректері бойынша 2022—2026 жылдардағы синглдер&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/artist/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0/1627771227|title=Маржан Арапбаева — Apple Music|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2022 жылғы 1 маусым || Бәріне кінәлі Махаббат || 
|-
| 2022 жылғы 20 шілде || Beautiful Life || 
|-
| 2022 жылғы 31 қазан || Донна Осень || 
|-
| 2022 жылғы 22 қараша || Сені сүйем || Қайрат Нұртаспен бірге
|-
| 2022 жылғы 30 желтоқсан || Жаңа жыл || 
|-
| 2024 жылғы 30 сәуір || Өмір || 
|-
| 2025 жылғы 18 маусым || Мереке || 
|-
| 2025 жылғы 28 маусым || Мама айтшы || 
|-
| 2025 жылғы 15 қазан || Бар сұлулық әйелде || 
|-
| 2026 жылғы 24 сәуір || Қасымда қал || Khansultan синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 27 сәуір || Келші бағым || Ахметжан Рабжанмен бірге
|-
| 2026 жылғы 28 шілде || Летний сон || 
|-
| 2026 жылғы 15 қыркүйек || Қыздар мен жігіттер (Oyu Live) || Қайрат Баекенов және OYU-мен бірге
|-
| 2026 жылғы 18 қыркүйек || Ғажап Өмір || 
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>0b3prjpxz3ttnvx0b6wt6fosh1wu1c7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джош Дан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>612075</id>
    <revision>
      <id>3685164</id>
      <parentid>3548979</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7941" sha1="g8sd19f1hz4gylxcsu9rt4uzqack9ys" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Джош Дан
 |Атауы                = Josh Dun
 |Сурет                = Josh Dun (cropped).jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = non_vocal_instrumentalist
 |Туған кездегі есімі = Джошуа Уильям Дан
 |Толық аты            = Joshua «Josh» William Dun
 |Туған күні         = 18.06.1988
 |Туған жері         = {{Туғанжері|Колумбус|Колумбуста (Огайо)|Колумбус (Огайо)}}, [[Огайо]] штаты, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = 
 |Мамандықтары         = [[барабаншы]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[Соқпалы музыкалық аспаптар|соқпалы]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]], [[Труба|труба]]
 |Жанрлары             = [[альтернативті хип-хоп]], [[электропоп]], [[инди-поп]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = House of heroes, Twenty One Pilots
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = [[Fueled by Ramen]]
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
}}
'''Джошуа Уильям Дан''' ({{lang-en|Joshua William Dun}}, 18 маусым 1988, [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]], [[Огайо]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]])&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.fueledbyramen.com/news/happy-birthday-josh-dun-93901 «Happy Birthday Josh Dun!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505155913/http://www.fueledbyramen.com/news/happy-birthday-josh-dun-93901 |date=2016-05-05 }}&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dispatch&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.dispatch.com/content/stories/life_and_entertainment/2012/10/18/1-twenty-one-pilots-art-gn8jqp4s-1.html «With debut album set for release, Columbus duo Twenty One Pilots poised to break out»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520151812/http://www.dispatch.com/content/stories/life_and_entertainment/2012/10/18/1-twenty-one-pilots-art-gn8jqp4s-1.html |date=2016-05-20 }}. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[музыкант]], [[Twenty One Pilots]] тобының [[Барабаншы|барабаншысы]].

== Өмірбаяны ==
Дан 1988 жылы 18 маусымда Колумбус, АҚШ-да дүниеге келген, оның екі әпкесі бар, Эбигейл мен Эшли, және ағасы Джордан. Оның айтуынша, оған музыканы тыңдауға рұқсат берілген жоқ, бірақ кейде ол жасырын музыкалық дүкенге барды. Сол дүкенде ол бірінші барабандарды игерді.&lt;ref name=&quot;MessiahPulse&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=61WpOTdThzY «MessiahPulse Interview: Twenty One Pilots»]. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sneaky Josh&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=et9NndPTBes «Twenty One Pilots Talk Punk Rock Teen Years»]. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Кейінірек ол осы дүкенде 3 жыл жұмыс істеді. Алдымен, Джош құбырда ойнауды үйреніп, содан кейін барабанда ойнауды үйренді.&lt;ref name=&quot;Post&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.huffingtonpost.com/mike-ragogna/emvesselem-chatting-with_b_2469647.html «Vessel: Chatting With Twenty One Pilots' Tyler Joseph, Plus Reintroducing The Johnny Stallings Arts Program and Six Market Blvd»]. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alive&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.columbusalive.com/content/blogs/sensory-overload/2012/04/interview-twenty-one-pilots-part-1.html «Interview: Twenty One Pilots, part 1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714190259/http://www.columbusalive.com/content/blogs/sensory-overload/2012/04/interview-twenty-one-pilots-part-1.html |date=2014-07-14 }}. columbusalive.com&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==

=== House of Heroes ===
Дан 2010 жылдың наурыз айында [[House of Heroes]]-ке келді, топтың барабаншысы, Колин Ригсби, отбасымен көп уақыт өткізу үшін шығармашылық үзіліс алғаннан кейін.&lt;ref name=&quot;Heroes&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.stereotruth.net/2010/03/house-of-heroes-band-changes-for-awake-tonight-tour/ «House of Heroes Band Changes»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104135800/http://www.stereotruth.net/2010/03/house-of-heroes-band-changes-for-awake-tonight-tour/ |date=2011-01-04 }}. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Оны Ригсби өзі ұсынды&lt;ref name=&quot;Heroes&quot; /&gt;.

Дан, Ригсби ұжымға оралғанда, қазан айына дейін Heroes House турына қатысты.

=== Twenty One Pilots ===
2010 жылы Дан демо-CD тобының тыңдауынан кейін, [[Twenty One Pilots|''Twenty One Pilots'']] концертіне келді&lt;ref name=&quot;Josh origin&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=n6qbQTS2b4A «FaceCulture: Twenty One Pilots interview — Tyler and Josh (part 1)»].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Ол концерттен таң қалды&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.x96.com/twenty_one_pilots_interview_with_richie_t/blog/386 «Twenty One Pilots Interview with Richie T»].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Джош топ фронтмені, [[Тайлер Джозеф|Тайлер Джозефті]] қарсы алып, бірнеше күннен кейін олар уақытты бірге өткізе бастады&lt;ref name=&quot;Alive&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Josh origin&quot; /&gt;.

Кейінірек, 2011 жылы Ник Томас мен Крис Салих жүктелген графиктерге байланысты топты тастап кетті, ал Дан Джозефпен бір концертте өнер көрсету үшін ''Guitar Center''-де жұмыстан кетті. Олар, полиция шоуды тоқтатқан кезде, тек бір ән ойнады.&lt;ref name=&quot;Alive&quot; /&gt;  6 мамыр күні Джош Дан ресми түрде Twenty One Pilots тобының барабаншысы атанды&lt;ref name=&quot;Dispatch&quot; /&gt;. Дуэт екінші студиялық альбом шығарды, Regional at Best, 8 шілде 2011, және 2012 жылдың сәуір айында [[Fueled by Ramen]] лейблімен келісімшартқа қол қойды&lt;ref name=&quot;Dispatch&quot; /&gt;.

Twenty One Pilots-тің үшінші альбомы, ''Vessel'', 8 қаңтарда 2013 жылы шығарылды.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.allmusic.com/artist/twenty-one-pilots-mn0002398414 «Twenty One Pilots — Music, biography, Credits and Discography: AllMusic»]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Төртінші альбом, ''[[Blurryface]]'', 19 мамырда 2015 жылы шығарылды. 5 қазанда 2018 жылы ''Trench'' деп аталатын топтың бесінші альбомы шықты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ музыканттары]]</text>
      <sha1>g8sd19f1hz4gylxcsu9rt4uzqack9ys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Феликс Надар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>618111</id>
    <revision>
      <id>3685329</id>
      <parentid>3647419</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:1820 жылы туғандар|1820 жылы туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8116" sha1="kg5si9oxm0h28qlq4r3f4waj8rk00l8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Надар''' (Nadar, нақты атауы - Гаспар Феликс Турнашон, Gaspard-Félix Tournachon, 1820 жылғы 6 сәуір – 1910 жылғы 21 наурыз) — [[француздар|француз]] фотографы, мультипликатор, романист, журналист және аэронавт.

Фотографиялық портреттің ең үлкен шебері. Надар жасаған фотосуреттер үлкен мемлекеттік фото жинақтарда сақталады.

== Өмірбаяны ==
Надар 1820 жылы [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B6 Парижде] дүниеге келген. 1853 жылы ол бірінші фотосуреттерді түсіре бастады, 1858 жылы Парижден жоғары ұшып, ауеден әлемнің алғашқы фотосуретін жасады. Ол [[Чарльз Бодельер]], [[Гюстава Курбе]], [[Сара Бернард]], [[Эрнест Шаклтон]] және басқаларының фотосуреттерін жасады.

Үлкен француз классицист суретшісі Энгра Надарның өтініші бойынша суретші суретке түскісі келетін адамдардың портреттерін түсірді. Өз өмірбаяны Э.Де Мирриктің куәлігіне сәйкес, Интре осы фотосуреттерден портреттерін суретке түсіруді қажет етпестен тартты. Нарды «Фотосуреттін Тицианы» деп атады.

[https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 Театр] арқасында Надар фотокамераны қолына алды - театр драматургі болды. Суретші ретінде ол беделді портрет суретшісі болған. Журналист ретінде &quot;Шаривари&quot; журналында мультфильмде Думермен жұмыс істеді. 1850 жылы, 30 жасында, Надарды әйгілі бульварлардың фавориті болды, бірақ театр да, көркемсурет салоны да, журнал да өмір сүруге жеткілікті қаржы бермеді. 1852 жылы ол ағасы Адриеннің фото студиясын 1852 жылы иеленді, бірақ бұл серіктестік жақында сот ісіне аяқталды.

1854 жылы Надар &quot;Пантеон Надарды&quot; жариялады, 240 карикатурасынан тұратын үлкен [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F литография], төрт топтың алғашқы жоспарлары. Алғашында өз клиенттерін суретке түсіруді жоспарлаған, содан кейін карикатураларды салуды жоспарлаған. Ол былай деп жазды: «Фотосурет - керемет жаңалық ... Теорияны бір сағаттан кейін, технологияның негіздері бір күнде зерттеп алуға болады ... Бірақ нені үйренуге болмайды - жарық сезімі. Жарықтың тұлғаның бетіне түсіп кету тәсілі, сіз оны өзіңіз ұстап алуыңыз керек. Ұқсастықты алу үшін, қарапайым портрет емес, позамен араласып, оның ойларын және оның мінезін сезіну керек». Оның портреттерінің стилі қарапайым және қатал болды. Әдетте, ол адамдарға жалдады, жоғарғы жарық пен монофониялық фон ғана қолданды. Ол модельдің жеке ерекшеліктерін анықтауға тырысып, бетіне, қимылына, позаға назар аударды. Кейінірек, ол электр жарығындағы фотосуреттерін алды. Надар Париждің катакомбы туралы суреттер сериясын жасады. Шарды суретке түсіру идеясын патенттеді.

1900 жылы ол фотосурет туралы естеліктер кітабын жариялады. 1910 жылғы 21 наурызда қайтыс болған, Пер-Лашез зиратында жерленген.

==Экспрессии Пьеро==
XIX ғасырдың көркемдік және интеллектуалды мәдениетінде кеңінен таралған [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%8C%D0%B5%D1%80%D0%BE Пьероның] лирикалық имиджінің құрушысы және атақты актеры және Батиста Дебюрордың ұлы Чарльз Дебюродың сериясы болды. Дебюро жасаған кейіпкер лирикалық кейіпкер Альберт Гираудтың поэтикалық циклында Лунар Пьеро прототипі болып табылады, бұл өз кезегінде осы атаумен Арнольд Шёенбергтің операсының негізі болған деп есептеледі. Пьероның жанжал мен шекаралы бейнесін Надар қолдады - ол Commedia dell'Arte дәстүрлі кейіпкерлерін басшылыққа алмай, күрделі және иеліктен айырылған психологиялық портретті білдіреді. Pierrot фотографиялық сериясы, Expression 1855 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмесінде алтын медальін жеңіп алған.

==Надар Розалинда Краусты зерттеулерінде==
Надар суреттері қазіргі заманғы өнердің ең ірі американдық теоретигі Росалинд Краустың негізгі тақырыптарының бірі болды - оның «Надарды іздерінен кейінгі» туындылары. Краустың мәтіндері патрикалық психологиялық портрет шеберлері немесе Парижді әуе шарларынан атып жіберген жаратылыс ғалымы ретінде қабылданған фотографтың жұмысының айқын көрінісін өзгертті. Краустың туындыларында Надардың суреттері күрделі контексте ұсынылған: Шведборгтың метафизикасы, Хьюго қайтыс болғаннан кейінгі портреттері, Канттың идеялары, Бальзак ырымдары, Лафатердің физиогномиясы . Осының бәрі ерекше жағдайға ие, ол рационалист, зерттеуші және кәсіпкер емес, керісінше, көріністер, рухтар мен арбалар туралы алаңдатарлық оқиғалардың бастамашысы және фигурасы болып табылады. Зерттеу Краусус өзінің бақылауларының арқасында өнердің табиғаты мен фотосуретінің иррационалды көрінісі ретінде қабылданатын Нарды суреттерінің көрінісін өзгертеді.

[[Санат:1820 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>kg5si9oxm0h28qlq4r3f4waj8rk00l8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685330</id>
      <parentid>3685329</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Фотографтар|Фотографтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8154" sha1="kdrddlbbur7oe25mq82c1cnrpz1pfkf" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Надар''' (Nadar, нақты атауы - Гаспар Феликс Турнашон, Gaspard-Félix Tournachon, 1820 жылғы 6 сәуір – 1910 жылғы 21 наурыз) — [[француздар|француз]] фотографы, мультипликатор, романист, журналист және аэронавт.

Фотографиялық портреттің ең үлкен шебері. Надар жасаған фотосуреттер үлкен мемлекеттік фото жинақтарда сақталады.

== Өмірбаяны ==
Надар 1820 жылы [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B6 Парижде] дүниеге келген. 1853 жылы ол бірінші фотосуреттерді түсіре бастады, 1858 жылы Парижден жоғары ұшып, ауеден әлемнің алғашқы фотосуретін жасады. Ол [[Чарльз Бодельер]], [[Гюстава Курбе]], [[Сара Бернард]], [[Эрнест Шаклтон]] және басқаларының фотосуреттерін жасады.

Үлкен француз классицист суретшісі Энгра Надарның өтініші бойынша суретші суретке түскісі келетін адамдардың портреттерін түсірді. Өз өмірбаяны Э.Де Мирриктің куәлігіне сәйкес, Интре осы фотосуреттерден портреттерін суретке түсіруді қажет етпестен тартты. Нарды «Фотосуреттін Тицианы» деп атады.

[https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 Театр] арқасында Надар фотокамераны қолына алды - театр драматургі болды. Суретші ретінде ол беделді портрет суретшісі болған. Журналист ретінде &quot;Шаривари&quot; журналында мультфильмде Думермен жұмыс істеді. 1850 жылы, 30 жасында, Надарды әйгілі бульварлардың фавориті болды, бірақ театр да, көркемсурет салоны да, журнал да өмір сүруге жеткілікті қаржы бермеді. 1852 жылы ол ағасы Адриеннің фото студиясын 1852 жылы иеленді, бірақ бұл серіктестік жақында сот ісіне аяқталды.

1854 жылы Надар &quot;Пантеон Надарды&quot; жариялады, 240 карикатурасынан тұратын үлкен [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F литография], төрт топтың алғашқы жоспарлары. Алғашында өз клиенттерін суретке түсіруді жоспарлаған, содан кейін карикатураларды салуды жоспарлаған. Ол былай деп жазды: «Фотосурет - керемет жаңалық ... Теорияны бір сағаттан кейін, технологияның негіздері бір күнде зерттеп алуға болады ... Бірақ нені үйренуге болмайды - жарық сезімі. Жарықтың тұлғаның бетіне түсіп кету тәсілі, сіз оны өзіңіз ұстап алуыңыз керек. Ұқсастықты алу үшін, қарапайым портрет емес, позамен араласып, оның ойларын және оның мінезін сезіну керек». Оның портреттерінің стилі қарапайым және қатал болды. Әдетте, ол адамдарға жалдады, жоғарғы жарық пен монофониялық фон ғана қолданды. Ол модельдің жеке ерекшеліктерін анықтауға тырысып, бетіне, қимылына, позаға назар аударды. Кейінірек, ол электр жарығындағы фотосуреттерін алды. Надар Париждің катакомбы туралы суреттер сериясын жасады. Шарды суретке түсіру идеясын патенттеді.

1900 жылы ол фотосурет туралы естеліктер кітабын жариялады. 1910 жылғы 21 наурызда қайтыс болған, Пер-Лашез зиратында жерленген.

==Экспрессии Пьеро==
XIX ғасырдың көркемдік және интеллектуалды мәдениетінде кеңінен таралған [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%8C%D0%B5%D1%80%D0%BE Пьероның] лирикалық имиджінің құрушысы және атақты актеры және Батиста Дебюрордың ұлы Чарльз Дебюродың сериясы болды. Дебюро жасаған кейіпкер лирикалық кейіпкер Альберт Гираудтың поэтикалық циклында Лунар Пьеро прототипі болып табылады, бұл өз кезегінде осы атаумен Арнольд Шёенбергтің операсының негізі болған деп есептеледі. Пьероның жанжал мен шекаралы бейнесін Надар қолдады - ол Commedia dell'Arte дәстүрлі кейіпкерлерін басшылыққа алмай, күрделі және иеліктен айырылған психологиялық портретті білдіреді. Pierrot фотографиялық сериясы, Expression 1855 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмесінде алтын медальін жеңіп алған.

==Надар Розалинда Краусты зерттеулерінде==
Надар суреттері қазіргі заманғы өнердің ең ірі американдық теоретигі Росалинд Краустың негізгі тақырыптарының бірі болды - оның «Надарды іздерінен кейінгі» туындылары. Краустың мәтіндері патрикалық психологиялық портрет шеберлері немесе Парижді әуе шарларынан атып жіберген жаратылыс ғалымы ретінде қабылданған фотографтың жұмысының айқын көрінісін өзгертті. Краустың туындыларында Надардың суреттері күрделі контексте ұсынылған: Шведборгтың метафизикасы, Хьюго қайтыс болғаннан кейінгі портреттері, Канттың идеялары, Бальзак ырымдары, Лафатердің физиогномиясы . Осының бәрі ерекше жағдайға ие, ол рационалист, зерттеуші және кәсіпкер емес, керісінше, көріністер, рухтар мен арбалар туралы алаңдатарлық оқиғалардың бастамашысы және фигурасы болып табылады. Зерттеу Краусус өзінің бақылауларының арқасында өнердің табиғаты мен фотосуретінің иррационалды көрінісі ретінде қабылданатын Нарды суреттерінің көрінісін өзгертеді.

[[Санат:1820 жылы туғандар]]
[[Санат:Фотографтар]]</text>
      <sha1>kdrddlbbur7oe25mq82c1cnrpz1pfkf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685331</id>
      <parentid>3685330</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8158" sha1="a7ut5936m77daibcrcm0fhl0jd1wct9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Надар''' (Nadar, нақты атауы - Гаспар Феликс Турнашон, Gaspard-Félix Tournachon, 1820 жылғы 6 сәуір – 1910 жылғы 21 наурыз) — [[француздар|француз]] фотографы, мультипликатор, романист, журналист және аэронавт.

Фотографиялық портреттің ең үлкен шебері. Надар жасаған фотосуреттер үлкен мемлекеттік фото жинақтарда сақталады.

== Өмірбаяны ==
Надар 1820 жылы [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B6 Парижде] дүниеге келген. 1853 жылы ол бірінші фотосуреттерді түсіре бастады, 1858 жылы [[Париж]]ден жоғары ұшып, ауеден әлемнің алғашқы фотосуретін жасады. Ол [[Чарльз Бодельер]], [[Гюстава Курбе]], [[Сара Бернард]], [[Эрнест Шаклтон]] және басқаларының фотосуреттерін жасады.

Үлкен француз классицист суретшісі Энгра Надарның өтініші бойынша суретші суретке түскісі келетін адамдардың портреттерін түсірді. Өз өмірбаяны Э.Де Мирриктің куәлігіне сәйкес, Интре осы фотосуреттерден портреттерін суретке түсіруді қажет етпестен тартты. Нарды «Фотосуреттін Тицианы» деп атады.

[https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 Театр] арқасында Надар фотокамераны қолына алды - театр драматургі болды. Суретші ретінде ол беделді портрет суретшісі болған. Журналист ретінде &quot;Шаривари&quot; журналында мультфильмде Думермен жұмыс істеді. 1850 жылы, 30 жасында, Надарды әйгілі бульварлардың фавориті болды, бірақ театр да, көркемсурет салоны да, журнал да өмір сүруге жеткілікті қаржы бермеді. 1852 жылы ол ағасы Адриеннің фото студиясын 1852 жылы иеленді, бірақ бұл серіктестік жақында сот ісіне аяқталды.

1854 жылы Надар &quot;Пантеон Надарды&quot; жариялады, 240 карикатурасынан тұратын үлкен [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F литография], төрт топтың алғашқы жоспарлары. Алғашында өз клиенттерін суретке түсіруді жоспарлаған, содан кейін карикатураларды салуды жоспарлаған. Ол былай деп жазды: «Фотосурет - керемет жаңалық ... Теорияны бір сағаттан кейін, технологияның негіздері бір күнде зерттеп алуға болады ... Бірақ нені үйренуге болмайды - жарық сезімі. Жарықтың тұлғаның бетіне түсіп кету тәсілі, сіз оны өзіңіз ұстап алуыңыз керек. Ұқсастықты алу үшін, қарапайым портрет емес, позамен араласып, оның ойларын және оның мінезін сезіну керек». Оның портреттерінің стилі қарапайым және қатал болды. Әдетте, ол адамдарға жалдады, жоғарғы жарық пен монофониялық фон ғана қолданды. Ол модельдің жеке ерекшеліктерін анықтауға тырысып, бетіне, қимылына, позаға назар аударды. Кейінірек, ол электр жарығындағы фотосуреттерін алды. Надар Париждің катакомбы туралы суреттер сериясын жасады. Шарды суретке түсіру идеясын патенттеді.

1900 жылы ол фотосурет туралы естеліктер кітабын жариялады. 1910 жылғы 21 наурызда қайтыс болған, Пер-Лашез зиратында жерленген.

==Экспрессии Пьеро==
XIX ғасырдың көркемдік және интеллектуалды мәдениетінде кеңінен таралған [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%8C%D0%B5%D1%80%D0%BE Пьероның] лирикалық имиджінің құрушысы және атақты актеры және Батиста Дебюрордың ұлы Чарльз Дебюродың сериясы болды. Дебюро жасаған кейіпкер лирикалық кейіпкер Альберт Гираудтың поэтикалық циклында Лунар Пьеро прототипі болып табылады, бұл өз кезегінде осы атаумен Арнольд Шёенбергтің операсының негізі болған деп есептеледі. Пьероның жанжал мен шекаралы бейнесін Надар қолдады - ол Commedia dell'Arte дәстүрлі кейіпкерлерін басшылыққа алмай, күрделі және иеліктен айырылған психологиялық портретті білдіреді. Pierrot фотографиялық сериясы, Expression 1855 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмесінде алтын медальін жеңіп алған.

==Надар Розалинда Краусты зерттеулерінде==
Надар суреттері қазіргі заманғы өнердің ең ірі американдық теоретигі Росалинд Краустың негізгі тақырыптарының бірі болды - оның «Надарды іздерінен кейінгі» туындылары. Краустың мәтіндері патрикалық психологиялық портрет шеберлері немесе Парижді әуе шарларынан атып жіберген жаратылыс ғалымы ретінде қабылданған фотографтың жұмысының айқын көрінісін өзгертті. Краустың туындыларында Надардың суреттері күрделі контексте ұсынылған: Шведборгтың метафизикасы, Хьюго қайтыс болғаннан кейінгі портреттері, Канттың идеялары, Бальзак ырымдары, Лафатердің физиогномиясы . Осының бәрі ерекше жағдайға ие, ол рационалист, зерттеуші және кәсіпкер емес, керісінше, көріністер, рухтар мен арбалар туралы алаңдатарлық оқиғалардың бастамашысы және фигурасы болып табылады. Зерттеу Краусус өзінің бақылауларының арқасында өнердің табиғаты мен фотосуретінің иррационалды көрінісі ретінде қабылданатын Нарды суреттерінің көрінісін өзгертеді.

[[Санат:1820 жылы туғандар]]
[[Санат:Фотографтар]]</text>
      <sha1>a7ut5936m77daibcrcm0fhl0jd1wct9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғалия Сағадатқызы Бисенғалиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>634515</id>
    <revision>
      <id>3685332</id>
      <parentid>3679240</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Скрипкашылар|Скрипкашылар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7189" sha1="s582m3b1ecret9bpsqzm8wsmmdu0p14" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Ғалия Сағадатқызы Бисенғалиева''' — қазақ-британ скрипкашысы. [[Лондон|Лондондағы]]&lt;ref&gt; &quot;Article on Galya Bisengalieva&quot;. Mumbai Mirror. 11 December 2017.&lt;/ref&gt; заманауи Лондон оркестрінің музыканты және жетекші солисті.&lt;ref&gt;Шербурн, Филипп (8 декабря 2018 года). &quot;[https://pitchfork.com/reviews/albums/galya-bisengalieva-ep-one/ Вила статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181208111053/https://pitchfork.com/reviews/albums/galya-bisengalieva-ep-one/amp/ |date=2018-12-08 }}&quot;. Вилы.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[Алматы]] қаласында дүниеге келген, Лондондағы Корольдік Музыка Академиясының&lt;ref&gt;[https://serenademagazine.com/interviews/galya-bisengalieva/ Nikhil, Sardana (2 May 2016). &quot;Serenade Magazine&quot;. Serenade Magazine.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206061628/https://serenademagazine.com/interviews/galya-bisengalieva/ |date=2020-02-06 }}&lt;/ref&gt; [[Скрипка|скрипка]] сыныбының түлегі. 

Ғалияның ата-анасы – кәсіби музыканттар. Әкесі – атақты қазақстандық скрипкашы Сағадат Бисенғалиев ([[виртуоз]] [[Бисенғалиев Марат Саметұлы|Марат Бисенғалиевтің]] үлкен ағасы), [[1989 жыл|1989 жылы]] қайғылы жағдайда қайтыс болды. Ғалия бес жасынан ҚР мәдениет және спорт Министрлігі скрипка сыныбы бойынша профессор А.А. Абатова, Н.М. Патрушевадан «Күләш Байсейтова атындағы Республикалық орта арнайы дарынды балаларға арналған музыкалық мектеп-интернатында» музыкадан сабақ алады. 12 жасында Корольдік Музыка Академиясының грантын жеңіп алып, сонымен қатар Англияның солтүстігіндегі Денстон колледжінде білім алады. &lt;ref&gt;[http://fil.kz/team/galiya_bisengalieva/ Галия Бисенгалиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206061638/http://fil.kz/team/galiya_bisengalieva/ |date=2020-02-06 }}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылық қызметі ==

Жеке концерттерімен [[Еуропа|Еуропада]], [[АҚШ]]-та, [[Үндістан]]да, [[Түркия]]да, [[Бразилия]]да өнер көрсеткен, Teatro Colón ([[Буэнос-Айрес]]) сахнасында сәтті [[дебют]] көрсетті, ол жерде  [[Аргентина]]ның музыкалық сыншылар қауымдастығының Revelación сыйлығының иегері атанды. 

Ғалия «There Will Be Blood: Live»&lt;ref&gt; Michael, Bonner (16 December 2016). &quot;TWBB&quot;https://www.uncut.co.uk/news/jonny-greenwood-present-will-blood-score-live-98654/&lt;/ref&gt; («Нефть: живьем», музыка авторы — Джонни Гринвуд) фильмімен турға қатысты. Брамс [[Оркестр|оркестір]]імен скрипкаға арналған концертте жеке өнер көрсетті. Сонымен қатар Эдмунда Финнистің «Shades Lengthen» примерасымен   Би-Би-Си Радио 3&lt;ref&gt; &quot;Shades Spiegel&quot;. BBC Music. 12 November 2018.https://www.bbc.co.uk/music/tracks/n3h4jm&lt;/ref&gt; арнасына қатысты.  
Стив Райхпен (Steve Reich), Лори Шпигель&lt;ref&gt;&quot;Steve Reich, Laurie Spiegel&quot;. kammerklang. 12 November 2018.http://www.kammerklang.co.uk/events/neil-luck-oliver-coates-friends-perform-chamber-music-laurie-spiegel/&lt;/ref&gt; (Laurie Spiegel), Сюзан Чиани&lt;ref&gt; &quot;Suzanne Ciani&quot;. BBC Music. 12 November 2018.https://www.bbc.co.uk/music/tracks/n56m5v&lt;/ref&gt; (Suzanne Ciani), Терри Райли, Полина Оливерос (Pauline Oliveros) сынды компазиторлармен жұмыс жасады. Сонымен қатар, Шивы Фешареки (Shiva Feshareki), Клэр М Сингер (Claire M Singer), Эмили Левьенэз-Фарруш (Emilie Levienaise-Farrouch), Мика Леви (Mica Levi) және ЧЕЙНЗ&lt;ref&gt; &quot;CHAINES&quot;. ATTN: MAGAZINE. 13 March 2018.https://www.attnmagazine.co.uk/features/13235&lt;/ref&gt; (CHAINES.) примераларын орындады. 

Ғалия Лондон заманауи оркестрінің концертмейстрі мен солисті. Ол Radiohead «A Moon Shaped Pool» («Ай пішініндегі бассейн»), Ридли Скоттың «Alien: Covenant» («Чужой: Завет») фильміне музыкаларын жазуға қатысады, Кан кинофестивалінің жеңімпазы атанған режиссёрі Линна Рэмсидің филиіміне «You Were Never Really Here» («Тебя никогда здесь не было»), [[композитор]] [[Том Йорк]]пен бірге Суспирия филимінің римейкасына, Фрэнк Оушеннің  “Blonde” альбомын жазуға қатысты. 

Жақында Даррен Каннингем (Darren Cunningham, псевдоним Actress ) және  Сэм Вилсонмен (Sam Wilson) бірлесіп, британдық Ninja Tune LP LAGEOS лейбл атымен шыққан Galya Beat жазды. 
2018 жылдың 30 қарашасыда EP One&lt;ref&gt; &quot;Pitchfork Article on album&quot;. Pitchfork. 8 December 2018.https://pitchfork.com/reviews/albums/galya-bisengalieva-ep-one/&lt;/ref&gt; (Extended Play – шағын шығармашылық альбомымен) дебюттік альбомы жарыққа шықты. Ол альбомды  NOMAD Music Productions арнасында тамашалауға болады. Альбомды Pitchfork және The Quietus атақты баспалар жоғары бағалаған.

== Марапаттары ==
* 2018 «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» мемлекеттік атаққа ие болды.
* 2018 Women Make Music, PRS For Music Foundation 2018.
* 2017 Associate of the Royal Academy of Music, ARAM Award 2017
* 2015 Revelación Award, Music Critics Association of Argentina 2015.
* 2004 жылы — Стаффордшир графтығының  музыкалық фестивалінің жеңімпазы. 
* Халықаралық конкурстардың лауреаты, «Болашақ» Президенттік бағдарламасының стипендиаты. 


== Дереккөздер ==

[[Санат:Скрипкашылар]]</text>
      <sha1>s582m3b1ecret9bpsqzm8wsmmdu0p14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685333</id>
      <parentid>3685332</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7193" sha1="fet18co0jx535akfpg55zgkznb50eel" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Ғалия Сағадатқызы Бисенғалиева''' — қазақ-британ скрипкашысы. [[Лондон|Лондондағы]]&lt;ref&gt; &quot;Article on Galya Bisengalieva&quot;. Mumbai Mirror. 11 December 2017.&lt;/ref&gt; заманауи [[Лондон]] оркестрінің музыканты және жетекші солисті.&lt;ref&gt;Шербурн, Филипп (8 декабря 2018 года). &quot;[https://pitchfork.com/reviews/albums/galya-bisengalieva-ep-one/ Вила статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181208111053/https://pitchfork.com/reviews/albums/galya-bisengalieva-ep-one/amp/ |date=2018-12-08 }}&quot;. Вилы.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[Алматы]] қаласында дүниеге келген, Лондондағы Корольдік Музыка Академиясының&lt;ref&gt;[https://serenademagazine.com/interviews/galya-bisengalieva/ Nikhil, Sardana (2 May 2016). &quot;Serenade Magazine&quot;. Serenade Magazine.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206061628/https://serenademagazine.com/interviews/galya-bisengalieva/ |date=2020-02-06 }}&lt;/ref&gt; [[Скрипка|скрипка]] сыныбының түлегі. 

Ғалияның ата-анасы – кәсіби музыканттар. Әкесі – атақты қазақстандық скрипкашы Сағадат Бисенғалиев ([[виртуоз]] [[Бисенғалиев Марат Саметұлы|Марат Бисенғалиевтің]] үлкен ағасы), [[1989 жыл|1989 жылы]] қайғылы жағдайда қайтыс болды. Ғалия бес жасынан ҚР мәдениет және спорт Министрлігі скрипка сыныбы бойынша профессор А.А. Абатова, Н.М. Патрушевадан «Күләш Байсейтова атындағы Республикалық орта арнайы дарынды балаларға арналған музыкалық мектеп-интернатында» музыкадан сабақ алады. 12 жасында Корольдік Музыка Академиясының грантын жеңіп алып, сонымен қатар Англияның солтүстігіндегі Денстон колледжінде білім алады. &lt;ref&gt;[http://fil.kz/team/galiya_bisengalieva/ Галия Бисенгалиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206061638/http://fil.kz/team/galiya_bisengalieva/ |date=2020-02-06 }}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылық қызметі ==

Жеке концерттерімен [[Еуропа|Еуропада]], [[АҚШ]]-та, [[Үндістан]]да, [[Түркия]]да, [[Бразилия]]да өнер көрсеткен, Teatro Colón ([[Буэнос-Айрес]]) сахнасында сәтті [[дебют]] көрсетті, ол жерде  [[Аргентина]]ның музыкалық сыншылар қауымдастығының Revelación сыйлығының иегері атанды. 

Ғалия «There Will Be Blood: Live»&lt;ref&gt; Michael, Bonner (16 December 2016). &quot;TWBB&quot;https://www.uncut.co.uk/news/jonny-greenwood-present-will-blood-score-live-98654/&lt;/ref&gt; («Нефть: живьем», музыка авторы — Джонни Гринвуд) фильмімен турға қатысты. Брамс [[Оркестр|оркестір]]імен скрипкаға арналған концертте жеке өнер көрсетті. Сонымен қатар Эдмунда Финнистің «Shades Lengthen» примерасымен   Би-Би-Си Радио 3&lt;ref&gt; &quot;Shades Spiegel&quot;. BBC Music. 12 November 2018.https://www.bbc.co.uk/music/tracks/n3h4jm&lt;/ref&gt; арнасына қатысты.  
Стив Райхпен (Steve Reich), Лори Шпигель&lt;ref&gt;&quot;Steve Reich, Laurie Spiegel&quot;. kammerklang. 12 November 2018.http://www.kammerklang.co.uk/events/neil-luck-oliver-coates-friends-perform-chamber-music-laurie-spiegel/&lt;/ref&gt; (Laurie Spiegel), Сюзан Чиани&lt;ref&gt; &quot;Suzanne Ciani&quot;. BBC Music. 12 November 2018.https://www.bbc.co.uk/music/tracks/n56m5v&lt;/ref&gt; (Suzanne Ciani), Терри Райли, Полина Оливерос (Pauline Oliveros) сынды компазиторлармен жұмыс жасады. Сонымен қатар, Шивы Фешареки (Shiva Feshareki), Клэр М Сингер (Claire M Singer), Эмили Левьенэз-Фарруш (Emilie Levienaise-Farrouch), Мика Леви (Mica Levi) және ЧЕЙНЗ&lt;ref&gt; &quot;CHAINES&quot;. ATTN: MAGAZINE. 13 March 2018.https://www.attnmagazine.co.uk/features/13235&lt;/ref&gt; (CHAINES.) примераларын орындады. 

Ғалия Лондон заманауи оркестрінің концертмейстрі мен солисті. Ол Radiohead «A Moon Shaped Pool» («Ай пішініндегі бассейн»), Ридли Скоттың «Alien: Covenant» («Чужой: Завет») фильміне музыкаларын жазуға қатысады, Кан кинофестивалінің жеңімпазы атанған режиссёрі Линна Рэмсидің филиіміне «You Were Never Really Here» («Тебя никогда здесь не было»), [[композитор]] [[Том Йорк]]пен бірге Суспирия филимінің римейкасына, Фрэнк Оушеннің  “Blonde” альбомын жазуға қатысты. 

Жақында Даррен Каннингем (Darren Cunningham, псевдоним Actress ) және  Сэм Вилсонмен (Sam Wilson) бірлесіп, британдық Ninja Tune LP LAGEOS лейбл атымен шыққан Galya Beat жазды. 
2018 жылдың 30 қарашасыда EP One&lt;ref&gt; &quot;Pitchfork Article on album&quot;. Pitchfork. 8 December 2018.https://pitchfork.com/reviews/albums/galya-bisengalieva-ep-one/&lt;/ref&gt; (Extended Play – шағын шығармашылық альбомымен) дебюттік альбомы жарыққа шықты. Ол альбомды  NOMAD Music Productions арнасында тамашалауға болады. Альбомды Pitchfork және The Quietus атақты баспалар жоғары бағалаған.

== Марапаттары ==
* 2018 «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» мемлекеттік атаққа ие болды.
* 2018 Women Make Music, PRS For Music Foundation 2018.
* 2017 Associate of the Royal Academy of Music, ARAM Award 2017
* 2015 Revelación Award, Music Critics Association of Argentina 2015.
* 2004 жылы — Стаффордшир графтығының  музыкалық фестивалінің жеңімпазы. 
* Халықаралық конкурстардың лауреаты, «Болашақ» Президенттік бағдарламасының стипендиаты. 


== Дереккөздер ==

[[Санат:Скрипкашылар]]</text>
      <sha1>fet18co0jx535akfpg55zgkznb50eel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәуле Диқанбаева Әлкейқызы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635216</id>
    <revision>
      <id>3685334</id>
      <parentid>3650546</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:1955 жылы туғандар|1955 жылы туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5165" sha1="ke6xvetocqc5wmjgw0luon6unmkjv8p" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Сәуле Диқанбаева Әлкейқызы''' ([[23 ақпан]] [[1955]] [[Қарағанды қаласы]]) - дәрігер - педиатр, медицина ғылымдарының  кандидаты &lt;ref&gt;Кто есть Кто в Республике Казахстан. 2004-2006. Справочник. Алматы, 2006 - 996 с.&lt;/ref&gt;. Ұлты-қазақ.

== Өмірбаяны ==
Әкесі - Диқанбаев Әлкей Диқанбайұлы, қайтыс болған. [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан Соғысына]] қатысқан.

Анасы - Диқанбаева Бибісара, зейнеткер, Еңбек ардагері, Ұлы Отан Соғысының тыл еңбеккері. Қарағанды қаласында мектепте қазақ тілі пәнінің мұғалімі болған.

Тұрмыста. Күйеуі - Серікбаев Талғат Теңдікұлы [[Асар партиясы|&quot;Асар&quot; партиясының]] мүшесі, Ақмола мемлекеттік медицина академиясының бас бухгалтері.

Ұлы - Серікбаев Қуаныш (1989 жылы туған).

== Білімі ==
[[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]]ның педиатрлық факультетін бітірген (1978).

1982-жылдан [[КСРО]] медицина ғылымдары академиясы педиатрия ҒЗИ-ның ординатурасы мен аспирантурасында оқыған.
Орыс, қазақ, ағылшын тілдерін біледі.

== Ғылыми атағы  ==
* Медицина ғылымдарының кандидаты. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: &quot;Балалардағы гломерулонефриттер кезінде қан тоқтатудың бұзылуы және оларды түзету әдістері&quot; (1986)
* Медицина ғылымдарының докторы. Докторлық диссертациясының тақырыбы: &quot;Балалардағы қан кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы кезіндегі бүйректің зақымдануы&quot; (1997) 
* [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] профессоры (1997-2002)
* 1979-жылдан Қарағанды қалалық №1 балалар клиникалық ауруханасы емханалық бөлімшесінің меңгерушісі
* 1986-жылдан [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті
* 1988-жылдан [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті
* 2002-жылдан «Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығы» директорының орынбасары
* 2003-жылдан [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|ҚР денсаулық сақтау]] вице министрі &lt;ref&gt;	https://tengrinews.kz/zakon/pravitelstvo_respubliki_kazahstan_premer_ministr_rk/trud/id-P030000586_/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30044594&lt;/ref&gt;
* ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2005)
* 2006-жылдан қазіргі уақытқа дейін Педиатрия және балалар хирургиясы ҒЗИ директоры
* ҚР Нефрологтар және трансплантологтар қауымдастығының; Халықаралық Трансплантологтар қауымдастығының мүшесі
* [[Ерен еңбегі үшін медалі|&quot;Ерен еңбегі үшін&quot; медалі]]мен марапатталған.&lt;ref&gt;https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174458/https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ |date=2020-02-18 }}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы  ==
* &quot;Балалардағы қан  кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы&quot; (1997)
* &quot;Балалардағы теміртапшылықты анемия&quot; (1998) монографияларының 
* Сондай ақ 80-нен астам мақалалар мен жарияланымдардың авторы
* Өнертабыстық 2 патенттің иесі (1996-1997)

== Дереккөздер ==

[[Санат:1955 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>ke6xvetocqc5wmjgw0luon6unmkjv8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685335</id>
      <parentid>3685334</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Медицина ғылымдарының кандидаттары|Медицина ғылымдарының кандидаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5247" sha1="97rb8ukf4wxj8oyxhaskpff9wu8gdrv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Сәуле Диқанбаева Әлкейқызы''' ([[23 ақпан]] [[1955]] [[Қарағанды қаласы]]) - дәрігер - педиатр, медицина ғылымдарының  кандидаты &lt;ref&gt;Кто есть Кто в Республике Казахстан. 2004-2006. Справочник. Алматы, 2006 - 996 с.&lt;/ref&gt;. Ұлты-қазақ.

== Өмірбаяны ==
Әкесі - Диқанбаев Әлкей Диқанбайұлы, қайтыс болған. [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан Соғысына]] қатысқан.

Анасы - Диқанбаева Бибісара, зейнеткер, Еңбек ардагері, Ұлы Отан Соғысының тыл еңбеккері. Қарағанды қаласында мектепте қазақ тілі пәнінің мұғалімі болған.

Тұрмыста. Күйеуі - Серікбаев Талғат Теңдікұлы [[Асар партиясы|&quot;Асар&quot; партиясының]] мүшесі, Ақмола мемлекеттік медицина академиясының бас бухгалтері.

Ұлы - Серікбаев Қуаныш (1989 жылы туған).

== Білімі ==
[[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]]ның педиатрлық факультетін бітірген (1978).

1982-жылдан [[КСРО]] медицина ғылымдары академиясы педиатрия ҒЗИ-ның ординатурасы мен аспирантурасында оқыған.
Орыс, қазақ, ағылшын тілдерін біледі.

== Ғылыми атағы  ==
* Медицина ғылымдарының кандидаты. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: &quot;Балалардағы гломерулонефриттер кезінде қан тоқтатудың бұзылуы және оларды түзету әдістері&quot; (1986)
* Медицина ғылымдарының докторы. Докторлық диссертациясының тақырыбы: &quot;Балалардағы қан кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы кезіндегі бүйректің зақымдануы&quot; (1997) 
* [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] профессоры (1997-2002)
* 1979-жылдан Қарағанды қалалық №1 балалар клиникалық ауруханасы емханалық бөлімшесінің меңгерушісі
* 1986-жылдан [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті
* 1988-жылдан [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті
* 2002-жылдан «Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығы» директорының орынбасары
* 2003-жылдан [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|ҚР денсаулық сақтау]] вице министрі &lt;ref&gt;	https://tengrinews.kz/zakon/pravitelstvo_respubliki_kazahstan_premer_ministr_rk/trud/id-P030000586_/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30044594&lt;/ref&gt;
* ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2005)
* 2006-жылдан қазіргі уақытқа дейін Педиатрия және балалар хирургиясы ҒЗИ директоры
* ҚР Нефрологтар және трансплантологтар қауымдастығының; Халықаралық Трансплантологтар қауымдастығының мүшесі
* [[Ерен еңбегі үшін медалі|&quot;Ерен еңбегі үшін&quot; медалі]]мен марапатталған.&lt;ref&gt;https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174458/https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ |date=2020-02-18 }}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы  ==
* &quot;Балалардағы қан  кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы&quot; (1997)
* &quot;Балалардағы теміртапшылықты анемия&quot; (1998) монографияларының 
* Сондай ақ 80-нен астам мақалалар мен жарияланымдардың авторы
* Өнертабыстық 2 патенттің иесі (1996-1997)

== Дереккөздер ==

[[Санат:1955 жылы туғандар]]
[[Санат:Медицина ғылымдарының кандидаттары]]</text>
      <sha1>97rb8ukf4wxj8oyxhaskpff9wu8gdrv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685336</id>
      <parentid>3685335</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5257" sha1="frtlfuliz7ns7vcnq33ptgycma6xycc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Сәуле Диқанбаева Әлкейқызы''' ([[23 ақпан]] [[1955]] [[Қарағанды қаласы]]) - дәрігер - педиатр, медицина ғылымдарының  кандидаты &lt;ref&gt;Кто есть Кто в Республике Казахстан. 2004-2006. Справочник. Алматы, 2006 - 996 с.&lt;/ref&gt;. Ұлты — қазақ.

== Өмірбаяны ==
Әкесі - Диқанбаев Әлкей Диқанбайұлы, қайтыс болған. [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан Соғысына]] қатысқан.

Анасы - Диқанбаева Бибісара, зейнеткер, Еңбек ардагері, Ұлы Отан Соғысының тыл еңбеккері. [[Қарағанды]] қаласында мектепте қазақ тілі пәнінің мұғалімі болған.

Тұрмыста. Күйеуі - Серікбаев Талғат Теңдікұлы [[Асар партиясы|&quot;Асар&quot; партиясының]] мүшесі, Ақмола мемлекеттік медицина академиясының бас бухгалтері.

Ұлы — Серікбаев Қуаныш (1989 жылы туған).

== Білімі ==
[[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]]ның педиатрлық факультетін бітірген (1978).

1982-жылдан [[КСРО]] медицина ғылымдары академиясы педиатрия ҒЗИ-ның ординатурасы мен аспирантурасында оқыған.
Орыс, қазақ, ағылшын тілдерін біледі.

== Ғылыми атағы  ==
* Медицина ғылымдарының кандидаты. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: &quot;Балалардағы гломерулонефриттер кезінде қан тоқтатудың бұзылуы және оларды түзету әдістері&quot; (1986)
* Медицина ғылымдарының докторы. Докторлық диссертациясының тақырыбы: &quot;Балалардағы қан кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы кезіндегі бүйректің зақымдануы&quot; (1997) 
* [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] профессоры (1997-2002)
* 1979-жылдан Қарағанды қалалық №1 балалар клиникалық ауруханасы емханалық бөлімшесінің меңгерушісі
* 1986-жылдан [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті
* 1988-жылдан [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті
* 2002-жылдан «Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығы» директорының орынбасары
* 2003-жылдан [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|ҚР денсаулық сақтау]] вице министрі &lt;ref&gt;	https://tengrinews.kz/zakon/pravitelstvo_respubliki_kazahstan_premer_ministr_rk/trud/id-P030000586_/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30044594&lt;/ref&gt;
* ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2005)
* 2006-жылдан қазіргі уақытқа дейін Педиатрия және балалар хирургиясы ҒЗИ директоры
* ҚР Нефрологтар және трансплантологтар қауымдастығының; Халықаралық Трансплантологтар қауымдастығының мүшесі
* [[Ерен еңбегі үшін медалі|&quot;Ерен еңбегі үшін&quot; медалі]]мен марапатталған.&lt;ref&gt;https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174458/https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ |date=2020-02-18 }}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы  ==
* &quot;Балалардағы қан  кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы&quot; (1997)
* &quot;Балалардағы теміртапшылықты анемия&quot; (1998) монографияларының 
* Сондай ақ 80-нен астам мақалалар мен жарияланымдардың авторы
* Өнертабыстық 2 патенттің иесі (1996-1997)

== Дереккөздер ==

[[Санат:1955 жылы туғандар]]
[[Санат:Медицина ғылымдарының кандидаттары]]</text>
      <sha1>frtlfuliz7ns7vcnq33ptgycma6xycc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қызылқоға (газет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>642884</id>
    <revision>
      <id>3684946</id>
      <parentid>3575275</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дауткулова Ақмарал</username>
        <id>158647</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз қосылды</comment>
      <origin>3684946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4774" sha1="jxixwdginme193lkry44hqwyhhrxya3" xml:space="preserve">{{Газет
 |атауы                = Қызылқоға
 |шынайы атауы   = Qızılqoğa
 |сурет             = 
 |сурет атауы                 = 
 |түрі                     = 
 |форматы                  = 
 |құрылғаны               = 1953
 |басылымның аяқталуы  = 
 |бағасы                    = 
 |иелері               = «Атырау-Ақпарат» ЖШС
 |баспашы                = 
 |редакторы                = 
 |бас редакторы        = Бауыржан Сисенов
 |штаты                    = 
 |саяси             = 
 |тілі                    = қазақша
 |мерзімділік           = апталық
 |көлемі                   = 
 |тиражы                   = 3 994 
 |бас кеңсесі            = Миялы ауылы, Қ. Сәтбаев көшесі, №17 үй. 
 |ISSN                    = 
 |веб-сайты                = https://qyzylqoga.kz   
}}
'''Қызылқоға аудандық''' «Қызылқоға» газетінің тарихы өткен дәуірде жатыр. Газеттің тұңғыш саны 1953 жылдың 31 қаңтарында оқырмандардың қолына тиді. «Сталин туы» деген атпен аптасына бір рет, екі бет болып шыққан [[газет]] арада өткен жылдары «Социалды еңбек», «Коммунизм туы» аталды. 1989 жылдан бері «Қызылқоға» деген атауға ие.
Алғашқы редактор Әлімбай Жанғазиевтен соң Теңдік Жауыров, Төлеубай Ысқақов, Ізни Нұрқасымов, Жолдығали Бақытов, Нұрлан Қабылов, Лес Жолдиевтер редакторлық қызметті жалғастырды. Олардың барлығы да аудан басылымын жоғары деңгейге көтерді деуге толық негіз бар. 

Бүгінгі «Қызылқоға» газеті дарынды қаламгерлерді қанаттандырып, қияға ұшырды. Мереке Құлкенов, Мақсот Ізімов, Шолпан Ұғыбаева, Төлеген Жаңабаев, Әнуарбек Қосанов, Серік Жанғалиев, Қайрош Қабдешов, Әбілхан Төлеуішов, Мақат Хайруллин, Серік Қаражановтар «Қызылқоға» газетінен түлеп ұшқан түлектер.
Нарықтың өтпелі кезеңінде газет жұмысы тоқтап қалды. Осы аралықта (1999ж-2002ж) жергілікті басылым «Таң» газеті Атырау облыстық «Полиграфия» өндірістік бірлестігінде, «Құрылысшы-А» ЖШС-нің демеушілігімен «Қызылқоға белестері» деген атпен жекеменшік үнпарақ болып «Ақ Жайық» ЖШС-нің баспаханасында басылып шықты. 

2002 жылдан бастап «Қызылқоға» газеті болып қайта шыға бастады. Төрт беттік болып шыққан газет 900 данамен «Ақ Жайық» ЖШС-нің баспаханасында басылды. 2003 жылы 1700 данамен басылып шыққан аудандық газет ақпан айынан бастап сегіз беттік болып шықты.

Қазіргі таңда «Атырау-Ақпарат» ЖШС-не қарасты аудандық газеттің материалдық-техникалық базасы жақсарып, басылым 16 бетпен ауданның барлық ауылдық округтеріне, өзге облыстар мен қалаларға таралады.&lt;ref&gt;https://qyzylqoga.kz/biz-turaly.html «Қызылқоға» газетінің қысқаша тарихы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Сүндетұлы Қ. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Атырау баспасөзінің тарихы (1917-1955 жж.) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2014|томы=|беттері= 141 |барлық беті=320|сериясы= |isbn= 978-601-262-158-7|тиражы= 500 }}&lt;/ref&gt;


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы газеттері]]
[[Санат:Қазақ тілді газеттер]]</text>
      <sha1>jxixwdginme193lkry44hqwyhhrxya3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Персей шоқжұлдызы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>653085</id>
    <revision>
      <id>3685207</id>
      <parentid>3681478</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Құдайбергенова Аружан</username>
        <id>187432</id>
      </contributor>
      <origin>3685207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2525" sha1="dxupkt9wq7cfua3m6fi9vc60v895r4u" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}}
[[Сурет:PerseusCC.jpg|нобай]]
'''Персей шоқжұлдызы''' — түнгі жұлдызды аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге тоқсанға жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызға көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-сы аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12–13-терінде өтеді.&lt;ref&gt;&quot;Алматыкітап баспасы&quot;. Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.&lt;/ref&gt;

== 
== Орналасқан жері ==
Персей шоқжұлдызы Кассиопея мен Андромеда шоқжұлдыздарының маңында орналасқан. Оның жанында Арыстан, Тоқты, Үшбұрыш және Возничий шоқжұлдыздары да бар.

== Тарихы ==
Мифологиялық [[Персей]] – ең танымал ежелгі грек мифтерінің бірінің басты кейіпкері. Жай көзге көрінетін әлсіз жұлдыздармен бейнеленген Персей шоқжұлдызы дөңгелек затты алыстан ұстап тұрған адам ретінде көрінеді. Кассиопея, Цефей, Пегас және Андромеда шоқжұлдыздары Персеймен байланысты мифтердің біріне сюжеттік топ құрайтындай етіп орналастырылған. Сәл әрірек жерде осы мифте кездесетін құбыжықтың атымен аталған Цет шоқжұлдызы орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жұлдыздар]]
[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Астрология]]</text>
      <sha1>dxupkt9wq7cfua3m6fi9vc60v895r4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685214</id>
      <parentid>3685207</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Құдайбергенова Аружан|Құдайбергенова Аружан]] ([[User talk:Құдайбергенова Аружан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3678739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2202" sha1="odtf7ozcpauqyi5mjylezj17kom5ndl" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}}
[[Сурет:PerseusCC.jpg|нобай]]
'''Персей шоқжұлдызы''' — түнгі жұлдызды аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге тоқсанға жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызға көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-сы аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12–13-терінде өтеді.&lt;ref&gt;&quot;Алматыкітап баспасы&quot;. Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мифологиялық [[Персей]] – ең танымал ежелгі грек мифтерінің бірінің басты кейіпкері. Жай көзге көрінетін әлсіз жұлдыздармен бейнеленген Персей шоқжұлдызы дөңгелек затты алыстан ұстап тұрған адам ретінде көрінеді. Кассиопея, Цефей, Пегас және Андромеда шоқжұлдыздары Персеймен байланысты мифтердің біріне сюжеттік топ құрайтындай етіп орналастырылған. Сәл әрірек жерде осы мифте кездесетін құбыжықтың атымен аталған Цет шоқжұлдызы орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жұлдыздар]]
[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Астрология]]</text>
      <sha1>odtf7ozcpauqyi5mjylezj17kom5ndl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэвид Паттерсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>661093</id>
    <revision>
      <id>3684943</id>
      <parentid>3646568</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дауткулова Ақмарал</username>
        <id>158647</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11984" sha1="pxm1fwzxqyrigney5x7mp87wbquzo9h" xml:space="preserve">{{Ғалым|Есімі=Дэвид Паттерсон|Шынайы есімі=David A. Patterson|Суреті=David A Patterson.jpg|Туған күні= [https://ru.wikipedia.org/wiki/16_%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 16-шы қараша] [https://ru.wikipedia.org/wiki/1947_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1947] (73 жаста)|Туған жері=Evergreen Park, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]|Ғылыми аясы=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8 Ақпараттық жүйелер]|Жұмыс орны=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті]|Альма-матер=UCLA|Ғылыми жетекші=Дэвид Мартин|Атақты шәкірттері=Гарт Гибсон Христос Козиракис Давид Унгар|Несімен белгілі=RISC және RAID Network of Workstations өнертапқышы|Марапаттары=ACM Distinguished Service Award ACM-IEEE Eckert-Mauchly Award медаль Джона фон Неймана C&amp;C Prize премия Эккерта — Мокли премия Тьюринга}}{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Дэвид Паттерсон''' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] David A. Patterson, 16 қараша 1947 жыл, [https://en.wikipedia.org/wiki/Evergreen_Park,_Illinois Эвергрин-Парк], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]) — информатика саласындағы америкалық ғалым, микропроцессорларды жасаушы, 1977 жылдан бері [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университетінің] информатика профессоры, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тьюринг сыйлығының] лауреаты (2017). [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC RISC]-процессорларды жобалауға қосқан үлесі үшін белгілі, оның ішінде [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC#RISC_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Berkeley RISC] жобасының жетекшісі (оның шеңберінде RISC I және RISC II процессорлары құрылды) және &quot;RISC&quot;терминінің авторы. Сондай-ақ [https://ru.wikipedia.org/wiki/RAID RAID]-массивтердің жұмыс істеу қағидасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%86,_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%B8&amp;action=edit&amp;redlink=1 Катцпен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B8%D0%B1%D1%81%D0%BE%D0%BD,_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82&amp;action=edit&amp;redlink=1 Гибсонмен] бірге), [https://ru.wikipedia.org/wiki/Network_of_Workstations Network of Workstations] тұжырымдамасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D1%8E%D0%B5%D1%80,_%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BA_(%D1%83%D1%87%D1%91%D0%BD%D1%8B%D0%B9)&amp;action=edit&amp;redlink=1 Брюермен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4&amp;action=edit&amp;redlink=1 Куллермен] бірге) жасауға қатысты.

[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%9B%D0%BE%D1%81-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5 Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде] оқыды, 1969 жылы бакалавр дәрежесін, 1970 жылы магистр дәрежесін алды, 1976 жылы [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%A4.&amp;action=edit&amp;redlink=1 Дэвид Мартин] (David F. Martin) және [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 Джеральд Эстриннің] жетекшілігімен [https://ru.wikipedia.org/wiki/PhD PhD] дәрежесін алды.

== Қызметі ==

Біраз уақыт информатика факультетінің төрағасы болды ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті], [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Computer_Research&amp;action=edit&amp;redlink=1 Computer Research] қауымдастығын басқарды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/SPARC SPARC] жобасына кеңес берді [2]. 2003-2005 жылдары [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5_%D0%A1%D0%A8%D0%90&amp;action=edit&amp;redlink=1 АҚШ Президенті жанындағы ақпараттық технологиялар жөніндегі кеңестің] (PITAC) мүшесі болды. 2004-2006 жылдары [https://ru.wikipedia.org/wiki/Association_for_Computing_Machinery Association for Computing Machinery] (ACM) президенті болып сайланды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8E_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8 Американдық ғылымды дамыту қауымдастығының] толық мүшесі (фелло).

1990 — 2000 жылдары RISC-архитектурасының бірнеше нұсқасын жасады, оның ішінде оқу [https://ru.wikipedia.org/wiki/DLX DLX] және перспективалы еркін [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC-V RISC-V], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%B2_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8 жад пен процессорларды біріктіру] мәселелерін зерттеді ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_IRAM_project&amp;action=edit&amp;redlink=1 Berkeley IRAM project]).

Көптеген сыйлықтармен марапатталған, олардың ішінде: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0 Джон фон Нейман медалі] (2000), [https://ru.wikipedia.org/wiki/C%26C_Prize C&amp;C сыйлығы] (2004), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%AD%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0_%E2%80%94_%D0%9C%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Эккерт — Мокли сыйлығы] (2008), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тюринг сыйлығы] (2017).
== Таңдалған библиография ==
* ''Computer Architecture: A Quantitative Approach'' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8,_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%9B%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B9 Джон Хеннессимен] бірлесіп, әртүрлі университеттерде оқу құралы ретінде кеңінен қолданылады, 5 басылым, сонғысы 2011 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/012383872X ISBN 0-12-383872-X])

* ''Computer Organization and Design: the Hardware/Software Interface'' (5 басылым, соңғысы 2013 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/0124077269 ISBN 0-12-407726-9]).

== Ескертпелер ==
 1. ''Milestones in computer science and information technology'' by Edwin D. Reilly 2003 ISBN 1-57356-521-0 page 50
 2. ''Олег Коленченко.'' [http://www.ferra.ru/ru/system/review/processor-evolution-part-4/ Эволюция процессоров. Часть 4: архитектура RISC и развитие индустрии в 1990-е годы. Создание архитектуры RISC.] Ferra.ru (25.07.2014). Дата обращения: 26 августа 2014.
 3. [http://www.osp.ru/cw/2000/15/4421/ RISC-ованное предложение,] «Computerworld Россия», № 15, 2000. Дата обращения 27 августа 2014.
 4. [http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ David Patterson. 2007 Fellow] [https://web.archive.org/web/20130206094011/http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ Архивировано] 6 февраля 2013 года. // Computer History Museum
 5. С[[Создатель RISC продвигает open source микросхемы,|оздатель RISC продвигает open source микросхемы,]] Xakep.ru (21.08.2014). Дата обращения 26 августа 2014.
 6. [http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Доводы в пользу IRAM,] &quot;Компьютерра&quot; №15 (20 апреля 1998 года). [https://web.archive.org/web/20140905001035/http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Архивировано] 5 сентября 2014 года. Дата обращения 27 августа 2014.
== Дереккөздер ==
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Marquis_Who%27s_Who Who’s Who in America 2008.] New Providence, New Jersey: Marquis Who’s Who. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9780837970103 ISBN 978-0-8379-7010-3]
== Сілтемелер ==
*[http://awards.acm.org/award_winners/patterson_2316693.cfm Страница Паттерсона ACM Awards] (англ.)
* [http://www.eecs.berkeley.edu/Faculty/Homepages/patterson.html Страница Паттерсона университета University of California, Berkeley] (англ.)
* [http://www.eecs.berkeley.edu/Pubs/Dissertations/Faculty/patterson.html Ученики Паттерсона, получившие степень доктора философии] (англ.)

{{Тьюринг сыйлығының иегерлері}}
[[Санат:Тьюринг сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>pxm1fwzxqyrigney5x7mp87wbquzo9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирина Кайратовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>684848</id>
    <revision>
      <id>3685102</id>
      <parentid>3649299</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Бірлескен жұмыстары: «Аға» және «Tun» (Қайрат Нұртаспен), Apple Music</comment>
      <origin>3685102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12593" sha1="dgtxokrauidzo05anz9j3zevj4td33x" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = Ирина Қайратовна
 |Шынайы атауы        =
 |Логотипі            = 
 |Логотип ені         = 
 |Суреті              = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Сурет ені           = 
 |Фон                 = 
 |Жанры               = [[рэп]]
 |Белсенділік жылдары = 2017 — қаз. уақыт
 |Мемлекет            = {{KAZ}}
 |Қайдан              = [[Астана]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village-kz.com/village/people/interview-people/1429-irina-kairatovna|title=Ирина Қайратовнаның шоуы: «Вайндар адамдардан жетеді»|website=The Village Казахстан|date=2018-02-22|access-date=2022-01-03|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103153059/https://www.the-village-kz.com/village/people/interview-people/1429-irina-kairatovna|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
 |Тілі                = қазақша, орысша
 |Басқаша атауы       = 
 |Лейблі              = 
 |Басқа да жобалары   = 
 |Құрамы              = Қуаныш Бейсеков, Алдияр Жапарханов, Азамат Маркленов, Жасұлан Оңғаров, Илья Гуменный
 |Бұрынғы қатысушылары = 
 |Сайты               = https://irinakairatovna.com/
}}
'''Ирина Қайратовна (Қайратқызы)''' — музыкалық және әзіл-сықақ мазмұнды контент шығаратын қазақстандық шығармашылық бірлестігі&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://irinakairatovna.com/pages/о-группе/|title=Топ туралы|website=ГОСТ|access-date=2022-01-03|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103153100/https://irinakairatovna.com/pages/%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B5/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Топтың құрамы [[Еуразия ұлттық университеті|ЕҰУ-де]] КВН-де студенттік жылдарында жиналды: топ құрамына Қуаныш Бейсеков (режиссер), Алдияр Жапарханов (әзілдер авторы), Азамат Маркленов (продюсер), Жасұлан Оңғаров, Илья Гуменный (композитор) кіреді.

Шығармашылық бірлестіктің тарихы 2017 жылдың 19 мамырында Instagram желісінде вайндар мен скетчтерді жасаудан басталды. Кейінірек олар YouTube-ке ауысып, сол жерде «Ирина Қайратовнаның шоуы» атты әзіл-сықақ скетч-шоуды шығара бастады. Топ құрылғаннан бері алғашқы он айда олар өз арналарына 104 мың жазылушы мен 6 миллионға жуық қаралым жинай алды.

2018 жылы топ 5 миллион теңгеге жуық табыс таба алды.

2021 жылдың 13 мамырында Юрий Дуд топтан екі сағаттық сұхбат алды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{YouTube|id=skLvb0JCNJk|title=Ирина Қайратқызы - Қазақстандық жаңа жұлдыздар / вДудь|logo=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://medialeaks.ru/1305tat-trnd-vdud/|title=Юрий Дуд «Ирина Қайратқызы» тобынан сұхбат алды, әзілдер де, осында. Көрермендер видеодан блогердің лайк жинауының сырын тапты|website=medialeaks.ru|access-date=2022-01-03|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103162920/https://medialeaks.ru/1305tat-trnd-vdud/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.sputnik.kz/exclusive/20210616/17366029/kuanysh-beysekov.html|title=«Ирина Қайратқызы» тобы неге ыдырап кетуі мүмкін - Қуаныш Бейсековпен сұхбат|author=Ольга Тонконог Sputnik Казахстан|website=Sputnik Казахстан|access-date=2022-01-03|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103162920/https://ru.sputnik.kz/exclusive/20210616/17366029/kuanysh-beysekov.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2021 жылы 19 желтоқсанда Қазақстан [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні|Тәуелсіздігінің]] 30 жылдығына орай «Отыздан асып барамын» фильмін жарыққа шығарды&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/gruppa-irina-kairatovna-vypustila-film-k-30-letiyu-nezavisimosti|title=«Ирина Қайратқызы» тобы Тәуелсіздіктің 30 жылдығына арнап фильм түсірді|website=informburo.kz|date=2021-12-19|access-date=2022-01-03|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103162918/https://informburo.kz/novosti/gruppa-irina-kairatovna-vypustila-film-k-30-letiyu-nezavisimosti|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2022 жылы 17 желтоқсанда «Ирина Қайратовна» тобының продюсері және режисері Қуаныш Бейсеков жобадан кетті&lt;ref&gt;[https://baq.kz/quanysh-beysekov-irina-kayratovnadan-ketti-294074/ Қуаныш Бейсеков «Ирина Кайратовнадан» кетті]. baq.kz&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://smi24.kz/kk/news/jalpyi-janalyiktar/kuanyish-beysekov-irina-kayratovnadan-kett-472737/ Қуаныш Бейсеков «Ирина Кайратовнадан» кетті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221227083518/https://smi24.kz/kk/news/jalpyi-janalyiktar/kuanyish-beysekov-irina-kayratovnadan-kett-472737/ |date=2022-12-27 }}.smi24.kz (2022)&lt;/ref&gt;.

== Дискографиясы ==
=== Альбомдары ===
* «13 ВЫПУСК» (2020)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.last.fm/ru/music/%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/+albums?order=release_date|title=Ирина Қайратқызының альбомдары мен дискографиясы|website=Last.fm|access-date=2022-01-03|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103160805/https://www.last.fm/ru/music/%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/+albums?order=release_date|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rap.ru/discography/2220|title=Ирина Қайратқызы «13-шығарылым»|website=RAP.RU|access-date=2022-01-03|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103160807/https://www.rap.ru/discography/2220|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
* «Adjare Gudju» (2023)

=== Синглдері ===
* 2018 — «Кеттік»
* 2018 — «Неге Нигга?»
* 2019 — «Сабзиро»
* 2019 — «NE ÁŃGIME?»
* 2019 — «Джай»
* 2019 — «Беги»
* 2020 — «Kõke»
* 2020 — «Интро»
* 2020 — «Arriva»
* 2020 — «MVP»
* 2020 — «Wu Kang»
* 2020 — «5000»
* 2022 — «Kõk tu»
* 2023 — «Чина»
* 2023 — «Adrare Gudju»
* 2024 — «Айдахар»
* 2024 — «Tun»

== Видеографиясы ==
=== «Ирина Қайратқызының шоуы» ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Шығарылым №
!Атауы
!Шығарылым уақыты
|-
|1
|«НОВАЯ ЭРА КАЗАХСТАНСКОГО ЮТУБА»
|20.05.2017
|-
|2
|«ПРО ПОХОД»
|02.06.2017
|-
|3
|«BAYZAKOVA, ТРУП ВАЙНЕРА, БАТЫР-АРЕНДАТОР»
|
|-
|4
|«КАЗАХСКИЕ СУПЕРГЕРОИ, АДИНА УШЛА ИЗ YUFRAME (ЮФРЕЙМ)?»
|17.07.2017
|-
|5
|«СВЯТОЙ ОТЕЦ, СУПЕРГЕРО, ЖЕКА»
|01.08.2017
|-
|6
|«СКИПЕТР, BIKABREEZY»
|22.08.2017
|-
|7
|«ДА БУДЕТ ШОУ!»
|24.09.2017
|-
|8
|«СКАТИЛИСЬ… С ГОРКИ»
|01.01.2018
|-
|10
|«ПОСЛЕДНИЙ ВЫПУСК»
|28.10.2018
|-
|11
|«РЭПЕР-АДВОКАТ И ЛАВ СТОРИ БОМЖЕЙ»
|19.12.2018
|-
|12
|«НЕ ПРОПАГАНДА!»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/playlist|title=ИРИНА ҚАЙРАТҚЫЗЫНЫҢ ШОУЫ|website=www.youtube.com|access-date=2022-01-04|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103232319/https://www.youtube.com/playlist|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|14.07.2019
|-
|13
|«КОНЕЦ»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5cZpenCtgZo|title=ИРИНА ҚАЙРАТҚЫЗЫНЫҢ ШОУЫ 13: СОҢЫ|website=www.youtube.com|date=|access-date=2021-01-04|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104134019/https://www.youtube.com/watch?v=5cZpenCtgZo|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|01.04.20
|}

=== Фильмдері ===
* «Отыздан асып барамын» (2021)
* «Закладка» (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.azattyq-ruhy.kz/society/30243-gromkuiu-premeru-filma-ot-iriny-kairatovny-prokommentiroval-azamat-musagaliev|title=Азамат Мұсағалиев «Ирина Қайратқызы» тобы шығарған фильмнің шулы тұсаукесері туралы пікір білдірді|website=rus.azattyq-ruhy.kz|date=2021-11-11|access-date=2022-01-13|archive-date=2022-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113172843/https://rus.azattyq-ruhy.kz/society/30243-gromkuiu-premeru-filma-ot-iriny-kairatovny-prokommentiroval-azamat-musagaliev|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
* «ГОСЗАКАЗ» (2021)

== Марапаттары ==
* «People’s choice» номинациясында «Jager Music Awards 2021» музыкалық жүлдесі (Қазақстан)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://jagermusicawards.net/|title=Jager Music Awards|website=jagermusicawards.net|access-date=2022-01-04|archive-date=2019-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122145320/https://jagermusicawards.net/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.colta.ru/news/29112-nagrazhdeny-laureaty-jager-music-awards|title=Jager Music Awards лауреаттары марапатталды {{!}} Colta.ru|website=www.colta.ru|access-date=2022-01-04|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104124341/https://www.colta.ru/news/29112-nagrazhdeny-laureaty-jager-music-awards|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* «Жылдың мәдениет қайраткері» номинациясы бойынша «Халық сүйіктісі – жыл халық сүйіктісі» ұлттық сыйлығы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://liter.kz/kto-stal-pobeditelem-natsionalnoy-premii-halyktyn-suyiktisi-narodnyy-lyubimets-goda/|title=Кім «халық сүйiктiсi – жыл халық қалаулысы» ұлттық сыйлығының иегерi атанды|website=Новости Казахстана - Liter.kz|date=2021-11-26|access-date=2022-01-04|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104124356/https://liter.kz/kto-stal-pobeditelem-natsionalnoy-premii-halyktyn-suyiktisi-narodnyy-lyubimets-goda/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Бірлескен жұмыстары ==
* «Аға» — «13 шығарылым» альбомындағы ән, [[Қайрат Нұртас]]тың қатысуымен (2020 жылғы 30 қазан)&lt;ref name=&quot;ik-aga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D0%B0%D2%93%D0%B0-feat-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81/1533785293?i=1533785773|title=Аға (feat. Кайрат Нуртас) — «13 ВЫПУСК» (Ирина Кайратовна)|website=Apple Music|date=2020-10-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* «Tun» — Jamal &amp; Ganja және Қайрат Нұртаспен бірлескен сингл (2024 жылғы 12 шілде)&lt;ref name=&quot;ik-tun&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/tun/1755224539?i=1755224547|title=Tun — Single (Jamal &amp; Ganja, Ирина Кайратовна &amp; Kairat Nurtas)|website=Apple Music|date=2024-07-12|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]]
[[Санат:2017 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>dgtxokrauidzo05anz9j3zevj4td33x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Риши Сунак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>690241</id>
    <revision>
      <id>3685208</id>
      <parentid>3398213</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3685208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9613" sha1="rbbotzkvlfrql9gjpq44f4jx4x4r0lm" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Қазақша есімі=Риши Сунак
|Шынайы есімі={{lang-en|Rishi Sunak}}
|Суреті=Portrait of Prime Minister Rishi Sunak (cropped).jpg
|Атауы=Ресми портреті, 2022 жыл
|түс=Үкімет басшысы

|Титулы=[[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Ұлы Мәртебеліге адал Оппозицияның басшысы]]
|Ту=Flag of the United Kingdom.svg
|Ту2=Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg
|Басқара бастады=5 шілде 2024
|Басқаруын аяқтады=2 қараша 2024
|Ізашары=[[Кир Стармер]]
|Ізбасары=[[Кеми Баденок]]

|Титулы_2=[[Ұлыбритания]]ның 79-[[Ұлыбритания премьер-министрі|премьер-министрі]]
|Ту_2=Flag of the United Kingdom.svg
|Ту2_2=Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg
|Басқара бастады_2=25 қазан 2022
|Басқаруын аяқтады_2=5 шілде 2024
|Монарх_2=[[III Чарльз]]
|Ізашары_2=[[Лиз Трасс]]
|Ізбасары_2=[[Кир Стармер]]

|Титулы_3=[[Ұлыбритания консервативті партиясы]]ның басшысы
|Ту_3=
|Ту2_3=
|Басқара бастады_3=24 қазан 2022
|Басқаруын аяқтады_3=2 қараша 2024
|Ізашары_3=[[Лиз Трасс]]
|Ізбасары_3=[[Кеми Баденок]]

|Титулы_4=[[Ұлыбритания Қауымдар палатасы]]ның мүшесі
|Ту_4=Crowned Portcullis.svg
|Ту2_4=Flag of the United Kingdom.svg
|Басқара бастады_4=[[7 наурыз]] [[2015 жыл]]дан бастап
|Басқаруын аяқтады_4=

|Титулы_5=Ұлыбритания қазынашылығының канцлері
|Ту_5=Flag of the United Kingdom.svg
|Ту2_5=Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg
|Басқара бастады_5=13 ақпан 2020
|Басқаруын аяқтады_5=5 шілде 2022
|Премьер_5=[[Борис Джонсон]]

|Титулы_6=Ұлыбритания қазынашылығының Бас хатшысы
|Ту_6=Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg
|Ту2_6=Flag of the United Kingdom.svg
|Басқара бастады_6=24 шілде 2019
|Басқаруын аяқтады_6=13 ақпан 2020
|Премьер_6=[[Борис Джонсон]]

|Партиясы=[[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]]
|Білімі=Линкольн-колледж (2001)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (2006)&lt;br&gt;Стэнфорд жоғарғы бизнес мектебі&lt;br&gt;Уинчестер (Винчестер) колледжі
|Ғылыми дәрежесі=бизнес әкімшілігі магистрі (2006)
|Туған жері={{туғанжері|Саутгемптон|Саутгемптонда}}, [[Хэмпшир]], [[Ұлыбритания]]
|Жұбайы=[[Акшата Мурти]]
|Балалары=2
|Туған күні=12.5.1980
|Діні=[[индуизм]]
|Қолтаңбасы=
|Сайты=[https://www.rishisunak.com/ rishisunak.com]
}}

'''Риши Сунак''' ({{lang-en|Rishi Sunak}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] саясаткер және кәсіпкер, 2022 жылдан 2024 жылға дейін [[Ұлыбритания премьер-министрі]].

Ұлыбритания тарихына ол тұңғыш азиялық және тұңғыш үндістандық премьер-министр ретінде қалды. Ол, оған қоса, 2020 жылдан 2022 жылға дейін қазынашылық канцлері және 2019 жылдан 2020 жылға дейін қазынашылықтың бас хатшысы лауазымдарында болды. Премьерлігінен кейін, 2022 жылғы қазаннан Сунак [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партияның]] көшбасшысы және 2024 жылғы шілдеден [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Оппозиция басшысы]] болған. Екі лауазымдағы қызметі 2024 жылғы 2 қарашада аяқталды.

Риши Сунак [[Саутгемптон]]да дүниеге келді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Rishi-Sunak|title=Rishi Sunak. Biography, Wife, &amp; Net Worth|publisher=Britannica|access-date=2023-02-07}}&lt;/ref&gt; ата-аналары — 1960 жылдары Ұлыбританияға Шығыс Африкадан келіп көшкен [[пенджабдықтар]]. Стэнфорд университетінде білім алып жатқанда өзінің болашақ жұбайы [[Акшата Мурти]], үндістан миллиардеры [[Нараяна Мурти]]дің қызын кездестірді. Сунак пен оның әйелі — Ұлыбританияның 222-ең бай тұлғалары, олардың жалпы байлығы 2022 жылы 730 миллион [[Фунт стерлинг|£]]-ке жетті.

Сунак 2015 жылғы сайлауда [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасының]] мүшесі болды. 2016 жылғы референдумда [[Ұлыбританияның Еуроодақтан шығуы|Ұлыбританияның Еуроодақтан шығуын]] қолдаған еді. Ол [[Тереза Мэй]]дің премьерлігі жылдарында жұмыс істеген, Мэйдің отставкасынан кейінгі сайлауда [[Борис Джонсон]]ды қолдады. Джонсон премьер-министр болып сайланғанда Сунак Қазынашылықтың Бас Хатшысы болып тағайындалды. Кейінірек ол Қазынашылықтың Канцлері лауазымына тағайындалды. Канцлер ретінде Сунак үкіметтің [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] пандемиясына және оның экономикалық әсеріне қаржылық реакциясында өз рөлін атқарды. Ол 2022 жылдың шілдесінде Джонсонның отставкаға кетуі және Ұлыбританияның үкімет дағдарысы нәтижесінде канцлер қызметінен кетті. Сунак Джонсонның ізбасары болу үшін консервативті партияның көшбасшылық сайлауына қатысты және [[Лиз Трасс]]қа қарсы жеңілді.

Тағы бір үкімет дағдарысы нәтижесіндегі [[Лиз Трасс]]тың отставкасынан кейін Риши Сунак партияның көшбасшылығына қарсылассыз сайланды, кейінірек ол [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министр]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/1994179-risi-sunak-ulybritaniyanyn-zana-premer-ministri-bolyp-sailandy/|title=Риши Сунак Ұлыбританияның жаңа премьер-министрі болып сайланды|publisher=NUR.kz|lang=kk|date=2022-10-20|access-date=2023-02-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/569888-lybritaniyany-zha-a-premer-ministri-sajlandy|title=ҰЛЫБРИТАНИЯНЫҢ ЖАҢА ПРЕМЬЕР-МИНИСТРІ САЙЛАНДЫ|lang=kk|date=2022-10-20|access-date=2023-02-07}}&lt;/ref&gt;

== Ұлыбритания Премьер-министрі ==
2022 жылғы 25 қазанда Ұлыбританиядағы [[Ұлыбританиядағы үкіметтік дағдарыс (2022 жылғы қазан)|Үкіметтік дағдарыс]] аяқталғаннан кейін Риши Сунак кабинеті құралды.

[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2024)|2024 жылғы жалпы сайлау]] кезінде Сунактың [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партиясы]] жеңілді де, мандаттың көпшілігіне қол жеткізген [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның көшбасшысы [[Кир Стармер]] Сунактың премьер ретінде ізбасары атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/ulibritaniyada-leyborister-zhenske-zhett-d3a376/ |title= Ұлыбританияда Лейбористер жеңіске жетті |lang= kk |work= kaz.inform.kz |date= 2024-07-05 |accessdate= 2024-07-05}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Сунак, Риши}}
[[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]]</text>
      <sha1>rbbotzkvlfrql9gjpq44f4jx4x4r0lm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франш-Конте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>699286</id>
    <revision>
      <id>3685148</id>
      <parentid>3151907</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22074" sha1="aqd68a7hwh6zpgjbu9inoccm35gs3lg" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Франция}}
 |Қазақша атауы   = Франш-Конте
 |Шынайы атауы    = {{lang-fr|Franche-Comté}}
 |Суреті          = 
 |Сурет атауы     = 
 |Елтаңба         = Blason fr Franche-Comté.svg
 |Ту              = Flag of Franche-Comté.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = {{байрақ|Франция}}
  |lat_dir = N  |lat_deg =  47.253056 |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E  |lon_deg = 6.133056 |lon_min =  |lon_sec = 
  |region     = FR
  |type       = adm1st
  |деңгей         = 1
  |CoordScale = 2000000
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = [[Франция аймақтары|Франция аймағы]]
 |Кіреді          = &lt;!--[[Франция департаменттері|Департаменттер]]:&lt;br&gt;[[Ду (департамент)|Ду]] (25)&lt;br&gt;[[Жоғарғы Сона]] (70)&lt;br&gt;[[Юра (департамент)|Юра] ] (39)&lt;br&gt;[[Бельфор территориясы]] (90)--&gt;
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       = Аймақ
 |Кіреді1         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 |Кіреді2         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 |Енеді           = 
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = [[Безансон]]
  |Астана түрі    = 
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = [[Лон-ле-Сонье]]&lt;br&gt;[[Везуль]]&lt;br&gt;[[Бельфор]]
 |Құрылды         = 
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                =  [[Мари-Маргерит Дюфэ]]&lt;br&gt;([[Францияның аймақтық сайлауы (2010)|2010]]—[[2015 жыл|2015]], [[Социалистік партия (Франция)|СП]])
  |Басшының түрі         = Кеңес президенті
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ       =
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = {{өсім}}1173440
  |Санақ жылы                    = 2011 жыл
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 20
  |Тығыздығы                     = 72
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = 
  |Конфессиялық құрамы           = 
 |Жер аумағы                     = 16202
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = Franche-Comté map.png
  |Карта ені                     = 300px
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 381x516-Franche-Comté-R.png
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = GMT+1; жазда +2
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = FR-I
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = http://www.franche-comte.fr/
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = 
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Франш-Конте''' ({{Lang-fr|Franche-Comté}} {{IPA|[fʁɑ̃ʃ kɔ̃te]}}, франкопров. &lt;span lang=&quot;frp&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Franche-Comtât&lt;/span&gt;, фр.-конт. ''Fraintche-Comtè'') — тарихи аймақ және [[Франция|Францияның]] бұрынғы [[Франция аймақтары|аймағы]], төрт [[Франция департаменттері|департаментті]] біріктірген — [[Ду (департамент)|Ду]], [[Юра (департамент)|Юра]], [[Жоғарғы Сона|Жоғарғы Сону]] және [[Территория-де-Бельфор|Белфор территориясын]]. Аумақтық реформа күшіне енген 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап Бургундия — Франш-Конте аймағының бір бөлігіне айналды. Ауданы — 16 202 км², бұл Франция территориясының шамамен 3% құрайды. Аймақтың екі ірі қалалық агломерациясы, әкімшілік орталығы — Безансон қаласы және Белфорт-Монбельяр экономикалық орталығы.

Бұл атау «''Бургундия еркін графтығы»'', {{Lang-fr|Franche Comté de Bourgogne}}  сөзінен шыққан» (сол кезде ''Бургундия герцогтігі'' болған [[Бургундия]] аймағының жақында (2016 жылдың 1 қаңтарына дейін) жерлерінен айырмашылығы). Франш-Конте — қазіргі аумағы бұрынғы корольдік провинцияның аумағына дәл сәйкес келетін бірнеше француз аймақтарының бірі, дегенмен XIX ғасырдан бері оның құрамына дәстүрлі ойль тілі елі болған, бұрын оның құрамына [[Эльзас|Эльзастың]] бөлігі болған Белфорт территориясы да кірді. Қазіргі уақытта Франш-Конте территориясы негізінен 1871 жылы Эльзасты аннексиялау кезінде Францияда қалған бұрынғы Франше-Конте провинциясының, Монбельяр графтығының және Белфор территориясының жерлерін біріктіреді. Бұрын Бургундия графтығы (соның ішінде [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтер]] әулеті кезінде) иеленген айтарлықтай автономиямен нығайтылған бұл салыстырмалы түрде біртұтас тарих бүгінгі күнге дейін аймақ үшін біртекті бірегейлік пен тұтастықты қамтамасыз етті.

== Франш-Конте атының шығу тегі ==
'''Франш-Конте''' атауы ресми түрде тек [[1478 жыл|1478]] жылы пайда болды. Бұған дейін '''Бургундия''' графтығы атауы қолданылған.

«Франш-Конте» атауының шығу тегі туралы әртүрлі түсініктемелер бар. Аңыз бойынша, сол кезде ''Бургундия графтығы'' деп аталатын Франше-Конте Германия королі Конрад III (1093—1152) билігіне өткен кезде Бургундия графы Рено III (1093-1148) тәуелсіздікті талап еткен. уездінің өкілі болды және патшаға [[Оммаж|құрмет көрсетуден]] бас тартты, сол лақап аттан «еркін граф» ({{Lang-fr|Franc-Comte}}), бұл провинцияның атын берді. Алайда бұл атау ресми құжаттарда алғаш рет 1366 жылы ғана аталды.

Тағы бір түсіндірмеде Бургундия графтығының Германия империясына қатысты [[1026 жыл|1026]] жылы оған қосылғаннан кейін ерекше жағдайы айтылады. Графтық шын мәнінде империяның құрамына кірмей, өз пайдасына қандай да бір міндетті төлемдерден босатылды, өз тілі мен дәстүрін сақтады. Осылайша ол еркін графтық болды. Сондықтан провинция «Франш-Конте» («еркін графтық») деп аталды.

== География ==
Небәрі 16 202 км² (орташа ауданы 24 762 км²) Франше-Конте«Париж тәжін» құрайтын аймақтарды қоспағанда, Францияның астаналық аймақтарының ішіндегі ең кішісі болып табылады. .

== Тарих ==
Ерте палеолит дәуірінен бері мекендеген қазіргі Франш-Конте территориясы [[ежелгі дүние]] дәуірінен бастап салыстырмалы түрде біртұтас болды. Бастапқыда бұл аумақта Секвани кельт тайпалары өмір сүрді, ал Версингеториг жеңілгеннен кейін жерлер [[Рим империясы|римдіктердің]] иелігіне өтті. Аумағы қысқа уақыт бойына шығыс германиялық [[Бургундар|бургунд]] тайпалары Ұлы көші-қон кезінде қоныстанды, және [[Франктер|франктар]] [[534 жыл|534 жылы]] жаулап алды.

Франк королі [[Ұлы Карл|Карл]] қайтыс болғаннан кейін бұл жерлер өз билеушілерін бірнеше рет ауыстырды. Франше-Конте аумағы [[X ғасыр|X ғасырдан]] бері Бургундия графтығының бір бөлігі болды. Оның негізгі қаласы Доль болатын.
[[Сурет:Adam_Frans_van_der_Meulen_-_Louis_XIV_at_the_taking_of_Besançon_(1674).jpg|солға|нобай|200x200 нүкте| Людовик XIV Безансон алдында]]
Франш-Конте есімі алғаш рет [[1366 жыл|1366]] жылы ресми құжаттарға графиня Маргарита (Франция королі Филипп V Ұзынның қызы) енгізген кезде аталды.

Көптеген ғасырлар бойы Франше-Конте еуропалық державалар үшін тартыс болды. [[1316 жыл|1316]]—[[1322 жыл|1322]] жылдары ол француз королі Филипп V Ұзынның иелігінде болды, XIV-XV ғасырларда — шын мәнінде тәуелсіз бургунд герцогтары, ал [[1493 жыл|1493]] жылдан бастап [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтер]] бұл аумақты басып алды. [[1558 жыл|1558]] жылы Франше-Конте Габсбург билігінің бөлінуі кезінде әулеттің испандық тармағына кірді, бірақ ресми түрде [[Қасиетті Рим империясы|Қасиетті Рим империясының]] бөлігі болып саналуын жалғастырды.

Деволюция соғысы кезінде [[Франция|француз]] әскерлері 1668 жылдың басында провинцияны үш аптаның ішінде басып алып, Лакусон бастаған партизандардың қарсылығын талқандады, бірақ Бірінші аахен келісімінің шарттарына сәйкес ([[1668 жыл|1668 жылы]]) Франция бұл аймақты [[Испания|Испанияға]] қайтарды.

[[1674 жыл|1674]] жылы француз әскерлері Франше-Контені қайтадан басып алды және бұл аймақ [[1678 жыл|1678 жылғы]] Нимвеген бейбітшілігінің шарттарына сәйкес Францияға берілді. Ерекшелігі солтүстік-шығыстағы Монбельяр княздігі шығарылды; ол [[1793 жыл|1793]] жылы революциялық соғыстар кезінде ғана Францияның құрамына кірді.

[[Француз төңкерісі|Француз революциясы]] кезінде Франше-Конте департаменттерге бөлінді.

[[1960 жыл|1960]]—[[1970 жыл|1970]] жылдары Францияның жаңа экономикалық және әкімшілік аудандастыруымен Франше-Конте тәуелсіз аймақ ретінде қайта құрылды.

== Табиғи нысандар мен көрікті жерлер ==

=== Табиғи объектілер ===
* [[Жоғарғы Юра аймақтық табиғи паркі]], [[Юра таулары|Юра тау жотасының]] оңтүстік-батысында орналасқан.
* [[Эриссон (өзен)|Эриссон өзеніндегі каскадтар]], ең көрнекті Юра өзені. Бұл каскадтар әсіресе қар еріген кезде немесе әсіресе суық қыста жақсы.
* Вогез шыңы ({{Lang-fr|Ballon d'Alsace}}), биіктігі 1247 метр, [[Вогез таулары|Вогез тау жотасының]] оңтүстік бөлігіндегі ең биік нүкте. Ол [[Эльзас]], Франш-Конте және [[Лотарингия]] жерлерінде, [[Вогез саммитінің аймақтық табиғи паркі|Вогез саммитінің аймақтық табиғи паркінің]] қақ ортасында орналасқан.
* Сен-Пуэн көлі, сондай-ақ [[Мальбюиссон|Мальбуиссон]] ретінде белгілі, Ду департаментінде орналасқан. Бұл Франциядағы ең үлкен табиғи көлдердің бірі.
* Вугланс көлі ({{Lang-fr|lac de Vouglans}}), Юра департаментінде орналасқан. Көлемі бойынша (620 млн текше метр су) бұл Франциядағы үшінші жасанды су қоймасы. Бөгет 1964-1969 жылдар аралығында орнатылған.
* [[Бом-ле-Месьё|Бом-ле-Месьенің]] соқыр (қап тәрізді) алқабы.
* [[Лу (река)|Лу]] өзенінің бастауы ( {{Lang-fr|Loue}} ), биік жардан тура сарқырамадай ағып жатыр.
* Ду сарқырамасы.
* [[Мон д'Ор]] шыңы және [[Юра таулары|Юра тау жотасының]] басқа шыңдары.
* Көптеген тау үңгірлері мен жер асты үңгірлер: [[Пудрей шыңырауы|Пудрей құзы]] (Франциядағы ең үлкен жабдықталған жерасты залы және бүкіл Еуропадағы он көрнекті үңгірлердің бірі); [[Оссель үңгірі]] (оның табиғи әшекейлері, әртүрлі кристалдық пішіндері мен реңктері, геологиялық құбылыстары мен тарихқа дейінгі байлықтары үңгірді әлемдегі ең маңыздыларының біріне айналдырады; сонымен қатар бұл ең көне туристік үңгір); Мұз үңгірі (Еуропада жазда биіктігі 525 метр мұздықты көруге болатын жалғыз үңгір).
&lt;gallery&gt;
Сурет:Lac de Vouglans3.JPG|Вугланс көлі
Сурет:Cascade du Hérisson (Jura) - l'éventail.JPG|Эриссон өзеніндегі каскадтар 
Сурет:Baume les messieurs.JPG|Бом-ле-Месьё соқыр алқабы
Сурет:Gouffre de Poudrey.jpg|Пудрей құзы
&lt;/gallery&gt;

=== Зәулім құрылыстар ===
Франш-Конте аймағында сақталған көптеген зәулім құрылыстар бұл аймақтың бай оқиғаларға толы тарихын айғақтайды.
* Францияның шекаралық аймағы Франше-Конте аумағында көптеген бекіністер мен қорғаныс бекіністері бар. Көрнекті әскери инженер Вобан құрған [[Безансон бекінісі]] ең әдемі бекіністердің бірі; [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілген. Сондай-ақ атап өткен жөн [[Жу (қамал)|Жу қамалы]], Руссе форты ({{Lang-fr|Rousses}}), Монбельяр сарайы және Белфорт пен оның төңірегіндегі бекіністер.
* Арк-э-Сенандағы корольдік тұз зауыты — [[классицизм]] сәулетші Клод-Никола Ледудың жұмысы. Ол Сален-ле-Бен маңындағы тұз шахтасынан алынған тұзды ерітіндіден тұз өндіруге арналған. Бұл екі нысан да [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] [[Әлемдік мұра|Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген.]]
* Белфор арыстаны — Фредерик Огюст Бартольдидің мүсіні. Бұл ескерткіш [[Франк-прусс соғысы|1870— 1871 жылдардағы соғыс]] кезіндегі Пруссия әскерлерінің шабуылына Белфор қаласының қаһармандық қарсылығының құрметіне тұрғызылған.
* Рончамптағы капелла, француз-швейцариялық сәулетші [[Ле Корбюзье]] жасаған, 1955 жылы салынған.
* Безансондағы Гранвель сарайы
* Түрлі-түсті ауылдар көп.
&lt;gallery&gt;
Сурет:Citadelle Besançon.jpg|[[Безансон бекінісі]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Франш-Контедегі негізгі туристік нысан&lt;/small&gt;
Сурет:Lods (Doubs) 04.jpg|[[Ло (Ду)|Ло]] ауылы&lt;small&gt;, Франциядағы ең әдемілердің бірі&lt;/small&gt;
Сурет:2014-09-15 16-14-55 lion-belfort.jpg|Цитадельдің етегіндегі [[Бельфорлық арыстан]]
Сурет:France arc et senas saline royal main building 1.jpg|[[Арк-э-Сенан]]дағы Корольдік тұз зауыты
Сурет:Fort de Joux 02.jpg|Жу қамалы
Сурет:Oricourt haute-cour.jpg|Шато Орикур, XII ғасырдағы жақсы сақталған бекініс қамалы.
Сурет:Salins-les-Bains roue.jpg|Сален-ле-Бен түбіндегі тұз шахтасы.
&lt;/gallery&gt;

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
{{Div col}}
* [[BIP радиосы]] (''radio BIP'')
* Радио Plein Air (''radio Plein Air'')
* France Bleu
* [[France 3]]
* MaCommune.info
* La Presse du Doubs
* L'Est Républicain
* Voix du Jura
{{Div col|конец}}

== Гастрономия ==
[[Сурет:Meule_de_Comté_-_photo_CRT_CIGC.jpg|нобай|150x150 нүкте| Конте ірімшігі]]
Франш-Конте аспаздық дәстүрі жергілікті өнімдер мен терруар сипаттамаларына негізделген:
* Сырлар: Конте, Канкуайот, Мон-д’Ор, Морбье, Эдель де Клерон және т.б.
* Шұжықтар: Морто шұжықтары және [[Монбельяр шұжықтары|Монбельярд шұжықтары]] .
* Аспаздық тағамдар: контилік десерт печеньесі, контилік тауық еті ({{Lang-fr|poulet à la comtoise}}), морбифлетт ({{Lang-fr|morbiflette}}), тыржыңқұлақпен қаусырма, Юра [[Фондю|фондюсі]], пулярд етімен тыржыңқұлақ, Téméraire пирогы, Фужероль ащы шиесі, крок-шалғам және т.б.

== Сілтемелер ==
* [https://fr.wikivoyage.org/wiki/Franche-Comté Франш-Конте Wikivoyage-да]&lt;small class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;француз тілінде&quot;&gt;{{Fr icon}}&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20060206103016/http://www.cr-franche-comte.fr/chiffres/index.php Франш-Конте аймақтық кеңесінің сайты]
* [http://www.franche-comte.org Франш-Контедегі туризм бойынша ресми сайт]

[[Санат:Франш-Конте]]</text>
      <sha1>aqd68a7hwh6zpgjbu9inoccm35gs3lg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Renamed user ce5a265af0811ad56e49c1a1efe8781a</title>
    <ns>3</ns>
    <id>705997</id>
    <revision>
      <id>3684938</id>
      <parentid>3185894</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>170485</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>S.Marchenko [[Қатысушы талқылауы:ArseniyKh]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user ce5a265af0811ad56e49c1a1efe8781a]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/ArseniyKh|ArseniyKh]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user ce5a265af0811ad56e49c1a1efe8781a|Renamed user ce5a265af0811ad56e49c1a1efe8781a]]&quot;</comment>
      <origin>3185894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="ar0g3ryuoqihiq5lpjdzibszrb8sp0f" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ArseniyKh}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 02:17, 2023 ж. тамыздың 10 (+06)</text>
      <sha1>ar0g3ryuoqihiq5lpjdzibszrb8sp0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Орта білім беру комитеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>719922</id>
    <revision>
      <id>3684932</id>
      <parentid>3534759</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4751" sha1="2krinfy0cvo8b9i4gjdypmm5r4qwe8z" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Орта білім беру комитеті
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{KAZ}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = 
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[23 қазан]] [[2019 жыл]]
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Мәңгілік Ел даңғылы, 8 үй, &quot;Министрліктер үйі&quot; ғимараты, №11 кіреберіс
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = 
 |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.gov.kz/memleket/entities/kdso?lang=kk
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Орта білім беру комитеті''' — бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білім беру саласында басшылықты жүзеге асырады, реттеу және іске асыру функцияларын орындайтын [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]]нің ведомствосы.

== Тарихы ==
Мектепке дейінгі және орта білім беру комитеті 2019 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігінің құрамында құрылды. 2022 жылы министрліктің екіге бөлінуіне байланысты ҚР Оқу-ағарту министрлігіне өтіп, Орта білім беру комитеті болып өзгертілді.

== Міндеттері ==
# Орта білім беру саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты қалыптастыру;
# Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға және кәсіптік қалыптастыруға бағытталған сапалы білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау;
# Тұлғаның зияткерлік, шығармашылық негіздерін қалыптастыру, даралықты дамыту үшін жағдай жасау арқылы зияткерлікті байыту;
# Комитеттің құзыретіне кіретін көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің сапасын арттыру. &lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/kdso/about?lang=kk&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Комитеттің 4 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Орта білімнің мазмұны және әдіснамасы басқармасы
# Мониторинг және талдау басқармасы
# Инклюзивтік білім беру басқармасы
# Педагог кадрлармен жұмыс басқармасы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|О]]</text>
      <sha1>2krinfy0cvo8b9i4gjdypmm5r4qwe8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>719923</id>
    <revision>
      <id>3684931</id>
      <parentid>3493866</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6718" sha1="jfannr50wtx1gu9nk14n7w38ih7r8jy" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{KAZ}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = 
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[19 тамыз]] [[2022 жыл]]
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Мәңгілік Ел даңғылы, 8 үй, &quot;Министрліктер үйі&quot; ғимараты, №11 кіреберіс
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = 
 |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.gov.kz/memleket/entities/control?lang=kk
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті''' — мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту, бастауыш, негізгі орта, жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру деңгейлерінде, қосымша білім беру, балалар мен педагогтердің құқықтарын қорғау саласында, Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы заңнамасының талаптарын сақтау жөніндегі қызметіне қатысты іске асыру және бақылау функцияларын жүзеге асыратын [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]]нің ведомствосы.

== Тарихы ==
[[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметінің]] 2001 жылғы 16 қаңтардағы қаулысымен&lt;ref&gt;&quot;Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары аттестациялық комиссиясын&quot; қайта ұйымдастыру туралы&quot; ҚР Үкіметінің 2001 ж. 16 қаңтардағы № 61 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 2001, № 1-2, 16-бап).&lt;/ref&gt; ҚР Білім және ғылым министрлігі Жоғары аттестациялық комиссиясының қайта ұйымдастырылуының нәтижесінде құрылды. ҚР Бiлiм және ғылым министрлігінiң Жоғары аттестациялау (аттестаттау) комитетi 2004 жылы Бiлiм және ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау комитетi, 2007 жылы Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті, 2019 жылы Білім және ғылым саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті болып өзгертілді. 2022 жылы комитет ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым және жоғары білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитетіне және ҚР Оқу-ағарту министрлігінің Білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитетіне бөлінді.

== Міндеттері ==
# мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту, орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу
# білім беру жүйесінің сапасын сырттай бағалау, мемлекеттік бақылау жүргізу жолымен мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту, орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдары көрсететін білім беру қызметтерінің жоғары сапасын қамтамасыз ету мақсатында білім беру саласында мемлекеттік реттеуді жүзеге асыру&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G23HP000337 Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі ведомстваларының ережелерін бекіту туралы]&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==

== Қарамағындағы мекемелер ==
* Облыстық және Алматы, Астана, Шымкент қалалық білім саласында сапаны қамтамасыз ету департаменттері
* «Республикалық ғылыми-практикалық білім мазмұнын сараптау орталығы» ШЖҚ РМК

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}
[[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|Б]]</text>
      <sha1>jfannr50wtx1gu9nk14n7w38ih7r8jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>725520</id>
    <revision>
      <id>3685061</id>
      <parentid>3684412</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3685061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8457" sha1="2oiaxyn3qfshyg6576ac3z5xyva5oj0" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]], [[Әлсіз жасанды интеллект]], [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]
* [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]]
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]
* [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]

=== Білім ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]]

* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]]

=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>2oiaxyn3qfshyg6576ac3z5xyva5oj0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685075</id>
      <parentid>3685061</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3685075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8548" sha1="252kmgo4mk7xujlpcjegvnzhwxgzt3b" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]], [[Әлсіз жасанды интеллект]], [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]
* [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]]
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]
* [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]

=== Білім ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]]

* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]]

=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>252kmgo4mk7xujlpcjegvnzhwxgzt3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685219</id>
      <parentid>3685075</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3685219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8701" sha1="22j562m6skpvz59xkwnz1q24iba978y" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]], [[Әлсіз жасанды интеллект]], [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]
* [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]]
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]
* [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]

=== Білім ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]]

* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]]

=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>22j562m6skpvz59xkwnz1q24iba978y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685239</id>
      <parentid>3685219</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3685239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8844" sha1="9vrue7bezbwqtm0i36cic65t0yv1gvo" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]
* [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]]
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]
* [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]

=== Білім ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]]

* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]]

=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>9vrue7bezbwqtm0i36cic65t0yv1gvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685320</id>
      <parentid>3685239</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3685320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8913" sha1="kvxcfj9anoj1j6zt2jd8nkt1vgr3sd5" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]
* [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]]
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]
* [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]

=== Білім ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]]

* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]]

=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>kvxcfj9anoj1j6zt2jd8nkt1vgr3sd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Renamed user 96808960577f1df9a94dab579f484eb5</title>
    <ns>3</ns>
    <id>735622</id>
    <revision>
      <id>3685183</id>
      <parentid>3308929</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>İmmortalance</username>
        <id>155505</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>İmmortalance [[Қатысушы талқылауы:Vladislav392]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 96808960577f1df9a94dab579f484eb5]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Vladislav392|Vladislav392]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user 96808960577f1df9a94dab579f484eb5|Renamed user 96808960577f1df9a94dab579f484eb5]]&quot;</comment>
      <origin>3308929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="210" sha1="a7i6txcd592qihu3iqx8to5ghw8m510" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Vladislav392}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 11:51, 2024 ж. сәуірдің 10 (+06)</text>
      <sha1>a7i6txcd592qihu3iqx8to5ghw8m510</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>София Михайловна Ротару</title>
    <ns>0</ns>
    <id>735977</id>
    <revision>
      <id>3685166</id>
      <parentid>3684772</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:04:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14704" sha1="auggjcj7ay3hmga1mtmb79m245cpo3x" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі              = София Ротару
 |Атауы              ={{lang-uk|Софія Ротару}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Sofia Rotaru}}
 |Сурет                = Софія Ротару (cropped).jpg
 |Сурет ені            =
 |Сурет тақырыбы  =
 |Фон                  =
 |Толық аты            = София Михайловна Ротару
 |Қайтыс болған күні   =
 |Қайтыс болған жері   =
 |Белсенділік жылдары  = 1962 — осы уақытқа шейін
 |Мемлекет             = {{UKR}}
 |Мамандықтары    = {{әнші|Украина}}, актриса, кәсіпкер
 |Дауыс түрі            =сопрано
 |Аспаптары           =[[Баян (музыкалық аспап)|баян]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]], домра
 |Жанры                 = [[эстрада]], [[Поп-музыка|поп]], [[диско]], [[поп-фолк]]
 |Лақап аттары        =
 |Ұжымдары             =
 |Қызметтес болған =
 |Лейблдері            =
 |Марапаттары     = Украина қаһарманы, {{Республика ордені (Молдова)}}, {{Құрмет ордені (Ресей)}}, {{Халықтар Достығы ордені}}, {{Құрмет Белгісі ордені}}, {{Ленин комсомол сыйлығы}}, {{Достастық ордені}}, {{КСРО халық әртісі}}, [[Алтын граммофон]]
 |Сайты               = https://sofiarotaru.com/
|Туған күні=7.08.1947}}
'''София Михайловна Ротару''' — кеңестік, сосын украиндық әнші.

Репертуарында [[Орыс тілі|орыс]], [[Украин тілі|украин]], [[Молдаван тілі|молдаван]], [[Болгар тілі|болгар]], [[Серб тілі|серб]], [[Поляк тілі|поляк]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Француз тілі|француз]], [[Италиян тілі|италиян]], [[Испан тілі|испан]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] тілдерінде орындалатын 500-ден астам әні бар

Көптеген халықаралық ән байқауларының жеңімпазы болып, ол жиырмадан аса альбом шығарды, оның біразы миллиондаған көшірме таралыммен сатылды. 1988 жылы оған [[КСРО халық әртісі]] атағы берілді. 2002 жылы ол [[Украина қаһарманы]] атанды.&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=691%2F2002 Ротаруға қатысты Украина президентінің жарлығы], zakon.rada.gov.ua&lt;/ref&gt;

1973 жылдан 2021 жылға дейін (2018 жылды санамай) «Жыл әні» фестивалінің қатысушысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/culture/2022/12/04/allegrova-rydala-kirkorov-celovalsya-pesnya-goda-proshla-bez-pugachevoy-i-rotaru.html|title=Аллегрова рыдала, Киркоров целовался: «Песня года» прошла без Пугачёвой и Ротару|author=Сорокин Денис|website=www.mk.ru|date=2022-12-04|publisher=Московский комсомолец|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102214502/https://www.mk.ru/culture/2022/12/04/allegrova-rydala-kirkorov-celovalsya-pesnya-goda-proshla-bez-pugachevoy-i-rotaru.html|archive-date=2023-01-02|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; «Алтын граммофон» сыйлығының 12 дүркін иегері, оның ішінде «Поп-музыкаға қосқан үлесі үшін» арнайы сыйлығы да бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lisa.ru/zvezdy/90818-kakie-zvezdy-stali-obladatelyami-premii-zolotoj-grammofon-2017/|title=Какие звезды стали обладателями премии «Золотой граммофон-2017»?|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
София Ротару 1947 жылы [[Черновцы облысы]]ндағы [[Маршинцы]] ауылында дүниеге келді. Ол алты баланың ішінде екіншісі болды. Оның әкесі жүзім өсірумен айналысқан, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]та кеңестік жауынгер ретінде Берлинге дейін жеткен.

Мектепте София бірінші сыныптан бастап хорға қатысқан. Сондай-ақ спортта да жетістіктерімен мақтана алған. 1963 жылы облыстық, ал 1964 жылы республикалық дарындар фестивалінде жеңімпаз болды. Осыған орай оның фотографиясы 1965 жылғы [[Україна]] журналының мұқабасында басылды. 

1964 жылы мектеп бітірісімен жергілікті музыкалық училищиге оқуға түседі. Бұл уақытта ол Черновцы университетінің студенттер оркестрінде трубада ойнаған Анатолий Евдокименкомен танысады. Төрт жылдан кейін олар үйленеді.

1968 жылы ол училищені бітіреді, [[Болгария]]да өткен IX Бүкіләлемдік жастар мен студенттер фестиваліне жіберіледі. 1970 жылы София мен Анатолийде бала туады.

1971 жылы Украинада «[[Червона рута]]» атты фильм-концерт түсірілді. Көрерменнің ықыласына бөленген бұл фильмде София Ротару басты рөлде ойнаған. Бұған орай Черновцы филармониясы оны жұмысқа шақырады және «Червона рута» атты ансамбль ұйымдастырады.

Осы кезеңде әншінің украиналық сазгер Владимир Ивасюкпен ынтымақтастығы орнығады. Нәтижеде поп-музыканың сарынымен ойнайтын фольклорға еліктеген көптеген әндер жазылады.

1973 жылы София Ротару Болгарияда өткен «Алтын Орфей» байқауында екі ән орындап, бірінші сыйлыққа ие болды. Сол жылы оған Украин КСР-ң еңбегі сіңген әртісі атағы берілді. Сондай-ақ ол «Жыл әні» фестивалінің финалына қатысады. Бұл фестивальге содан бері үзбей қатысқан (2018 жылға дейін). Көптеген авторлар оған ән жаза бастайды.

1974 жылы ол [[Кишинёв]]тегі Мемлекеттік өнер институтын бітіреді. Сол жылы [[Польша]]дағы Сопотта өткен ән фестивалінің лауреаты атанды.

1976 жылы ол Украин КСР-ң халық әртісі атанады. [[Германия]]ға шақырылып, екі неміс әнінен тұратын винилді мини-альбом жаздырады, талай-талай концерт береді.

1980 жылы [[Токио]]дағы ән байқауында бірінші сыйлықты иеленді. Мәскеуде өткен [[1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиадада]] екі жаңа әнін орындайды. Сол жылы «[[Қайдасың, махаббатым?]]» атты музыкалық көркем фильмінде басты рөлде түсті.

1983 жылы [[Канада]]да концерт береді. Осыдан кейін оған бес жылға КСРО-дан шығуға тиым салынды. Сол жылы Молдав КСР-ң халық әртісі атағы берілді.

1985 жылы оның «София Ротару» және «Нежная мелодия» атты екі күйтабағы КСРО-да ең көп таралыммен сатылып, әншіге «Алтын диск» сыйлығы берілді. Сол жылы [[Халықтар Достығы ордені]] де табысталды. Сондай-ақ «Сізді София Ротару шақырады» атты фильм-концерт шықты. Келесі жылы «Махаббат туралы монолог» деген музыкалық фильм көрсетілді.

1986 жылы София Ротару орыс композиторы Владимир Матецкиймен жұмыс істей бастайды, бұл әріптестік 15 жылға созылады. Екі жылдан кейін оған [[КСРО халық әртісі]] атағы берілді.

[[КСРО ыдырауы]]нан кейін де оның шығармашылығы мен концерттік белсенділігі дами берді.
[[Сурет:Alexei Leonov and Sofia Rotaru during a gala ceremony (cropped).jpg|нобай|София Ротару және ғарышкер Алексей Леонов, 2011 жыл]]
Кезекті «Жыл әні» фестивалінде ол «1996 жылдың үздік эстрадалық әншісі» болып танылды. 1997 жылы [[Қазақстан]]да өткен [[Азия дауысы]] фестиваліне қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxpopuli.kz/2215-aziya-dauysy-kak-gremel-golos-azii/|title=«Азия дауысы»: как гремел «Голос Азии»|lang=ru|access-date=2023-08-24|archive-date=2022-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114071505/https://voxpopuli.kz/2215-aziya-dauysy-kak-gremel-golos-azii/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сол жылы оған [[Молдавия]]ның Республика ордені берілді. Келесі жылдары да ол әртүрлі жүлделер мен атақтарға ие болып жүрді.

2002 жылы София Ротаруға [[Украина қаһарманы]] деген елдегі ең жоғарғы атақ берілді. Ал Ресей президенті оған [[Құрмет ордені (Ресей)|Құрмет орденін]] сыйлады. Сол жылы әншінің «Я тебя по-прежнему люблю» атты жаңа альбомы және басқа да жинақтары шығады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ozon.ru/context/detail/id/1090712/?item=1066824|title=София Ротару. Я тебя по-прежнему люблю|publisher=Ozon.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-15|archive-date=2018-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315195856/https://www.ozon.ru/context/detail/id/1090712/?item=1066824|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы оған Беларусь президентінің «Өнер арқылы — бейбітшілікке және түсінушілікке» сыйлығы табысталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://festival.vitebsk.by/en/news/2007/07/13/143200.html|title=Contrasts of &quot;Slavianski Bazaar&quot;|date=13 July 2007|access-date=22 May 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080325234252/http://festival.vitebsk.by/en/news/2007/07/13/143200.html|archive-date=25 March 2008}}&lt;/ref&gt;

2010 жылы ол Украинадағы ең көп табыс түсірген әнші болды, сондай-ақ жалпы посткеңестік кеңістікте ең бай әртіс атанған кездері де көп болды.&lt;ref&gt;[https://muz.ru/Store/NewsDetails.aspx?NewsId=77260 За 2010 год София Ротару заработала больше всех.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312093715/http://muz.ru/store/newsdetails.aspx?newsid=77260 |date=2016-03-12 }} // muz.ru&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украина президенті оған [[Украинаның ұлттық аңызы]] атты ерекшелік белгісін сыйлады.&lt;ref&gt;[https://www.president.gov.ua/documents/3742021-39765 Про нагородження відзнакою Президента України &quot;Національна легенда України&quot;]&lt;/ref&gt;

== Дискография ==
* 1972 — «Червона рута»
* 1973 — «Поёт София Ротару»
* 1974 — «София Ротару» (немесе «Баллада о скрипках»)
* 1976 — «София Ротару» (немесе «Лебединая верность»)
* 1977 — «Пісні Володимира Івасюка співає Софія Ротару»
* 1978 — «Deine Zärtlichkeit»
* 1978 — «София Ротару» (немесе «Родина моя»)
* 1979 — «Только тебе»
* 1981 — «Где ты, любовь?»
* 1981 — «София Ротару и Червона Рута»
* 1985 — «Нежная мелодия»
* 1987 — «Монолог о любви»
* 1987 —  «Lavanda»
* 1988 — «Золотое сердце»
* 1991 — «Караван любви»
* 1995 — «Хуторянка»
* 1998 — «Люби меня»
* 2002 — «Я тебя по-прежнему люблю»
* 2004 — «Небо — это я»
* 2005 — «Я же его любила»
* 2008 — «Я — твоя любовь!»
* 2010 — «Я не оглянусь»
* 2014 — «Давай устроим лето»
* 2016 — «Зима»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Commons|Category:Sofia Rotaru|София Ротару}}
== Сілтемелер ==
* [https://ria.ru/20070807/70527690.html София Ротару фотогалереяда]

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:КСРО әншілері]]
[[Санат:КСРО актрисалары]]
[[Санат:Контральто]]
[[Санат:Поп-фолк әншілер]]
[[Санат:Овация сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алтын граммофон сыйлығының лауреаттары]]
[[Санат:София Ротару| ]]</text>
      <sha1>auggjcj7ay3hmga1mtmb79m245cpo3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ернар Айдар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739114</id>
    <revision>
      <id>3685101</id>
      <parentid>3508432</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Бірлескен жұмыстары: «Сенде жүрек жоқ» дуэті (Қайрат Нұртаспен), Apple Music</comment>
      <origin>3685101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10448" sha1="rholl8h49okzi48hchpdxwultncnlmw" xml:space="preserve">{{Музыкант|Атауы=Ернар Айдар|Толық аты=Ернар Жаңабайұлы Айдаров|Туған күні=13.03.1991|Туған жері=[[Науаи облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбекстан КСР]], [[КСРО]]|Мемлекет={{KAZ}}|Мамандығы={{әнші|Қазақстан|XXI ғасыр}}|Белсенділік жылдары=2011 — қазіргі уақытқа дейін|Жанры=[[Поп-музыка]]|Лақап аты=Ernar Aidar|Лейблы=Ernar Aidar Production|Сайты={{URL|http://www.ernar-aidar.kz}}|Марапаттары=V Еуразиялық EMA-2016 музыкалық сыйлығы}}

'''Ернар Айдар''' (шын аты – ''Ернар Жаңабайұлы Айдаров''; 1991 жылы 13 наурызда туған,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ticketon.kz/star/ernar-aidar|title=Ернар Айдар биография, личная жизнь|website=«Тикетон»|accessdate=2021-08-10|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805134334/https://ticketon.kz/star/ernar-aidar|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;  [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбекстан КСР]], [[Науаи облысы]]) – қазақ эстрада әншісі және ән жазушысы; қазақ тілінде ән айтады.

== Өмірбаяны ==
[[Әлімұлы]] елінің [[Шөмекей]] руынан шыққан. Ернар Айдар 2008 жылы [[Тараз]] қаласындағы Мұхтар Әуезов атындағы мектепті бітірген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ztb.kz/|title=Главная - The Kazakh drama|website=ztb.kz|access-date=2021-08-10|archive-date=2012-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121217064822/http://ztb.kz/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt; 2008 жылы Тараз қаласында өткен облыстық концертте алғаш рет сахнаға шықты. 2011 жылы өзінің алғашқы ''«Жарғым-ай»'' әнін жазып, сол жылдың ең танымал әртісі атанды. 2009 жылы мектепті бітірген соң [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]не оқуға түсті. 2011 жылы Талғат Айдар Ернар Айдардың продюсері болып, Ernar Aidar Production продюсерлік орталығы құрылды. 2016 жылы Қазақ ұлттық өнер академиясына оқуға түсті.

== Жеке өмірі ==
Әкесі – Ақметов Жаңабай Айдарұлы 1961 жыл 20 сәуір туған, анасы – Махмудова Құлман Ахметқызы, 1964 жылы туған, Берік, Бейбіт, Талғат есімді інілері, сонымен қатар сіңлісі Жазира.

== Шығармашылығы ==

=== Белсенді жылдары ===
Музыкалық чарт рейтингтерінің қорытындысы бойынша 2011 жылы Ернар Айдар жылдың ең жылдам танылған әртісі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kokshetau.asia/kultura-mobile/46590-daril-svoi-pesni-ernar-ajdar|title=Дарил свои песни Ернар Айдар|website=kokshetau.asia|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128105938/https://kokshetau.asia/kultura-mobile/46590-daril-svoi-pesni-ernar-ajdar|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://didar-gazeti.kz/ernar-aydar-arzhylay-oldau-krsett/|title=Ернар Айдар қаржылай қолдау көрсетті|website=«Дидар» газеті|date=0001-11-30|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224532/https://didar-gazeti.kz/ernar-aydar-arzhylay-oldau-krsett/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; 2012 жылы ''«Жарығым-ай»'' атты алғашқы альбомын шығарып, Қазақстан бойынша гастрольдік сапармен болды. 2017 жылдың 4 желтоқсанында ''«Күнім сен сөнбеші»'' трегі танымал болып, сол жылы Ернар өзінің концертіне «Күнім сен сөнбеші» деген атау берді.

Астана қаласының күніне орай Ернар Айдар [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстан халық әртістері]] [[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев|Ескендір Хасанғалиев]], [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов|Нұрғали Нүсіпжанов]], [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]], Мирамбек Беспаев, Тоқтар Серіков, Мұхасан Шахзадаев, Саят Медеу, Досымжан Таңатаровтардың қатысуымен үлкен концерт берді.

2019 жылдың 20 желтоқсанында «Алматы Арена» кешенінің сахнасында және 22 желтоқсанда [[Астана|Астанадағы]] «Барыс Арена» кешенінде Ернар Айдардың «Махаббат қаласы» атты концерттері өтті. Шоуда сонымен қатар Араш, Сердар Ортач және Океана, әйгілі Wake Up би шоу жобасы болды және қойылымды киевтік Андрей Еремин басқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.ktk.kz/kz/blog/article/2019/04/17/116902/|title=Ернар Айдар: КТК эфирінен концертімді тұңғыш рет тағат таппай күтіп жүрмін|website=KTK|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129161038/https://www.ktk.kz/kz/blog/article/2019/04/17/116902/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың 19 мамырында шыққан «Сүйген жүрек» трегі ең танымал болып, аз уақыт ішінде хитке айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/1913300-eto-tochno-hit-ernar-aydar-soobschil-fanatam-o-vyhode-novoy-pesni/?|title=&quot;Это точно хит&quot;: Ернар Айдар сообщил фанатам о выходе новой песни|website=NUR.KZ|date=2021-05-19|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809212403/https://www.nur.kz/showbiz/career/1913300-eto-tochno-hit-ernar-aydar-soobschil-fanatam-o-vyhode-novoy-pesni/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

=== Орындаулары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''Жеке концерттер'''
|
|-
!Күні
!Аты
!Өткізу жері
!Қала
|-
|2013
|Жарығым-ай
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2014
|Жарығым-ай
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Моңғолия]], [[Қытай]], [[Өзбекстан]], [[Алтай Республикасы]], [[Ресей]]
|-
|2015
|Ақ бақытым
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2016
|Жарайма
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Ташкент]]
|-
|2017
|Күнім Сен Сөнбеші
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2018
|Күнім Сен Сөнбеші
|[[Қазақстан Орталық концерт залы|ОКЗ]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2019
|Mahabbat Qalasy
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2020
|Күнім Сен Сөнбеші
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Орал]]
|}

== Марапаттары ==
* 2014 жыл — «Алтын микрофон» ұлттық музыкалық байқауының «Үздік әнші жігіт» номинациясының жеңімпазы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|title=&quot;Алтын микрофон&quot;. Поднимая престиж отечественной эстрады|url=https://www.caravan.kz/gazeta/altyn-mikrofon-podnimaya-prestizh-otechestvennojj-ehstrady-81719/|website=Сaravan.kz|accessdate=2021-01-23|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805130130/https://www.caravan.kz/gazeta/altyn-mikrofon-podnimaya-prestizh-otechestvennojj-ehstrady-81719/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
* 2015 — «Жыл серпілісі» «Муззона».
* 2016 — «Интернет таңдауы» номинациясы бойынша V Еуразиялық EMA-2016 музыкалық сыйлығы.

== Бірлескен жұмыстары ==
2023 жылы [[Қайрат Нұртас]]пен бірге «Сенде жүрек жоқ» дуэт нұсқасын шығарды (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;ea-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{Ресми сайт|http://www.ernar-aidar.kz/|Ернара Айдара|lang=ru}} 

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Науаи облысында туғандар]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:Өзбекстан қазақтары]]</text>
      <sha1>rholl8h49okzi48hchpdxwultncnlmw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685104</id>
      <parentid>3685101</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Жеке өмірі: тірі адамдар туралы дереккөзсіз мәліметтер алынды (отбасы мүшелері, туған күндері; ТЖА ережесі)</comment>
      <origin>3685104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10105" sha1="bg97p77zqdlrnhd4ai2eq4i0p1jswyd" xml:space="preserve">{{Музыкант|Атауы=Ернар Айдар|Толық аты=Ернар Жаңабайұлы Айдаров|Туған күні=13.03.1991|Туған жері=[[Науаи облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбекстан КСР]], [[КСРО]]|Мемлекет={{KAZ}}|Мамандығы={{әнші|Қазақстан|XXI ғасыр}}|Белсенділік жылдары=2011 — қазіргі уақытқа дейін|Жанры=[[Поп-музыка]]|Лақап аты=Ernar Aidar|Лейблы=Ernar Aidar Production|Сайты={{URL|http://www.ernar-aidar.kz}}|Марапаттары=V Еуразиялық EMA-2016 музыкалық сыйлығы}}

'''Ернар Айдар''' (шын аты – ''Ернар Жаңабайұлы Айдаров''; 1991 жылы 13 наурызда туған,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ticketon.kz/star/ernar-aidar|title=Ернар Айдар биография, личная жизнь|website=«Тикетон»|accessdate=2021-08-10|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805134334/https://ticketon.kz/star/ernar-aidar|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;  [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбекстан КСР]], [[Науаи облысы]]) – қазақ эстрада әншісі және ән жазушысы; қазақ тілінде ән айтады.

== Өмірбаяны ==
[[Әлімұлы]] елінің [[Шөмекей]] руынан шыққан. Ернар Айдар 2008 жылы [[Тараз]] қаласындағы Мұхтар Әуезов атындағы мектепті бітірген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ztb.kz/|title=Главная - The Kazakh drama|website=ztb.kz|access-date=2021-08-10|archive-date=2012-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121217064822/http://ztb.kz/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt; 2008 жылы Тараз қаласында өткен облыстық концертте алғаш рет сахнаға шықты. 2011 жылы өзінің алғашқы ''«Жарғым-ай»'' әнін жазып, сол жылдың ең танымал әртісі атанды. 2009 жылы мектепті бітірген соң [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]не оқуға түсті. 2011 жылы Талғат Айдар Ернар Айдардың продюсері болып, Ernar Aidar Production продюсерлік орталығы құрылды. 2016 жылы Қазақ ұлттық өнер академиясына оқуға түсті.

== Шығармашылығы ==

=== Белсенді жылдары ===
Музыкалық чарт рейтингтерінің қорытындысы бойынша 2011 жылы Ернар Айдар жылдың ең жылдам танылған әртісі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kokshetau.asia/kultura-mobile/46590-daril-svoi-pesni-ernar-ajdar|title=Дарил свои песни Ернар Айдар|website=kokshetau.asia|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128105938/https://kokshetau.asia/kultura-mobile/46590-daril-svoi-pesni-ernar-ajdar|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://didar-gazeti.kz/ernar-aydar-arzhylay-oldau-krsett/|title=Ернар Айдар қаржылай қолдау көрсетті|website=«Дидар» газеті|date=0001-11-30|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224532/https://didar-gazeti.kz/ernar-aydar-arzhylay-oldau-krsett/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; 2012 жылы ''«Жарығым-ай»'' атты алғашқы альбомын шығарып, Қазақстан бойынша гастрольдік сапармен болды. 2017 жылдың 4 желтоқсанында ''«Күнім сен сөнбеші»'' трегі танымал болып, сол жылы Ернар өзінің концертіне «Күнім сен сөнбеші» деген атау берді.

Астана қаласының күніне орай Ернар Айдар [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстан халық әртістері]] [[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев|Ескендір Хасанғалиев]], [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов|Нұрғали Нүсіпжанов]], [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]], Мирамбек Беспаев, Тоқтар Серіков, Мұхасан Шахзадаев, Саят Медеу, Досымжан Таңатаровтардың қатысуымен үлкен концерт берді.

2019 жылдың 20 желтоқсанында «Алматы Арена» кешенінің сахнасында және 22 желтоқсанда [[Астана|Астанадағы]] «Барыс Арена» кешенінде Ернар Айдардың «Махаббат қаласы» атты концерттері өтті. Шоуда сонымен қатар Араш, Сердар Ортач және Океана, әйгілі Wake Up би шоу жобасы болды және қойылымды киевтік Андрей Еремин басқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.ktk.kz/kz/blog/article/2019/04/17/116902/|title=Ернар Айдар: КТК эфирінен концертімді тұңғыш рет тағат таппай күтіп жүрмін|website=KTK|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129161038/https://www.ktk.kz/kz/blog/article/2019/04/17/116902/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың 19 мамырында шыққан «Сүйген жүрек» трегі ең танымал болып, аз уақыт ішінде хитке айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/1913300-eto-tochno-hit-ernar-aydar-soobschil-fanatam-o-vyhode-novoy-pesni/?|title=&quot;Это точно хит&quot;: Ернар Айдар сообщил фанатам о выходе новой песни|website=NUR.KZ|date=2021-05-19|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809212403/https://www.nur.kz/showbiz/career/1913300-eto-tochno-hit-ernar-aydar-soobschil-fanatam-o-vyhode-novoy-pesni/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

=== Орындаулары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''Жеке концерттер'''
|
|-
!Күні
!Аты
!Өткізу жері
!Қала
|-
|2013
|Жарығым-ай
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2014
|Жарығым-ай
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Моңғолия]], [[Қытай]], [[Өзбекстан]], [[Алтай Республикасы]], [[Ресей]]
|-
|2015
|Ақ бақытым
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2016
|Жарайма
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Ташкент]]
|-
|2017
|Күнім Сен Сөнбеші
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2018
|Күнім Сен Сөнбеші
|[[Қазақстан Орталық концерт залы|ОКЗ]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2019
|Mahabbat Qalasy
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2020
|Күнім Сен Сөнбеші
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Орал]]
|}

== Марапаттары ==
* 2014 жыл — «Алтын микрофон» ұлттық музыкалық байқауының «Үздік әнші жігіт» номинациясының жеңімпазы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|title=&quot;Алтын микрофон&quot;. Поднимая престиж отечественной эстрады|url=https://www.caravan.kz/gazeta/altyn-mikrofon-podnimaya-prestizh-otechestvennojj-ehstrady-81719/|website=Сaravan.kz|accessdate=2021-01-23|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805130130/https://www.caravan.kz/gazeta/altyn-mikrofon-podnimaya-prestizh-otechestvennojj-ehstrady-81719/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
* 2015 — «Жыл серпілісі» «Муззона».
* 2016 — «Интернет таңдауы» номинациясы бойынша V Еуразиялық EMA-2016 музыкалық сыйлығы.

== Бірлескен жұмыстары ==
2023 жылы [[Қайрат Нұртас]]пен бірге «Сенде жүрек жоқ» дуэт нұсқасын шығарды (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;ea-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{Ресми сайт|http://www.ernar-aidar.kz/|Ернара Айдара|lang=ru}} 

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Науаи облысында туғандар]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:Өзбекстан қазақтары]]</text>
      <sha1>bg97p77zqdlrnhd4ai2eq4i0p1jswyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685105</id>
      <parentid>3685104</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Дискографиясы: альбомдар кестесі (Apple Music)</comment>
      <origin>3685105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11004" sha1="p1t6s5ta77mfe12bbb5ry298xhn8l3d" xml:space="preserve">{{Музыкант|Атауы=Ернар Айдар|Толық аты=Ернар Жаңабайұлы Айдаров|Туған күні=13.03.1991|Туған жері=[[Науаи облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбекстан КСР]], [[КСРО]]|Мемлекет={{KAZ}}|Мамандығы={{әнші|Қазақстан|XXI ғасыр}}|Белсенділік жылдары=2011 — қазіргі уақытқа дейін|Жанры=[[Поп-музыка]]|Лақап аты=Ernar Aidar|Лейблы=Ernar Aidar Production|Сайты={{URL|http://www.ernar-aidar.kz}}|Марапаттары=V Еуразиялық EMA-2016 музыкалық сыйлығы}}

'''Ернар Айдар''' (шын аты – ''Ернар Жаңабайұлы Айдаров''; 1991 жылы 13 наурызда туған,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ticketon.kz/star/ernar-aidar|title=Ернар Айдар биография, личная жизнь|website=«Тикетон»|accessdate=2021-08-10|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805134334/https://ticketon.kz/star/ernar-aidar|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;  [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбекстан КСР]], [[Науаи облысы]]) – қазақ эстрада әншісі және ән жазушысы; қазақ тілінде ән айтады.

== Өмірбаяны ==
[[Әлімұлы]] елінің [[Шөмекей]] руынан шыққан. Ернар Айдар 2008 жылы [[Тараз]] қаласындағы Мұхтар Әуезов атындағы мектепті бітірген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ztb.kz/|title=Главная - The Kazakh drama|website=ztb.kz|access-date=2021-08-10|archive-date=2012-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121217064822/http://ztb.kz/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt; 2008 жылы Тараз қаласында өткен облыстық концертте алғаш рет сахнаға шықты. 2011 жылы өзінің алғашқы ''«Жарғым-ай»'' әнін жазып, сол жылдың ең танымал әртісі атанды. 2009 жылы мектепті бітірген соң [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]не оқуға түсті. 2011 жылы Талғат Айдар Ернар Айдардың продюсері болып, Ernar Aidar Production продюсерлік орталығы құрылды. 2016 жылы Қазақ ұлттық өнер академиясына оқуға түсті.

== Шығармашылығы ==

=== Белсенді жылдары ===
Музыкалық чарт рейтингтерінің қорытындысы бойынша 2011 жылы Ернар Айдар жылдың ең жылдам танылған әртісі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kokshetau.asia/kultura-mobile/46590-daril-svoi-pesni-ernar-ajdar|title=Дарил свои песни Ернар Айдар|website=kokshetau.asia|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128105938/https://kokshetau.asia/kultura-mobile/46590-daril-svoi-pesni-ernar-ajdar|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://didar-gazeti.kz/ernar-aydar-arzhylay-oldau-krsett/|title=Ернар Айдар қаржылай қолдау көрсетті|website=«Дидар» газеті|date=0001-11-30|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224532/https://didar-gazeti.kz/ernar-aydar-arzhylay-oldau-krsett/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; 2012 жылы ''«Жарығым-ай»'' атты алғашқы альбомын шығарып, Қазақстан бойынша гастрольдік сапармен болды. 2017 жылдың 4 желтоқсанында ''«Күнім сен сөнбеші»'' трегі танымал болып, сол жылы Ернар өзінің концертіне «Күнім сен сөнбеші» деген атау берді.

Астана қаласының күніне орай Ернар Айдар [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстан халық әртістері]] [[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев|Ескендір Хасанғалиев]], [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов|Нұрғали Нүсіпжанов]], [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]], Мирамбек Беспаев, Тоқтар Серіков, Мұхасан Шахзадаев, Саят Медеу, Досымжан Таңатаровтардың қатысуымен үлкен концерт берді.

2019 жылдың 20 желтоқсанында «Алматы Арена» кешенінің сахнасында және 22 желтоқсанда [[Астана|Астанадағы]] «Барыс Арена» кешенінде Ернар Айдардың «Махаббат қаласы» атты концерттері өтті. Шоуда сонымен қатар Араш, Сердар Ортач және Океана, әйгілі Wake Up би шоу жобасы болды және қойылымды киевтік Андрей Еремин басқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.ktk.kz/kz/blog/article/2019/04/17/116902/|title=Ернар Айдар: КТК эфирінен концертімді тұңғыш рет тағат таппай күтіп жүрмін|website=KTK|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129161038/https://www.ktk.kz/kz/blog/article/2019/04/17/116902/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың 19 мамырында шыққан «Сүйген жүрек» трегі ең танымал болып, аз уақыт ішінде хитке айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/showbiz/career/1913300-eto-tochno-hit-ernar-aydar-soobschil-fanatam-o-vyhode-novoy-pesni/?|title=&quot;Это точно хит&quot;: Ернар Айдар сообщил фанатам о выходе новой песни|website=NUR.KZ|date=2021-05-19|access-date=2021-08-09|archive-date=2021-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809212403/https://www.nur.kz/showbiz/career/1913300-eto-tochno-hit-ernar-aydar-soobschil-fanatam-o-vyhode-novoy-pesni/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

=== Орындаулары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''Жеке концерттер'''
|
|-
!Күні
!Аты
!Өткізу жері
!Қала
|-
|2013
|Жарығым-ай
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2014
|Жарығым-ай
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Моңғолия]], [[Қытай]], [[Өзбекстан]], [[Алтай Республикасы]], [[Ресей]]
|-
|2015
|Ақ бақытым
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2016
|Жарайма
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Ташкент]]
|-
|2017
|Күнім Сен Сөнбеші
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2018
|Күнім Сен Сөнбеші
|[[Қазақстан Орталық концерт залы|ОКЗ]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2019
|Mahabbat Qalasy
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Алматы]], [[Қазақстан]]
|-
|2020
|Күнім Сен Сөнбеші
|[[Республика сарайы (Алматы)|Республика Сарайы]]
|[[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Орал]]
|}

== Марапаттары ==
* 2014 жыл — «Алтын микрофон» ұлттық музыкалық байқауының «Үздік әнші жігіт» номинациясының жеңімпазы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|title=&quot;Алтын микрофон&quot;. Поднимая престиж отечественной эстрады|url=https://www.caravan.kz/gazeta/altyn-mikrofon-podnimaya-prestizh-otechestvennojj-ehstrady-81719/|website=Сaravan.kz|accessdate=2021-01-23|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805130130/https://www.caravan.kz/gazeta/altyn-mikrofon-podnimaya-prestizh-otechestvennojj-ehstrady-81719/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
* 2015 — «Жыл серпілісі» «Муззона».
* 2016 — «Интернет таңдауы» номинациясы бойынша V Еуразиялық EMA-2016 музыкалық сыйлығы.

== Дискографиясы ==
Жылдар Apple Music каталогы (цифрлық басылымдар) бойынша көрсетілген&lt;ref name=&quot;ea-apple&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/artist/ernar-aidar/1531005853|title=Ernar Aidar — Apple Music|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Атауы !! Тректер
|-
| 2013 || «Жарығым-ай» || 8
|-
| 2013 || «Жарайма» || 9
|-
| 2013 || «Сонда да сүйем» || 8
|-
| 2013 || «Қайран жеңгем» || 8
|-
| 2014 || «Сағындым» || 9
|-
| 2014 || «Ұмыттың ба?» || 10
|-
| 2015 || «Сүйіп алам» || 8
|-
| 2015 || «Шайхана» || 8
|-
| 2015 || «Ғашықпын» || 8
|-
| 2016 || «Қазақстаным — Ұлы Отаным-ай» || 9
|-
| 2016 || «Қызғаншағым-ай» || 10
|}

== Бірлескен жұмыстары ==
2023 жылы [[Қайрат Нұртас]]пен бірге «Сенде жүрек жоқ» дуэт нұсқасын шығарды (премьерасы 2023 жылғы 10 қаңтар; әннің алғашқы нұсқасы 2016 жылы шыққан)&lt;ref name=&quot;ea-sjj&quot;&gt;{{Cite web|url=https://music.apple.com/kz/album/%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%BE%D2%9B-single/1664263507|title=Сенде жүрек жоқ — Single (Kairat Nurtas &amp; Ernar Aidar)|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{Ресми сайт|http://www.ernar-aidar.kz/|Ернара Айдара|lang=ru}} 

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Науаи облысында туғандар]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:YouTube күміс батырма иелері]]
[[Санат:Өзбекстан қазақтары]]</text>
      <sha1>p1t6s5ta77mfe12bbb5ry298xhn8l3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кир Стармер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>741495</id>
    <revision>
      <id>3685209</id>
      <parentid>3635248</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3685209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41559" sha1="7z43x8v4aq0sk6i86tdvliey5fkhfmu" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = үкімет басшысы&lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Кир Стармер
 | Шынайы есімі         = {{lang-en|Keir Starmer}}
 | Суреті               = Prime Minister Sir Keir Starmer Official Portrait (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Ресми портреті, 2024

 | Титулы               = [[Ұлыбритания]]ның [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министрі]]
 | Ту                   = Flag of the United Kingdom.svg
 | Ту2                  = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (Tudor Crown).svg
 | Басқара бастады      = 5 шілде 2024
 | Басқаруын аяқтады    = 20 шілде 2026
 | Монарх               = [[III Чарльз]]
 | Ізашары              = [[Риши Сунак]]
 | Ізбасары             = [[Эндрю Бёрнем]]

 | Титулы_2             = [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Ұлы мәртебеліге адал оппозицияның басшысы]]
 | Ту_2                 = Flag of the United Kingdom.svg
 | Ту2_2                = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (Tudor Crown).svg
 | Басқара бастады_2    = 4 сәуір 2020
 | Басқаруын аяқтады_2  = 5 шілде 2024
 | Монарх_2             = [[II Елизабет]]&lt;br&gt;[[III Чарльз]]
 | Премьер_2            = [[Борис Джонсон]]&lt;br&gt;[[Лиз Трасс]]&lt;br&gt;[[Риши Сунак]]
 | Ізашары_2            = [[Джереми Корбин]]
 | Ізбасары_2           = [[Риши Сунак]]

 | Титулы_3             = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның көшбасшысы
 | Ту_3                 = Labour Party Wordmark.svg
 | Ту2_3                = Flag of the United Kingdom.svg
 | Басқара бастады_3    = 4 сәуір 2020
 | Басқаруын аяқтады_3  = 17 шілде 2026
 | Ізашары_3            = [[Джереми Корбин]]
 | Ізбасары_3           = [[Эндрю Бернем]]

 | Титулы_4             = Холборн және Сент-Панкрас округінен [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты
 | Ту_4                 = Crowned Portcullis.svg
 | Ту2_4                = Flag of the United Kingdom.svg
 | Басқара бастады_4    = 7 мамыр 2015 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 

 | Туған кездегі есімі  = Кир Родни Стармер
 | Туған күні           = 2.9.1962
 | Туған жері           = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = [[атеизм]]
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = {{marriage|Виктория Александр|2007}}
 | Балалары             = 2
 | Партиясы             = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейборист]]
 | Білімі               = [[Лидс университеті]]&lt;br&gt;Әулие Эдмунд холлы ([[Оксфорд университеті]])
 | Мамандығы            = {{hlist|Заңгер|саясаткер}}
 | Қолтаңбасы           = Keir Starmer signature.svg
 | Сайты                = {{URL|http://keirstarmer.com/}}
 | Commons              = Keir Starmer
 | Марапаттары          = {{Монша ордені|KCB}}
}}
[[Сэр]] '''Кир Родни Стармер''' ({{lang-en|Sir Keir Rodney Starmer}}; [[2 қыркүйек]] [[1962 жыл]], [[Лондон]]) — [[Ұлыбритания|британдық]] саясаткер, [[барристер]] мен заңгер,&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.britannica.com/biography/Keir-Starmer |title= Keir Starmer {{!}} Biography, Parents, Legal Career, &amp; Wife {{!}} Britannica |lang= en |publisher= [[Britannica]] |accessdate= 2024-07-05}}&lt;/ref&gt; 2024 жылдан&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/ulibritaniyada-leyborister-zhenske-zhett-d3a376/ |title= Ұлыбританияда Лейбористер жеңіске жетті |lang= kk |work= kaz.inform.kz |date= 2024-07-05 |accessdate= 2024-07-05}}&lt;/ref&gt; 2026 жылға дейін [[Ұлыбритания Премьер-министрі]], әрі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның көшбасшысы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://stan.kz/endi-bernem-ulybritaniianyn-zana-premer-ministri-atanady-ol-turaly-ne-437182/ |title= Энди Бернем Ұлыбританияның жаңа премьер-министрі атанады: Ол туралы не белгілі? |lang=kk |work=stan.kz |date= 2026-07-18 |accessdate= 2026-07-20}}&lt;/ref&gt;

Кир Стармер — 2015 жылғы мамырдан қызметтегі [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның {{iw|Холборн және Сент-Панкрас (Ұлыбритания парламентінің округі)|Холборн және Сент-Панкрас|en|Holborn and St Pancras (UK Parliament constituency)}} округінен сайланған депутаты. Бұрын Стармер [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Парламенттік оппозицияның басшысы]] (2020–2024) қызметінде болған.

Идеологиялық тұрғыдан өзін [[Прогрессивизм|прогрессивтік]] [[Социализм|социалист]] дейтін Стармер — [[Лондон]] тумасы. [[Суррей]]де өскен ол 16 жасында [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның жастар бөлігіне мүше болды. Ол [[Лидс университеті]]нде заң мен [[Оксфорд университеті]]нің Әулие Эдмунд холлында азаматтық заң бакалавриаттарына ие болды да, заңи мансабында негізінен адам құқықтарына маманданған қылмыстық қорғау жұмыстарымен айналысты. Ол [[Солтүстік Ирландия]]ның полиция кеңесінде адам құқықтары жөніндегі кеңесші қызметін атқарды және 2002 жылы [[II Елизабет]]тің кеңесшісі болып тағайындалды; Солтүстік Ирландия полиция қызметіндегі бастан кешіргені оның саясатпен айналысу шешіміне әсер етті.

Стармер [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2015)|2015 жылғы жалпы сайлау]]да [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]на сайланды. Ол [[Ұлыбританияның Еуропа Одағындағы мүшелігі туралы референдум (2016)|2016 жылғы Еуропалық Одаққа мүшелік референдумы]]нда [[Ұлыбританияның Еуроодақтан шығуы|Брэксит]]ке қарсы сәтсіз науқанын қолдады. Ол [[Джереми Корбин]]нің [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|көлеңкелі кабинет]]іне тағайындалды және Брэксит бойынша ұсынылған екінші референдумның өткізілуін жақтады. Корбин [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2019)|2019 жылғы жалпы сайлау]]да лейборист жеңілгеннен кейін отставкасын жариялады да, Стармер солшыл платформада 2020 жылғы сайлауда жеңіп, партияның жаңа көшбасшысы болды. [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Оппозиция жетекшісі]] ретінде Стармер партияны [[Центризм|саяси орталыққа]] қарай жылжытып, партиядағы [[антисемитизм]]ді жоюға үлес қосты. Ол лейбористерді 2023 және 2024 жылдардағы жергілікті сайлауларда жеңіске жеткізді.

2024 жылғы шілдеде Стармер Лейбористік партияны [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2024)|2024 жылғы жалпы сайлау]]да жеңіске жеткізіп, он төрт жылдық [[Ұлыбритания консервативті партиясы|консервативті]] үкіметтің соңына әкелді де, лейбористер [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ндағы мандаты ең көп партия болды. Ол 5 шілдеде [[Риши Сунак]]тың орнына [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министр]] болып, Ұлыбританияның [[Гордон Браун]]нан бергі алғашқы лейборист үкімет басшысы болды. Сыртқы саясатқа келгенде, Стармер [[Газадағы соғыс|ХАМАС-қа қарсы соғыста]] [[Израиль]]ді және [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен соғыс]]тағы [[Украина]]ны қолдады, сонымен бірге [[Газа секторы]]ндағы атыстың тез арада тоқтауын талап етті. Уақыт өте келе Стармердің Израильмен қарым-қатынасы күрделене берді, мысалы израильшіл донорлардан қаражат алған Стармер үкіметі тұсындағы Ұлыбритания 2025 жылғы қыркүйекте [[Палестина мемлекеті]]н мойындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/22/british-parliament-to-debate-israeli-influence-on-uk-politics-what-we-know |title=British parliament to debate Israeli influence on UK politics: What we know |language=en |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |last=Shankar |first=Priyanka |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 22 маусымда Стармер Ұлыбритания премьерлігі мен лейбористер партиясының төрағалығынан кететінін жария етті. Бұл шешім басқа лейборшыл депутаттардан келген қысымнан кейін жасалды.&lt;ref name=&quot;otstavka-guard&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/jun/22/keir-starmer-resigns-as-prime-minister |title=Keir Starmer to step down as prime minister two years after historic election victory |language=en |publisher=[[The Guardian]] |last=Crerar |first=Pippa |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}&lt;/ref&gt; Келесі айда Стармердің ізбасары болып [[Эндрю Бёрнем]] сайланды.

== Жастық шағы және білімі ==
[[Сурет:Reigate Grammar School.jpg|нобай|солға|Кир Стармер бітірген {{iw|Рейгейт грамматика мектебі|Рейгейт грамматика мектебі|en|Reigate Grammar School}}]]
Кир Родни Стармер&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=t3VXAAAAMAAJ&amp;q=%22Keir+Rodney+Starmer%22 |тақырыбы= Белиз үкіметтік газеті |шынайы атауы= Belize government gazette |жыл= 1997}}&lt;/ref&gt; 1962 жылғы 2 қыркүйекте, [[Лондон]]да дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;superboy&quot;&gt;{{cite news |publisher= The Daily Telegraph |title= Who is Keir Starmer? The grammar school ‘superboy’ who became Labour’s next PM |url= https://www.telegraph.co.uk/politics/2024/07/06/rise-keir-starmer-superboy-labour-leader/}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240706192428/https://www.telegraph.co.uk/politics/2024/07/06/rise-keir-starmer-superboy-labour-leader/|date=6 July 2024|access-date=7 July 2024 |date= 2024-07-06}}&lt;/ref&gt; Төрт баланың екіншісі туған ол [[Суррей]]де тәрбиеленді. Ата-аналары — медбике болған Джозефин мен сайманшы болған Родни Стармерлер. Джозефин Стармер [[Стилл синдромы]]мен ауыратын.&lt;ref name=&quot;sensible&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.newstatesman.com/long-reads/2020/03/keir-starmer-sensible-radical |title= Keir Starmer: The sensible radical |lang= en |publisher= The New Statesman |author= Maguire, Patrick |date= 2020-03-13 |accessdate= 2024-07-08}}&lt;/ref&gt; Кир Стармердің әке-шешесі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның қолдаушылары еді, кейбір дерек бойынша, олар Кир Стармердің атын партияның бірінші парламенттік көшбасшысы [[Джеймс Кир Харди|Кир Харди]] құрметіне қойған,&lt;ref name=&quot;guardian08&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law |title= 'He has an ability to motivate and is not easily cowed. If there is a row with the government he will fight his corner' |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2008-08-01 |accessdate= 2024-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;09sep21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/global/2009/sep/21/keir-starmer-director-public-prosecutions |title= Keir Starmer: 'I wouldn't characterise myself as a bleeding heart liberal . . .' |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Moss, Stephen |date= 2009-09-21 |accessdate= 2024-07-08}}&lt;/ref&gt; алайда 2015 жылы Кир Стармер бұл ақпараттың рас екеніне сенімді емес екендігін айтып кеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.hamhigh.co.uk/news/21371980.sir-keir-starmer-my-mums-health-battles-inspired-me/ |title= Sir Keir Starmer: 'My mum's health battles have inspired me' |lang= en |publisher= Ham &amp; High |date= 2015-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240705113605/https://www.hamhigh.co.uk/news/21371980.sir-keir-starmer-my-mums-health-battles-inspired-me/ |date= 2024-07-05}}&lt;/ref&gt;

Стармер басты емтиханды тапсырып, ол кезде ерікті таңдаулы гимназия болған {{iw|Рейгейт грамматика мектебі|Рейгейт грамматика мектебіне|en|Reigate Grammar School}} түсті.&lt;ref name=&quot;09sep21&quot; /&gt; Мектеп 1976 жылы (ол кезде Стармер оның оқушысы еді) дербес ақылы мектепке айналдырылды. Ауысудың шарттары бойынша ол өз оқуын еш өзге қаржыландырусыз аяқтай алады; мектеп Стармерге жеке стипендия ұсынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://api.parliament.uk/historic-hansard/written-answers/1980/nov/05/schools-status |title= Schools (status) 1980 |lang= en |publisher= Hansard |date= 1980-11-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20181215223245/https://api.parliament.uk/historic-hansard/written-answers/1980/nov/05/schools-status |date= 2018-12-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/red-knight-lord-ashcroft-review-keir-starmer-bore/ |title= Lord Ashcroft's unauthorised biography of Keir Starmer is as dry as the Labour leader |lang= en |publisher= The Telegraph |author= Harris, Tom |date= 2021-08-12 |accessdate= 2024-07-08}}&lt;/ref&gt; Мектептегі соңғы екі жылында ол таңдаған пәндері математика, музыка және физика болды, ол сол пәндерден сәйкесінше A-бағалас бағалар арасындағы В, В және С бағаларын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.thetimes.com/uk/politics/article/keir-starmer-politics-doesnt-have-to-be-flashy-3xmsn3fn7 |title= Keir Starmer up close: my three months with the 'normal bloke' who would be PM |lang= en |publisher= [[The Sunday Times]] |author= Glancy, Josh |date= 2024-06-23}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240701094231/https://www.thetimes.com/uk/politics/article/keir-starmer-politics-doesnt-have-to-be-flashy-3xmsn3fn7 |date= 2024-07-01}}&lt;/ref&gt;

Жасөспірім кезінде Стармер [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|лейборист]]ік саясатта белсенді болды; ол 16 жасында жұмысшы партиясының жас социалистер (партияның жастар ұйымы) мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.buzzfeed.com/emilyashton/keir-starmer-profile |title= Who is Keir Starmer? |lang= en |publisher= Buzzfeed |author= Ashton, Emily |date= 2020-02-12 |accessdate= 2024-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sensible&quot; /&gt; Ол 18 жасына дейін {{iw|Гилдхолл музыка және драма мектебі|Гилдхолл музыка және драма мектебінде|en|Guildhall School of Music and Drama}} кіші көрмеші болды және [[флейта]]да, [[фортепиано]]да, [[блокфлейта]]да және [[скрипка]]да ойнады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://onthehill.info/2015/11/hello-mp-keir-starmer/ |title= Hello: MP Keir Starmer – On The Hill |lang= en |work= onthehill.info |date= 2015-11-22 |accessdate= 2024-07-08}}&lt;/ref&gt; 1980 жылдардың басында полиция Стармерді [[Зеңгір Жағалау]]дағы демалысындағы ақша жинамақ болған кезінде балмұздақты заңсыз сатқан кезінде ұсталды. Ақырында Стармер жазаланбай кетті, оның тек балмұздақтары тәркіленді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/politics/2023/jun/23/keir-starmer-caught-illegally-selling-ice-creams-french-riviera |title= Keir Starmer was caught as a student illegally selling ice-creams on French Riviera |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Stacey, Kiran |date= 2023-06-23 |accessdate= 2024-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/uk-politics-66304053 |title= Keir Starmer: Labour leader hoping for keys to Downing Street |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Morton, Becky &amp; Wheeler, Brian |date= 2023-09-06 |accessdate= 2024-07-08}}&lt;/ref&gt; Стармер [[Лидс университеті]]нде [[заңгер]] мамандығы бойынша білім алып, университеттің Лейбористік клубының мүшесі болды және 1985 жылы бірінші дәрежелі үздік дипломмен және заң [[Бакалавр дәрежесі|бакалавры]] дәрежесімен бітіріп, отбасындағы оқуын бітірген бірінші адам болды.&lt;ref name=&quot;guardian08&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;leadership&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51049756 |title= Labour leadership winner: Sir Keir Starmer |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2020-04-04 |accessdate= 2024-07-08}}&lt;/ref&gt; Стармер кейін [[жоғары оқу орнынан кейінгі кәсіби білім|жоғары оқу орнынан кейінгі білім]] де алды; 1986 жылы ол [[Оксфорд университеті]]нің Әулие Эдмунд холлында азаматтық заң оқуын бітірді.&lt;ref name=&quot;guardian08&quot; /&gt; 1986 жылдан 1987 жылға дейін Стармер ''Социалистік баламалар'' ({{lang-en|Socialist Alternatives}}) [[Троцкизм|троцкистік]] радикалды газетінің редакторы болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.thetimes.co.uk/article/radical-keir-starmer-attacked-labour-in-marxist-magazine-pfm5zxxrz |title= Keir Starmer: Radical who attacked Kinnock in Marxist journal |lang= en |publisher= [[The Times]] |author= Kenber, Billy |date= 2020-01-18}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200702212934/https://www.thetimes.co.uk/article/radical-keir-starmer-attacked-labour-in-marxist-magazine-pfm5zxxrz |date= 2020-07-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://britishpabloism.wordpress.com/ |title= British Pabloism |lang= en |publisher= Socialist Alternatives}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200702133701/https://britishpabloism.wordpress.com/ |date= 2020-07-02}}&lt;/ref&gt;

== Заңгер ретінде мансабы ==
[[Сурет:Keir Starmer DPP.jpg|нобай|солға|200px|Заңгер болған Стармер, шамамен 2012 жыл]]
Стармер [[Сот инндері]]нде 1987 жылы [[барристер]] болды да, сол жерде 2008 жылы бенчер ({{lang-en|bencher}}) атағына ие болды.&lt;ref name=&quot;superboy&quot; /&gt; Ол 1990 жылға дейін «Азаттық» ({{lang-en|Liberty}}) науқан тобының заң қызметкері болып қызмет етті.&lt;ref name=&quot;guardian08&quot; /&gt; Стармер 1990 жылдан бастап Доти көшесі кеңселерінің (''Doughty Street Chambers'') мүшесі болды, ол негізінен адам құқықтары мәселелерімен айналысқан.&lt;ref name=&quot;guardian08&quot; /&gt; Осы жердегі қызметі кезінде Стармер, оған қоса, болашақ әйелі Виктория Александрмен танысты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strick |first1=Katie |date= 2024-07-02 |title= Victoria Starmer: the no-nonsense solicitor set to become Britain's next first lady |url= https://www.standard.co.uk/lifestyle/victoria-starmer-solicitor-keir-wife-first-lady-b1164846.html |lang= en |accessdate= 2024-07-02 |work=The Standard}} {{Wayback|date= 2024-07-02 |url= https://web.archive.org/web/20240702115345/https://www.standard.co.uk/lifestyle/victoria-starmer-solicitor-keir-wife-first-lady-b1164846.html}}&lt;/ref&gt;

Стармер [[Антиль аралдары]] мемлекеттеріндегі қорғаушылар алқасына бірнеше рет шақырылған еді;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.middletemple.org.uk/bencher-persons-view?cid=32311 |title= Middle Temple |lang= en |work= middletemple.org.uk |accessdate= 2024-07-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200926134509/https://www.middletemple.org.uk/bencher-persons-view?cid=32311 |date= 2020-09-26}}&lt;/ref&gt; ол жерде ол өлім жазасына кесілген қылмыскерлердің қорғаушысы ретінде жұмыс істейтін.&lt;ref name=&quot;sensible&quot; /&gt; 2002 жылғы 9 сәуірде 39 жаста болған Стармер [[корольдік адвокат]] болды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/56538/page/4622 |title= No. 56538 |publisher= [[The London Gazette]] |pages= 4622 |date= 2002-04-16}}&lt;/ref&gt; Сол жылы ол Доти көшесі кеңселерінің басшысы болып та тағайындалды. 2005 жылы ол өзінің корольдік адвокат ретінде тағайындалуы жайлы сөйлегенде өзінің монархияны жоқ қылуға бірнеше рет шақырғандығынан сол шешімнің «біртүрлі» болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.camdennewjournal.co.uk/article/starmer-embraces-the-monarchy |title= Starmer embraces the Monarchy |lang= en |publisher= Camden New Journal |date= 2022-10-06 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt;

Стармер [[Солтүстік Ирландия]]ның Полиция кеңесі мен Бас полиция қызметкерлері қауымдастығының адам құқықтары жөніндегі кеңесшісі қызметін атқарды, сонымен қатар 2002 жылдан 2008 жылға дейін Сыртқы істер, Достастық және Даму офисінің өлім жазасы бойынша кеңес беру тобының мүшесі болды.&lt;ref name=&quot;superboy&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;guardian08&quot; /&gt; Солтүстік Ирландия кеңесі [[Белфаст келісімі]]нен кейін қауымдастықтарды біріктірудің маңызды бөлігі болды және Стармер кейінірек Солтүстік Ирландиядағы полиция қызметі бойынша оның саяси мансаппен айналысу туралы шешіміне негізгі әсер еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://keirstarmer.com/about-keir/ |title= About Keir Starmer – MP for Holborn and St Pancras and Labour Leader |lang= en |publisher= Кир Стармердің ресми сайты |author= Starmer, Keir |date= 2022-10-06 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt;

2008 жылдан бастап 2013 жылға дейін [[Корольдік прокурор қызметі]]нің бас прокуроры болды.

== Ерте саяси мансабы ==
[[Сурет:Official portrait of Keir Starmer MP.jpg|нобай|оңға|200px|Кир Стармердің ресми депутаттық портреті, 2017]]
=== Парламент депутаты ===
2014 жылғы желтоқсанда {{iw|Холборн және Сент-Панкрас (Ұлыбритания парламентінің округі)|Холборн және Сент-Панкрас|en|Holborn and St Pancras (UK Parliament constituency)}} округінен сайланған депутат Фрэнк Добсон зейнеткерлікке шықты да,&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/law/2014/dec/13/keir-starmer-stand-labour-mp-holborn-st-pancras |title= Keir Starmer to stand for Labour in Holborn and St Pancras |lang= en |publisher= The Guardian |date= 2014-12-13 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt; [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2015)|2015 жылғы жалпы сайлау]]да Кир Стармер 17,048 көпшілік дауыспен осы округтің өкілі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies/E14000750 |title= Holborn &amp; St. Pancras Parliamentary Constituency |lang= en |publisher= BBC News |date= 2015-05-08 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt; Ол кейін 30,509 дауыс жинаған [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2017)|2017 жылы]], 27,763 дауыс жинаған [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2019)|2019 жылы]] және [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2024)|2024 жылы]] қайта сайланды.

[[Бэкбенчер]] ретінде Стармер 2016 жылғы Ұлыбританияның [[Ұлыбританияның Еуропа Одағындағы мүшелігі туралы референдум|Еуропа Одағына мүшелігі туралы референдумда]] елдің Еуропа Одағындағы мүшелігінің жалғасуын қолдаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.birminghammail.co.uk/news/uk-news/how-keir-starmer-vote-brexit-21712777 |title= How did Keir Starmer vote on Brexit? – Birmingham Live |lang= en |work= birminghammail.co.uk |date= 2021-09-29 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt;

=== Көлеңкелі кабинеттегі қызметі ===
Стармер лейбористер көшбасшысы [[Джереми Корбин]]нің [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|көлеңкелі кабинеті]]не Иммиграция көлеңкелі министрі ретінде тағайындалған еді. 2016 жылғы маусымда Стармер Корбиннің басшылығына қарсы жаппай наразылық кезінде сол лауазымнан кеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.itv.com/news/update/2016-06-27/keir-starmer-resigns-as-shadow-home-office-minister/ |title= Keir Starmer resigns as shadow home office minister |lang= en |publisher= ITV News |date= 2016-06-27 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt; Корбиннің 2016 жылы партия көшбасшысы ретінде сайлануынан кейін Стармер соның көлеңкелі кабинетіндегі Еуропа Одағынан шығу көлеңкелі министрі ретінде тағайындалуына келісім берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www2.politicalbetting.com/index.php/archives/2016/10/06/jeremy-corbyn-has-appointed-sir-keir-starmer-as-shadow-brexit-secreretary-and-the-tories-should-be-worried/ |title= Jeremy Corbyn has appointed Sir Keir Starmer as Shadow Brexit Secretary and the Tories should be worried |lang= en |work= politicalbetting.com |date= 2016-10-06 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt;

Көлеңкелі брэксит министрі ретінде Стармер Ұлыбританияның Еуропа Одағынан шыққанынан кейін жасалатын жоспарының бар болғанына күмән келтірді, ресми жоспардың жария етілуін талап етті. 2016 жылғы 6 желтоқсанда сол кезде премьер болған [[Тереза Мэй]] Брэксит жоспарының жариялатынын айтты да, бақылаушылар бұл жаңалықты Стармердің жеңісі ретінде көрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-38232780 |title= Labour says MPs are entitled to Brexit plan details |lang= en |publisher= BBC News |date= 2016-12-07 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt; Кейін Стармер Еуропа Одағынан шығу туралы референдумның қайта өткізілу ұсынысын да қолдаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/politics/2019/feb/07/keir-starmer-battles-to-keep-labour-support-for-peoples-vote-alive |title= Keir Starmer battles to keep Labour support for people's vote alive |lang= en |publisher= The Guardian |date= 2019-02-07 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt;

[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2019)|2019 жылғы жалпы сайлау]] кезіндегі лейбористердің жеңілісінен кейін Корбин келесі сайлау барсаңында партияны басқармайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/election-2019-50766114 |title= Jeremy Corbyn: 'I will not lead Labour at next election' |lang= en |publisher= BBC News |date= 2019-12-13 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt; Стармер Корбиннің басшылығынан және сайлауда ұсынған көптеген заң жобаларынан алшақтай бастады, 2024 жылы ол «2019 жылғы сайлауда жеңілетінімізге сенімді» болғанын да айтып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/videos/c0kkjd982l7o |title= Starmer: 'I knew we'd lose 2019 election with Corbyn' |lang= en |publisher= BBC News |date= 2024-06-12 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 4 қаңтарда Стармер келесі көшбасшы сайлауында өз үміткерлігін ұсынатынын жариялаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/politics/2020/jan/04/keir-starmer-enters-labour-leadership-race |title= Keir Starmer to launch Labour leadership bid in Stevenage |lang= en |publisher= The Guardian |date= 2020-01-04 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt; Оның үміткерлігін бұрынғы премьер [[Гордон Браун]] мен Лондон мэрі [[Садық Хан]] қолдады.&lt;ref name=&quot;leadership&quot; /&gt; Стармер 2020 жылғы 4 сәуірде көшбасшылар сайлауының жеңімпазы болып жарияланды, ол жалпы сайлаудың 56.2% жинаған еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://labour.org.uk/people/leadership-elections-hub-2020/leadership-elections-2020-results/ |title= Leadership Elections 2020 Results |lang= en |publisher= [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|]]ның ресми сайты |date= 2024-06-12}}&lt;/ref&gt;

=== Оппозиция басшысы ===
[[Сурет:Prime Minister's Questions, 7 February 2024 01.jpg|нобай|оңға|Премьер-министрге сұрақ қою кезіндегі Стармер, 7 ақпан 2024]]
[[COVID-19 пандемиясы]] кезінде оппозицияның көшбасшысы болған Стармер өзінің партия басшысы ретінде тұңғыш сөзінде «партия пайдасы үшін жұмыс істеуден» аулақ болатынын және үкіметпен «ұлттық мүдде үшін» жұмыс істейтінін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.politicshome.com/news/article/read-in-full-sir-keir-starmers-victory-speech-after-being-named-new-labour-leader |title= READ IN FULL: Sir Keir Starmer's victory speech after being named new Labour leader |lang= en |publisher= Politics Home |date= 2020-04-04 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt; Ол кейінірек [[Борис Джонсон]]ның пандемия шектеулері кезінде сауық кеш ұйымдастырғанынан шыққан {{iw|Партигейт|Партигейт|en|Partygate}} жанжалынан кейін үкіметтің пандемияға қарсы әрекетін сынай бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://news.sky.com/story/keir-starmer-reveals-how-he-set-trap-for-boris-johnson-over-partygate-scandal-13157083 |title= Keir Starmer reveals how he 'set trap' for Boris Johnson over partygate scandal |lang= en |publisher= Sky News |author= Brown, Faye |date= 2024-06-22 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы мамырда Стармер өткен жылғы Хартлпулдағы қосымша және жергілікті сайлаулар қарсаңында үгіт-насихат жүргізу кезінде COVID-19 ережелерін бұзғаны үшін белгіленген айыппұл туралы хабарлама алса, отставка жариялайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://theguardian.com/politics/live/2022/may/09/boris-johnson-labour-keir-starmer-beer-election-results-uk-politics-live |title= Keir Starmer and Angela Rayner to resign if fined over Beergate claims |lang= en |publisher= The Guardian |author= Sparrow, Andrew |date= 2022-05-09 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 30 сәуірде Стармер мен орынбасары [[Анджела Рэйнер]] қатысқан іс-шараның COVID-19 ережелеріне бағынбады деген айып тағылды. Бұл жанжал {{iw|Сырагейт|Сырагейт|en|Beergate}} (''Beergate'') деп аталып кетті,&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://news.sky.com/story/beergate-durham-police-to-investigate-sir-keir-starmer-over-allegations-he-broke-lockdown-rules-12606679 |title= Beergate: Sir Keir Starmer insists there was 'no party' after Durham Police say they will investigate claims he broke lockdown rules |lang= en |publisher= Sky News |author= Culbertson, Alix |date= 2020-05-06 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt; алайда жергілікті полиция айыптың жалған екенін баяндады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-62095955 |title= Sir Keir Starmer cleared by police over Durham lockdown beers |lang= en |publisher= BBC News |author= Whannel, Kate |date= 2022-07-08 |accessdate= 2024-07-09}}&lt;/ref&gt;

== Премьерлігі (2024–2026) ==
{{Толықтыру}}
=== Отставкасы ===
[[Найджел Фараж]]дың [[Біріккен Патшалықты Реформалау|Реформа партиясы]] арқылы билікке келгенін бергісі келмеген лейбористер, соның ішінде Стармердің министрлері, Стармердің отставкасын жария түрде де, жабық түрде де қалады.&lt;ref name=&quot;otstavka-guard&quot; /&gt;

[[Таяу Шығыс]]тағы соғыстар, [[Интернет]]ке қатысы бар даулар мен басқа да себептерден қоғам сауалнамасында өте төмен баға алған Стармердің ең үлкен дауы — [[Джеффри Эпштейн]]ге жақын болған [[Питер Мандельсон]]ды [[Ұлыбританияның АҚШ-қа елшілер тізімі|АҚШ-қа елші]] болып тағайындағаны еді.&lt;ref name=&quot;otstavka-guard&quot; /&gt; Осы және басқа себептерден Стармердің министрлері өкілеттіктерін өз еркімен аяқтап кетті.&lt;ref name=&quot;otstavka-bbc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c0qyllvpkw8o |title=Why did Keir Starmer resign and what could happen next? |language=en |publisher=[[BBC News]] |last=Seddon |first=Paul |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;

Біразға созылған қысымға шыдай алмаған Стармер ақыры 2026 жылғы 22 маусымда отставкасын жариялады.&lt;ref name=&quot;otstavka-bbc&quot; /&gt; Жаңадан Парламентке сайланған [[Үлкен Манчестер]]дің мэрі [[Эндрю Бернем]]дің оның ізбасары болатыны ең ықтимал делінеді. Ұлыбританияның осылайша 10 жыл мерзімде ғана 7 түрлі [[Ұлыбритания премьер-министрі|премьер-министрі]] болмақ.&lt;ref name=&quot;otstavka-guard&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Ұлыбритания премьер-министрлері}}

{{DEFAULTSORT:Стармер, Кир}}
[[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания заңгерлері]]
[[Санат:Лидс университеті түлектері]]
[[Санат:Оксфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Қауымдар палатасындағы оппозиция басшылары (Ұлыбритания)]]
[[Санат:Лейбористік партияның (Ұлыбритания) мүшелері]]
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2015—2017)]]
[[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2017—2019)]]
[[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2019—2024)]]
[[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2024—)]]
[[Санат:Эссекс университеті құрметті докторлары]]
[[Санат:Рединг университеті құрметті докторлары]]
[[Санат:Лидс университеті құрметті докторлары]]
[[Санат:Шығыс Лондон университеті құрметті докторлары]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]]</text>
      <sha1>7z43x8v4aq0sk6i86tdvliey5fkhfmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746210</id>
    <revision>
      <id>3685312</id>
      <parentid>3605784</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32339" sha1="5tzapxmiytywylb47e7wajopob8qxca" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Ұлы Мәртебеліге Адал Оппозицияның көшбасшысы
 |шынайы атауы     = {{lang-en|Leader of His Majesty's Most Loyal Opposition}}
 |ел               = Ұлыбритания
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = [[Кеми Баденок]]
 |тағайындалған    = 2 қараша 2024 жылдан бастап
 |портреті         = Official portrait of Kemi Badenoch MP crop 2, 2024.jpg
 |портреттің ені   = 220px
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |тағайындалды     = Парламенттегі үкіметке кірмейтін ең ірі партия, [[Британ монархтарының тізімі|Ұлы Мәртебелі]]нің қарауына қызмет етеді
 |мүше             = [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]] · [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|Көлеңкелі кабинет]] · [[Ұлыбритания Құпия кеңесі|Құпия кеңес]]
 |өкілеттігінің мерзімі = Өзін бұл қызметке тағайындаған партияның көшбасшысы бола бергенінше
 |айлығы           = £144,649&lt;ref name=&quot;HoC Library&quot;&gt;{{cite web|url=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-8839/CBP-8839.pdf|page=51|title=Appendix 3: Ministerial salaries – salary entitlements|work=House of Commons Library|accessdate=2020-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;(депутаттың £91,346 айлығын қоса айтқанда)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parliament.uk/about/mps-and-lords/members/pay-mps/|title=Pay and expenses for MPs|work=parliament.uk|accessdate=2020-04-05}}&lt;/ref&gt;
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = наурыз 1807
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = [[Уильям Гренвиль|лорд Гренвиль]]
 |соңғысы          = 
 |сайты            = [https://members.parliament.uk/Opposition/Cabinet Ұлы Мәртебелінің Ресми Оппозициясы: Көлеңкелі Кабинет]
}}
'''Ұлы Мәртебеліге Адал Оппозицияның көшбасшысы''' ({{lang-en|Leader of His Majesty's Most Loyal Opposition}}; қысқартқанда '''Оппозицияның көшбасшысы''', {{lang-en|Leader of the Opposition}}) — Ұлыбритания [[Ресми оппозиция (Ұлыбритания)|Ресми оппозиция]]сына басшылық ететін адам. Бұл қызметте болған адам, оған қоса, [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|Көлеңкелі кабинет]] [[үкімет басшысы]] болып келеді және [[Ұлыбритания премьер-министрі|Ұлыбританияның көлеңкелі премьер-министрі]] деп аталады.

Оппозиция көшбасшысы қызметін, көбіне, үкімет коалициясына кірмейтін ең ірі партияның басшысы болады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1975/27 |title= Ministerial and other Salaries Act 1975 |lang= en |work= legislation.gov.uk}}&lt;/ref&gt; Оппозиция жетекшісінің Парламент депутаты ретіндегі жалақысына қосымша жалақы алуға құқығы бар. 2019 жылы бұл қосымша ақша 65,181 [[фунт стерлинг]] болды.&lt;ref name=&quot;HoC Library&quot;/&gt;

Оппозицияның қазіргі көшбасшысы — [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]]ның жетекшісі [[Кеми Баденок]].

== Міндеттері ==
[[Барристер]] және [[Манчестер университеті]]нің профессоры {{iw|Родни Бразье|Родни Бразье|en|Rodney Brazier}} сөзінше, Оппозиция көшбасшысының міндеттеріне осы кіреді:&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/m06.pdf |title= Factsheet M6 Members Series. Ministerial Salaries |lang= en |work= parliament.uk |date= 2010 |accessdate= 2024-10-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130706183832/http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/m06.pdf |date= 2013-07-06}}&lt;/ref&gt;
* [[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министр]] ретінде қызмет етуге дайын болу (негізгі конституциялық міндеті);
* [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]те де, елдің өзінде де өз партиясына басшылық ету;
* белгілі бір мәселелер жайлы премьер-министрмен келісу керек пе, әлде ресми оппозиция өкілі ретінде оның ойына қарсы шығу керек па, дегенді шешу.

Оппозиция көшбасшысы, оған қоса, өзінің [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|көлеңкелі кабинет]]ін құрайды және оған басшылық етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.parliament.uk/about/mps-and-lords/principal/government-opposition/ |title= Government and Opposition roles |lang= en |work= parliament.uk |accessdate= 2024-10-07}}&lt;/ref&gt;

== Көшбасшылар тізімі ==
{{plainlist |
* {{Nowrap|{{colorbox|#E3003B}} [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] (21)}}
* {{Nowrap|{{colorbox|DodgerBlue}} [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]] (13)}}
* {{Nowrap|{{colorbox|#FBD400}} [[Ұлыбритания либералды партиясы|Либералды партия]] (3)}}
}}
{{Ілеспе тақырыпша}}
{|  class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;line-height:1.4em; text-align:center;&quot;
|+ Парламент актісінен бергі Оппозиция басшылары (1911–)
|-
! rowspan=2 colspan=&quot;2&quot; class=unsortable | Портреті
! rowspan=2 class=unsortable | Оппозиция басшысы
! colspan=3 scope=&quot;colgroup&quot; | Қызметі
! rowspan=2 | Сайлануы
! rowspan=2 | Партиясы
! rowspan=2 | Көлеңкелі кабинеті
|-
! Бастады
! Аяқтады
! Ұзақтығы
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Andrew Bonar Law 02.jpg|60px]]
| [[Эндрю Бонар Лоу|Бонар Лоу]]{{efn|Кейін премьер-министр болды.|name=pm}}
| 13 қараша 1911
| 25 мамыр 1915
| 3 жыл, 194 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]&lt;br&gt;{{small|(''[[Юнионистік партия (Шотландия)|Шот.Ю.]]'')}}
| rowspan=&quot;22&quot; style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;|
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Portrait of Edward Carson, Baron Carson.jpg|60px]]
| [[Эдвард Карсон, барон Карсон|Сэр Эдвард Карсон]]{{efn|1915–1916 жылдардағы Асквиттің коалициялық үкіметі тұсында Лордтар палатасында да, Қауымдар палатасында да ресми оппозиция болмаған. Асквиттің либералды, консеративті және лейбористік коалициясына кірмеген жалғыз партия [[Джон Редмонд]] басқарған [[Ирланд парламенттік партиясы]] болған. Алайда Ирланд парламенттік партиясы үкіметті қолдаған және оппозиция ретінде қызмет етпеген. Консервативті партияның ирланд одақтастарының жетекші қайраткері [[Эдвард Карсон, барон Карсон|сэр Эдвард Карсон]] 1915 жылғы 19 қазанда коалициялық министрліктен отставкасын жариялады. Содан кейін ол үкімет мүшелері болып табылмайтын Юнионистердің іс жүзіндегі көшбасшысы болды да, Қауымдар палатасындағы [[де-факто]] оппозицияның көшбасшысы болды.}}
| 19 қазан 1915
| 6 желтоқсан 1916
| 1 жыл, 49 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]&lt;br&gt;{{small|(''[[Ирланд юнионистік альянсы|Ирл.Ю.]]'')}}
|-
| style=&quot;background-color:#FBD400&quot;|
| [[Сурет:Herbert Henry Asquith.jpg|60px]]
| [[Герберт Генри Асквит|Х.Х. Асквит]]
| 6 желтоқсан 1916
| 14 желтоқсан 1918
| 2 жыл, 9 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1918)|1918]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color:#FFFFDD&quot;| [[Ұлыбритания либералды партиясы|Тәуелсіз Либерал]]
|-
| style=&quot;background-color:#FBD400&quot;|
| [[Сурет:Coat of arms of the United Kingdom (1901-1952).svg|60px]]
| [[Дональд Маклин (британдық саясаткер)|Дональд Маклин]]
| 14 желтоқсан 1918
| 12 ақпан 1920
| 1 жыл, 61 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#FBD400&quot;|
| [[Сурет:Herbert Henry Asquith.jpg|60px]]
| [[Герберт Генри Асквит|Х.Х. Асквит]]
| 12 ақпан 1920
| 21 қараша 1922
| 2 жыл, 283 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1922)|1922]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:J. Ramsay MacDonald LCCN2014715885 (cropped).jpg|60px]]
| [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]]{{efn|name=pm}}
| 21 қараша 1922
| 22 қаңтар 1924
| 1 жыл, 63 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1923)|1923]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Stanley Baldwin ggbain.35233.jpg|60px]]
| [[Стэнли Болдуин]]{{efn|Бұрын және кейін премьер-министр болды.|name=fnpm}}
| 22 қаңтар 1924
| 4 қараша 1924
| 288 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1924)|1924]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:J. Ramsay MacDonald LCCN2014715885 (cropped).jpg|60px]]
| [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]]{{efn|name=fnpm}}
| 4 қараша 1924
| 5 маусым 1929
| 2 жыл, 214 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1929)|1929]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Stanley Baldwin ggbain.35233.jpg|60px]]
| [[Стэнли Болдуин]]{{efn|name=fnpm}}
| 5 маусым 1929
| 24 тамыз 1931
| 2 жыл, 81 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| —
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Arthurhenderson.jpg|60px]]
| [[Артур Гендерсон]]{{efn|1931 жылғы 27 қазанда Қауымдар палатасындағы мандатын жоғалтты.}}
| 1 қыркүйек 1931
| 25 қазан 1932
| 1 жыл, 55 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1931)|1931]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:George-Lansbury (3x4 crop).jpg|60px]]
| [[Джордж Лэнсбери]]{{efn|1931 жылғы 27 қазанда Қауымдар палатасындағы мандатын жоғалтты.}}
| 25 қазан 1932
| 8 қазан 1935
| 3 жыл, 349 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Clement Attlee.jpg|60px]]
| [[Клемент Эттли]]{{efn|name=pm}}{{efn|Лэнсберидің отставкасынан кейін 1935 жылғы 25 қазанда Эттли көшбасшы міндетін атқарушысы болған. Кейін ол ақыры 1935 жылғы 3 желтоқсанда партия басшысы болды.}}
| 25 қазан 1935
| 11 мамыр 1940
| 4 жыл, 200 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1935)|1935]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Coat of arms of the United Kingdom (1901-1952).svg|60px]]
| ''[[Хэйстингс Лис-Смит]]''{{efn|Өкілеттігі кезінде қайтыс болды.|name=died}}{{efn|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның қалыпты жұмыс істеуіне мүмкіндік беру мақсатында Оппозицияның көшбасшысы ретінде үш лейборис саясаткердің сабақтастығы әрекет етті; дегенмен, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың ортасындағы министрліктегідей, оппозиция партиялық жүйемен жұмыс істемеді. 1940–1945 жылдардағы үкімет лейбористік саясаткерлер Үкімет мүшелері ретінде толыққанды жұмыс істейтін коалициялық үкімет болғандықтан, премьер-министрдің орынбасары [[Клемент Эттли]] де, бұл үшеуі де оппозиция көшбасшысы лауазымына жалақы алмады. Соғысқа қарсы шыққан және коалицияға кірмеген ең үлкен партия — демек, теориялық тұрғыдан оппозиция — [[Джеймс Макстон]] басқаратын [[Тәуелсіз еңбекшілер партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз еңбекшілер партиясы]] болды. Бар болғаны үш депутатпен ол оппозицияның алдыңғы қатарын алуға тырысты, бірақ бұл кәсіпорында кеңінен қарсы болды.|name=lees-smith}}
| 22 мамыр 1940
| 18 желтоқсан 1941
| 1 жыл, 211 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:British Political Personalities 1936-1945 HU59768.jpg|60px]]
| ''[[Фредерик Петик-Лоренс, 1-барон Петик-Лоренс|барон Фредерик Петик-Лоренс]]''{{efn|name=lees-smith}}
| 21 қаңтар 1942
| ақпан 1942
| 12 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:ArthurHGreenwood.jpg|60px]]
| ''[[Артур Гринвуд]]''{{efn|name=lees-smith}}
| ақпан 1942
| 23 мамыр 1945
| 3 жыл, 112 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Clement Attlee.jpg|60px]]
| [[Клемент Эттли]]{{efn|name=pm}}
| 23 мамыр 1945
| 26 шілде 1945
| 65 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1945)|1945]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Winston Churchill cph.3a49758.jpg|60px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Уинстон Черчилль]]{{efn|name=fnpm}}
| rowspan=&quot;2&quot; |26 шілде 1945
| rowspan=&quot;2&quot; |26 қазан 1951
| rowspan=&quot;2&quot; |6 жыл, 93 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1950)|1950]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
|-
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1951)|1951]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Clement Attlee.jpg|60px]]
| [[Клемент Эттли]]{{efn|Бұрын премьер-министр болды.|name=fpm}}
| 26 қазан 1951
| 25 қараша 1955
| 4 жыл, 31 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1955)|1955]]
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Herbert Morrison 1947.jpg|60px]]
| ''[[Герберт Моррисон]]''{{efn|Көбіне көшбасшы міндетін атқарушысы делінеді. Лейбористік партия ережелерінше Көшбасшының өлімі, не отставкасынан кейін оның міндетін Көшбасшы орынбасары атқарады, бұл жаңа көшбасшының сайланғанынша жалғасады. 1981 жылға дейін Оппозициядағы көшбасшыны партияның парламентарийлері жыл сайын сайлайтын. 1981 жылдан 2010 жылға дейін көшбасшыны партия мүшелерінің сайлаушылар алқасы, Парламент депутаттары, Еуропа парламенті депутаттары және түрлі сауда одақтары сайлайтын. 2015 жылы партия көшбасшысын оның мүшелері бір адам — бір дауыс жүйесі бойынша сайлайтын болды.|name=acting}}
| 25 қараша 1955
| 14 желтоқсан 1955
| 20 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Hugh Todd Naylor Gaitskell.jpg|60px]]
| [[Хью Гейтскелл]]{{efn|name=died}}
| 14 желтоқсан 1955
| 18 қаңтар 1963
| 7 жыл, 36 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1959)|1959]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:GeorgeBrown1967 (cropped).jpg|60px]]
| ''[[Джордж Браун (британдық саясаткер)|Джордж Браун]]''{{efn|name=acting}}
| 18 қаңтар 1963
| 14 ақпан 1963
| 28 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Harold Wilson.jpg|60px]]
| [[Гарольд Вильсон]]{{efn|name=pm}}
| 14 ақпан 1963
| 16 қазан 1964
| 1 жыл, 246 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1964)|1964]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Гарольд Вильсон бірінші көлеңкелі кабинеті|Вильсон I]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Alec Douglas-Home (c1963).jpg|60px]]
| [[Александр Дуглас-Хьюм|Алек Дуглас-Хьюм]]{{efn|name=fpm}}
| 16 қазан 1964
| 28 шілде 1965
| 286 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| —
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]&lt;br&gt;{{small|(''[[Юнионистік партия (Шотландия)|Шот.Ю.]]'')}}
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Александр Дуглас-Хьюм көлеңкелі кабинеті|Дуглас-Хьюм]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Сурет:Sir Edward Heath.jpg|60px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Эдвард Хит]]{{efn|name=pm}}
| rowspan=&quot;2&quot;| 28 шілде 1965
| rowspan=&quot;2&quot;| 19 маусым 1970
| rowspan=&quot;2&quot;| 4 жыл, 327 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1966)|1966]]
|  rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
|  rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Эдвард Хит бірінші көлеңкелі кабинеті|Хит I]]
|-
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1970)|1970]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Harold Wilson.jpg|60px]]
| [[Гарольд Вильсон]]{{efn|name=fnpm}}
| 19 маусым 1970
| 4 наурыз 1974
| 3 жыл, 259 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (ақпан 1974)|ақпан&lt;br&gt;1974]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Гарольд Вильсон екінші көлеңкелі кабинеті|Вильсон II]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Sir Edward Heath.jpg|60px]]
| [[Эдвард Хит]]{{efn|name=fpm}}
| 4 наурыз 1974
| 11 ақпан 1975
| 345 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (қазан 1974)|қазан&lt;br&gt;1974]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Эдвард Хит екінші көлеңкелі кабинеті|Хит II]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Margaret Thatcher (1983).jpg|60px]]
| [[Маргарет Тэтчер]]{{efn|name=pm}}
| 11 ақпан 1975
| 4 мамыр 1979
| 4 жыл, 83 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1979)|1979]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Маргарет Тэтчер көлеңкелі кабинеті|Тэтчер]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:James Callaghan ppmsca.53218 (cropped).tif|60px]]
| [[Джеймс Каллагэн]]{{efn|name=fpm}}
| 4 мамыр 1979
| 10 қараша 1980
| 1 жыл, 191 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Джеймс Каллагэн көлеңкелі кабинеті|Каллагэн]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Michael Foot (1981).jpg|60px]]
| [[Майкл Фут]]
| 10 қараша 1980
| 2 қазан 1983
| 2 жыл, 327 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1983)|1983]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Майкл Фут көлеңкелі кабинеті|Фут]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Сурет:Start campagne voor Europese verkiezingen van PvdA (Rotterdam) Neal Kinnoch , k, Bestanddeelnr 932-9811.jpg|60px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Нил Киннок]]
| rowspan=&quot;2&quot;| 2 қазан 1983
| rowspan=&quot;2&quot;| 18 шілде 1992
| rowspan=&quot;2&quot;| 8 жыл, 291 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1987)|1987]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Нил Киннок көлеңкелі кабинеті|Киннок]]
|-
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1992)|1992]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Royal coat of arms of the United Kingdom (1952–2022, variant 1).svg|60px]]
| [[Джон Смит (лейборист)|Джон Смит]]{{efn|name=died}}
| 18 шілде 1992
| 12 мамыр 1994
| 1 жыл, 299 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Джон Смит көлеңкелі кабинеті|Смит]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Official portrait of Margaret Beckett as Environment Secretary (cropped).jpg|60px]]
| ''[[Маргарет Мэри Бекетт|Маргарет Бекетт]]''{{efn|name=acting}}
| 12 мамыр 1994
| 21 шілде 1994
| 71 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Маргарет Бекетт көлеңкелі кабинеті|Бекетт]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Tony Blair 1997.jpg|60px]]
| [[Тони Блэр]]{{efn|name=pm}}
| 21 шілде 1994
| 2 мамыр 1997
| 2 жыл, 286 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1997)|1997]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Тони Блэр көлеңкелі кабинеті|Блэр]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Major PM full (cropped).jpg|60px]]
| [[Джон Мейджор]]{{efn|name=fpm}}
| 2 мамыр 1997
| 19 маусым 1997
| 49 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| —
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Джон Мэйджор көлеңкелі кабинеті|Мэйджор]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:William Hague MP (3156637603) (cropped).jpg|60px]]
| [[Уильям Хейг]]
| 19 маусым 1997
| 13 қыркүйек 2001
| 4 жыл, 87 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2001)|2001]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Уильям Хейг көлеңкелі кабинеті|Хейг]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Iain Duncan Smith May 2015.jpg|60px]]
| [[Иан Дункан Смит]]
| 13 қыркүйек 2001
| 6 қараша 2003
| 2 жыл, 55 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| —
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Иан Дункан Смит көлеңкелі кабинеті|Дункан Смит]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Michael Howard (cropped).jpg|60px]]
| [[Майкл Говард]]
| 6 қараша 2003
| 6 желтоқсан 2005
| 2 жыл, 31 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2005)|2005]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Майкл Говард көлеңкелі кабинеті|Говард]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:David Cameron official.jpg|60px]]
| [[Дэвид Кэмерон]]{{efn|name=pm}}
| 6 желтоқсан 2005
| 11 мамыр 2010
| 4 жыл, 157 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2010)|2010]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Дэвид Кэмерон көлеңкелі кабинеті|Кэмерон]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Official portrait of Rt Hon Harriet Harman QC MP crop 2.jpg|60px]]
| ''[[Гарриет Гарман]]''{{efn|name=acting}}
| 11 мамыр 2010
| 25 қыркүйек 2010
| 138 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| —
| rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Гарриет Гарман бірінші көлеңкелі кабинеті|Гарман I]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Ed Miliband election infobox.jpg|60px]]
| [[Эд Милибэнд]]
| 25 қыркүйек 2010
| 8 мамыр 2015
| 4 жыл, 226 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2015)|2015]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Эд Милибэнд көлеңкелі кабинеті|Милибэнд]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Official portrait of Rt Hon Harriet Harman QC MP crop 2.jpg|60px]]
| ''[[Гарриет Гарман]]''{{efn|name=acting}}
| 8 мамыр 2015
| 12 қыркүйек 2015
| 128 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Гарриет Гарман екінші көлеңкелі кабинеті|Гарман II]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Сурет:Official portrait of Jeremy Corbyn crop 2, 2020.jpg|60px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Джереми Корбин]]
| rowspan=&quot;2&quot;| 12 қыркүйек 2015
| rowspan=&quot;2&quot;| 4 сәуір 2020
| rowspan=&quot;2&quot;| 4 жыл, 206 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2017)|2017]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Джереми Корбин көлеңкелі кабинеті|Корбин]]
|-
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2019)|2019]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Prime Minister Keir Starmer Portrait (cropped).jpg|60px]]
| [[Кир Стармер|Сэр Кир Стармер]]{{efn|name=pm}}
| 4 сәуір 2020
| 5 шілде 2024
| 4 жыл, 93 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2024)|2024]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Кир Стармер көлеңкелі кабинеті|Стармер]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Portrait of Prime Minister Rishi Sunak (cropped).jpg|60px]]
| [[Риши Сунак]]{{efn|name=fpm}}
| 5 шілде 2024
| 2 қараша 2024
| 122 күн
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| —
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Риши Сунак көлеңкелі кабинеті|Сунак]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Official portrait of Kemi Badenoch MP crop 2, 2024.jpg|60px]]
| [[Кеми Баденок]]
| 5 шілде 2024
| 2 қараша 2024
| {{Time ago|Nov 2, 2024|magnitude=days}}
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Кеми Баденок көлеңкелі кабинеті|Баденок]]
|-
|}

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания саясаты]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)| *]]</text>
      <sha1>5tzapxmiytywylb47e7wajopob8qxca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685313</id>
      <parentid>3685312</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32343" sha1="qxr9ichw6es4nawrddcftc32plt419e" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Ұлы Мәртебеліге Адал Оппозицияның көшбасшысы
 |шынайы атауы     = {{lang-en|Leader of His Majesty's Most Loyal Opposition}}
 |ел               = Ұлыбритания
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = [[Кеми Баденок]]
 |тағайындалған    = 2 қараша 2024 жылдан бастап
 |портреті         = Official portrait of Kemi Badenoch MP crop 2, 2024.jpg
 |портреттің ені   = 220px
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |тағайындалды     = Парламенттегі үкіметке кірмейтін ең ірі партия, [[Британ монархтарының тізімі|Ұлы Мәртебелі]]нің қарауына қызмет етеді
 |мүше             = {{hlist| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]] | [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|Көлеңкелі кабинет]] | [[Ұлыбритания Құпия кеңесі|Құпия кеңес]] }}
 |өкілеттігінің мерзімі = Өзін бұл қызметке тағайындаған партияның көшбасшысы бола бергенінше
 |айлығы           = £144,649&lt;ref name=&quot;HoC Library&quot;&gt;{{cite web|url=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-8839/CBP-8839.pdf|page=51|title=Appendix 3: Ministerial salaries – salary entitlements|work=House of Commons Library|accessdate=2020-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;(депутаттың £91,346 айлығын қоса айтқанда)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parliament.uk/about/mps-and-lords/members/pay-mps/|title=Pay and expenses for MPs|work=parliament.uk|accessdate=2020-04-05}}&lt;/ref&gt;
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = наурыз 1807
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = [[Уильям Гренвиль|лорд Гренвиль]]
 |соңғысы          = 
 |сайты            = [https://members.parliament.uk/Opposition/Cabinet Ұлы Мәртебелінің Ресми Оппозициясы: Көлеңкелі Кабинет]
}}
'''Ұлы Мәртебеліге Адал Оппозицияның көшбасшысы''' ({{lang-en|Leader of His Majesty's Most Loyal Opposition}}; қысқартқанда '''Оппозиция көшбасшысы''', {{lang-en|Leader of the Opposition}}) — Ұлыбритания [[Ресми оппозиция (Ұлыбритания)|Ресми оппозиция]]сына басшылық ететін адам. Бұл қызметте болған адам, оған қоса, [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|Көлеңкелі кабинет]] [[үкімет басшысы]] болып келеді және [[Ұлыбритания премьер-министрі|Ұлыбританияның көлеңкелі премьер-министрі]] деп аталады.

Оппозиция көшбасшысы қызметін, көбіне, үкімет коалициясына кірмейтін ең ірі партияның басшысы болады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1975/27 |title= Ministerial and other Salaries Act 1975 |lang= en |work= legislation.gov.uk}}&lt;/ref&gt; Оппозиция жетекшісінің Парламент депутаты ретіндегі жалақысына қосымша жалақы алуға құқығы бар. 2019 жылы бұл қосымша ақша 65,181 [[фунт стерлинг]] болды.&lt;ref name=&quot;HoC Library&quot;/&gt;

Оппозицияның қазіргі көшбасшысы — [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]]ның жетекшісі [[Кеми Баденок]].

== Міндеттері ==
[[Барристер]] және [[Манчестер университеті]]нің профессоры {{iw|Родни Бразье|Родни Бразье|en|Rodney Brazier}} сөзінше, Оппозиция көшбасшысының міндеттеріне осы кіреді:&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/m06.pdf |title= Factsheet M6 Members Series. Ministerial Salaries |lang= en |work= parliament.uk |date= 2010 |accessdate= 2024-10-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130706183832/http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/m06.pdf |date= 2013-07-06}}&lt;/ref&gt;
* [[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министр]] ретінде қызмет етуге дайын болу (негізгі конституциялық міндеті);
* [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]те де, елдің өзінде де өз партиясына басшылық ету;
* белгілі бір мәселелер жайлы премьер-министрмен келісу керек пе, әлде ресми оппозиция өкілі ретінде оның ойына қарсы шығу керек па, дегенді шешу.

Оппозиция көшбасшысы, оған қоса, өзінің [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|көлеңкелі кабинет]]ін құрайды және оған басшылық етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.parliament.uk/about/mps-and-lords/principal/government-opposition/ |title= Government and Opposition roles |lang= en |work= parliament.uk |accessdate= 2024-10-07}}&lt;/ref&gt;

== Көшбасшылар тізімі ==
{{plainlist |
* {{Nowrap|{{colorbox|#E3003B}} [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] (21)}}
* {{Nowrap|{{colorbox|DodgerBlue}} [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]] (13)}}
* {{Nowrap|{{colorbox|#FBD400}} [[Ұлыбритания либералды партиясы|Либералды партия]] (3)}}
}}
{{Ілеспе тақырыпша}}
{|  class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;line-height:1.4em; text-align:center;&quot;
|+ Парламент актісінен бергі Оппозиция басшылары (1911–)
|-
! rowspan=2 colspan=&quot;2&quot; class=unsortable | Портреті
! rowspan=2 class=unsortable | Оппозиция басшысы
! colspan=3 scope=&quot;colgroup&quot; | Қызметі
! rowspan=2 | Сайлануы
! rowspan=2 | Партиясы
! rowspan=2 | Көлеңкелі кабинеті
|-
! Бастады
! Аяқтады
! Ұзақтығы
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Andrew Bonar Law 02.jpg|60px]]
| [[Эндрю Бонар Лоу|Бонар Лоу]]{{efn|Кейін премьер-министр болды.|name=pm}}
| 13 қараша 1911
| 25 мамыр 1915
| 3 жыл, 194 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]&lt;br&gt;{{small|(''[[Юнионистік партия (Шотландия)|Шот.Ю.]]'')}}
| rowspan=&quot;22&quot; style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;|
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Portrait of Edward Carson, Baron Carson.jpg|60px]]
| [[Эдвард Карсон, барон Карсон|Сэр Эдвард Карсон]]{{efn|1915–1916 жылдардағы Асквиттің коалициялық үкіметі тұсында Лордтар палатасында да, Қауымдар палатасында да ресми оппозиция болмаған. Асквиттің либералды, консеративті және лейбористік коалициясына кірмеген жалғыз партия [[Джон Редмонд]] басқарған [[Ирланд парламенттік партиясы]] болған. Алайда Ирланд парламенттік партиясы үкіметті қолдаған және оппозиция ретінде қызмет етпеген. Консервативті партияның ирланд одақтастарының жетекші қайраткері [[Эдвард Карсон, барон Карсон|сэр Эдвард Карсон]] 1915 жылғы 19 қазанда коалициялық министрліктен отставкасын жариялады. Содан кейін ол үкімет мүшелері болып табылмайтын Юнионистердің іс жүзіндегі көшбасшысы болды да, Қауымдар палатасындағы [[де-факто]] оппозицияның көшбасшысы болды.}}
| 19 қазан 1915
| 6 желтоқсан 1916
| 1 жыл, 49 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]&lt;br&gt;{{small|(''[[Ирланд юнионистік альянсы|Ирл.Ю.]]'')}}
|-
| style=&quot;background-color:#FBD400&quot;|
| [[Сурет:Herbert Henry Asquith.jpg|60px]]
| [[Герберт Генри Асквит|Х.Х. Асквит]]
| 6 желтоқсан 1916
| 14 желтоқсан 1918
| 2 жыл, 9 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1918)|1918]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color:#FFFFDD&quot;| [[Ұлыбритания либералды партиясы|Тәуелсіз Либерал]]
|-
| style=&quot;background-color:#FBD400&quot;|
| [[Сурет:Coat of arms of the United Kingdom (1901-1952).svg|60px]]
| [[Дональд Маклин (британдық саясаткер)|Дональд Маклин]]
| 14 желтоқсан 1918
| 12 ақпан 1920
| 1 жыл, 61 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#FBD400&quot;|
| [[Сурет:Herbert Henry Asquith.jpg|60px]]
| [[Герберт Генри Асквит|Х.Х. Асквит]]
| 12 ақпан 1920
| 21 қараша 1922
| 2 жыл, 283 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1922)|1922]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:J. Ramsay MacDonald LCCN2014715885 (cropped).jpg|60px]]
| [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]]{{efn|name=pm}}
| 21 қараша 1922
| 22 қаңтар 1924
| 1 жыл, 63 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1923)|1923]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Stanley Baldwin ggbain.35233.jpg|60px]]
| [[Стэнли Болдуин]]{{efn|Бұрын және кейін премьер-министр болды.|name=fnpm}}
| 22 қаңтар 1924
| 4 қараша 1924
| 288 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1924)|1924]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:J. Ramsay MacDonald LCCN2014715885 (cropped).jpg|60px]]
| [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]]{{efn|name=fnpm}}
| 4 қараша 1924
| 5 маусым 1929
| 2 жыл, 214 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1929)|1929]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Stanley Baldwin ggbain.35233.jpg|60px]]
| [[Стэнли Болдуин]]{{efn|name=fnpm}}
| 5 маусым 1929
| 24 тамыз 1931
| 2 жыл, 81 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| —
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Arthurhenderson.jpg|60px]]
| [[Артур Гендерсон]]{{efn|1931 жылғы 27 қазанда Қауымдар палатасындағы мандатын жоғалтты.}}
| 1 қыркүйек 1931
| 25 қазан 1932
| 1 жыл, 55 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1931)|1931]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:George-Lansbury (3x4 crop).jpg|60px]]
| [[Джордж Лэнсбери]]{{efn|1931 жылғы 27 қазанда Қауымдар палатасындағы мандатын жоғалтты.}}
| 25 қазан 1932
| 8 қазан 1935
| 3 жыл, 349 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Clement Attlee.jpg|60px]]
| [[Клемент Эттли]]{{efn|name=pm}}{{efn|Лэнсберидің отставкасынан кейін 1935 жылғы 25 қазанда Эттли көшбасшы міндетін атқарушысы болған. Кейін ол ақыры 1935 жылғы 3 желтоқсанда партия басшысы болды.}}
| 25 қазан 1935
| 11 мамыр 1940
| 4 жыл, 200 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1935)|1935]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Coat of arms of the United Kingdom (1901-1952).svg|60px]]
| ''[[Хэйстингс Лис-Смит]]''{{efn|Өкілеттігі кезінде қайтыс болды.|name=died}}{{efn|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның қалыпты жұмыс істеуіне мүмкіндік беру мақсатында Оппозицияның көшбасшысы ретінде үш лейборис саясаткердің сабақтастығы әрекет етті; дегенмен, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың ортасындағы министрліктегідей, оппозиция партиялық жүйемен жұмыс істемеді. 1940–1945 жылдардағы үкімет лейбористік саясаткерлер Үкімет мүшелері ретінде толыққанды жұмыс істейтін коалициялық үкімет болғандықтан, премьер-министрдің орынбасары [[Клемент Эттли]] де, бұл үшеуі де оппозиция көшбасшысы лауазымына жалақы алмады. Соғысқа қарсы шыққан және коалицияға кірмеген ең үлкен партия — демек, теориялық тұрғыдан оппозиция — [[Джеймс Макстон]] басқаратын [[Тәуелсіз еңбекшілер партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз еңбекшілер партиясы]] болды. Бар болғаны үш депутатпен ол оппозицияның алдыңғы қатарын алуға тырысты, бірақ бұл кәсіпорында кеңінен қарсы болды.|name=lees-smith}}
| 22 мамыр 1940
| 18 желтоқсан 1941
| 1 жыл, 211 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:British Political Personalities 1936-1945 HU59768.jpg|60px]]
| ''[[Фредерик Петик-Лоренс, 1-барон Петик-Лоренс|барон Фредерик Петик-Лоренс]]''{{efn|name=lees-smith}}
| 21 қаңтар 1942
| ақпан 1942
| 12 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:ArthurHGreenwood.jpg|60px]]
| ''[[Артур Гринвуд]]''{{efn|name=lees-smith}}
| ақпан 1942
| 23 мамыр 1945
| 3 жыл, 112 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Clement Attlee.jpg|60px]]
| [[Клемент Эттли]]{{efn|name=pm}}
| 23 мамыр 1945
| 26 шілде 1945
| 65 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1945)|1945]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Winston Churchill cph.3a49758.jpg|60px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Уинстон Черчилль]]{{efn|name=fnpm}}
| rowspan=&quot;2&quot; |26 шілде 1945
| rowspan=&quot;2&quot; |26 қазан 1951
| rowspan=&quot;2&quot; |6 жыл, 93 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1950)|1950]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
|-
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1951)|1951]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Clement Attlee.jpg|60px]]
| [[Клемент Эттли]]{{efn|Бұрын премьер-министр болды.|name=fpm}}
| 26 қазан 1951
| 25 қараша 1955
| 4 жыл, 31 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1955)|1955]]
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Herbert Morrison 1947.jpg|60px]]
| ''[[Герберт Моррисон]]''{{efn|Көбіне көшбасшы міндетін атқарушысы делінеді. Лейбористік партия ережелерінше Көшбасшының өлімі, не отставкасынан кейін оның міндетін Көшбасшы орынбасары атқарады, бұл жаңа көшбасшының сайланғанынша жалғасады. 1981 жылға дейін Оппозициядағы көшбасшыны партияның парламентарийлері жыл сайын сайлайтын. 1981 жылдан 2010 жылға дейін көшбасшыны партия мүшелерінің сайлаушылар алқасы, Парламент депутаттары, Еуропа парламенті депутаттары және түрлі сауда одақтары сайлайтын. 2015 жылы партия көшбасшысын оның мүшелері бір адам — бір дауыс жүйесі бойынша сайлайтын болды.|name=acting}}
| 25 қараша 1955
| 14 желтоқсан 1955
| 20 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Hugh Todd Naylor Gaitskell.jpg|60px]]
| [[Хью Гейтскелл]]{{efn|name=died}}
| 14 желтоқсан 1955
| 18 қаңтар 1963
| 7 жыл, 36 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1959)|1959]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:GeorgeBrown1967 (cropped).jpg|60px]]
| ''[[Джордж Браун (британдық саясаткер)|Джордж Браун]]''{{efn|name=acting}}
| 18 қаңтар 1963
| 14 ақпан 1963
| 28 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Harold Wilson.jpg|60px]]
| [[Гарольд Вильсон]]{{efn|name=pm}}
| 14 ақпан 1963
| 16 қазан 1964
| 1 жыл, 246 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1964)|1964]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Гарольд Вильсон бірінші көлеңкелі кабинеті|Вильсон I]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Alec Douglas-Home (c1963).jpg|60px]]
| [[Александр Дуглас-Хьюм|Алек Дуглас-Хьюм]]{{efn|name=fpm}}
| 16 қазан 1964
| 28 шілде 1965
| 286 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| —
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]&lt;br&gt;{{small|(''[[Юнионистік партия (Шотландия)|Шот.Ю.]]'')}}
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Александр Дуглас-Хьюм көлеңкелі кабинеті|Дуглас-Хьюм]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Сурет:Sir Edward Heath.jpg|60px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Эдвард Хит]]{{efn|name=pm}}
| rowspan=&quot;2&quot;| 28 шілде 1965
| rowspan=&quot;2&quot;| 19 маусым 1970
| rowspan=&quot;2&quot;| 4 жыл, 327 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1966)|1966]]
|  rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
|  rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Эдвард Хит бірінші көлеңкелі кабинеті|Хит I]]
|-
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1970)|1970]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Harold Wilson.jpg|60px]]
| [[Гарольд Вильсон]]{{efn|name=fnpm}}
| 19 маусым 1970
| 4 наурыз 1974
| 3 жыл, 259 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (ақпан 1974)|ақпан&lt;br&gt;1974]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Гарольд Вильсон екінші көлеңкелі кабинеті|Вильсон II]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Sir Edward Heath.jpg|60px]]
| [[Эдвард Хит]]{{efn|name=fpm}}
| 4 наурыз 1974
| 11 ақпан 1975
| 345 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (қазан 1974)|қазан&lt;br&gt;1974]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Эдвард Хит екінші көлеңкелі кабинеті|Хит II]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Margaret Thatcher (1983).jpg|60px]]
| [[Маргарет Тэтчер]]{{efn|name=pm}}
| 11 ақпан 1975
| 4 мамыр 1979
| 4 жыл, 83 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1979)|1979]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Маргарет Тэтчер көлеңкелі кабинеті|Тэтчер]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:James Callaghan ppmsca.53218 (cropped).tif|60px]]
| [[Джеймс Каллагэн]]{{efn|name=fpm}}
| 4 мамыр 1979
| 10 қараша 1980
| 1 жыл, 191 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Джеймс Каллагэн көлеңкелі кабинеті|Каллагэн]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Michael Foot (1981).jpg|60px]]
| [[Майкл Фут]]
| 10 қараша 1980
| 2 қазан 1983
| 2 жыл, 327 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1983)|1983]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Майкл Фут көлеңкелі кабинеті|Фут]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Сурет:Start campagne voor Europese verkiezingen van PvdA (Rotterdam) Neal Kinnoch , k, Bestanddeelnr 932-9811.jpg|60px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Нил Киннок]]
| rowspan=&quot;2&quot;| 2 қазан 1983
| rowspan=&quot;2&quot;| 18 шілде 1992
| rowspan=&quot;2&quot;| 8 жыл, 291 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1987)|1987]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Нил Киннок көлеңкелі кабинеті|Киннок]]
|-
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1992)|1992]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Royal coat of arms of the United Kingdom (1952–2022, variant 1).svg|60px]]
| [[Джон Смит (лейборист)|Джон Смит]]{{efn|name=died}}
| 18 шілде 1992
| 12 мамыр 1994
| 1 жыл, 299 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Джон Смит көлеңкелі кабинеті|Смит]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Official portrait of Margaret Beckett as Environment Secretary (cropped).jpg|60px]]
| ''[[Маргарет Мэри Бекетт|Маргарет Бекетт]]''{{efn|name=acting}}
| 12 мамыр 1994
| 21 шілде 1994
| 71 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Маргарет Бекетт көлеңкелі кабинеті|Бекетт]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Tony Blair 1997.jpg|60px]]
| [[Тони Блэр]]{{efn|name=pm}}
| 21 шілде 1994
| 2 мамыр 1997
| 2 жыл, 286 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1997)|1997]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Тони Блэр көлеңкелі кабинеті|Блэр]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Major PM full (cropped).jpg|60px]]
| [[Джон Мейджор]]{{efn|name=fpm}}
| 2 мамыр 1997
| 19 маусым 1997
| 49 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| —
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Джон Мэйджор көлеңкелі кабинеті|Мэйджор]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:William Hague MP (3156637603) (cropped).jpg|60px]]
| [[Уильям Хейг]]
| 19 маусым 1997
| 13 қыркүйек 2001
| 4 жыл, 87 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2001)|2001]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Уильям Хейг көлеңкелі кабинеті|Хейг]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Iain Duncan Smith May 2015.jpg|60px]]
| [[Иан Дункан Смит]]
| 13 қыркүйек 2001
| 6 қараша 2003
| 2 жыл, 55 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| —
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Иан Дункан Смит көлеңкелі кабинеті|Дункан Смит]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Michael Howard (cropped).jpg|60px]]
| [[Майкл Говард]]
| 6 қараша 2003
| 6 желтоқсан 2005
| 2 жыл, 31 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2005)|2005]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Майкл Говард көлеңкелі кабинеті|Говард]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:David Cameron official.jpg|60px]]
| [[Дэвид Кэмерон]]{{efn|name=pm}}
| 6 желтоқсан 2005
| 11 мамыр 2010
| 4 жыл, 157 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2010)|2010]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Дэвид Кэмерон көлеңкелі кабинеті|Кэмерон]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Official portrait of Rt Hon Harriet Harman QC MP crop 2.jpg|60px]]
| ''[[Гарриет Гарман]]''{{efn|name=acting}}
| 11 мамыр 2010
| 25 қыркүйек 2010
| 138 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| —
| rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Гарриет Гарман бірінші көлеңкелі кабинеті|Гарман I]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Ed Miliband election infobox.jpg|60px]]
| [[Эд Милибэнд]]
| 25 қыркүйек 2010
| 8 мамыр 2015
| 4 жыл, 226 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2015)|2015]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Эд Милибэнд көлеңкелі кабинеті|Милибэнд]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Official portrait of Rt Hon Harriet Harman QC MP crop 2.jpg|60px]]
| ''[[Гарриет Гарман]]''{{efn|name=acting}}
| 8 мамыр 2015
| 12 қыркүйек 2015
| 128 күн
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| —
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Гарриет Гарман екінші көлеңкелі кабинеті|Гарман II]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Сурет:Official portrait of Jeremy Corbyn crop 2, 2020.jpg|60px]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Джереми Корбин]]
| rowspan=&quot;2&quot;| 12 қыркүйек 2015
| rowspan=&quot;2&quot;| 4 сәуір 2020
| rowspan=&quot;2&quot;| 4 жыл, 206 күн
| style=&quot;background-color:#DDDDDD&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2017)|2017]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Джереми Корбин көлеңкелі кабинеті|Корбин]]
|-
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2019)|2019]]
|-
| style=&quot;background-color:#E3003B&quot;|
| [[Сурет:Prime Minister Keir Starmer Portrait (cropped).jpg|60px]]
| [[Кир Стармер|Сэр Кир Стармер]]{{efn|name=pm}}
| 4 сәуір 2020
| 5 шілде 2024
| 4 жыл, 93 күн
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2024)|2024]]
| style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| [[Кир Стармер көлеңкелі кабинеті|Стармер]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Portrait of Prime Minister Rishi Sunak (cropped).jpg|60px]]
| [[Риши Сунак]]{{efn|name=fpm}}
| 5 шілде 2024
| 2 қараша 2024
| 122 күн
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#FFCCCC&quot;| —
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Риши Сунак көлеңкелі кабинеті|Сунак]]
|-
| style=&quot;background-color:DodgerBlue&quot;|
| [[Сурет:Official portrait of Kemi Badenoch MP crop 2, 2024.jpg|60px]]
| [[Кеми Баденок]]
| 5 шілде 2024
| 2 қараша 2024
| {{Time ago|Nov 2, 2024|magnitude=days}}
| style=&quot;background-color:#DDEEFF&quot;| [[Кеми Баденок көлеңкелі кабинеті|Баденок]]
|-
|}

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания саясаты]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары]]
[[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)| *]]</text>
      <sha1>qxr9ichw6es4nawrddcftc32plt419e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:MiamiMint</title>
    <ns>3</ns>
    <id>747694</id>
    <revision>
      <id>3685308</id>
      <parentid>3396376</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cabayi</username>
        <id>54188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Cabayi [[Қатысушы талқылауы:Hectorinaaa]] бетін [[Қатысушы талқылауы:MiamiMint]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Hectorinaaa|Hectorinaaa]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/MiamiMint|MiamiMint]]&quot;</comment>
      <origin>3396376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="350" sha1="kat7k5nd0e9fkfkv5zf0ybqxrjud1nr" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Hectorinaaa}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:45, 2024 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>kat7k5nd0e9fkfkv5zf0ybqxrjud1nr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Revolution Radio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751090</id>
    <revision>
      <id>3685167</id>
      <parentid>3657193</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24353" sha1="iahynr4n5dkkv2o5r7ftsb1af6zxh33" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом  
 | Атауы                  = Revolution Radio  
 | Шынайы атауы           =  
 | Түрі                   = студиялық альбом  
 | Орындаушы              = [[Green Day]]  
 | Мұқабасы               = Revolution Radio.jpg  
 | Мұқаба ені             =  250
 | Шыққан жылы            = 7 қазан 2016  
 | Жазылды                = 15 қаңтар – 24 шілде 2016  
 | Жанрлары               = {{flatlist|  
* [[панк-рок]]&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/green-day-older-wiser-mad-as-hell-in-revolution-radio-w443594|title=Review: Green Day Older, Wiser, Mad as Hell in 'Revolution Radio'|publisher=|accessdate=2016-10-07|archive-date=2016-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161007080814/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/green-day-older-wiser-mad-as-hell-in-revolution-radio-w443594|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;  
* [[поп-панк]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cleveland.com/entertainment/index.ssf/2016/10/revolution_radio_is_green_days.html|title='Revolution Radio' is Green Day's most heartfelt work in years (Review)|publisher=|accessdate=2016-10-07|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008065852/http://www.cleveland.com/entertainment/index.ssf/2016/10/revolution_radio_is_green_days.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;  
* [[альтернативті рок]]  
}}  
 | Ұзақтығы               = 44:29  
 | Ел                     = {{USA}}  
 | тілі                   = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Лейблі                 = [[Reprise Records]]  
 | Продюсері              = {{Flatlist|* Green Day}}  
 | Шолу                   =  
 | Алдыңғы                = [[Demolicious]]  
 | Алд_жыл                = 2014  
 | Жыл                    = 2016  
 | Келесі                 = [[Greatest Hits: God's Favorite Band]]  
 | Кел_жыл                = 2017  
 | Тағы                   = {{Синглдер  
  | Атауы      = Revolution Radio  
  | Түрі       = студиялық альбом  
  | Сингл 1       = [[Bang Bang]]  
  | Сингл 1 күні   = 11 тамыз 2016  
  | Сингл 2       = [[Still Breathing]]  
  | Сингл 2 күні   = 12 қазан 2016  
  | Сингл 3       = [[Revolution Radio (ән)|Revolution Radio]]  
  | Сингл 3 күні   = 16 ақпан 2017  
  }}  
}}  
'''Revolution Radio''' ({{Tr|Төңкеріс радиосы|lang=en}}) — америкалық [[Green Day]] [[панк-рок]] тобының он екінші студиялық альбомы. Альбом 2016 жылдың 7 қазанында [[Reprise Records]] лейблінде шығарылды. Жетекші сингл, «[[Bang Bang (Green Day әні)|Bang Bang]]&lt;nowiki/&gt;», 11 тамызда шығарылды. Сондай-ақ, альбом шыққанға дейін сәйкесінше 9 және 23 қыркүйекте шыққан «[[Revolution Radio (ән)|Revolution Radio]]&lt;nowiki/&gt;» мен «[[Still Breathing]]&lt;nowiki/&gt;» әндері жарық көрді. Альбом шыққан күні топтың ресми сайтына «Youngblood» әніне бейне жүктелді.

''Revolution Radio'' — Джейсон Уайт қайтадан сессиялық музыкант болып кеткеннен кейінгі, ұжымның [[21st Century Breakdown]] жұмысынан бері алғаш рет толық трио құрамымен жазған тұңғыш туындысы.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Green Day Announce New Single, 'Bang Bang'|url=http://www.spin.com/2016/08/green-day-new-single-bang-bang-announce/|website=|publisher=[[Spin Media]]|accessdate=2016-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802184131/http://www.spin.com/2016/08/green-day-new-single-bang-bang-announce/|archivedate=2016-08-02|date=2016-08-01|author=Rachel Brodsky|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.greendayauthority.com/news/5296/|title=&quot;BANG BANG&quot; premiere set for Thursday morning|publisher=Green Day Authority|deadlink=no|accessdate=2016-08-10|archivedate=2018-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215122023/http://www.greendayauthority.com/news/5296/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ-тағы беделді [[Billboard 200]] хит-парадында көш бастап, бірінші орыннан дебют жасаған Revolution Radio алғашқы аптаның өзінде 95 000 альбомдық эквивалентті жинады (мұнда тректер мен стриминг ескерілген), оның 90 000-ы нақты сатылым үлесіне тиесілі. Осылайша, бұл туынды [[American Idiot]] (2004–2005 жылдары үш апта бойы бірінші орыннан түспеген) мен [[21st Century Breakdown]] (2009) альбомдарынан кейінгі топтың АҚШ чартындағы үшінші № 1 позициядағы альбомы.&lt;ref name=&quot;RR Billboard&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7542053/green-day-earns-third-no-1-album-on-billboard-200-chart-with|title=Green Day Earns Third No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'Revolution Radio'|work=[[Billboard]]|last=Caulfield|first=Keith|date=2016-10-16|accessdate=2016-10-17|deadlink=no|archivedate=2017-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170109195846/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7542053/green-day-earns-third-no-1-album-on-billboard-200-chart-with|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Жарыққа шығаруы ==
Альбомды жазу жұмыстары 2012 жылы жарық көрген ''[[¡Uno!]]'', ''[[¡Dos!]]'' және ''[[¡Tré!]]'' трилогиясынан кейінгі «99 Revolutions Tour» турнесінен кейінгі үзіліс кезінде, яғни 2014 жылы басталды. &lt;ref name=&quot;rollingstone2016&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/features/billie-joe-armstrong-on-green-days-topical-new-lp-w433483|title=Billie Joe Armstrong on Green Day's Provocative New LP|publisher=Rolling Stone|deadlink=no|accessdate=2016-08-11|archivedate=2016-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161012140554/http://www.rollingstone.com/music/features/billie-joe-armstrong-on-green-days-topical-new-lp-w433483|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Алдыңғы альбомдардың трилогиясын шығаруға жұмсалған күш-жігер өзін ақтамады деп мәлімдеген топтың жетекшісі [[Билли Джо Армстронг]] жаңа альбом жасау кезінде «сонша күш берілмейтінін» атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.greendayauthority.com/news/5336/|title=Billie Joe interview with Q magazine on 'Revolution Radio'|publisher=Green Day Authority, Q Magazine|access-date=|deadlink=no|accessdate=2016-08-28|archivedate=2018-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215122243/http://www.greendayauthority.com/news/5336/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Оның айтуынша, «Bang Bang» әні «Америкада дүниеге келген және [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] қолдайтын жаппай ату мәдениетін» сипаттайды.&lt;ref name=rollingstone2016 /&gt; Ол сондай-ақ альбом [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та болып жатқан зорлық-зомбылықтың көрінісі екенін айтады.

== Пікірлері ==
Revolution Radio сыншылардың оң бағасына ие болды. [[Metacritic]] агрегаторында 29 рецензияға негізделген альбомның орташа ұпайы 100-ден 72-ні құрап, «негізінен оң пікірлер» деген бағаға ие болды.&lt;ref name=&quot;MC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.metacritic.com/music/revolution-radio/green-day|title=Reviews for Revolution Radio by Green Day|work={{noitalics|Metacritic}}|publisher=[[CBS Interactive]]|access-date=2016-10-08|archive-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629053443/http://www.metacritic.com/music/revolution-radio/green-day|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Alternative Press]] журналының шолушысы Аарон Берджесс: «Green Day бұл жолы арада жылдар салып барлық сұраққа бірдей жауап бере алмайтынын аңғартты, алайда сол жауапты іздеу жолындағы талпыныстары оларды ақиқатқа ең жақынырақ етіп көрсетеді», — деп атап өтті.&lt;ref name=AP&gt;{{cite web|url=http://www.altpress.com/reviews/entry/review_green_day_revolution_radio|title=‘Revolution Radio’ is the most intensely personal Green Day album in years - Reviews - Alternative Press|publisher=|access-date=2016-10-07|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828145002/http://www.altpress.com/reviews/entry/review_green_day_revolution_radio|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ал [[The Guardian]] басылымынан Гвилим Мамфорд: «[бірнеше соңғы альбомнан кейін] топ өз бастауларына қайта оралуды жөн көрді, бұл альбом — ұжымның аса жинақы шыққан ең сәтті жұмыстарының бірі. «Bang Bang» синглы жалпы альбомның бағытын айқындап берді, ондағы негізгі назар жаппай атыстар тудырған қоғамдық психозға аударылған», — деп өз пікірін білдірді.

== Композициялар тізімі ==
{{tracklist|all_lyrics=[[Билли Джо Армстронг]]|title1=Somewhere Now|length1=4:08|title2=[[Bang Bang  (Green Day әні)|Bang Bang]]|length2=3:25|title3=Revolution Radio|length3=3:00|title4=Say Goodbye|length4=3:39|title5=Outlaws|length5=5:02|title6=Bouncing Off the Wall|length6=2:40|title7=Still Breathing|length7=3:44|title8=Youngblood|length8=2:32|title9=Too Dumb to Die|length9=3:23|title10=Troubled Times|length10=3:04|title11=Forever Now|length11=6:52|title12=Ordinary World|length12=3:00|total_length=44:29}}{{tracklist|collapsed=yes|headline=Japanese edition bonus track&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://wmg.jp/artist/greenday/WPCR000017515.html |title=Green Day&amp;nbsp;/ グリーン・デイ「Revolution Radio&amp;nbsp;/ レボリューション・レディオ」｜ワーナーミュージック・ジャパン |publisher=Warner Music Japan |accessdate=2016-08-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160823170102/http://wmg.jp/artist/greenday/WPCR000017515.html |archivedate=2016-08-23 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;|title13=Letterbomb|note13=live at the Cricket Wireless Amphitheatre, Chula Vista, California; September 2, 2010|length13=4:34}}

== Чарттар ==
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Апталық чарттар ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ''Revolution Radio'' альбомының апталық чарттағы көрсеткіштері (2016)
|-
! scope=&quot;col&quot;| Чарт (2016)
! scope=&quot;col&quot;| Ең жоғарғы орны
|-
| Аустралия ([[ARIA Charts|ARIA]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2016.htm|title=ARIA Top 100 Albums 2016|publisher=[[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 6, 2017}}&lt;/ref&gt; || 2
|-
| Аустрия ([[Ö3 Austria Top 40|Ö3 Austria]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |title=Ö3 Austria Top 40 – Album-Charts 2016 |publisher=oe3.orf.at |access-date=December 29, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104162203/http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |archive-date=January 4, 2016 }}&lt;/ref&gt; || 4
|-
| Бельгия / Фландрия ([[Ultratop]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2016&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| Бельгия / Валлония ([[Ultratop]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2016&amp;cat=a|title=Rapports Annuels 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}&lt;/ref&gt; || 6
|-
| Канада ([[Billboard Canadian Albums]])&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/canadian-albums|title=Green Day Chart History (Canadian Albums)|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| Хорватия ([[Top of the Shops|HDU]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.top-lista.hr/www/2016/10/19/revolution-radio-najprodavanije-inozemno-izdanje/|title=Revolution Radio najprodavanije inozemmo izdanje|publisher=Top-lista.hr|access-date=October 19, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| Дания ([[Hitlisten]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hitlisten.nu/default.asp?w=41&amp;y=2016&amp;t=top40|title=Hitlisten.NU – Album Top-40 Uge 41, 2016|publisher=Hitlisten|access-date=October 19, 2016}}&lt;/ref&gt; || 31
|-
| Нидерланд ([[Album Top 100]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Green+Day&amp;titel=Revolution+Radio&amp;cat=a|title=Dutchcharts.nl – Green Day – Revolution Radio|publisher=MegaCharts|access-date=October 14, 2016}}&lt;/ref&gt; || 4
|-
| Финляндия ([[Suomen virallinen lista]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ifpi.fi/tilastot/virallinen-lista/artistit/Green+Day/Revolution+Radio|title=Green Day: Revolution Radio|publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland|access-date=October 16, 2016}}&lt;/ref&gt; || 5
|-
| Франция ([[Syndicat National de l’Édition Phonographique|SNEP]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&amp;titel=Revolution+Radio&amp;cat=a|title=Lescharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=August 27, 2019}}&lt;/ref&gt; || 13
|-
| Германия ([[GfK Entertainment charts|Offizielle Top 100]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-311504|title=Offiziellecharts.de – Green Day – Revolution Radio|publisher=GfK Entertainment Charts|access-date=October 14, 2016}}&lt;/ref&gt; || 2
|-
! scope=&quot;row&quot;| Греция ([[IFPI Greece]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ifpi.gr/charts_en.html |publisher=IFPI Greece |access-date=October 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020195851/http://www.ifpi.gr/charts_en.html |archive-date=October 20, 2016 |title=Official IFPI Charts – Top-75 Albums Sales Chart – Week: 42/2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| Мажарстан ([[MAHASZ]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slagerlistak.kormany.hu/?it=album_top_40&amp;ev=2016&amp;hét=40|title=Album Top 40 slágerlista – 2016. 40. hét|publisher=MAHASZ|access-date=October 14, 2016}}&lt;/ref&gt; || 6
|-
| Ирландия ([[Irish Recorded Music Association|IRMA]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&amp;ct=240001&amp;arch=t&amp;lyr=2016&amp;year=2016&amp;week=41|title=GFK Chart-Track Albums: Week 41, 2016|publisher=Chart-Track|access-date=October 14, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| Италия ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/classifiche/detail/id/2280|title=Italiancharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=October 15, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| Жапония ([[Oricon Albums Chart|Oricon]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/w/2016-10-17/|title=Oricon Top 50 Albums: 2016-10-17|publisher=Oricon|access-date=October 19, 2016}}&lt;/ref&gt; || 8
|-
| Жаңа Зеландия ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://charts.nz/showitem.asp?interpret=Green+Day&amp;titel=Revolution+Radio&amp;cat=a|title=Charts.nz – Green Day – Revolution Radio|publisher=Recorded Music NZ|access-date=October 14, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| Норвегия ([[VG-lista]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&amp;titel=Revolution+Radio&amp;cat=a|title=Norwegiancharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=VG-lista|access-date=October 15, 2016}}&lt;/ref&gt; || 8
|-
| Польша ([[Związek Producentów Audio-Video|ZPAV]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://olis.onyx.at/listy/listawyszukane.asp?idnyz=1048|title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS – Official Retail Sales Chart|publisher=ZPAV|access-date=October 20, 2016}}&lt;/ref&gt; || 20
|-
| Португалия ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://portuguesecharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&amp;titel=Revolution+Radio&amp;cat=a|title=Portuguesecharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=AFP|access-date=October 19, 2016}}&lt;/ref&gt; || 8
|-
| Шотландия ([[Official Charts|OCC]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/20161014/40/|title=Official Scottish Albums Chart Top 100|publisher=Official Charts Company|access-date=October 15, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| Оңтүстік Корея ([[Circle Chart|Circle]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=term&amp;hitYear=2016&amp;targetTime=40&amp;nationGbn=E|title=2016년 41주차 Album Chart (Foreign)|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 18, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| Испания ([[PROMUSICAE]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&amp;titel=Revolution+Radio&amp;cat=a|title=Spanishcharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=PROMUSICAE|access-date=August 27, 2019}}&lt;/ref&gt; || 6
|-
| Швеция ([[Sverigetopplistan]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&amp;titel=Revolution+Radio&amp;cat=a|title=Swedishcharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Sverigetopplistan|access-date=October 14, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| Швейцария ([[Schweizer Hitparade]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Green+Day&amp;titel=Revolution+Radio&amp;cat=a|title=Swisscharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Schweizer Hitparade|access-date=October 19, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| Ұлыбритания ([[UK Albums Chart]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20161014/7502/|title=Official Albums Chart Top 100|publisher=Official Charts Company|access-date=October 15, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| АҚШ ([[Billboard 200]])&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/billboard-200/2016-11-05|title=Billboard 200: Week of November 5, 2016|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| АҚШ ([[Billboard чарттары|Top Alternative Albums – Billboard]])&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/alternative-albums/2016-11-05|title=Alternative Albums: Week of November 5, 2016|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|-
| АҚШ ([[Billboard чарттары|Top Rock Albums – Billboard]])&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/rock-albums/2016-11-05|title=Top Rock Albums: Week of November 5, 2016|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}&lt;/ref&gt; || 1
|}
{{col-2}}

=== Жылдық қорытынды чарттар ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ''Revolution Radio'' альбомының 2016 жылғы қорытынды чарт көрсеткіштері
|-
! scope=&quot;col&quot;| Чарт (2016)
! scope=&quot;col&quot;| Позициясы
|-
! scope=&quot;row&quot;| Аустралия (ARIA)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2016.htm|title=ARIA Top 100 Albums 2016|publisher=[[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 6, 2017}}&lt;/ref&gt;
| 89
|-
! scope=&quot;row&quot;| Австрия (Ö3 Austria)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |title=Ö3 Austria Top 40 – Album-Charts 2016 |publisher=oe3.orf.at |access-date=December 29, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104162203/http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |archive-date=January 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;
| 69
|-
! scope=&quot;row&quot;| Бельгия / Фландрия (Ultratop)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2016&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}&lt;/ref&gt;
| 89
|-
! scope=&quot;row&quot;| Бельгия / Валлония (Ultratop)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2016&amp;cat=a|title=Rapports Annuels 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}&lt;/ref&gt;
| 144
|-
! scope=&quot;row&quot;| Италия (FIMI)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/news/top-of-the-music-fimi-gfk-2016-le-uniche-classifiche-annuali-complete|title=Top of the Music – FIMI/GfK: Le uniche classifiche annuali complete.|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110154925/http://www.fimi.it/news/top-of-the-music-fimi-gfk-2016-le-uniche-classifiche-annuali-complete |archive-date=January 10, 2017|access-date=January 29, 2017}}&lt;/ref&gt;
| 71
|-
! scope=&quot;row&quot;| Оңтүстік Корея (Gaon International Albums)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=year&amp;hitYear=2016&amp;targetTime=3&amp;nationGbn=E&amp;year_time=3 |title=2016년 Album Chart |language=ko |publisher=Gaon Music Chart |access-date=February 16, 2021 }}&lt;/ref&gt;
| 85
|-
! scope=&quot;row&quot;| Швейцария (Schweizer Hitparade)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hitparade.ch/charts/jahreshitparade/2016|title=Schweizer Jahreshitparade Alben 2016|website=hitparade.ch|access-date=January 2, 2017}}&lt;/ref&gt;
| 71
|-
! scope=&quot;row&quot;| Ұлыбритания (OCC)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/charts/end-of-year-artist-albums-chart/|title=End of Year Album Chart Top 100 – 2016|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=December 31, 2016}}&lt;/ref&gt;
| 94
|-
! scope=&quot;row&quot;| АҚШ (Billboard 200)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2016|magazine=Billboard|access-date=December 9, 2016}}&lt;/ref&gt;
| 195
|-
! scope=&quot;row&quot;| АҚШ (Top Rock Albums – Billboard)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-rock-albums|title=Top Rock Albums – Year-End 2016|magazine=Billboard|access-date=July 3, 2020}}&lt;/ref&gt;
| 20
|}

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ''Revolution Radio'' альбомының 2017 жылғы қорытынды чарт көрсеткіштері
|-
! scope=&quot;col&quot;| Чарт (2017)
! scope=&quot;col&quot;| Позициясы
|-
! scope=&quot;row&quot;| АҚШ (Top Rock Albums – Billboard)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-rock-albums|title=Top Rock Albums – Year-End 2017|magazine=Billboard|access-date=July 3, 2020}}&lt;/ref&gt;
| 71
|}
{{col-end}}

== Жазбаға қатысушылары ==
=== Green Day ===
* [[Билли Джо Армстронг]] – [[Вокалдық музыка|вокал]], [[гитара]], [[продюсер]]
* [[Майк Дёрнт]] – [[бас-гитара]], [[бэк-вокал]], продюсер
* [[Тре Кул]] – [[Соқпалы музыкалық аспаптар|соқпалылар]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]], продюсер

=== Қосымша қатысушылары ===
* Крис Дуган – [[дыбыс инженері]]
* Эндрю Шепс – [[Араластыру (музыка)|араластыру]]
* Эрик Буланже – [[мастеринг]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Green Day}}

[[Санат:Green Day альбомдары]]
[[Санат:Reprise Records альбомдары]]</text>
      <sha1>iahynr4n5dkkv2o5r7ftsb1af6zxh33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saviors</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751138</id>
    <revision>
      <id>3685168</id>
      <parentid>3530809</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34140" sha1="jptlczpq9hjiu4en2cmmsil52x3tq14" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы                  = Saviors
 | Шынайы атауы           = 
 | Түрі                   = студиялық альбом
 | Орындаушы              = [[Green Day]]
 | Мұқабасы               = Green Day - Saviors.jpg
 | Мұқаба ені             = 
 | Шыққан жылы            = 19 қаңтар 2024
 | Жазылды                = [[RAK]], [[Лондон]], [[Ұлыбритания]]
 | Жанрлары         = [[панк-рок]]&lt;ref name=&quot;loudersound&quot;&gt;{{cite web |last1=Brannigan |first1=Paul |title=&quot;Rock doesn't need saving in 2024, but it's nice to be reminded just how thrilling and relatable three chords and the truth can still be.&quot; 'Saviors' is inarguably Green Day's best album in 20 years |url=https://www.loudersound.com/reviews/green-day-saviors-review |website=[[LouderSound]] |access-date=2024-01-19 |date=2024-01-18 |archive-date=2024-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119230135/https://www.loudersound.com/reviews/green-day-saviors-review |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;riffreview&quot;&gt;{{cite magazine |last1=DeWald |first1=Mike |title=Album Review: Green Day relights the punk torch with ''Saviors'' |url=https://riffmagazine.com/album-reviews/green-day-saviors/ |magazine=Riff |access-date=2024-01-16 |date=2024-01-14 |archive-date=2024-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118123717/https://riffmagazine.com/album-reviews/green-day-saviors/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RSreview&quot;&gt;{{cite magazine |last=Grow |first=Kory |title=Green Day Update Their Take on American Idiocy With ''Saviors'' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/green-day-saviors-review-1234942020/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=2024-01-18 |date=2024-01-08 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129002926/https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/green-day-saviors-review-1234942020/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, [[паур-поп]]&lt;ref name=&quot;usweekly&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Brow |first1=Jason |title=Green Day's 'Saviors' Review: The American Idiots Don't Burn Out on Their Best Album in Years Green Day's |url=https://www.usmagazine.com/entertainment/news/green-days-new-album-saviors-is-1-of-their-best-review/ |magazine=US weekly |access-date=2024-01-18 |date=2024-01-17 |archive-date=2024-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240122033241/https://www.usmagazine.com/entertainment/news/green-days-new-album-saviors-is-1-of-their-best-review/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AllMusic review&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/saviors-mw0004124667|title=Green Day - Saviors Album Reviews, Songs &amp; More|website=[[AllMusic]]|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|date=2024-01-19|access-date=2024-01-19|archive-date=2024-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119211043/https://www.allmusic.com/album/saviors-mw0004124667|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[альтернативті рок]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.smh.com.au/culture/music/green-day-s-latest-shows-sometimes-you-can-judge-a-record-by-its-cover-20240115-p5exfg.html | title=Green Day's latest shows sometimes you can judge a record by its cover | date=2024-01-19 | access-date=2024-01-24 | archive-date=2024-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124074114/https://www.smh.com.au/culture/music/green-day-s-latest-shows-sometimes-you-can-judge-a-record-by-its-cover-20240115-p5exfg.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;, [[поп-панк]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ultimateclassicrock.com/green-day-saviors-album-review/ | title=Green Day, 'Saviors': Album Review | date=2024-01-16 | access-date=2024-01-24 | archive-date=2024-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121053343/https://ultimateclassicrock.com/green-day-saviors-album-review/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 | Ұзақтығы               = 
 | Ел                     = {{USA}}
 | тілі                   = [[Ағылшын тілі|Ағылшынша]]
 | Лейблдері              = [[Reprise Records|Reprise]]
 | Лейбл номері           = 
 | Лейблі 2               = 
 | Лейбл номері 2         = 
 | Продюсерлері           = [[Роб Кавалло]], Green Day
 | Шолу                   = 
 | Алдыңғы                = [[Father of All Motherfuckers]]
 | Алд_жыл                = 2020
 | Жыл                    = 2024
 | Келесі                 = 
 | Кел_жыл                = 
 | Тағы                   = {{Синглдер
  | Атауы      = Saviors
  | Түрі       = студиялық альбом
  | Сингл 1       = The American Dream Is Killing Me
  | Сингл 1 күні   = 24 қазан 2023
  | Сингл 2       = Look Ma, No Brains!
  | Сингл 2 күні   = 2 қараша 2023
  | Сингл 3       = Dilemma
  | Сингл 3 күні   = 7 желтоқсан 2023
  | Сингл 4       = One Eyed Bastard
  | Сингл 4 күні   = 5 қаңтар 2024
}}
 | Басқада                = 
}}
'''''Saviors''''' ({{Lang-kk|Құтқарушылар}}; стильдендірілген ‘''SAVIORS''’) — америкалық [[Рок-музыка|рок]] тобының он төртінші [[студиялық альбом]]ы [[Green Day]], 2024 жылғы 19 қаңтардағы [[Reprise Records]] лейблінде шығарылды. Бұл альбом топтың ''[[Kerplunk]]''-тен кейінгі алғашқы альбомы, авторлық құқық оларға тиесілі, дегенмен ол Reprise Records эксклюзивті лицензиясында.

== Тарихі және жылжытылуы ==
Сұхбатында KROQ, [[Билли Джо Армстронг]] 7 ән олардың соңғы альбомына енбегенін айтты, [[Father of All Motherfuckers|''Father of All Motherfuckers'']], ол әртүрлі пікірлермен кездесті. Алғашқы есептерге сәйкес, топтың келесі жобасын шығаратын [[Бутч Уокер]] соңғы альбомдағы жұмысы үшін қатты сынға ұшырады. Ақыр соңында, бұл жұмысты топтың көптен бергі досы [[Роб Кавалло]] қабылдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/green-day-announce-album-share-video-for-new-song-the-american-dream-is-killing-me-watch/|title=Green Day Announce Album, Share Video for New Song “The American Dream Is Killing Me”|lang=en|first=Condé|last=Nast|website=Pitchfork|date=2023-10-24|access-date=2024-01-24|archive-date=2024-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121044356/https://pitchfork.com/news/green-day-announce-album-share-video-for-new-song-the-american-dream-is-killing-me-watch/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кавалло бұған дейін олармен бірге ''[[Dookie]]'' (1994) және [[American Idiot|''American Idiot'']] (2004) сияқты барлық негізгі альбомдарында жұмыс істеген, бірақ олар ''[[¡Tré!]]'' (2012) альбомы шыққаннан бері 2022 жылға қарай 10 жылға жуық бірге жұмыс істемеген.

2021 жылғы ақпандағы, алдыңғы альбом шыққаннан кейін бір жыл өткен соң, Уокер шығарған «Here Comes the Shock» синглі топтың [[Ұлттық Хоккей Лигасы|NHL]]-мен екі жылдық келісімшарты аясында дебют жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thelineofbestfit.com/news/green-day-announce-their-fourteenth-studio-album-saviours|title=Green Day announce their fourteenth studio album, Saviours|lang=en-US|website=The Line of Best Fit|access-date=2024-01-24|archive-date=2024-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102205640/https://www.thelineofbestfit.com/news/green-day-announce-their-fourteenth-studio-album-saviours|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жеке шығарылым болатыны және оның болашақ жобалармен байланысы болмайтыны анық болды. Тағы бір жеке ән, топтың жеке продюсері «Pollyanna» 2021 жылғы мамырында [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты кейінге қалдырылған Hella Mega Tour турын еске алу үшін шығарылды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rollingstone.co.uk/music/news/green-day-announce-new-album-saviors-and-share-new-single-33725/|title=Green Day announce new album 'Saviors' and share new single|lang=en|first=Nick|last=Reilly|website=Rolling Stone UK|date=2023-10-24|access-date=2024-01-24|archive-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115071415/https://www.rollingstone.co.uk/music/news/green-day-announce-new-album-saviors-and-share-new-single-33725/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ән мәтіннің сапасыздығы үшін сынға алынған алдыңғы әнге қарағанда оң қабылданды. 2021 жылғы қарашадағы топ «Holy Toledo!» ол сондай-ақ Уокер шығарған және 2021 жылғы фильмнің саундтрегінде қолданылған ''Марк, Мэри мен басқа адамдар''.

''Saviors'' [[Лондон]]да, [[Англия]]да және [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]те, [[Калифорния]]да жазылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diymag.com/news/green-day-new-album-saviors-the-american-dream-is-killing-me|title=Green Day announce new album ‘Saviors’|lang=en|website=DIY|date=2023-10-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-01-24|archivedate=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231026161959/https://diymag.com/news/green-day-new-album-saviors-the-american-dream-is-killing-me}}&lt;/ref&gt; Алғашқы есептерде олардың алдағы альбомы ''1972'' деп аталады, бұл барлық үш қатысушының туған жылын білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/2240164/green-day-the-american-dream-is-killing-me/music/|title=Green Day Announce New Album 'Saviors', Share New Single &quot;The American Dream Is Killing Me&quot;: Listen|lang=en|website=Stereogum|date=2023-10-24|access-date=2024-01-24|archive-date=2024-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108045403/https://www.stereogum.com/2240164/green-day-the-american-dream-is-killing-me/music/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Топ әлеуметтік желілерде тизерлерді жариялады, бұл альбом шынымен осылай аталатынын көрсетті. Олардың біріншісі 2021 жылғы желтоқсандағы, қазір ''Saviors'' деп аталатын альбом шыққанға дейін екі жылдан астам уақытқа созылады.

2023 жылғы мамырдағы «One Eyed Bastard» демо-нұсқасы шықты. Альбом шыққанға дейін топ 2023 жылғы 16 шілдеге [[Квебек жазғы фестивалі]]нде тікелей эфирде «1981» атты ән орындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/watch-green-day-debut-new-song-1981-3471107|title=Watch Green Day debut new song '1981'|lang=en-GB|first=Anagricel|last=Duran|website=NME|date=2023-07-20|access-date=2023-10-30|archive-date=2023-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029125352/https://www.nme.com/news/music/watch-green-day-debut-new-song-1981-3471107|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Топ альбомды 2023 жылғы 24 қазанында жариялады және [[Зомби|зомби тақырыбы]]на арналған музыкалық бейнесі бар «The American Dream Is Killing Me» синглін шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Трек «дәстүрлі американдық арманның көптеген адамдар үшін қалай жұмыс істемейтінін» білдіреді, бірақ оның орнына оларды ренжітеді.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Топ алғаш рет «Look Ma, No Brains!» [[Невада]] штатындағы [[Лас-Вегас]]та олар 2023 жылғы 22 қазанында When We Were Young фестивалінде өнер көрсеткен кезде тікелей эфирде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/green-day-share-new-single-and-announce-album-saviors-preorder-3520437|title=Green Day announce album ‘Saviors’ and share new single|lang=en-GB|first=Liberty|last=Dunworth|website=NME|date=2023-10-24|access-date=2023-10-30|archive-date=2023-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029125347/https://www.nme.com/news/music/green-day-share-new-single-and-announce-album-saviors-preorder-3520437|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 4 қарашасында топ [[Франция]]ның [[Париж]] қаласында орналасқан [[Батаклан (театр)|Батаклан]] театрында тірі қойылым кезінде тағы да «1981» ойнады.

Сол күні трек тізімі Banquet Records, Британдық музыкалық дүкенде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.towerrecords.ie/product/GREENDAY_SAVIORS%5BINDIESPINK_BLACKVINYL%5D/950490|title=GREEN DAY - SAVIORS [INDIES PINK &amp; BLACK VINYL] - LP - Tower Records Dublin Ireland|website=www.towerrecords.ie|access-date=2023-12-12|archive-date=2023-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231024133859/https://www.towerrecords.ie/product/GREENDAY_SAVIORS%5BINDIESPINK_BLACKVINYL%5D/950490|url-status=live}}&lt;/ref&gt; жарияланды және кейінірек Warner Music&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.warnermusic.de/news/green-day-kuendigen-neues-album-saviors-an|title=Green Day: Green Day kündigen neues Album &quot;Saviors&quot; an|lang=de|website=Warner Music Germany|date=2023-10-24|access-date=|archive-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109011116/https://www.warnermusic.de/news/green-day-kuendigen-neues-album-saviors-an|url-status=live|accessdate=2023-12-12|archivedate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt; сайтымен расталды. Сондай-ақ, трек тізіміндегі әндердің ұзындығы [[Qobuz]]-қа тарады. Екінші сингл, «Look Ma, No Brains!», 2023 жылғы 2 қарашадағы Музыкалық бейнемен бірге шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/news/green-day-announce-2024-world-tour|title=&quot;Let's thrash!&quot; Green Day announce massive 2024 world tour celebrating 30 years of Dookie and 20 years of American Idiot, release new video Look Ma, No Brains!|lang=en|first=Alderslade|last=Merlin|website=louder|date=2023-11-02|access-date=2024-01-24|archive-date=2024-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117153238/https://www.loudersound.com/news/green-day-announce-2024-world-tour|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Армстронг [[Amazon Prime]]-ға берген сұхбатында бұл оның альбомдағы сүйікті трегі және ол жазған ең керемет панк әндерінің бірі екенін айтты. Бұл сондай-ақ жанкүйерлердің талғамына сай болды, олар соңғы уақытта шығарған ең жасыл күндік әндер деп ойлады. 4 желтоқсанда топ альбомның үшінші синглі «Dilemma» туралы жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kerrang.com/green-day-to-release-new-single-dilemma-this-thursday|title=Green Day to release new single Dilemma this Thursday {{!}} Kerrang!|website=www.kerrang.com|access-date=2023-12-25|archive-date=2023-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20231225061004/https://www.kerrang.com/amp/green-day-to-release-new-single-dilemma-this-thursday|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол 2023 жылғы 7 желтоқсандағы Музыкалық бейнемен бірге шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kerrang.com/green-day-to-release-new-single-dilemma-this-thursday|title=Green Day to release new single Dilemma this Thursday {{!}} Kerrang!|website=www.kerrang.com|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-12-25|archivedate=2023-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231225061004/https://www.kerrang.com/amp/green-day-to-release-new-single-dilemma-this-thursday}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 5 қаңтардағы музыкалық анимациялық клиппен бірге «One Eyed Bastard» синглінің шығарылымы өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/watch-green-day-kick-off-a-punk-party-in-new-video-for-bobby-sox-3573630|title=Watch Green Day kick off a punk party in new video for 'Bobby Sox'|lang=en-GB|first=Will|last=Richards|website=NME|date=2024-01-19|access-date=2024-01-19|archive-date=2024-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121072021/https://www.nme.com/news/music/watch-green-day-kick-off-a-punk-party-in-new-video-for-bobby-sox-3573630|url-status=live}}&lt;/ref&gt; «Bobby Sox» әнінің музыкалық бейнебаяны альбом шыққан күні шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/watch-green-day-kick-off-a-punk-party-in-new-video-for-bobby-sox-3573630|title=Watch Green Day kick off a punk party in new video for 'Bobby Sox'|lang=en-GB|first=Will|last=Richards|website=NME|date=2024-01-19|access-date=2024-01-19|archive-date=2024-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121072021/https://www.nme.com/news/music/watch-green-day-kick-off-a-punk-party-in-new-video-for-bobby-sox-3573630|url-status=live}}&lt;/ref&gt; «Corvette Summer» әніне арналған музыкалық бейне 2024 жылғы 23 шілдеге шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kerrang.com/green-day-announce-new-video-starring-mark-hamill-hannibal-buress-and-more|title=Green Day announce new video starring Mark Hamill, Hannibal Buress…|lang=en|website=Kerrang!|date=2024-07-19|access-date=2024-07-24|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726144022/https://www.kerrang.com/green-day-announce-new-video-starring-mark-hamill-hannibal-buress-and-more|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/green-day-tease-turbo-charged-corvette-summer-video-starring-mark-hamill-and-hannibal-buress-3776351|title=Green Day tease &quot;turbo-charged&quot; 'Corvette Summer' video starring Mark Hamill and Hannibal Buress|lang=en-GB|first=Elizabeth|last=Aubrey|website=NME|date=2024-07-19|access-date=2024-07-24|archive-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724013738/https://www.nme.com/news/music/green-day-tease-turbo-charged-corvette-summer-video-starring-mark-hamill-and-hannibal-buress-3776351|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punknews.org/article/83316/mark-hamill-and-hannibal-buress-in-green-days-corvette-summer-video|title=Mark Hamill and Hannibal Buress in Green Day's “Corvette Summer” video|lang=en|last=Punknews.org|website=www.punknews.org|date=2024-07-23|access-date=2024-07-24|archive-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724122124/https://www.punknews.org/article/83316/mark-hamill-and-hannibal-buress-in-green-days-corvette-summer-video|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Жаңа жыл қарсаңында Green Day «American Idiot» әнін ''Dick Clark's New Year's Rockin' Eve'' телевизиялық арнайы бағдарламасында орындады. Армстронг «I'm not a part of a redneck agenda ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] Мен мәмбет бағдарламасына қатыспаймын)» әнінің жолын «I'm not a part of the MAGA agenda ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] Мен MAGA бағдарламасына қатыспаймын)», Бұл Трамптың [[Дональд Трамп]]ты сынаған «[[Make America Great Again]]&lt;nowiki/&gt;» ұранына сілтеме болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Green Day changes lyric to hit out at Trump in New Year’s Eve performance|first=Coral Murphy|last=Marcos|url=https://www.theguardian.com/music/2024/jan/01/green-day-new-years-eve-trump-american-idiot|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2024-01-01|access-date=2024-01-24|lang=en-GB|archive-date=2024-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101222737/https://www.theguardian.com/music/2024/jan/01/green-day-new-years-eve-trump-american-idiot|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 16 қаңтардағы кешке топ [[Нью-Йорк]]тегі «47-50-көшелер – Рокфеллер орталығы» метро станциясында күтпеген жерден өнер көрсетті, ал түнгі жүргізуші [[Джимми Фэллон]] альбом мен турға назар аудару үшін оларға Гауһар таста қосылды, сонымен қатар бірнеше ән орындады, соның ішінде жақында шыққан «Look Ma, No Brains» синглі, «Basket Case» және «American Idiot» — бұл жолы Армстронг метродағы көпшілікке «I'm not a part of the MAGA agenda» әнінің түзетілген жолын айтуға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbc.com/nbc-insider/watch-green-day-perform-in-subway-with-jimmy-fallon|title=Green Day Performed on an NYC Subway Platform with Jimmy Fallon|lang=en-US|website=NBC Insider Official Site|date=2024-01-17|access-date=2024-01-24|archive-date=2024-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118150910/https://www.nbc.com/nbc-insider/watch-green-day-perform-in-subway-with-jimmy-fallon|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2024-01-17/green-day-jimmy-fallon-show-new-york-subway-london-pub-saviors-tour|title=Green Day surprises fans with impromptu show, this time in a New York subway with Jimmy Fallon|lang=en-US|last=Twitter|website=Los Angeles Times|date=2024-01-18|access-date=2024-01-24|last2=Instagram|last3=Email|last4=Facebook|archive-date=2024-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121012108/https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2024-01-17/green-day-jimmy-fallon-show-new-york-subway-london-pub-saviors-tour|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://themessenger.com/entertainment/green-day-new-york-subway-station-jimmy-fallon-watch|title=Green Day Performs in Packed New York Subway Station With Jimmy Fallon: Watch|lang=en|first=Taylor|last=Henderson|website=The Messenger|date=2024-01-17|access-date=2024-01-24|archive-date=2024-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118033813/https://themessenger.com/entertainment/green-day-new-york-subway-station-jimmy-fallon-watch|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы 13 қаңтардағы, альбом шыққанға дейін алты күн бұрын, топ бүкіл әлемдегі әртүрлі инди жазба дүкендерінде оның шығуына арналған кештер өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kerrang.com/heres-how-you-can-listen-to-green-days-new-album-saviors-almost-a-week-early|title=Here’s how you can listen to Green Day’s new album Saviors almost a…|lang=en|website=Kerrang!|date=2024-01-04|access-date=2024-07-24|archive-date=2024-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240823034609/https://www.kerrang.com/heres-how-you-can-listen-to-green-days-new-album-saviors-almost-a-week-early|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Green Day 2024 жылғы мамыр айынан бастап [[The Smashing Pumpkins]], [[Rancid]], The Linda Lindas, [[Nothing but Thieves]], [[The Hives]], the Interrupters, Donots және Maid of Ace компаниясымен бірге Солтүстік Америка мен Еуропа бойынша стадион турына аттанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/green-day-announce-tour-with-the-smashing-pumpkins/|title=Green Day Announce Tour With the Smashing Pumpkins|lang=en-US|first=Condé|last=Nast|website=Pitchfork|date=2023-10-20|access-date=2023-12-12|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123001255/https://pitchfork.com/news/green-day-announce-tour-with-the-smashing-pumpkins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Тур барысында Green Day өзінің классикалық ''[[Dookie]]'' және [[American Idiot|''American Idiot'']] альбомдарын толығымен орындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/green-day-dookie-american-idiot-summer-stadium-tour-1234947766/|title=Green Day to Play 'Dookie' and 'American Idiot' Every Night on Summer Stadium Tour|lang=en-US|first=Andy|last=Greene|website=Rolling Stone|date=2024-01-17|access-date=2024-01-21|archive-date=2024-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119164302/https://www.rollingstone.com/music/music-features/green-day-dookie-american-idiot-summer-stadium-tour-1234947766/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мұқабасы ==
{{Альбом рейтингтері
| дер1 = [[AllMusic]]
| рейт1 = {{Rating|3.5|5}}&lt;ref name=&quot;allmusic review&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/saviors-mw0004124667|title=Green Day - ''Saviors'' Album Reviews, Songs &amp; More|publisher=[[AllMusic]]|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|date=2024-01-19|access-date=2024-01-19|archive-date=2024-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119211043/https://www.allmusic.com/album/saviors-mw0004124667|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер2 = ''[[Clash (журнал)|Clash]]''
| рейт2 = 7/10&lt;ref name=&quot;Clash&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.clashmusic.com/reviews/green-day-saviors/|title=Green Day – ''Saviors''|magazine=[[Clash (журнал)|Clash]]|last=Winstanley|first=Luke|date=2024-01-19|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123042023/https://www.clashmusic.com/reviews/green-day-saviors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер3 = ''[[Kerrang!]]''
| рейт3 = 4/5&lt;ref name=&quot;Kerrang review&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.kerrang.com/album-review-green-day-saviors-billie-joe-armstrong-mike-dirnt-tre-cool-dookie-american-idiot-rob-cavallo|title=Album review: Green Day – ''Saviors''|magazine=[[Kerrang!]]|last=Ruskell|first=Nick|date=2024-01-15|access-date=2024-01-17|archive-date=2024-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117144753/https://www.kerrang.com/album-review-green-day-saviors-billie-joe-armstrong-mike-dirnt-tre-cool-dookie-american-idiot-rob-cavallo|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер4 = ''[[Metal Hammer|LouderSound]]''
| рейт4 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;loudersound&quot;/&gt;
| дер5 = ''[[NME]]''
| рейт5 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;NME&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nme.com/reviews/album/green-day-saviors-album-review-3567737|title=Green Day – ''Saviors'' review: their best work since ''American Idiot''|website=[[NME]]|last=Trendell|first=Andrew|date=2024-01-16|access-date=2024-01-17|archive-date=2024-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122125803/https://www.nme.com/reviews/album/green-day-saviors-album-review-3567737|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер6 = ''[[Pitchfork]]''
| рейт6 = 5.1/10&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/green-day-saviors/|title=Green Day: ''Saviors'' Album Review|website=[[Pitchfork]]|last=Gordon|first=Arielle|date=2024-01-23|access-date=2024-01-20|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123070624/https://pitchfork.com/reviews/albums/green-day-saviors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер7 = ''[[The Skinny (журнал)|The Skinny]]''
| рейт7 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Skinny&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.theskinny.co.uk/music/reviews/albums/green-day-saviors|title=Green Day – ''Saviors'' review|magazine=[[The Skinny (журнал)|The Skinny]]|last=Walker|first=Logan|date=2024-01-19|access-date=2024-01-20|archive-date=2024-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124142241/https://www.theskinny.co.uk/music/reviews/albums/green-day-saviors|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер8 = ''[[Uncut]]''
| рейт8 = 7/10&lt;ref name=&quot;Uncut&quot;&gt;{{cite magazine|title=Green Day – ''Saviors''|magazine=[[Uncut]]|page=28|date=February 2024}}&lt;/ref&gt;
| дер9 = ''Wall of Sound''
| рейт9 = 7.5/10&lt;ref name=&quot;WOSAU&quot;&gt;{{cite web|url=https://wallofsoundau.com/2024/01/17/green-day-saviors-album-review/|title=Green Day – ''Saviors'' (Album Review)|website=Wall of Sound|last=Trevan|first=Kelsey|date=2024-01-17|access-date=2024-01-17|archive-date=2024-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121154026/https://wallofsoundau.com/2024/01/17/green-day-saviors-album-review/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер10 = ''[[DIY (журнал)|DIY]]''
| рейт10 = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;DIYrev&quot;&gt;{{cite web | url=https://diymag.com/review/album/green-day-saviors | title=Green Day - Saviors | date=2024-01-19 | access-date=2024-01-27 | archive-date=2024-01-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240126115202/https://diymag.com/review/album/green-day-saviors | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| дер11 = ''Metacritic''
| рейт11 = 73/100&lt;ref name=&quot;MC&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.metacritic.com/music/saviors/green-day|title=''Saviors'' by Green Day Reviews and Tracks|website=[[Metacritic]]|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124185137/https://www.metacritic.com/music/saviors/green-day|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}

Альбом мұқабасы — [[Солтүстік Ирландиядағы қақтығыс]] болған кезде көшелердің бірінде фотосуреттің өңделген нұсқасы. Онда Пол Кеннеди есімді иығын көтеріп тұрған жас жігіт сол қолында тас ұстап, фонда қоқыс үйіндісі жанып тұрған қозғалатын машинаның алдында тұр. Соңғы нұсқада жас жігіттің беті Иван Фрейзер есімді баланың бетіне өзгертілді, ол күлімсіреген болып көрінді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Green Day: US band's new album artwork features photoshopped image of Troubles child in Belfast|author=Campbell|first=Niamh|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/green-day-us-bands-new-album-artwork-features-photoshopped-image-of-troubles-child-in-belfast/a1265499691.html|website=[[The Belfast Telegraph]]|date=2023-10-24|accessdate=2023-10-25|archive-date=2023-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231024172957/https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/green-day-us-bands-new-album-artwork-features-photoshopped-image-of-troubles-child-in-belfast/a1265499691.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belfastlive.co.uk/whats-on/music-nightlife-news/meet-belfast-man-featuring-green-27997743|title=Meet the Belfast man featuring on Green Day's new album cover|lang=en|first=Jane|last=Corscadden|website=Belfast Live|date=2023-10-30|access-date=2023-12-25|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212213336/https://www.belfastlive.co.uk/whats-on/music-nightlife-news/meet-belfast-man-featuring-green-27997743|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Saviors'' сыншылардың 21 шолуына негізделген [[Metacritic]] шолу агрегаторында 100-ден 73-ті бағалады, бұл «жалпы қолайлы» қабылдауды көрсетеді. Эндрю Тренделл [[New Musical Express|''NME'']] оны [[American Idiot|''American Idiot'']]-тен кейінгі ең жақсы Green Day альбомы деп атады, сонымен қатар «мойынсұнбау әрекетімен кездесті; топ: „Біз әлі осындамыз және біз әлі есекпіз“ дейді». ''[[Uncut]]'' топ «15 формам шығарды, негізінен ресми бангерлер туралы» деп жазды.

== Композициялар тізімі ==
Барлық мәтіндерді [[Билли Джо Армстронг]] жазған; барлық музыканы Билли Джо Армстронг, [[Майк Дёрнт]] және Тре Кул жазған.{{Tracklist|headline=|total_length=46ː02|title1=The American Dream Is Killing Me|length1=3:06|title2=Look Ma, No Brains!|length2=2:03|title3=Bobby Sox|length3=3:44|title4=One Eyed Bastard|length4=2:52|title5=Dilemma|length5=3:18|title6=1981|length6=2:09|title7=Goodnight Adeline|length7=2:56|title8=Coma City|length8=3:28|title9=Corvette Summer|length9=3:02|title10=Suzie Chapstick|length10=3:16|title11=Strange Days Are Here to Stay|length11=3:05|title12=Living in the '20s|length12=2:06|title13=Father to a Son|length13=3:54|title14=Saviors|length14=2:55|title15=Fancy Sauce|length15=4:01}}

== Жазбаға қатысушылар ==
* [[Билли Джо Армстронг]] — [[Вокалдық музыка|вокал]], [[Гитара|гитара]]
* [[Майк Дёрнт]] — [[Бас-гитара|бас-гитара]], [[Бэк-вокал|бэк-вокал]]
* [[Тре Кул]] — [[Соқпалы музыкалық аспаптар|соқпалылар]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}{{Green Day}}</text>
      <sha1>jptlczpq9hjiu4en2cmmsil52x3tq14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комрат Республикасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>756777</id>
    <revision>
      <id>3685267</id>
      <parentid>3499718</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11240" sha1="isdsx3u24iiqzf2mxxzkdoxvzhvc0fa" xml:space="preserve"> {{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Комрат Республикасы
 |өз атауы                 = {{lang-gag|Komrat Respublikası}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Republica de la Comrat}}
 |статусы                  = 
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Все флаги эсеров.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Байрақ
 |елтаңбасы                = 
 |елтаңба_сипаттамасы      = 
 |символ                   = 
 |карта                    = Comrat Republic Map.svg
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = 
 &lt;!-- |type_before         = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--&gt;
 |p1                       = Ресей Империясы
 |flag_p1                  = Flag of Russia.svg
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 6 қаңтар 1906
 |ыдырауы                  = 12 қаңтар 1906
 &lt;!-- |type_after               = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--&gt;
 |s1                       = Ресей Империясы
 |flag_s1                  = Flag of Russia.svg
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Комрат]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = 
 |валютасы                 = 
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Өзін-өзі басқару]]
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = 
 |басқарушы1               = [[Андрей Галацан]]
 |басқарушы_жылы1          = 
 |басқарушылар_титулы2     = &lt;!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--&gt;
 |басқарушы2               = 
 |басқарушы_жылы2          = 
 |басқарушылар_титулы3     = 
 |басқарушы3               = 
 |басқарушы_жылы3          = 
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = 
 |басқарушы_жылы4          = 
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = 
 |параметр_мазмұны1        = 
 |Кезең1                   = 
 |Уақыт1                   = 
 |Жыл1                     = 
 |Кезең2                   = 
 |Уақыт2                   = 
 |Жыл2                     = 
 |Кезең3                   = 
 |Уақыт3                   = 
 |Жыл3                     = 
 |Кезең4                   = 
 |Уақыт4                   = 
 |Жыл4                     = 
 |Кезең5                   =
 |Уақыт5                   = 
 |Жыл5                     = 
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = 
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = 
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Комрат Республикасы''' ({{lang-gag|Komrat Respublikası}}, {{lang-ro|Republica de la Comrat}}) — 1906 жылғы 6 қаңтарда [[Бірінші орыс революциясы]] кезінде [[Бендер уезі]]нің шаруалары орнатқан халықтық өзін-өзі басқару құрылымы. Сол жылдың 12 қаңтарына дейін өмір сүрді.

== Тарихы ==
[[Сурет:The Fires of Revolution - A Roumanian Frontier Guard Watching the Burning of Russian Villages across the Pruth.jpg|thumb|1906 жылы румын шекарашысы [[Прут]] өзенінің оң жағалауында тұрып, арғы беттегі орыс ауылдарының өртенуін бақылап тұр.]]
1905 жылы [[Бірінші орыс революциясы]]ның толқулары [[Бессарабияға]] жеткен еді. Шаруалар көтерілістер жасап, үкіметтік күштермен қақтығыстар орын алған.&lt;ref name=v/&gt;&lt;ref name=g/&gt;

[[Харьков технология институты]]ның студенті,&lt;ref name=i/&gt; эсер [[Андрей Галацан]] Бендер уезіндегі Комрат ауылында жасырын ұйым құрған болатын. Галацан серіктестерімен бірге самодержавиені құлатуға және помещиктердің жерлерін тартып алуға шақырған. Нәтижесінде ол тұтқындалған, бұл жағдай жергілікті халықтың наразылығын туғызған.&lt;ref name=v&gt;{{Cite web |url=http://vfokuse.md/news/index.php?newsid=1011 |title=В фокусе. 107 лет назад в Буджаке была провозглашена Комратская республика. |accessdate=2015-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170820160930/http://vfokuse.md/news/index.php?newsid=1011 |archivedate=2017-08-20 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=g&gt;{{Cite web |url=http://gagauzinfo.md/g1/2543-106-let-nazad-byla-provozglashena.html |title=Гагауз-инфо. 106 лет назад была провозглашена Комратская республика |access-date=2015-12-28 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412154209/http://gagauzinfo.md/g1/2543-106-let-nazad-byla-provozglashena.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=i&gt;{{Cite web |url=http://istoriagagauz.com/vliyanie-russkoy-revolyutsii-1905-1907-na-bessarabiyu/ |title=История Гагауз. Влияние русской революции 1905—1907 на Бессарабию. |accessdate=2015-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170219152641/http://istoriagagauz.com/vliyanie-russkoy-revolyutsii-1905-1907-na-bessarabiyu/ |archivedate=2017-02-19 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=p&gt;[http://www.prometej.info/history/1928-vosstanie.html Прометей. Камрады из Комрата.]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

1906 жылы 6 қаңтарда Комратта митинг өтіп, ол тәртіпсіздіктерге ұласты. Галацанның жақтаушылары приставты, урядникті және жергілікті биліктің бірнеше өкілін тұтқындады. Көтерілісшілер Комрат республикасының құрылуын жариялап, Галацан басқаратын волостық комитетті сайлады. Комитеттің алғашқы шешімдері салықтарды жою, қарыз міндеттемелерін жою және помещиктердің жерлерін шаруаларға беру болды.&lt;ref name=i/&gt;&lt;ref name=p/&gt;

1906 жылы 10 қаңтарда «Русское слово» газетасының корреспонденты былай деп хабарлаған: «Он мыңдық Комрат ауылы – көтерілісшілердің қолында. Автономия жарияланды. Билік құлатылды және тұтқындалды. Драгундар дәрменсіз. Кеше ол жерге барған вице-губернатор екінші эскадронды жіберуді сұрауда».&lt;ref name=i/&gt;

Алты күннен кейін көтеріліс басылды. Нәтижесінде Галацан мен басқа да ұйымдастырушылар Сібірге каторгаға жер аударылды,&lt;ref name=i/&gt; тағы 40 адам түрмеге қамалды.

== Мұрасы ==
Андрей Галацанның есімімен Комрат мемлекеттік университеті орналасқан көше аталған.&lt;ref name=uni&gt;{{Cite web |url=http://www.kdu.md/ro/contacts.html |title=Страница контактов КГУ |accessdate=2015-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170623014657/http://kdu.md/ro/contacts.html |archivedate=2017-06-23 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;

== Әдебиеттер ==
* Первухин В. Ф. Комрат республикасы. — Одесса, 2006 жыл.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1906 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар]]
[[Санат:1906 жылы жойылған мемлекеттер мен аумақтар]]
[[Санат:Гагаузия тарихы]]
[[Санат:Гагаузия]]
[[Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер]]</text>
      <sha1>isdsx3u24iiqzf2mxxzkdoxvzhvc0fa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685268</id>
      <parentid>3685267</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұрасы */</comment>
      <origin>3685268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11244" sha1="hikm5qw5jyicjaauh33qkfv6z494jm9" xml:space="preserve"> {{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Комрат Республикасы
 |өз атауы                 = {{lang-gag|Komrat Respublikası}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Republica de la Comrat}}
 |статусы                  = 
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Все флаги эсеров.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Байрақ
 |елтаңбасы                = 
 |елтаңба_сипаттамасы      = 
 |символ                   = 
 |карта                    = Comrat Republic Map.svg
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = 
 &lt;!-- |type_before         = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--&gt;
 |p1                       = Ресей Империясы
 |flag_p1                  = Flag of Russia.svg
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 6 қаңтар 1906
 |ыдырауы                  = 12 қаңтар 1906
 &lt;!-- |type_after               = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--&gt;
 |s1                       = Ресей Империясы
 |flag_s1                  = Flag of Russia.svg
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Комрат]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = 
 |валютасы                 = 
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Өзін-өзі басқару]]
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = 
 |басқарушы1               = [[Андрей Галацан]]
 |басқарушы_жылы1          = 
 |басқарушылар_титулы2     = &lt;!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--&gt;
 |басқарушы2               = 
 |басқарушы_жылы2          = 
 |басқарушылар_титулы3     = 
 |басқарушы3               = 
 |басқарушы_жылы3          = 
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = 
 |басқарушы_жылы4          = 
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = 
 |параметр_мазмұны1        = 
 |Кезең1                   = 
 |Уақыт1                   = 
 |Жыл1                     = 
 |Кезең2                   = 
 |Уақыт2                   = 
 |Жыл2                     = 
 |Кезең3                   = 
 |Уақыт3                   = 
 |Жыл3                     = 
 |Кезең4                   = 
 |Уақыт4                   = 
 |Жыл4                     = 
 |Кезең5                   =
 |Уақыт5                   = 
 |Жыл5                     = 
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = 
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = 
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Комрат Республикасы''' ({{lang-gag|Komrat Respublikası}}, {{lang-ro|Republica de la Comrat}}) — 1906 жылғы 6 қаңтарда [[Бірінші орыс революциясы]] кезінде [[Бендер уезі]]нің шаруалары орнатқан халықтық өзін-өзі басқару құрылымы. Сол жылдың 12 қаңтарына дейін өмір сүрді.

== Тарихы ==
[[Сурет:The Fires of Revolution - A Roumanian Frontier Guard Watching the Burning of Russian Villages across the Pruth.jpg|thumb|1906 жылы румын шекарашысы [[Прут]] өзенінің оң жағалауында тұрып, арғы беттегі орыс ауылдарының өртенуін бақылап тұр.]]
1905 жылы [[Бірінші орыс революциясы]]ның толқулары [[Бессарабияға]] жеткен еді. Шаруалар көтерілістер жасап, үкіметтік күштермен қақтығыстар орын алған.&lt;ref name=v/&gt;&lt;ref name=g/&gt;

[[Харьков технология институты]]ның студенті,&lt;ref name=i/&gt; эсер [[Андрей Галацан]] Бендер уезіндегі Комрат ауылында жасырын ұйым құрған болатын. Галацан серіктестерімен бірге самодержавиені құлатуға және помещиктердің жерлерін тартып алуға шақырған. Нәтижесінде ол тұтқындалған, бұл жағдай жергілікті халықтың наразылығын туғызған.&lt;ref name=v&gt;{{Cite web |url=http://vfokuse.md/news/index.php?newsid=1011 |title=В фокусе. 107 лет назад в Буджаке была провозглашена Комратская республика. |accessdate=2015-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170820160930/http://vfokuse.md/news/index.php?newsid=1011 |archivedate=2017-08-20 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=g&gt;{{Cite web |url=http://gagauzinfo.md/g1/2543-106-let-nazad-byla-provozglashena.html |title=Гагауз-инфо. 106 лет назад была провозглашена Комратская республика |access-date=2015-12-28 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412154209/http://gagauzinfo.md/g1/2543-106-let-nazad-byla-provozglashena.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=i&gt;{{Cite web |url=http://istoriagagauz.com/vliyanie-russkoy-revolyutsii-1905-1907-na-bessarabiyu/ |title=История Гагауз. Влияние русской революции 1905—1907 на Бессарабию. |accessdate=2015-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170219152641/http://istoriagagauz.com/vliyanie-russkoy-revolyutsii-1905-1907-na-bessarabiyu/ |archivedate=2017-02-19 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=p&gt;[http://www.prometej.info/history/1928-vosstanie.html Прометей. Камрады из Комрата.]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

1906 жылы 6 қаңтарда Комратта митинг өтіп, ол тәртіпсіздіктерге ұласты. Галацанның жақтаушылары приставты, урядникті және жергілікті биліктің бірнеше өкілін тұтқындады. Көтерілісшілер Комрат республикасының құрылуын жариялап, Галацан басқаратын волостық комитетті сайлады. Комитеттің алғашқы шешімдері салықтарды жою, қарыз міндеттемелерін жою және помещиктердің жерлерін шаруаларға беру болды.&lt;ref name=i/&gt;&lt;ref name=p/&gt;

1906 жылы 10 қаңтарда «Русское слово» газетасының корреспонденты былай деп хабарлаған: «Он мыңдық Комрат ауылы – көтерілісшілердің қолында. Автономия жарияланды. Билік құлатылды және тұтқындалды. Драгундар дәрменсіз. Кеше ол жерге барған вице-губернатор екінші эскадронды жіберуді сұрауда».&lt;ref name=i/&gt;

Алты күннен кейін көтеріліс басылды. Нәтижесінде Галацан мен басқа да ұйымдастырушылар Сібірге каторгаға жер аударылды,&lt;ref name=i/&gt; тағы 40 адам түрмеге қамалды.

== Мұрасы ==
Андрей Галацанның есімімен [[Комрат мемлекеттік университеті]] орналасқан көше аталған.&lt;ref name=uni&gt;{{Cite web |url=http://www.kdu.md/ro/contacts.html |title=Страница контактов КГУ |accessdate=2015-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170623014657/http://kdu.md/ro/contacts.html |archivedate=2017-06-23 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;

== Әдебиеттер ==
* Первухин В. Ф. Комрат республикасы. — Одесса, 2006 жыл.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1906 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар]]
[[Санат:1906 жылы жойылған мемлекеттер мен аумақтар]]
[[Санат:Гагаузия тарихы]]
[[Санат:Гагаузия]]
[[Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер]]</text>
      <sha1>hikm5qw5jyicjaauh33qkfv6z494jm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685269</id>
      <parentid>3685268</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11238" sha1="dpgq6vw535qkzv6br9ctr4xp9r7bnch" xml:space="preserve"> {{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Комрат Республикасы
 |өз атауы                 = {{lang-gag|Komrat Respublikası}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Republica de la Comrat}}
 |статусы                  = 
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Все флаги эсеров.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = Байрақ
 |елтаңбасы                = 
 |елтаңба_сипаттамасы      = 
 |символ                   = 
 |карта                    = Comrat Republic Map.svg
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = 
 &lt;!-- |type_before         = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--&gt;
 |p1                       = Ресей Империясы
 |flag_p1                  = Flag of Russia.svg
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 6 қаңтар 1906
 |ыдырауы                  = 12 қаңтар 1906
 &lt;!-- |type_after               = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--&gt;
 |s1                       = Ресей Империясы
 |flag_s1                  = Flag of Russia.svg
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Комрат]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = 
 |валютасы                 = 
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Өзін-өзі басқару]]
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = 
 |басқарушы1               = [[Андрей Галацан]]
 |басқарушы_жылы1          = 
 |басқарушылар_титулы2     = &lt;!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--&gt;
 |басқарушы2               = 
 |басқарушы_жылы2          = 
 |басқарушылар_титулы3     = 
 |басқарушы3               = 
 |басқарушы_жылы3          = 
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = 
 |басқарушы_жылы4          = 
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = 
 |параметр_мазмұны1        = 
 |Кезең1                   = 
 |Уақыт1                   = 
 |Жыл1                     = 
 |Кезең2                   = 
 |Уақыт2                   = 
 |Жыл2                     = 
 |Кезең3                   = 
 |Уақыт3                   = 
 |Жыл3                     = 
 |Кезең4                   = 
 |Уақыт4                   = 
 |Жыл4                     = 
 |Кезең5                   =
 |Уақыт5                   = 
 |Жыл5                     = 
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = 
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = 
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Комрат Республикасы''' ({{lang-gag|Komrat Respublikası}}, {{lang-ro|Republica de la Comrat}}) — 1906 жылғы 6 қаңтарда [[Бірінші орыс революциясы]] кезінде [[Бендер уезі]]нің шаруалары орнатқан халықтық өзін-өзі басқару құрылымы. Сол жылдың 12 қаңтарына дейін өмір сүрді.

== Тарихы ==
[[Сурет:The Fires of Revolution - A Roumanian Frontier Guard Watching the Burning of Russian Villages across the Pruth.jpg|thumb|1906 жылы румын шекарашысы [[Прут]] өзенінің оң жағалауында тұрып, арғы беттегі орыс ауылдарының өртенуін бақылап тұр.]]
1905 жылы [[Бірінші орыс революциясы]]ның толқулары [[Бессарабияға]] жеткен еді. Шаруалар көтерілістер жасап, үкіметтік күштермен қақтығыстар орын алған.&lt;ref name=v/&gt;&lt;ref name=g/&gt;

[[Харьков технология институты]]ның студенті,&lt;ref name=i/&gt; эсер [[Андрей Галацан]] Бендер уезіндегі Комрат ауылында жасырын ұйым құрған болатын. Галацан серіктестерімен бірге самодержавиені құлатуға және помещиктердің жерлерін тартып алуға шақырған. Нәтижесінде ол тұтқындалған, бұл жағдай жергілікті халықтың наразылығын туғызған.&lt;ref name=v&gt;{{Cite web |url=http://vfokuse.md/news/index.php?newsid=1011 |title=В фокусе. 107 лет назад в Буджаке была провозглашена Комратская республика. |accessdate=2015-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170820160930/http://vfokuse.md/news/index.php?newsid=1011 |archivedate=2017-08-20 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=g&gt;{{Cite web |url=http://gagauzinfo.md/g1/2543-106-let-nazad-byla-provozglashena.html |title=Гагауз-инфо. 106 лет назад была провозглашена Комратская республика |access-date=2015-12-28 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412154209/http://gagauzinfo.md/g1/2543-106-let-nazad-byla-provozglashena.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=i&gt;{{Cite web |url=http://istoriagagauz.com/vliyanie-russkoy-revolyutsii-1905-1907-na-bessarabiyu/ |title=История Гагауз. Влияние русской революции 1905—1907 на Бессарабию. |accessdate=2015-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170219152641/http://istoriagagauz.com/vliyanie-russkoy-revolyutsii-1905-1907-na-bessarabiyu/ |archivedate=2017-02-19 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=p&gt;[http://www.prometej.info/history/1928-vosstanie.html Прометей. Камрады из Комрата.]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

1906 жылы 6 қаңтарда Комратта митинг өтіп, ол тәртіпсіздіктерге ұласты. Галацанның жақтаушылары приставты, урядникті және жергілікті биліктің бірнеше өкілін тұтқындады. Көтерілісшілер Комрат республикасының құрылуын жариялап, Галацан басқаратын волостық комитетті сайлады. Комитеттің алғашқы шешімдері салықтарды жою, қарыз міндеттемелерін жою және помещиктердің жерлерін шаруаларға беру болды.&lt;ref name=i/&gt;&lt;ref name=p/&gt;

1906 жылы 10 қаңтарда «Русское слово» газетасының корреспонденты былай деп хабарлаған: «Он мыңдық Комрат ауылы – көтерілісшілердің қолында. Автономия жарияланды. Билік құлатылды және тұтқындалды. Драгундар дәрменсіз. Кеше ол жерге барған вице-губернатор екінші эскадронды жіберуді сұрауда».&lt;ref name=i/&gt;

Алты күннен кейін көтеріліс басылды. Нәтижесінде Галацан мен басқа да ұйымдастырушылар Сібірге каторгаға жер аударылды,&lt;ref name=i/&gt; тағы 40 адам түрмеге қамалды.

== Мұрасы ==
Андрей Галацанның есімімен [[Комрат мемлекеттік университеті]] орналасқан көше аталған.&lt;ref name=uni&gt;{{Cite web |url=http://www.kdu.md/ro/contacts.html |title=Страница контактов КГУ |accessdate=2015-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170623014657/http://kdu.md/ro/contacts.html |archivedate=2017-06-23 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* Первухин В. Ф. Комрат республикасы. — Одесса, 2006 жыл.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1906 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар]]
[[Санат:1906 жылы жойылған мемлекеттер мен аумақтар]]
[[Санат:Гагаузия тарихы]]
[[Санат:Гагаузия]]
[[Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер]]</text>
      <sha1>dpgq6vw535qkzv6br9ctr4xp9r7bnch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ішкі аурулар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760338</id>
    <revision>
      <id>3685173</id>
      <parentid>3681551</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7945" sha1="ev17f6k8e0abxfhnyp0dgu1gho7gkn9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ішкі аурулар''' ('''терапия''', '''ішкі медицина''') — [[Ішек-қарын|ішкі ағзалар]] [[ауру]]ларының [[этиология]]сы, [[патогенез]]і және клиникалық көріністері, оларды [[диагностика]]лау, хирургиялық емес емдеу, алдын алу және оңалту мәселелерімен айналысатын [[медицина]] саласы.&lt;ref name=&quot;me3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/|title=Медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=24 листопада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124003636/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|title=Медицинские науки|accessdate=10 грудня 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115201611/http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|archivedate=15 листопада 2017|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html|title=Краткая медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=28 грудня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228223417/http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html}}&lt;/ref&gt;

Ішкі ауруларды хирургиялық емес емдеумен айналысатын дәрігерлер [[терапевт]] (''интернист'') деп аталады.

== Терапевтік тактика ==
Тиімді емдеу үшін пациентті жүйелі тексеруге, аурудың тарихын, шағымдарын және объективті аурудың [[Симптом|белгі]]лерін талдауға негізделген дұрыс диагноз қажет ([[Науқасты субъективті тексеру әдісі|физикалық тексеру]] кезінде анықталады — [[Медициналық тексеру|тексеру]], [[пальпация]], [[Перкуссия (медицина)|перкуссия]], [[аускультация]], сондай-ақ әдеттегі зертханалық-аспаптық әдістер). Терапевт аурудың анықталған белгілерін (белгілерін) синдромдарға біріктіреді (бірыңғай патогенезі бар белгілер жиынтығы), олардың негізінде болжамды ауру туралы қорытынды жасайды. Бар ауру туралы біржақты қорытынды жасау мүмкін болмаған жағдайда, қосымша зертханалық және аспаптық зерттеулер жүргізе отырып, бірнеше ұқсас аурулардың [[дифференциалды диагностикасы]] жүргізіледі. Диагностикалау қиын кейбір клиникалық жағдайларда {{Lang-lat|diagnosis ex juvantibus}} (жүргізілген емдеу нәтижелерін бағалауға негізделген диагноз) деп аталатын сынақ емдеу тағайындалады. Диагноз қойылғаннан кейін терапевт емдеуді тағайындайды. Дәрілік емес емдеу әдістері (еңбек және тұрмыс режимін, тамақтануды сақтау), дәрілік және физиотерапиялық емдеу, санаторий-курорттық емдеу қолданылады.

== Терапия бөлімдері мен оның интегративті қызметі ==
Қазіргі медицина ғылымында мамандану деңгейін жоғарылату және клиникалық медицинаны жоғары мамандандырылған (көбінесе орган принципі бойынша) бөлімдерге бөлу үрдісі бар.
Ішкі аурулардың бөлімдері:
* [[гастроэнтерология]] — [[ас қорыту жүйесі]]нің аурулары 
* [[пульмонология]] — [[өкпе]] аурулары 
* [[Гематология|гепатология]] — [[Бауыр (орган)|бауыр]] аурулары 
* [[нефрология]] — [[бүйрек]] аурулары 
* [[кардиология]] — [[қанайналым жүйесі]]нің аурулары 
* [[гематология]] — қан мен [[қантүзу мүшелері]]нің аурулары
* [[ревматология]] — дәнекер тінінің аурулары жұқпалы аурулар-қоздырғыштар тудыратын аурулар 
* [[эндокринология]] — [[эндокриндік жүйе]]нің аурулары 
* [[гериатрия]] — егде жастағы науқастарға арналған 
* [[спорттық медицина]] — спортпен шұғылдану кезінде пайда болатын патологиялық өзгер

Ішкі аурулар бойынша ғылыми білімді саралаумен қатар, ғылыми зерттеулерді дәрігердің жалпы терапевтік дайындығымен біріктірудегі медицинаның осы саласының рөлі артып келеді. Ғылыми білімді саралау және интеграциялау процестерінің параллельділігі бірқатар жаратылыстану және техникалық ғылымдармен ([[биология]], [[физиология]], [[физика]], [[химия]] және т. б.) тығыз байланыстардың қалыптасуына ықпал етеді. д.), бұл клиникалық тәжірибеге пациенттерді тексерудің ең жаңа жоғары технологиялық әдістерін енгізуге мүмкіндік береді ([[эндоскопия]], мониторингтік бақылау, [[Компьютерлік томография|компьютерлік]], [[Бірфотонды эмиссиялық компьютерлік томография|позитронды-эмиссиялық]] және [[Магниттік-резонанстық томография|магнитті-резонанстық томография]] және т.б.).&lt;ref name=&quot;me2&quot;&gt;dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/ Медициналық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Терапия эмблемалары ==
Терапияның эмблемалары ғасырлар бойы өзгеріп отырған. Орта ғасырларда оның нышандарының бірі ретінде алқап лалагүлі қолданылған. Ол кезде бұл өсімдік жүрек ауруларын емдеуде қолданылған. Сонымен қатар, терапияның эмблемаларына зәр шығару жүйесін бейнелейтін белгілер, тамыр соғысын тексеріп тұрған қол, қораз, флоренциялық нәресте және пеликан бейнесі де жатты. Кейіннен пеликан донорлықтың символына айналды.
== Тағы қараңыз ==
* [[Емдеу]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ішкі аурулар]]</text>
      <sha1>ev17f6k8e0abxfhnyp0dgu1gho7gkn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:アルミッツ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>765064</id>
    <revision>
      <id>3685285</id>
      <parentid>3505034</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Syunsyunminmin</username>
        <id>119729</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Syunsyunminmin [[Қатысушы талқылауы:Satiorca]] бетін [[Қатысушы талқылауы:アルミッツ]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Satiorca|Satiorca]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/アルミッツ|アルミッツ]]&quot;</comment>
      <origin>3505034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211" sha1="t9j8y7la53xtpv50xc9kduepjax9mir" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Satiorca}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 17:08, 2025 ж. қыркүйектің 19 (+05)</text>
      <sha1>t9j8y7la53xtpv50xc9kduepjax9mir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blurryface</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774123</id>
    <revision>
      <id>3685169</id>
      <parentid>3550341</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32242" sha1="hw7xqv1gx4nn1710du6steht1v3j8t6" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
| Атауы                  = Blurryface
| Шынайы атауы           = 
| Түрі                   = [[студиялық альбом]]
| Орындаушы              = [[Twenty One Pilots]]
| Мұқабасы               = Blurryface.jpeg
| Шыққан жылы            = 17 мамыр 2015
| Жазылды                = 2013—2015
| Жазылған жері          = {{flatlist|
* Serenity West Recording {{small|([[Голливуд]], [[Лос-Анджелес]])}}
* Epic Recording {{small|(Голливуд, Лос-Анджелес)}}
* Can Am Recording {{small|([[Тарзана, Лос-Анджелес|Тарзана]], [[Калифорния]])}}
* Sonic Lounge {{small|([[Грув-Сити (Франклин, Огайо)|Грув-Сити]], [[Огайо]])}}
* Livingston {{small|([[Лондон]])}}
* Werewolf Heart Recording {{small|(Лос-Анджелес, Калифорния)}}
}}
| Жанрлары               = {{flatlist|
* [[альтернативті хип-хоп]]
* [[электропоп]]
* [[хип-хоп]]
* [[инди-поп]]
* [[поп-музыка|поп]]
* [[регги]]
* [[рок-музыка|рок]]
* [[инди-рок]]
}}
| Ұзақтығы               = 52:23
| Лейблі                 = [[Fueled by Ramen]]
| Продюсерлері           = Рики Рид, [[Майк Элизондо]], [[Тайлер Джозеф]], Майк Кросси, Тим Андерсон
| Ел                     = {{USA}}
| Тілі                   = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
| Алдыңғы                = [[Vessel (альбом)|Vessel]]
| Алд_жыл                = 2013
| Жыл                    = 2015
| Келесі                 = [[Trench]]
| Кел_жыл                = 2018
 | Тағы                  = {{Синглдер
  | Атауы      = Blurryface
  | Түрі       = студиялық альбом
   | Сингл 1        = [[Fairly Local]]
   | Сингл 1 күні   = 17 наурыз 2015
   | Сингл 2        = [[Tear in My Heart]]
   | Сингл 2 күні   = 6 сәуір 2015
   | Сингл 3        = [[Stressed Out]]
   | Сингл 3 күні   = 28 сәуір 2015&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/Twenty-One-Pilots-Stressed-Out/release/9577748|title=Twenty One Pilots - Stressed Out|website=Discogs|accessdate=2020-09-30|archivedate=2019-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191108122433/https://www.discogs.com/ru/Twenty-One-Pilots-Stressed-Out/release/9577748|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
   | Сингл 4        = [[Lane Boy]]
   | Сингл 4 күні   = 4 мамыр 2015
   | Сингл 5        = [[Ride (Twenty One Pilots әні)|Ride]]
   | Сингл 5 күні   = 12 мамыр 2015&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://play.google.com/store/music/album/Twenty_One_Pilots_Ride?id=Bj2u4ksol74nhfw2q5o5sqohbg4|title=Twenty One Pilots – Ride|publisher=[[Google Play Store]]|date=2015-05-12|accessdate=2015-05-21|archivedate=2017-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309125129/https://play.google.com/store/music/album/Twenty_One_Pilots_Ride?id=Bj2u4ksol74nhfw2q5o5sqohbg4|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
   | Сингл 6        = [[Heavydirtysoul]]
   | Сингл 6 күні   = 9 желтоқсан 2016
  }}
}}
'''''Blurryface''''' — америкалық [[Twenty One Pilots]] дуэтінің төртінші [[студиялық альбом]]ы және олардың [[Fueled by Ramen]] лейблінде жарық көрген екінші ресми жұмысы. 2015 жылдың 17 мамырында шыққан бұл туындының алғашқы синглы ретінде «Fairly Local» таңдалды, ал кейінірек «[[Stressed Out]]&lt;nowiki/&gt;» пен «[[Ride (Twenty One Pilots әні)|Ride]]&lt;nowiki/&gt;» хиттері [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының үздік бестігіне енді. 2017 жылдың сәуір айындағы жағдай бойынша АҚШ-та 1,5 миллионнан астам данамен сатылған альбом сол жылы «Stressed Out» әні үшін «Үздік поп-дуэт/топтық өнер» номинациясы бойынша «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығын иеленді.&lt;ref name=&quot;bbsales&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7767977/twenty-one-pilots-blurryface-billboard-200-100-weeks|title=Billboard 200 Chart Moves: Twenty One Pilots' 'Blurryface' Hits 100th Consecutive Week on List|date=2017-04-21|work=Billboard|access-date=|archive-date=2017-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170727145724/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7767977/twenty-one-pilots-blurryface-billboard-200-100-weeks|accessdate=2018-12-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.grammy.com/artist/twenty-one-pilots|title=2016 — 59th Annual GRAMMY Awards — Twenty One Pilots|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-04-11|archivedate=2017-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216220834/https://www.grammy.com/artist/twenty-one-pilots|lang=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Канада, Польша, Жаңа Зеландия және Ұлыбританияда платиналық сертификаттарға ие болған ''Blurryface'' 2018 жылы музыка тарихындағы ерекше рекордты жаңартты: ол барлық 14 трегінің әрқайсысы [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]]нан (RIAA) кем дегенде «алтын» сертификатын алған алғашқы альбом болып танылды.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Payne|first1=Chris|title=Twenty One Pilots' 'Blurryface' Becomes First Album With Every Song RIAA-Certified Gold|url=https://www.billboard.com/articles/columns/rock/8223671/twenty-one-pilots-blurryface-every-song-riaa-gold|access-date=|work=[[Billboard]]|date=2018-03-01|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120212125/https://www.billboard.com/articles/columns/rock/8223671/twenty-one-pilots-blurryface-every-song-riaa-gold/|accessdate=2018-03-01|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Twenty One Pilots’ “Blurryface” Earns Unrivaled Gold &amp; Platinum Achievement: First Album In Digital Era With Every Song RIAA Certified|url=https://www.riaa.com/twenty-one-pilots-blurryface-earns-unrivaled-gold-platinum-achievement-first-album-digital-era-every-song-riaa-certified/|access-date=|work=[[Recording Industry Association of America]]|date=2018-03-01|archive-date=2020-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201228140854/https://www.riaa.com/twenty-one-pilots-blurryface-earns-unrivaled-gold-platinum-achievement-first-album-digital-era-every-song-riaa-certified/|accessdate=2018-03-01|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары және жазба ==
''[[Vessel (альбом)|Vessel]]'' үшінші альбомы шыққаннан кейін, топ оны қолдау мақсатында әлемдік гастрольдік сапарға аттанды. Тур барысында музыканттар туындаған идеяларын бірден жүзеге асыру үшін портативті дыбыс жазу студиясын пайдаланды. 

Альбомдағы «Heavydirtysoul», «Ride», «Fairly Local», «Tear in My Heart», «Lane Boy» және «Doubt» туындылары [[Голливуд]]тағы ([[Калифорния]]) Serenity West Recording студиясында продюсер Рики Ридтің жетекшілігімен жазылды. Сондай-ақ «Stressed Out», «Polarize», «Hometown» және «Not Today» әндері Тарзанадағы Can Am Recording студиясында продюсер [[Майк Элизондо]]мен бірге таспаланды. «Ride» әні Ридпен бірге [[Огайо]] штатының Гроув-Сити қаласындағы Sonic Lounge студиясында жазылды. «The Judge» әні продюсер Майк Кроссимен бірге [[Лондон]]дағы Livingston Studios студиясында жазылды. «We Don't Believe What’s on TV» және «Goner» әні Ридпен бірге Калифорния штатының Голливуд қаласындағы Paramount Recording Studios студиясында жазылды. «Message Man» әні Тим Андерсонмен бірге Калифорния штатының Лос-Анджелес қаласындағы Werewolf Heart студиясында жазылды. Альбомды Нил Аврон, Скотт Скринскийдің көмегімен Голливудтағы, Калифорниядағы the Casita-да араластырды. Альбомды [[Нью-Йорк]]тегі Sterling Sound студиясында Крис Герингер [[мастеринг]]бен орындады.

== Атауы ==
[[Сурет:BlurryfaceLogo.svg|нобай|солға|Көлденең сызық оны қабаттастыратын «Blurryface» қаріп логотипі]]
''Blurryface'' ({{Tr-en|Бұлыңғырбет}}) альбомы топ ойлап тапқан сол аттас кейіпкердің құрметіне аталған. Топтың фронтмені [[Тайлер Джозеф]]тің айтуынша, ''Blurryface'' оның барлық қорқыныштары мен комплекстерін бейнелейді; бұл — оның ішінде өмір сүретін, шығармашылығына және іс-әрекеттеріне деген сенімсіздікті тудыратын дерексіз тұлға. Джозефтің мойны мен қолдары концерттік қойылымдарда және осы альбомның бейнебаяндарында үнемі қара бояумен боялған. Музыкант мұны өзінің ''Blurryface''-пен байланысын көрсететін басты визуалды элемент екенімен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/2145391/twenty-one-pilots-blurry-face-stressed-out-video/|title=Um, Why Is The Dude From Twenty One Pilots Covered In Black Goo?|work=MTV News|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-03-17|archivedate=2016-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161014145740/http://www.mtv.com/news/2145391/twenty-one-pilots-blurry-face-stressed-out-video/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Сыны ==
''Blurryface'' музыка сыншыларының оң бағасына ие болып, [[Metacritic]] агрегаторында 100-ден 80 ұпай жинады.&lt;ref name=&quot;metacritic&quot; /&gt; Billboard басылымынан Гарретт Кэмпс туындыны «жағымды мағынадағы аласапыран» деп атағанымен, оның ''Vessel'' альбомынан сәл төмен екенін алға тартып, аралас пікір білдірді. Соған қарамастан, альбом ''[[Alternative Press]]'' журналының «2015 жылдың 10 маңызды жазбасы» тізімінде көш бастап, [[Sputnikmusic]] пен ''Alternative Press'' басылымдарының жоғары бағасын алды. Сыншы Джейсон Петтигрю альбомды «ғажайып» деп сипаттап, әндердегі жанрлардың үйлесімін, әсіресе «Ride», «Polarize» және «Lane Boy» сияқты тректерді ерекше атап өтті. Ол топтың [[хип-хоп]] элементтерін, [[регги]] сарындарын, [[поп-музыка]] мен электронды дыбысты біртұтас жазбаға шебер біріктіргенін бағалады. Бұған қоса, альбом ''[[Rock Sound]]'' нұсқасы бойынша жылдың үздік 50 шығарылымының ішінде 2-орынға табан тіреді. 2016 жылы ''Alternative Press Music Awards'' салтанатында «Жыл альбомы» номинациясына ұсынылып,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.altpress.com/aptv/video/and_the_nominees_for_the_2016_apmas_are|title=Here are the nominees for the 2016 AP Music Awards!|website=Alternative Press|author=Whitt, Cassie|date=2016-03-18|archive-date=|archive-url=|url-status=dead|archivedate=2016-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404134251/http://www.altpress.com/aptv/video/and_the_nominees_for_the_2016_apmas_are|lang=en}}&lt;/ref&gt; [[Billboard Music Awards|''Billboard'' Music Awards]] марапатында «Үздік рок-альбом» жүлдесін жеңіп алды.{{Альбом рейтингтері
| дер1   = [[Metacritic]]
| рейт1  = 80/100&lt;ref name=&quot;metacritic&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.metacritic.com/music/blurryface/twenty-one-pilots |title=Reviews for Blurryface by Twenty One Pilots |publisher=[[Metacritic]] |accessdate=2016-10-02 |archivedate=2016-10-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008143638/http://www.metacritic.com/music/blurryface/twenty-one-pilots |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| дер2   = [[AllMusic]]
| рейт2  = {{rating|4|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/blurryface-mw0002837924 |title=Blurryface – Twenty One Pilots |publisher=[[AllMusic]] |accessdate=2016-10-18 |last=Yeung |first=Neil Z. |archivedate=2016-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019104757/http://www.allmusic.com/album/blurryface-mw0002837924 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| дер3   = ''[[Alternative Press (music magazine)|Alternative Press]]''
| рейт3  = {{rating|4.5|5}}&lt;ref name=&quot;APCritic&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.altpress.com/reviews/entry/review_twenty_one_pilots_blurryface |title=twenty one pilots – Blurryface |work=[[Alternative Press (music magazine)|Alternative Press]] |date=2015-05-19 |accessdate=2015-05-19 |last=Pettigrew |first=Jason |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150812100731/http://www.altpress.com/reviews/entry/review_twenty_one_pilots_blurryface |archivedate=2015-08-12 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| дер4   = ''[[The Austin Chronicle]]''
| рейт4  = {{rating|3|5}}&lt;ref name=&quot;AustinChronicleCritic&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.austinchronicle.com/music/2015-10-02/twenty-one-pilots-blurryface/ |title=ACL Fest 2015 Saturday Record Review – Twenty One Pilots: Blurryface (Fueled by Ramen) |work=[[The Austin Chronicle]] |date=2015-10-02 |accessdate=2015-10-07 |last=Curtin |first=Kevin |archivedate=2020-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200201230428/https://www.austinchronicle.com/music/2015-10-02/twenty-one-pilots-blurryface/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| дер5   = ''[[Billboard]]''
| рейт5  = {{rating|3|5}}&lt;ref name=&quot;BillboardCritic&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/review/6568865/twenty-one-pilots-blurryface-album-review |title=Pop Duo Twenty One Pilots Makes a Hot Mess (in a Good Way) on ‘Blurryface’: Album Review |work=[[Billboard]] |date=2015-05-19 |accessdate=2015-05-19 |last=Kamps |first=Garrett |archivedate=2015-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150521041439/http://www.billboard.com/articles/review/6568865/twenty-one-pilots-blurryface-album-review |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| дер6   = [[Cleveland.com]]
| рейт6  = B&lt;ref name=&quot;Cleveland&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cleveland.com/entertainment/index.ssf/2015/05/twenty_one_pilots_blurryface_l.html|title=Twenty One Pilots' 'Blurryface' leaves a haze of disappointment (album review)|first=Troy L.|last=Smith|work=[[Cleveland.com]]|date=2015-05-18|accessdate=2016-01-05|archivedate=2018-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181028190314/https://www.cleveland.com/entertainment/index.ssf/2015/05/twenty_one_pilots_blurryface_l.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер7   = ''[[Rolling Stone Australia]]''
| рейт7  = {{rating|3|5}}&lt;ref name=&quot;RSAus&quot;&gt;{{cite web |url=http://rollingstoneaus.com/reviews/post/twenty-one-pilots-blurryface/1600 |title=Twenty-One Pilots – Blurryface |work=[[Rolling Stone Australia]] |date=2015-05-11 |accessdate=2016-01-05 |last=Yates |first=Rod |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105131328/http://rollingstoneaus.com/reviews/post/twenty-one-pilots-blurryface/1600 |archivedate=2016-01-05 }}&lt;/ref&gt;
| дер8   = [[Sputnikmusic]]
| рейт8  = 3.5/5&lt;ref name=&quot;Sputnik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sputnikmusic.com/review/67156/Twenty-One-Pilots-Blurryface/ |title=Twenty One Pilots – Blurryface |publisher=[[Sputnikmusic]] |date=2015-05-20 |accessdate=2015-05-20 |author=SowingSeason |archivedate=2015-05-29 |archiveurl=https://archive.today/20150529205843/http://www.sputnikmusic.com/review/67156/Twenty-One-Pilots-Blurryface/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
== Сатуы ==
[[Сурет:Twenty One Pilots, Brixton Academy, London (25218676556).jpg|нобай|солға|Лондондағы [[Брикстон академиясы]]ндағы Twenty One Pilots тобы, 2016 жыл]]
''Blurryface'' ''[[Billboard 200]]''-де бірінші аптада [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та 147 мың дана (134 мың таза сатылым) сатылыммен дебют жасады, бұл оны дуэттің барлық жұмыстары арасында ең көп сатылған америкалық чарттардағы ең сәтті Twenty One Pilots альбомына айналдырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6576138/twenty-one-pilots-first-no-1-album-billboard-200|title=Blurryface flies to number one of Billboard 200|publisher=Billboard|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-04-11|archivedate=2016-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623154824/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6576138/twenty-one-pilots-first-no-1-album-billboard-200|lang=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, топ алғаш рет [[Ұлыбритания]]да 40-орынға шықты, онда альбом 14 нөмірімен дебют жасады. 2015 жылдың қараша айына дейін альбом бүкіл әлем бойынша 500 мың данамен сатылды.&lt;ref&gt;Garner 2015, p. 21&lt;/ref&gt; Келесі айда альбомның АҚШ-та сатылымы 505 мың данадан асатыны жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Caulfield|first1=Keith|title=Billboard 200 Chart Moves: Taylor Swift's 'Fearless' Surpasses 7 Million Sold in U.S.|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6820858/billboard-200-chart-moves-taylor-swift-fearless-surpasses-7-million|website=Billboard|date=2015-12-23|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2015-12-24|archivedate=2015-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151223204643/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6820858/billboard-200-chart-moves-taylor-swift-fearless-surpasses-7-million|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2016 жылдың қаңтарына қарай альбом АҚШ-та 592 мың данамен сатылды.&lt;ref name=&quot;BillJan4&quot;&gt;{{cite web|last1=Caulfield|first1=Keith|title=Adele's Hello Tops Hot 100 for 10th Week as Twenty One Pilots Fly to Top 10|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6828954/adele-hello-hot-100-10th-week-twenty-one-pilots-top-10|website=Billboard|date=2016-01-04|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-01-04|archivedate=2016-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105184533/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6828954/adele-hello-hot-100-10th-week-twenty-one-pilots-top-10|lang=en}}&lt;/ref&gt; Екі айдан кейін АҚШ-та альбом сатылымы 753 мың данаға дейін өсті.&lt;ref name=&quot;USsales2016&quot;&gt;{{cite web|last1=Trust|first1=Gary|title=Twenty One Pilots Fly to No. 1 on Pop Songs Chart With 'Stressed Out'|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6898356/twenty-one-pilots-no-1-pop-songs-chart-stressed-out|work=[[Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|date=2016-03-03|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-03-03|archivedate=2020-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200221000639/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6898356/twenty-one-pilots-no-1-pop-songs-chart-stressed-out|lang=en}}&lt;/ref&gt; Наурыз айының соңына қарай АҚШ-та альбом сатылымы 792 мың дананы құрады.&lt;ref name=&quot;BBMar29&quot;&gt;{{cite web|last1=Rutherford|first1=Kevin|title=Twenty One Pilots 'Ride' to No. 1 on Alternative Songs Chart|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7317870/twenty-one-pilots-ride-alternative-songs-chart|work=[[Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|date=2016-03-29|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-03-31|archivedate=2017-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170717011155/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7317870/twenty-one-pilots-ride-alternative-songs-chart|lang=en}}&lt;/ref&gt; Маусым айының ортасына қарай альбом 924 мың данамен сатылды&lt;ref name=&quot;BBJun16&quot;&gt;{{cite web|last1=Rutherford|first1=Kevin|title=Twenty One Pilots' 'Ride' Replaces Their Own 'Stressed Out' Atop Hot Rock Songs Chart|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7408719/twenty-one-pilots-ride-no-1-hot-rock-songs|work=[[Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|date=2016-06-16|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-06-16|archivedate=2016-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921154342/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7408719/twenty-one-pilots-ride-no-1-hot-rock-songs|lang=en}}&lt;/ref&gt; және шілденің аяғында 1 миллионнан астам.&lt;ref name=&quot;BillJul29&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7453676/billboard-200-chart-moves-twenty-one-pilots-blurryface|title=Billboard 200 Chart Moves: Twenty One Pilots' 'Blurryface' Surpasses 1 Million U.S. Sales|website=Billboard|author=Caulfield, Keith|date=2016-07-29|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-07-29|archivedate=2016-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730173733/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7453676/billboard-200-chart-moves-twenty-one-pilots-blurryface|lang=en}}&lt;/ref&gt; Жыл соңына дейін альбом АҚШ-та 1,2 миллионнан астам данамен сатылды.&lt;ref name=&quot;YahooDec19&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.yahoo.com/music/top-15-albums-2016-slideshow-wp-000902015/photo-p-album-sold-678k-copies-photo-000902134.html|title=The Top-Selling Albums of 2016 Yahoo Music|first=Paul|last=Grein|date=2016-12-19|work=Yahoo! Music|access-date=|archive-date=2017-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909191501/https://www.yahoo.com/music/top-15-albums-2016-slideshow-wp-000902015/photo-p-album-sold-678k-copies-photo-000902134.html|accessdate=2017-04-11|lang=en}}&lt;/ref&gt; Халықаралық фонограмма өндірушілер федерациясының мәліметі бойынша, бұл 2016 жылғы сегізінші бестселлер, оның таралымы бүкіл әлемде 1,5 миллионнан асты.&lt;ref name=&quot;IFPI2017&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ifpi.org/downloads/GMR2017.pdf|title=Global Music Report|date=2017-04-25|publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|format=PDF|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=dead|accessdate=2017-04-25|archivedate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170426063757/http://www.ifpi.org/downloads/GMR2017.pdf|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2017 жылдың сәуіріндегі жағдай бойынша АҚШ-та 1,5 миллионнан астам данасы сатылды. Альбом Канадада алтын және АҚШ-та үш рет платина ретінде сертификатталған. 2018 жылдың қазан айындағы жағдай бойынша альбом 3,74 миллион эквивалентті альбом бірлігін тапты, оның 1,7 миллионы Құрама Штаттарындағы альбом сатылымынан келеді.&lt;ref name=&quot;BBsales&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8479831/a-star-is-born-soundtrack-no-1-debut-billboard-200|title=Lady Gaga &amp; Bradley Cooper's 'A Star Is Born' Soundtrack Debuts at No. 1 on Billboard 200 Albums Chart|work=Billboard|last=Caulfield|first=Keith|date=2018-10-14|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2018-10-15|archivedate=2019-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190831022502/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8479831/a-star-is-born-soundtrack-no-1-debut-billboard-200|lang=en}}&lt;/ref&gt;

''Blurryface'' әр әні Алтын сертификатқа ие болған алғашқы альбом ретінде тарихқа енді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theindustryobserver.com.au/twenty-one-pilots-blurryface-history-gold/|title=Twenty One Pilots' 'Blurryface' makes history with every song certified Gold|date=2018-03-04|work=The Industry Observer|lang=en|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620101843/https://www.theindustryobserver.com.au/twenty-one-pilots-blurryface-history-gold/|access-date=|accessdate=2018-12-20}}&lt;/ref&gt;

2018 жылдың қазан айындағы жағдай бойынша альбом Ұлыбританияда 394 727 данамен және бүкіл әлем бойынша 6,5 миллион данамен сатылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.musicweek.com/talent/read/twenty-one-pilots-reveal-two-new-tracks-confirm-new-album-and-world-tour-details/073133|publisher=Music Week|title=Twenty One Pilots reveal two new tracks, confirm new album and world tour details|first=George|last=Garner|date=2012-07-11|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2018-07-14|archivedate=2018-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180714193044/http://www.musicweek.com/talent/read/twenty-one-pilots-reveal-two-new-tracks-confirm-new-album-and-world-tour-details/073133|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Композициялар тізімі ==
{{tracklist|total_length=52:23|title1=Heavydirtysoul|length1=3:54|title2=[[Stressed Out]]|length2=3:22|title3=[[Ride (песня Twenty One Pilots)|Ride]]|length3=3:34|title4=Fairly Local|length4=3:27|title5=Tear in My Heart|length5=3:08|title6=Lane Boy|length6=4:13|title7=The Judge|length7=4:57|title8=Doubt|length8=3:11|title9=Polarize|length9=3:46|title10=We Don't Believe What's on TV|length10=2:57|title11=Message Man|length11=4:00|title12=Hometown|length12=3:54|title13=Not Today|length13=3:58|title14=Goner|length14=3:56|all_writing=|all_music=[[Тайлер Джозеф]]|all_lyrics=}}{{tracklist|collapsed=yes|headline=Жапондық басылымның бонус-тректері&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/572235/products/1124853/1/|title=ブラーリーフェイス (Blurryface)|publisher=[[Oricon]]|lang=ja|accessdate=2015-05-26|archivedate=2019-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728045046/https://www.oricon.co.jp/prof/572235/products/1124853/1/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|title15=Guns for Hands|length15=4:30|title16=Lovely|length16=4:18}}

== Жазбаға қатысушылары ==

* [[Тайлер Джозеф]] — [[вокал]], [[пианино]], [[Пернетақталы музыкалық аспаптар|пернетақталы]], [[укулеле]] (тректер: 7 және 10), [[Бас-гитара|бас]] (тректер: 1, 3, 8 және 11), [[гитара]] (тректер: 1, 3-6, 8 және 11), [[Музыкалық бағдарламалау|бағдарламалау]]
* [[Джош Дан]] — [[барабан]]дар, [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]], бэк-вокал (тректер: 7 және 13)

'''Қосымша музыканттар'''

* Рики Рид — бағдарламалау (тректер: 1, 3-6, 8 және 14), қосымша вокал (тректер: 1, 3 және 8), [[Бас-гитара|бас]] (тректер: 3-6, 10 және 14)
* [[Майк Элизондо]] — тік бас (2 трегі), бағдарламалау (тректер: 2, 12 және 13), [[Пернелі музыкалық аспаптар|пернелі аспаптар]] (треки: 2, 9, 12 және 13), [[Бас-гитара|бас]] (тректер: 9, 12 және 13), синтетикалық бас (тректер: 9 және 12), [[гитара]] (тректер: 12 және 13), Hammond B3 (13 трегі), [[вокал]] (13 трегі)
* Майк Кросси — бағдарламалау, [[Бас-гитара|бас]], [[синтезаторлар]] және вокалдық бөліктер (7 трегі)
* Джонатан Гилмор — вокалдық бөліктер (7 трегі)
* Тим Андерсон — [[синтезаторлар]] және бағдарламалау (11 трегі)
* Дэнни Т. Левин — [[труба]], [[тромбон]] және [[эуфониум]] (13 трегі)
* Дэвид Мойер — [[тенор-саксофон]], [[альт-саксофон]], [[баритон-саксофон]] және [[флейта]] (13 трегі)
* LunchMoney Lewis — қосымша вокал (8 трегі)

'''Өндіріс'''
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[Тайлер Джозеф]] — атқарушылық өндіріс, бірлескен өндіріс
* Крис Вольтман — атқарушылық өндіріс
* Рики Рид — атқарушылық өндіріс, өндіріс (тректер: 1, 3-6, 8, 10 және 14)
* [[Майк Элизондо]] — қойылым (тректер: 2, 9, 12 және 13)
* Майк Кросси — өндіріс (7 трегі)
* Тим Андерсон — өндіріс (11 трегі)
* Нил Аврон — [[араластыру]]
* Крис Герингер — [[мастеринг]]
* Дрю Капнер — инженер (тректер: 1, 3-6, 8, 10 және 14)
* Адам Хоукинс — инженер (тректер: 2, 9, 12 және 13)
* Джо Вирс — инженер (3 трегі)
* Джонатан Гилмор — инженер (7 трегі)
* Крис Спилфогель — инженер (11 трегі)
{{col-2}}
* Скотт Скрински — қолғабыс
* Майкл Петерсон — қолғабыс (тректер: 1, 4, 6 және 8)
* Брент Эрровуд — қолғабыс (тректер: 2, 9, 12 және 13)
* Алекс Грушецкий — қолғабыс (тректер: 3-5)
* Виктор Луэнос — қолғабыс (тректер: 10 және 14)
* Сет Перес — қолғабыс (11 трегі)

'''Қосымша қызметкерлер'''
* Пит Ганбарг — A &amp; R
* Брендон Райк — көркемдік бағыт, дизайн
* Reel Bear Media — көркемдік бағыт, дизайн
* Вирджилио Цай — көркемдік бағыт, дизайн
* Джабари Джейкобс — фотография
* Роб Голд — арт-менеджмент
* Джош Скубель — қаптама өндірісі
{{col-end}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Хип-хоп альбомдары]]
[[Санат:Fueled by Ramen альбомдары]]
[[Санат:Twenty One Pilots альбомдары]]</text>
      <sha1>hw7xqv1gx4nn1710du6steht1v3j8t6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азия әулеттері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>777021</id>
    <revision>
      <id>3684924</id>
      <parentid>3568829</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3684924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="5erfw9jea9f8bvqtmcrf96hlwrmt9ca" xml:space="preserve">​[[Санат:Азия тарихы тұлғалары]]
​[[Санат:Азия халқы]]
​[[Санат:Дүние бөліктері бойынша әулеттер]]</text>
      <sha1>5erfw9jea9f8bvqtmcrf96hlwrmt9ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Азия тарихы тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>777025</id>
    <revision>
      <id>3684923</id>
      <parentid>3568838</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:03:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Санат:Тұлғалар:Азия тарихы]] бетін [[Санат:Азия тарихы тұлғалары]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3568838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="psyf72k4pyxdysmzafr645anxuaesac" xml:space="preserve">[[Санат:Азия тарихы]]
[[Санат:Азия тұлғалары]]
​[[Санат:Дүние бөліктерінің тарихы]]</text>
      <sha1>psyf72k4pyxdysmzafr645anxuaesac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна</title>
    <ns>2</ns>
    <id>783499</id>
    <revision>
      <id>3685213</id>
      <parentid>3670110</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Акмарал Абдрашидовна</username>
        <id>179025</id>
      </contributor>
      <origin>3685213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="564" sha1="a81op5lmf8ogm4phzf9ecs086733s4i" xml:space="preserve">Мен, Ақмарал Абдрашидовна Кентау қаласынан Уикипедия қатысушысымын. Қазақ Уикипедиясын дамытуға белсенді қатысуға ниеттімін.

== Менің мақалаларым ==
1. [[Ресейдегі 1917 жылғы Революция]] 

2. [[Буржуазиялық демократия]]

3. [[Реинкарнация]]

4. [[Командор аралдары]]

5. [[Гавиал]]

6. [[Кибо]]

7. [[Бастер Китон]]

8. [[Майқараған]]</text>
      <sha1>a81op5lmf8ogm4phzf9ecs086733s4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильдар Равильевич Ибрагимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786272</id>
    <revision>
      <id>3685035</id>
      <parentid>3684376</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3685035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21286" sha1="dbcoqo4dt5byrx22vw72xdrga3eqjae" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Ильдар Равильевич Ибрагимов
 |Шынайы есімі          = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 20.11.1970
 |Туған жері          = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология
 |Жұмыс орны          = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = Инженер-конструктор, өнертапқыш
 |Альма-матер         = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл)
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы
 |Марапаттары         = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006).

== Өмірбаяны ==
[[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot;&gt;Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.&lt;/ref&gt;. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;.

Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rosslau_2007_doc&quot;&gt;Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum &quot;ARGO&quot;, Rosslau, 20.08.2007.&lt;/ref&gt;. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді.

== Өнертапқыштық қызметі және патенттері ==
Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады.

=== Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау ===
Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды:
* '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды&lt;ref name=&quot;WIPO_barrel&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.&lt;/ref&gt;.
* '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)&lt;ref name=&quot;WIPO_holster&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.&lt;/ref&gt;. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған.
* '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_rocket&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған.

«Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)&lt;ref name=&quot;Protocol_001&quot;&gt;Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».&lt;/ref&gt; бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді&lt;ref name=&quot;Protocol_001&quot; /&gt;. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;.

=== Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау ===
Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды:
* '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_element&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған.
* '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_combustion_chamber&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt; және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_combustion_method&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған.
* '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_nozzle&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген.

Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті&lt;ref name=&quot;Almaty_protocol_1999&quot;&gt;Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».&lt;/ref&gt;. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады&lt;ref name=&quot;Local_Protocol_2002&quot;&gt;Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».&lt;/ref&gt;. 

Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді&lt;ref name=&quot;TUV_Report_2003&quot;&gt;Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді&lt;ref name=&quot;Rosslau_2007_doc&quot; /&gt;.

=== Өнеркәсіптік экология ===
Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда.
=== Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар ===
Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды&lt;ref name=&quot;WIPO_antenna&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIPO_mirror_antenna&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі&lt;ref name=&quot;Rospatent_destruction&quot;&gt;Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIPO_thermochem&quot;&gt;Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. 

Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған&lt;ref name=&quot;Stoicev_paper&quot;&gt;Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.&lt;/ref&gt;. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген&lt;ref name=&quot;Stoicev_paper&quot; /&gt;.

2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады&lt;ref name=&quot;Analit_protocols&quot;&gt;Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН &quot;Стандартойл&quot;, 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН &quot;Аналит&quot;, 2003) // Архивы ТОО &quot;ОКБ Модуль А&quot; / ATS Group.&lt;/ref&gt;.

=== Өнеркәсіптік экология ===
Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)&lt;ref name=&quot;Shapagat_official&quot;&gt;Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html
* Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf

[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Өнертапқыштар]]
[[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]]</text>
      <sha1>dbcoqo4dt5byrx22vw72xdrga3eqjae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлеуметтік медиа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787116</id>
    <revision>
      <id>3685236</id>
      <parentid>3676099</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161813" sha1="16c10tdt1rbobxem63s1ce4938nhn4v" xml:space="preserve">'''Әлеуметтік медиа''' — [[виртуалды қауымдастықтар]] мен [[Желіні виртуалдандыру|желілер]] арасында [[Контент (медиа)|контентті]] (мысалы, идеяларды, қызығушылықтарды және өзге де пікір білдіру түрлерін) [[Контент жасау|жасауға]], [[ақпарат алмасу|бөлісуге]] және [[жаңалықтар агрегаторы|біріктіруге]] мүмкіндік беретін [[жаңа медиа]] технологиялары.&lt;ref name=&quot;Kietzmann&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt; Олардың ортақ ерекшеліктеріне мыналар жатады:&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot;&gt;{{cite journal |last1=Obar |first1=Jonathan A. |last2=Wildman |first2=Steve |title=Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue |journal=Telecommunications Policy |date=2015 |volume=39 |issue=9 |pages=745–750 |doi=10.1016/j.telpol.2015.07.014 |ssrn=2647377 }}&lt;/ref&gt;
* Онлайн платформалар пайдаланушыларға контент жасауға және бөлісуге, сондай-ақ [[әлеуметтік желі]]лерге қатысуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fuchs-2017&quot;&gt;{{Cite book |last=Fuchs |first=Christian |title=Social media: a critical introduction |date=2017 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4739-6683-3 |edition=2nd |location=Los Angeles London New Delhi Singapore Washington DC Melbourne}}&lt;/ref&gt;
* [[Пайдаланушы жасаған контент]], мысалы мәтіндік жазбалар немесе пікірлер, [[цифрлық фотосурет]]тер немесе [[бейне]]лер, сондай-ақ [[онлайн]] өзара әрекеттесу нәтижесінде жасалатын [[деректер]].&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot; /&gt;
* [[Әлеуметтік желі қызметтерінің тізімі|Әлеуметтік медиа ұйымы]] әзірлейтін және жүргізетін белгілі бір қызметке тән профильдер.&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot;&gt;{{cite journal|last1=Boyd|first1=Danah M.|last2=Ellison|first2=Nicole B.|year=2007|title=Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=13|issue=1|pages=210–30|doi=10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* Әлеуметтік медиа [[Пайдаланушы профилі|пайдаланушы профилін]] басқа адамдардың немесе топтардың профильдерімен байланыстыру арқылы онлайн [[әлеуметтік желі]]лердің дамуына ықпал етеді.&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot; /&gt;
[[Сурет:Social media platter.svg|thumb|upright=1.2|Әртүрлі әлеуметтік медиа платформалары]]
Медиаға қатысты ''әлеуметтік'' термині платформалардың қауымдық әрекетке мүмкіндік беретінін меңзейді. Әлеуметтік медиа адамдарға байланыс орнатуға және желілер құруға көмектеседі.&lt;ref name=&quot;Dijck&quot;&gt;{{Cite book |last=Dijck |first=Jose van |url={{Google books|t5RpAgAAQBAJ|plainurl=yes}}|title=The Culture of Connectivity: A Critical History of Social Media |date=2013-01-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-997079-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; Пайдаланушылар әлеуметтік медиаға веб-негізді немесе мобильді қолданбалар арқылы қол жеткізеді. Бұл интерактивті платформалар жеке адамдарға, қауымдастықтарға, кәсіпорындар мен ұйымдарға пайдаланушылар жасаған немесе өздері іріктеген контентті бөлісуге, бірлесіп жасауға, талқылауға, оған қатысуға және өзгертуге мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;Schivinski-2020&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Schivinski |first1=Bruno |last2=Brzozowska-Woś |first2=Magdalena |last3=Stansbury|first3=Ellena|last4=Satel|first4=Jason|last5=Montag|first5=Christian|last6=Pontes|first6=Halley M.|date=2020|title=Exploring the Role of Social Media Use Motives, Psychological Well-Being, Self-Esteem, and Affect in Problematic Social Media Use |journal=Frontiers in Psychology |volume=11 |page=3576 |article-number=617140 |doi=10.3389/fpsyg.2020.617140 |pmc=7772182|pmid=33391137|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kietzmann&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kietzmann |first1=Jan H. |first2=Kristopher |last2=Hermkens |title=Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media |journal=Business Horizons |year=2011 |volume=54 |issue=3 |pages=241–251 |doi=10.1016/j.bushor.2011.01.005 |url=http://summit.sfu.ca/item/18103 |type=Submitted manuscript |archive-date=17 September 2019 |access-date=1 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917190204/http://summit.sfu.ca/item/18103 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік медиа естеліктермен бөлісу, достық қарым-қатынас орнату, қауымдастықтар құру және білім алу үшін қолданылады.&lt;ref name=&quot;Schurgin-2011&quot; /&gt; Оны адамдарды, компанияларды, өнімдер мен идеяларды ілгерілету үшін де пайдалануға болады.&lt;ref name=&quot;Schurgin-2011&quot; /&gt; Әлеуметтік медиа жаңалықтарды тұтыну, жариялау немесе бөлісу үшін қолданылуы мүмкін.

Тіркелген пайдаланушыларының саны 100 миллионнан асатын танымал әлеуметтік медиа платформаларына [[X (әлеуметтік желі)|X]], [[Facebook]], [[WeChat]], [[ShareChat]], [[Instagram]], [[Pinterest]], [[Qzone|QZone]], [[Weibo]], [[Вконтакте|VK]], [[Tumblr]], [[Baidu Tieba]], [[Threads (әлеуметтік желі)|Threads]] және [[LinkedIn]] жатады. Түсіндірілуіне қарай, кейде әлеуметтік медиа қызметтері ретінде қарастырылатын басқа да танымал платформаларға [[YouTube]], [[Letterboxd]], [[Tencent QQ|QQ]], [[Telegram]], [[WhatsApp]], [[Signal (мессенджер)|Signal]], [[Line (бағдарламалық жасақтама)|LINE]], [[Snapchat]], [[Viber]], [[Reddit]], [[Discord]] және [[TikTok]] жатады. [[Уики]]лер мен [[Roblox]] бірлескен [[контент жасау]]дың мысалдары болып табылады.
[[Сурет:Music Video Tweet by Wizzy.png|thumb|X болып өзгертілгенге дейін [[X (әлеуметтік желі)|Twitter]]-де өзара әңгімелесіп отырған пайдаланушылар]]
Әлеуметтік медиа құралдары [[дәстүрлі медиа]]дан (мысалы, [[газет]]тер, [[Телевизиялық хабар тарату|теледидар]] және [[радиохабар тарату]]) сапасы,&lt;ref name=&quot;qualitymedia&quot;&gt;{{cite journal|last1=Agichtein|first1=Eugene|last2=Castillo|first2=Carlos|last3=Donato|first3=Debora|last4=Gionis|first4=Aristides|last5=Mishne|first5=Gilad|title=Finding high-quality content in social media|journal=WISDOM – Proceedings of the 2008 International Conference on Web Search and Data Mining|year=2008|pages=183–193|url=http://184pc128.csie.ntnu.edu.tw/presentation/09-03-09/Finding%20High-Quality%20Content%20in%20Social%20Media.pdf|access-date=8 January 2019|archive-date=23 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523090540/http://184pc128.csie.ntnu.edu.tw/presentation/09-03-09/Finding%20High-Quality%20Content%20in%20Social%20Media.pdf}}&lt;/ref&gt; [[Қамту (жарнама)|қамту ауқымы]], жиілігі, қолдану ыңғайлылығы, өзектілігі және тұрақтылығы сияқты көптеген ерекшеліктері бойынша ажыратылады.&lt;ref name=&quot;Tao-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tao |first1=Xiaohui |last2=Huang |first2=Wei |last3=Mu |first3=Xiangming |last4=Xie |first4=Haoran |title=Special issue on knowledge management of web social media |journal=Web Intelligence |date=18 November 2016 |volume=14 |issue=4 |pages=273–274 |doi=10.3233/WEB-160343 }}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік медиа құралдары ''[[диалогтік]]'' тарату жүйесі бойынша (көптеген көздерден көптеген қабылдаушыларға) жұмыс істейді, ал дәстүрлі медиа монологтік тарату үлгісін (бір көзден көптеген қабылдаушыларға) қолданады. Мысалы, газет көптеген жазылушыларға жеткізіледі, ал радиостанция бір қалаға бірдей бағдарламаларды таратады.&lt;ref name=&quot;Pavlik-2015&quot;&gt;{{cite book |last1=Pavlik |first1=John |title=Converging Media 4th Edition |last2=MacIntoch |first2=Shawn |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2015 |isbn=978-0-19-934230-3 |location=New York, NY |page=189}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік медиа балалар мен жасөспірімдерге тигізетін бірқатар жағымсыз әсерлері үшін сынға ұшырады. Олардың қатарына орынсыз контентке тап болу, ересектер тарапынан қанау, ұйқының бұзылуы, зейін мәселелері, шеттетілгендей сезіну және психикалық денсаулықтың әртүрлі бұзылыстары жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How Social Media Affects Your Teen's Mental Health: A Parent's Guide |url=https://www.yalemedicine.org/news/social-media-teen-mental-health-a-parents-guide |access-date=2024-05-24 |website=Yale Medicine |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-08-10 |title=Social Media and Teen Mental Health |url=https://www.aecf.org/blog/social-medias-concerning-effect-on-teen-mental-health |access-date=2024-05-24 |website=The Annie E. Casey Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік медиа [[саяси поляризация]]ны күшейтіп, [[демократия]]ға нұқсан келтіреді деген сынға да ұшырады; бұл жағдай мүдделі топтардың [[Медианы басып алу|платформаларды басып алуы]] салдарынан одан әрі ушығады.&lt;ref&gt;{{cite book | last=Usher|first=Nikki|chapter= From Media Capture to Platform Capture |editor-last=Schiffrin | editor-first=Anya | title=Media Capture: How Money, Digital Platforms, and Governments Control the News | publisher=Columbia University Press | date=2021-06-22 | isbn=978-0-231-54802-1 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=qdzfDwAAQBAJ&amp;pg=PA1955| access-date=2025-10-23 | page=155-}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;w325&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zaid |first1=Bouziane |last2=Ibahrine |first2=Mohammed |last3=Ben Moussa |first3=Mohamed |last4=Makki |first4=Alaa |title=Shifting Power Dynamics: Media Capture and Platform Dominance in Journalism |journal=Digital Journalism |date=9 August 2025 |volume=13 |issue=7 |pages=1311–1330 |doi=10.1080/21670811.2025.2532509 }}&lt;/ref&gt; Журналист [[Мария Ресса]] әлеуметтік медианы қоғам мүшелері арасындағы сенімсіздікті күшейтетіні үшін «улы тұнба» деп атады.&lt;ref&gt;{{cite AV media|author=Asialink|title=The 2025 Southeast Asia Oration with Maria Ressa|url=https://www.youtube.com/watch?v=hBpZYYZ75J0&amp;t=4907s|website=[[YouTube]]|publisher=[[Google|Google LLC]]|access-date=2025-09-05|date=2025-09-03|time=1:21:47|archive-date=5 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005040411/https://www.youtube.com/watch?v=hBpZYYZ75J0&amp;t=4907s|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020-жылдары [[АҚШ]]-та орналасқан әлеуметтік медиа платформаларының орасан ықпалы Еуропа, Оңтүстік Америка және Аустралазия елдерінің егемендігіне төндіретін қауіпке қатысты алаңдаушылықтар пайда болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Applebaum |first=Anne |date=2026-09-14 |title=MAGA Is Making the World Safe for Corruption |url=https://www.theatlantic.com/magazine/2026/10/maga-foreign-policy/688352/ |access-date=2026-09-23 |website=The Atlantic |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=jbatchik |date=2026-01-14 |title=Digital sovereignty: Europe’s declaration of independence? |url=https://www.atlanticcouncil.org/in-depth-research-reports/report/digital-sovereignty-europes-declaration-of-independence/ |access-date=2026-09-23 |website=Atlantic Council |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Дүниежүзіндегі ірі жаңалықтар ұйымдарында жалған мәлімдемелердің алдын алу және оларды түзету үшін көбіне қатаң бақылау тетіктері қолданылады, ал әлеуметтік медианың өзіндік ерекшеліктері іс жүзінде ешқандай бақылаусыз немесе өте аз бақылаумен вирустық контенттің кең таралуына мүмкіндік береді. Америкалық психологиялық қауымдастықтың мәліметінше: «Пайдаланушылардың белсенділігін бақылап, не көрсетілетініне басымдық беретін алгоритмдер ашу-ыза мен наразылық сияқты жағымсыз эмоциялар тудыратын контентті көбірек ілгерілетуге бейім. Жалпы алғанда, интернеттегі жалған ақпараттың басым бөлігі „супертаратушылардың“ шағын тобынан шығады, алайда әлеуметтік медиа олардың қамту ауқымы мен ықпалын күшейтеді».&lt;ref&gt;{{cite web|title=How and why does misinformation spread?|date=2024-03-01|publisher=[[American Psychological Association]]|url=https://www.apa.org/topics/journalism-facts/how-why-misinformation-spreads|access-date=14 October 2024|archive-date=10 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241110100748/https://www.apa.org/topics/journalism-facts/how-why-misinformation-spreads|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Алғашқы есептеу жүйелері ===
[[PLATO (компьютерлік жүйе)|PLATO жүйесі]] 1960 жылы [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті|Иллинойс университетінде]] іске қосылып, кейін [[Control Data Corporation]] компаниясы тарапынан коммерциялық түрде нарыққа шығарылды. Ол әлеуметтік медиа мүмкіндіктерінің алғашқы үлгілерін ұсынды. Олардың қатарында PLATO-ның хабарлама-форум қолданбасы Notes; жедел хабар алмасу мүмкіндігі TERM-talk; алғашқы [[онлайн чат бөлмесі]] болуы мүмкін [[Talkomatic]]; [[краудсорсинг]] негізіндегі онлайн [[газет]] — News Report; блог және Access Lists болды. Access Lists жазба файлының немесе басқа қолданбаның иесіне оған қолжетімділікті белгілі бір пайдаланушылар тобымен, мысалы тек достарымен, сыныптастарымен немесе әріптестерімен шектеуге мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Communications |first=Grainger Engineering Office of Marketing and |title=PLATO |url=https://grainger.illinois.edu/news/magazine/plato |access-date=2025-12-13 |website=grainger.illinois.edu |language=en}}&lt;/ref&gt;

1969 жылы іске қосылған [[Болашағы бар зерттеулер агенттігі желісі|ARPANET]] 1970-жылдардың соңына қарай үкіметтік немесе іскерлік сипаттағы емес идеялармен алмасуға және қарым-қатынас жасауға мүмкіндік берді. Бұған 1982 жылы [[MIT]]-тің [[MIT Компьютерлік ғылым және жасанды интеллект зертханасы|Жасанды интеллект зертханасында]] компьютерлерді пайдалану жөніндегі нұсқаулықта сипатталған [[ARPANET#Ережелер мен әдеп|желі әдебі]] (немесе «[[нетикет]]») дәлел бола алады.&lt;ref name=&quot;Stacy&quot;&gt;{{cite web |last=Stacy |first=Christopher C. |date=September 7, 1982 |title=Getting Started Computing at the AI Lab |issue=Working Paper 235 |publisher=MIT Artificial Intelligence Laboratory |url=https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/41180/ai_wp_235.pdf?sequence=4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323132534/https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/41180/AI_WP_235.pdf?sequence=4 |archive-date=2019-03-23 }}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары ARPANET [[Интернет]]ке айналды.&lt;ref&gt;[https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc675 RFC 675]&lt;/ref&gt; 1979 жылы [[Солтүстік Каролина университеті Чапел-Хиллде]] және [[Дьюк университеті]]нде [[Том Траскотт]] пен [[Джим Эллис (информатик)|Джим Эллис]] ойлап тапқан [[Usenet]] 1980 жылы құрылған алғашқы ашық әлеуметтік медиа қолданбасы болды.

Электрондық [[хабарландыру тақтасы жүйесі]]нің (BBS) ізашары саналған [[Community Memory]] 1973 жылға қарай пайда болды. Негізгі BBS жүйелері Чикагодағы Computer Bulletin Board System іске қосылғаннан кейін тарала бастады; ол 1978 жылғы 16 ақпанда жұмысын бастады. Көп ұзамай АҚШ-тың ірі қалаларының көпшілігінде [[TRS-80]], [[Apple II]], [[Atari 8-биттік компьютерлері]], [[IBM PC]], [[Commodore 64]], [[Sinclair Research|Sinclair]] және басқа да платформаларда жұмыс істейтін бірнеше BBS болды. [[CompuServe]], [[Prodigy (онлайн қызмет)|Prodigy]] және [[AOL]] ең ірі BBS компанияларының үшеуі болды және 1990-жылдары Интернетке алғаш көшкендердің қатарында еді. 1980-жылдардың ортасынан 1990-жылдардың ортасына дейін тек [[Солтүстік Америка]]ның өзінде BBS жүйелерінің саны ондаған мыңға жетті.&lt;ref name=&quot;Edwards-2016&quot;&gt;{{cite web| last= Edwards| first= Benj| title= The Lost Civilization of Dial-Up Bulletin Board Systems| url= https://www.theatlantic.com/technology/archive/2016/11/the-lost-civilization-of-dial-up-bulletin-board-systems/506465/| work= The Atlantic| date= November 4, 2016| access-date= 2018-02-05| archive-date= 6 December 2021| archive-url= https://web.archive.org/web/20211206140131/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2016/11/the-lost-civilization-of-dial-up-bulletin-board-systems/506465/| url-status= live}}&lt;/ref&gt; Хабарлама форумдары 1980-жылдар мен 1990-жылдардың басында BBS жүйелеріне тән басты құбылыс болды.
[[Сурет:Koala Country Doors Menu.jpg|thumb|[[Пікір сауалнамасы|Пікір сауалнамалары]] мен «Бүгін кім кірді?» деген сұрау бар хабарландыру тақтасы жүйесінің мәзірі]]
1991 жылы [[Тим Бернерс-Ли]] [[HTML]] [[гипермәтін]] бағдарламалық жасақтамасын Интернетпен біріктіріп, [[Дүниежүзілік өрмек]]ті құрды. Бұл серпіліс [[блог]]тар, [[Тарату тізімі|тарату тізімдері серверлері]] және [[электрондық пошта]] қызметтерінің қарқынды өсуіне әкелді. Хабарлама форумдары вебке көшіп, арзанырақ қолжетімділік пен бір мезгілде әлдеқайда көп адамды қамту мүмкіндігінің арқасында [[Интернет-форум]]дарға айналды.

Бұл алғашқы мәтінге негізделген жүйелер XXI ғасырда [[Сандық камера|цифрлық камералар]] мен [[камералы телефон]]дардың көмегімен кескіндер мен бейнелерді де қамтитындай кеңейді.&lt;ref name=&quot;spinoff&quot;&gt;{{cite web |year=2017 |title=CMOS Sensors Enable Phone Cameras, HD Video |url=https://spinoff.nasa.gov/Spinoff2017/cg_1.html |access-date=6 November 2019 |website=[[NASA Spinoff]] |publisher=[[NASA]] |archive-date=14 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214205655/https://spinoff.nasa.gov/Spinoff2017/cg_1.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Әлеуметтік медиа платформалары ===
[[Сурет:SixDegrees.com logo.png|thumb|1997 жылы іске қосылған [[SixDegrees.com|SixDegrees]] көбіне алғашқы әлеуметтік медиа сайты ретінде қарастырылады.]]
Онлайн қызметтердің эволюциясы желілік коммуникация арналары болудан [[Web 2.0]] пайда болғаннан кейін желілік әлеуметтік өзара әрекеттесуге арналған интерактивті платформаларға айналуға қарай жүрді.&lt;ref name=&quot;Dijck&quot;/&gt;

Әлеуметтік медиа 1990-жылдардың ортасында [[Classmates.com]] және [[SixDegrees.com]] сияқты платформалардың пайда болуымен қалыптаса бастады.&lt;ref name=&quot;Ngak-2011&quot;&gt;{{cite web |last=Ngak |first=Chenda |date=2011-07-06 |title=Then and now: a history of social networking sites |url=https://www.cbsnews.com/pictures/then-and-now-a-history-of-social-networking-sites/2/ |access-date=2018-01-26 |work=CBS news |archive-date=23 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723003553/https://www.cbsnews.com/pictures/then-and-now-a-history-of-social-networking-sites/2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ол кезде жедел хабар алмасу және чат-клиенттер болғанымен, SixDegrees адамдардың анонимді емес, өздерінің шынайы аттарын пайдаланып байланысуына арналған алғашқы онлайн қызмет болуымен ерекшеленді. Онда профильдер, достар тізімдері және мектеппен байланысын көрсету сияқты мүмкіндіктер болды, сондықтан ол «ең алғашқы әлеуметтік желі сайты» ретінде сипатталды.&lt;ref name=&quot;Ngak-2011&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kirkpatrick-2011&quot;&gt;{{cite book |last1=Kirkpatrick |first1=David |title=The Facebook effect: the real inside story of Mark Zuckerberg and the world's fastest-growing company |date=2011 |publisher=Virgin |location=London}}&lt;/ref&gt; Платформаның атауы «[[алты қол алысу теориясы]]» тұжырымдамасынан алынған; оған сәйкес Жердегі кез келген адам басқа кез келген адамнан небәрі алты байланыс арқылы бөлінеді.&lt;ref name=&quot;Dewzilla-2020&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-02-11|title=A Brief History of Social Media &amp; timeline - 1973 to 2021 |url=https://dewzilla.com/a-brief-history-of-social-media/ |access-date=2022-06-01 |website=Dewzilla |language=en|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023215054/https://dewzilla.com/a-brief-history-of-social-media/}}&lt;/ref&gt;

2000-жылдардың басында әлеуметтік медиа платформалары кеңінен танымал бола бастады. 1999 жылы іске қосылған [[BlackPlanet]] [[Friendster]] мен [[Myspace]]-тан бұрын пайда болды,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Giorgis |first=Hannah |date=2024-04-12 |title=The Homepage of the Black Internet |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2024/05/blackplanet-social-media-history/677839/ |access-date=2025-03-22 |work=The Atlantic |archive-date=2 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202114636/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2024/05/blackplanet-social-media-history/677839/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Complex&quot;&gt;{{citation |title=BlackPlanet's founder talks MySpace, why he was sceptical of Twitter, and if Facebook may have peaked |date=2011-03-23 |work=Complex |url=http://www.complex.com/tech/2011/03/interview-blackplanet-founder-talks-myspace-twitter-facebook |access-date=2011-04-19 |archive-date=19 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819073836/http://www.complex.com/tech/2011/03/interview-blackplanet-founder-talks-myspace-twitter-facebook |url-status=live }}&lt;/ref&gt; кейін [[Facebook]], [[YouTube]] және [[Twitter]] пайда болды.&lt;ref name=&quot;EB-2022&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|title=Social media|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/social-media|access-date=2022-06-14|archive-date=2 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802020534/https://www.britannica.com/topic/social-media|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2015 жылғы зерттеуге сәйкес, дүниежүзіндегі пайдаланушылар интернетте өткізетін уақытының 22%-ын әлеуметтік желілерге жұмсаған,&lt;ref name=&quot;Nielsen-2022&quot;&gt;{{cite web |last1=Nielsen Company |date=June 15, 2010 |title=Social Networks Blogs Now Account for One in Every Four and a Half Minutes Online |url=http://www.nielsen.com/us/en/insights/news/2010/social-media-accounts-for-22-percent-of-time-online.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506180045/https://www.nielsen.com/us/en/insights/article/2010/social-media-accounts-for-22-percent-of-time-online/ |archive-date=2022-05-06 |access-date=2015-04-30 |website=Nielsen}}&lt;/ref&gt; бұған смартфондардың кең қолжетімділігі ықпал еткен болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Sterling-2016&quot;&gt;{{Cite web|last=Sterling|first=Greg|date=April 4, 2016|title=Nearly 80 percent of social media time now spent on mobile devices|url=http://marketingland.com/facebook-usage-accounts-1-5-minutes-spent-mobile-171561|publisher=Marketing Land|access-date=2022-08-29}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы жағдай бойынша әлеуметтік медианы 4,76 млрд-қа дейін адам пайдаланған,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Social Media Statistics |url=https://datareportal.com/social-media-users |access-date=2023-02-18 |website=DataReportal – Global Digital Insights |language=en-GB |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806235517/https://datareportal.com/social-media-users |url-status=live }}&lt;/ref&gt; бұл әлем халқының шамамен 59%-ын құрады.

== Анықтамасы ==
2015 жылғы шолуда әлеуметтік медиа қызметтеріне тән төрт ерекшелік анықталды:&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;
* [[Web 2.0]] негізіндегі интернет-қолданбалар.&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot; /&gt;
* [[Пайдаланушы жасаған контент]].&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot; /&gt;
* Пайдаланушылар өздері жасайтын жеке профильдер.&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot; /&gt; 
* Профильдер арасындағы байланыстар арқылы қалыптасатын [[әлеуметтік желі]]лер,&lt;ref name=&quot;SMDefinition&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot; /&gt; мысалы жазылушылар, топтар және тізімдер.
2019 жылы [[Merriam-Webster]] әлеуметтік медианы «пайдаланушылар ақпарат, идеялар, жеке хабарламалар және басқа да контентпен (мысалы, бейнелермен) бөлісу үшін онлайн қауымдастықтар құратын электрондық коммуникация түрлері (мысалы, әлеуметтік желі мен микроблог жүргізуге арналған веб-сайттар)» деп анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/social+media|title=social media|publisher=Merriam-Webster|access-date=March 2, 2022|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110141731/https://www.merriam-webster.com/dictionary/social+media|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

АҚШ-тың [[Ұлттық стандарттар және технологиялар институты]] әлеуметтік медианы «пайдаланушыларға контент жасауға және бөлісуге немесе әлеуметтік желілерге қатысуға мүмкіндік беретін веб-сайттар мен қолданбаларды қоса алғанда, электрондық коммуникация түрлері» деп анықтайды.&lt;ref name=&quot;nistDefinition&quot;&gt;{{cite web |title=NIST Small Business Cybersecurity Corner Glossary |url=https://www.nist.gov/itl/smallbusinesscyber/training/glossary#S |website=National Institute of Standards and Technology |date=8 February 2019 |access-date=January 23, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Қызметтері ==
Әлеуметтік медиа үнемі кеңейіп келе жатқан қызметтер жиынтығын қамтиды:&lt;ref name=&quot;IJMR Article&quot;&gt;{{cite journal |last1=Aichner |first1=Thomas |last2=Jacob |first2=Frank |title=Measuring the Degree of Corporate Social Media Use |journal=International Journal of Market Research |date=March 2015 |volume=57 |issue=2 |pages=257–276 |doi=10.2501/IJMR-2015-018 }}&lt;/ref&gt;   
* [[Блог]]тар (мысалы, [[HuffPost]], [[Boing Boing]])
* [[Кәсіби желі қызметі|Іскерлік желілер]] (мысалы, [[LinkedIn]], [[XING]])
* [[Ашық ынтымақтастық|Бірлескен жобалар]] ([[Mozilla]], [[GitHub]])
* [[Корпоративтік әлеуметтік желі|Корпоративтік әлеуметтік желілер]] ([[Yammer]], [[VMware#Сатып алулары|Socialcast]], [[Slack (бағдарламалық жасақтама)|Slack]])
* [[Интернет-форум|Форумдар]] ([[Gaia Online]], [[IGN]])
* [[Микроблогинг|Микроблогтар]] ([[Twitter]], [[Tumblr]], [[Weibo]])
* [[Кескіндермен бөлісу|Фотосуреттермен бөлісу]] ([[Pinterest]], [[Flickr]], [[Photobucket]])
* [[Пікірлер сайты|Өнімдер мен қызметтерге пікір жазу]] ([[Amazon.com|Amazon]], [[Upwork]])
* [[Әлеуметтік бетбелгілеу]] ([[Delicious (веб-сайт)|Delicious]], [[Pinterest]])
* [[Әлеуметтік желілік ойын|Әлеуметтік ойындар]], соның ішінде [[MMORPG]]-лер ([[Fortnite]], [[World of Warcraft]]) 
* [[Әлеуметтік желілер]] ([[Facebook]], [[Instagram]], [[Baidu Tieba]], [[Вконтакте|VK]], [[Qzone|QZone]], [[ShareChat]], [[WeChat]], [[Line (бағдарламалық жасақтама)|LINE]])
* [[Онлайн бейнеплатформа|Бейнемен бөлісу]] ([[YouTube]], [[Dailymotion|DailyMotion]], [[Vimeo]])
* [[Виртуалды әлем]]дер ([[Second Life]], [[Twinity]])
Кейбір қызметтер бірден бірнеше қызмет түрін ұсынады.&lt;ref name=&quot;boydEllison&quot; /&gt;

== Мобильді әлеуметтік медиа ==
[[Мобильді әлеуметтік медиа]] — [[смартфон]]дар мен [[планшет]]тер сияқты [[мобильді құрылғы]]ларда әлеуметтік медианы пайдалану. Оның басты ерекшелігі — кеңінен қолжетімділігі, өйткені пайдаланушыларға [[компьютер]] арқылы қатысу үшін енді жұмыс үстелінде отырудың қажеті жоқ.{{Citation needed|date=September 2026}} Мобильді қызметтер пайдаланушының [[Интернет-геолокация|орналасқан жерін]] пайдаланып, сол жерге қатысты [[ақпарат]], байланыстар немесе қызметтер ұсына алады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Humphreys |first=Lee |date=1 January 2013 |title=Mobile social media: Future challenges and opportunities |url=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/2050157912459499?__cf_chl_tk=4wDUT5AWe.RzUtkSd3q_K.KMYBaL6ze7YlBN0x_j53s-1789714876-1.0.1.1-u3VYG3pwQf7SFR0yNTuGYaQWTfs9iSJMEPiDqjNCQBI |access-date=18 September 2026 |journal=Mobile Media &amp; Communication|volume=1 |pages=20–25 |doi=10.1177/2050157912459499|quote=Early mobile social media were primarily designed for a mobile device and emphasized the presumed mobility of users in the design, often through location-based services: that is, services where information presented to users is based on their physical locality.}}&lt;/ref&gt;

[[Андреас Каплан]]ның пікірінше, мобильді әлеуметтік медиа қызметі төрт түрге бөлінеді:&lt;ref name=&quot;mobileKaplan&quot;&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=Andreas M. |date=March–April 2012 |title=If you love something, let it go mobile: Mobile marketing and mobile social media 4x4 |url=https://archive.org/details/sim_business-horizons_march-april-2012_55_2/page/129 |journal=Business Horizons |volume=55 |issue=2 |pages=129–139 |doi=10.1016/j.bushor.2011.10.009}}&lt;/ref&gt;

* Кеңістік-уақыттық (орналасқан жер мен уақытқа тәуелді): белгілі бір уақытта белгілі бір орынға қатысты хабарламалармен алмасу (мысалы, көлік кептелісі туралы жазба жариялау)
* Кеңістікке тәуелді (тек орналасқан жерге тәуелді): белгілі бір орынға қатысты, кейін басқа пайдаланушылар оқитын жазбалар немесе хабарламалар (мысалы, мейрамхана туралы пікір)
* Уақытқа тәуелді (тек уақытқа тәуелді): жеделдікті арттыру үшін дәстүрлі әлеуметтік медианың [[мобильді қосымшалар]]ын пайдалану (мысалы, мәртебе жаңартуын жариялау)
* Баяу уақыттық (орналасқан жерге де, уақытқа да тәуелді емес): дәстүрлі әлеуметтік медиа қолданбаларын мобильді құрылғыларға көшіру (мысалы, бейне көру)

== Элементтері мен қызметі ==
=== Вирустық таралу ===
Кейбір [[Контент жасау|контенттің]] ''вирустық түрде'' таралу мүмкіндігі бар; бұл [[Вирустық ауру|вирустық инфекциялардың]] бір адамнан екінші адамға жұғып таралуына ұқсастықтан шыққан атау. [[Вирустық бейне|Вирустық бейнелер]] — соның бір мысалы. Бір пайдаланушы жазбаны өзінің [[Әлеуметтік желі қызметі|желісі]] арқылы таратады, содан кейін басқа пайдаланушылар да оны әрі қарай бөлісе бастайды. Салыстырмалы түрде белгісіз пайдаланушының жазбасы бірнеше сағат ішінде орасан көп адамға жетуі мүмкін. Алайда вирустық таралуға кепілдік жоқ; жазбалардың аз бөлігі ғана осындай деңгейге жетеді.{{citation needed|date=September 2026}}

[[Вирустық маркетинг]] науқандары [[бизнес]] үшін ерекше тартымды, өйткені олар дәстүрлі маркетинг науқандарының &lt;!-- newspapers, magazines, billboards, etc --&gt; құнының аз ғана бөлігіне кең ауқымды жарнамалық қамтуға қол жеткізе алады. [[Коммерциялық емес ұйым]]дар мен [[Белсенділік|белсенділер]] де контентті вирустық түрде таратуға тырысуы мүмкін.

Әлеуметтік медиа сайттары пайдаланушыларға контентті қайта бөлісуге көмектесетін арнайы мүмкіндіктер ұсынады, мысалы [[X (әлеуметтік желі)|X]] пен [[Facebook]]-тегі «ұнату» мүмкіндігі.&lt;ref&gt;{{Cite arXiv|eprint=1106.0346|class=cs.SI|first=Rumi|last=Ghosh|title=Entropy-based Classification of 'Retweeting' Activity on Twitter|date=June 2011}}&lt;/ref&gt;

==== Боттар ====
Боттар — [[интернет]]те жұмыс істейтін автоматтандырылған бағдарламалар.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=bots|url=http://www.dictionary.com/browse/bots?s=t|access-date=2017-05-11|website=Dictionary.com|archive-date=12 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260212021711/https://www.dictionary.com/browse/bots?s=t|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар көптеген коммуникациялық міндеттерді автоматтандырады. Бұл бот қызметтерін ұсынатын тұтас индустрияның пайда болуына әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=DemTech {{!}} Industrialized Disinformation: 2020 Global Inventory of Organized Social Media Manipulation |url=https://demtech.oii.ox.ac.uk/research/posts/industrialized-disinformation/ |access-date=2024-04-10 |website=demtech.oii.ox.ac.uk |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

[[Чат-бот]]тар мен [[әлеуметтік бот]]тар ұнату, пікір жазу және жазылу сияқты адам әрекеттеріне еліктеуге бағдарламаланады.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Martinez Rodrigo|first1=Salto|last2=Jacques-García|first2=Fausto Abraham|title=2012 Ninth International Conference on Information Technology - New Generations |chapter=Development and Implementation of a Chat Bot in a Social Network |year=2012|doi=10.1109/ITNG.2012.147 |pages=751–755 |isbn=978-1-4673-0798-7 }}&lt;/ref&gt; Боттар [[әлеуметтік медиа маркетингі]]н жеңілдету үшін де әзірленген.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Castronovo|first1=Cristina|last2=Huang|first2=Lei|date=2012|title=Social Media in Alternative Marketing Communication Model|journal=Journal of Marketing Development &amp; Competitivness|volume=6|pages=117–136}}&lt;/ref&gt; Боттар [[маркетинг индустриясы]]нда талдамалық дағдарыс туғызды, өйткені олардың кесірінен адамдардың әрекеттерін боттардың әрекеттерінен ажырату қиындай түсті.&lt;ref name=&quot;Baym-2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Baym|first=Nancy K.|date=October 7, 2013|title=Data Not Seen: The uses and shortcomings of social media metrics|journal=First Monday|volume=18|issue=10|doi=10.5210/fm.v18i10.4873 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Кейбір боттар платформалардың [[пайдалану шарттары]]н бұзады, соның салдарынан оларға тыйым салынуы және боттарды жаппай жою науқандары жүргізілуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://help.instagram.com/478745558852511|title=Terms of Use|website=help.instagram.com|language=en|access-date=2017-06-26|archive-date=24 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260224161242/https://help.instagram.com/478745558852511|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Боттар тыйымдардан жалтару үшін тіпті өздерін шынайы адам ретінде көрсетуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;cgwj&quot; /&gt;

«[[Киборг]]тар&lt;nowiki/&gt;» — бот көмектесетін адамдар немесе адам көмектесетін боттар&lt;ref name=&quot;cgwj&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chu|first1=Z.|last2=Gianvecchio|first2=S.|last3=Wang|first3=H.|last4=Jajodia|first4=S.|year=2012|title=Detecting automation of Twitter accounts: Are you a human, bot, or cyborg?|journal=IEEE Transactions on Dependable and Secure Computing|volume=9|issue=6|pages=811–824|doi=10.1109/tdsc.2012.75|bibcode=2012ITDSC...9..811C }}&lt;/ref&gt; — [[жалған жаңалықтар]] тарату мен [[маркетингтік дүрлігу]] тудырудан бастап, заңды және заңсыз мақсаттардың екеуінде де қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Stone-Gross|first1=B.|last2=Holz|first2=T.|last3=Stringhini|first3=G.|last4=Vigna|first4=G.|year=2011|title=The Underground Economy of Spam: A Botmaster's Perspective of Coordinating Large-Scale Spam Campaigns|url=http://static.usenix.org/events/leet11/tech/full_papers/Stone-Gross.pdf|journal=LEET|volume=11|page=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://s.telegraph.co.uk/graphics/projects/the-future-is-android/index.html|last=House|first=Arthur|title=The real cyborgs - in-depth feature about people merging with machines|newspaper=Telegraph.co.uk|access-date=March 2, 2022|archive-date=21 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621061313/http://s.telegraph.co.uk/graphics/projects/the-future-is-android/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.politico.com/story/2016/09/donald-trump-twitter-army-228923|title=Inside Trump's 'cyborg' Twitter army|date=2016-09-30|work=Politico|last=Schreckinger|first=Ben|access-date=2022-08-29}}&lt;/ref&gt; Адам жазбаның мәтінін жазады, ал бот оны белгіленген уақытта жариялайды. Басқа жағдайларда киборгтар жалған жаңалықтар таратады.&lt;ref name=&quot;cgwj&quot; /&gt; Киборгтар [[Жалған аккаунт|жалған аккаунттар]] ретінде де әрекет етуі мүмкін: мұнда бір адам өзін басқа біреу ретінде көрсетеді немесе әрқайсысы жеке адам болып көрінетін бірнеше аккаунтты басқарады.

==== Патенттер ====
Көптеген [[АҚШ]] патенттері әлеуметтік медиаға қатысты және олардың саны біркелкі болмаса да артып келеді. Мысалы, 2024 жылдың III тоқсанында 897 патент, ал II тоқсанында 1674 патент болды. III тоқсанның өзінде әлеуметтік медиаға қатысты барлық патент өтінімдерінің 50%-ы АҚШ-қа тиесілі болды, ал екінші орында тұрған Қытайдың үлесі 18%-ды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-29 |title=Q3 2024 update: social media related patent activity in the technology industry |url=https://www.verdict.co.uk/data-insights/patent-activity-socialmedia-technology-industry/ |access-date=2025-05-29 |website=Verdict |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы жағдай бойынша АҚШ-та әлеуметтік медиаға қатысты 5000-нан астам патент өтінімі жарияланған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&amp;Sect2=HITOFF&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.html&amp;r=0&amp;p=1&amp;f=S&amp;l=50&amp;Query=spec%2F%22social+media%22&amp;d=PG01 |title=USPTO search on published patent applications mentioning &quot;social media&quot; |publisher=Appft.uspto.gov |access-date=2012-04-24 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915174948/http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&amp;Sect2=HITOFF&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.html&amp;r=0&amp;p=1&amp;f=S&amp;l=50&amp;Query=spec%2F%22social+media%22&amp;d=PG01 }}&lt;/ref&gt; Ал берілген патенттердің саны 100-ден сәл ғана асқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&amp;Sect2=HITOFF&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&amp;r=0&amp;p=1&amp;f=S&amp;l=50&amp;Query=spec%2F%22social+media%22&amp;d=PTXT |title=USPTO search on issued patents mentioning &quot;social media&quot; |publisher=Patft.uspto.gov |access-date=2012-04-24 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224013356/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&amp;Sect2=HITOFF&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.htm&amp;r=0&amp;p=1&amp;f=S&amp;l=50&amp;Query=spec%2F%22social+media%22&amp;d=PTXT }}&lt;/ref&gt;

=== Платформалардың конвергенциясы ===
[[Технологиялық конвергенция]]ның бір көрінісі ретінде әртүрлі әлеуметтік медиа платформалары бастапқы аясынан тыс мүмкіндіктерді енгізіп, бір-бірінің функцияларын барған сайын көбірек қайталай бастады.

Мысалы, әлеуметтік хаб-сайт ретінде құрылған [[Facebook]] 2007 жылғы мамырда кіріктірілген [[бейнеплатформа]]ны іске қосты,&lt;ref&gt;{{cite web |first=Pete |last=Cashmore |title=Facebook Video Launches: YouTube Beware! |url=http://mashable.com/2007/05/24/facebook-video-launches/ |website=[[Mashable]] |date=May 25, 2007 |access-date=June 15, 2017 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612112134/https://mashable.com/2007/05/24/facebook-video-launches/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ал бастапқыда ажыратымдылығы төмен фотосуреттермен бөлісуге арналған [[Instagram]] ұзақтығы 15 секунд, өлшемі 640×640 пиксель болатын бейнелермен бөлісу мүмкіндігін енгізді&lt;ref&gt;{{cite web |title=Introducing Video on Instagram|date=2013-06-20|url=https://about.instagram.com/blog/announcements/introducing-video-on-instagram |publisher=Instagram|language=en}}&lt;/ref&gt; (кейінірек ұзақтығы бір минутқа дейін ұзартылып, ажыратымдылығы арттырылды). Кейін Instagram [[сторис (әлеуметтік медиа)|сторис]] — 24 сағаттан кейін автоматты түрде жойылатын қысқа бейнелер мүмкіндігін енгізді; бұл тұжырымдаманы [[Snapchat]] кеңінен танымал етті. Сондай-ақ қарауға қажетті жерге өтуге болатын бейнелерге арналған ''[[IGTV]]'' іске қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://animoto.com/blog/video-marketing/instagram-video-length |title=Instagram Video Length Guide (An Easy Cheat Sheet)|last=Livesay|first=Kari|date=2022-04-13|publisher=Animoto|access-date=2022-08-29}}&lt;/ref&gt; Кейін сторис мүмкіндігін [[YouTube]] та енгізді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Alexander |first1=Julia |title=YouTube is rolling out its Instagram-like Stories feature to more creators |url=https://www.theverge.com/2018/11/29/18117670/youtube-stories-creators-subscribers-instagram-philip-defranco |website=The Verge |language=en |date=29 November 2018 |access-date=5 January 2021 |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005224112/https://www.theverge.com/2018/11/29/18117670/youtube-stories-creators-subscribers-instagram-philip-defranco |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Бастапқыда мәтіндік микроблогингке арналған [[Twitter|X]] кейін фотосуреттермен бөлісу мүмкіндігін,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Parr |first1=Ben |title=Twitter Rolls Out Photo Sharing to All Users |url=https://mashable.com/2011/08/09/twitter-photo-sharing-all/ |website=Mashable |language=en |date=Aug 10, 2011}}&lt;/ref&gt; одан соң бейнемен бөлісуді,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Now on Twitter: group Direct Messages and mobile video camera |url=https://blog.twitter.com/en_us/a/2015/now-on-twitter-group-direct-messages-and-mobile-video-capture.html|last=Kamdar|first=Jinen|publisher=Twitter|date=2015-01-27|language=en-us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=New ways to tap into video on Twitter |url=https://blog.twitter.com/en_us/a/2016/new-ways-to-tap-into-video-on-twitter.html|publisher=Twitter|date=2016-06-21|last=Rishel|first=Jeremy|language=en-us |access-date=2022-08-29}}&lt;/ref&gt; кейін YouTube-тың Creator Studio үлгісі бойынша бизнес пайдаланушыларына арналған медиа-студияны енгізді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Twitter Updates Media Studio, Expands Access to All Users |url=https://www.socialmediatoday.com/social-business/twitter-updates-media-studio-expands-access-all-users |last=Hutchinson|first=Andrew|date=2017-03-15|publisher=Social Media Today|access-date=2022-08-29}}&lt;/ref&gt;

Талқылау платформасы [[Reddit]] сыртқы [[Imgur]] кескін бөлісу платформасының орнына кіріктірілген [[Кескін хостингі қызметі|кескін хостингін]] қосты,&lt;ref&gt;{{cite web |title=r/announcements - Image Hosting on Reddit |url=https://www.reddit.com/r/announcements/comments/4p5dm9/image_hosting_on_reddit/ |publisher=reddit |date=2016-06-21|access-date=2022-08-29}}&lt;/ref&gt; кейін ішкі бейне хостинг қызметін,&lt;ref&gt;{{cite web |title=r/changelog - [Reddit change] Introducing video uploading beta |url=https://www.reddit.com/r/changelog/comments/6jo5it/reddit_change_introducing_video_uploading_beta/ |publisher=reddit |date=2017-06-26|access-date=2022-08-29}}&lt;/ref&gt; одан соң Imgur-дан белгілі кескін галереяларын (бір жазбада бірнеше кескін жариялау мүмкіндігін) енгізді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Introducing Reddit Image Galleries |url=https://redditblog.com/2020/07/15/introducing-reddit-image-galleries-now-redditors-can-share-multiple-images-and-gifs-in-one-post/ |website=Upvoted |date=2020-07-15|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716191433/https://redditblog.com/2020/07/15/introducing-reddit-image-galleries-now-redditors-can-share-multiple-images-and-gifs-in-one-post/}}&lt;/ref&gt; Imgur да бейнемен бөлісу мүмкіндігін енгізді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Liao |first1=Shannon |title=Imgur adds 30-second video uploads so your GIFs can have soundtracks |url=https://www.theverge.com/2018/5/29/17406840/imgur-video-upload-unmuted-gifs-sound-on |website=The Verge |language=en |date=29 May 2018 |access-date=5 January 2021 |archive-date=11 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211173350/https://www.theverge.com/2018/5/29/17406840/imgur-video-upload-unmuted-gifs-sound-on |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=How to Upload Video |url=https://help.imgur.com/hc/en-us/articles/360003632072-How-to-Upload-Video |website=Imgur|archive-date=2019-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613074923/https://help.imgur.com/hc/en-us/articles/360003632072-How-to-Upload-Video}}&lt;/ref&gt;

[[YouTube]] тек мәтіндік жазбалар мен [[Сауалнама (зерттеу)|сауалнамалар]] жариялауға арналған Community мүмкіндігін іске қосты.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=TeamYouTube |number=1072581870389473281 |title=New on the Community tab: Post Playlists to engage with your audience! If you have Community posts enabled on your channel, learn more about Playlist posts here → }}&lt;/ref&gt;

== Пайдалану статистикасы ==
[[Statista]] мәліметтері бойынша, 2022 жылы дүниежүзінде шамамен 3,96 млрд адам әлеуметтік медианы пайдаланған деп бағаланады. Бұл көрсеткіш 2020 жылғы 3,6 млрд-тан өскен.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Number of global social network users 2017-2025{{!}} Statista|url=https://www.statista.com/statistics/278414/number-of-worldwide-social-network-users/|access-date=2022-08-29|website=Statista|language=en|archive-date=2021-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818050635/https://www.statista.com/statistics/278414/number-of-worldwide-social-network-users/}}&lt;/ref&gt;

Төменде [[Statista]] мәліметтері бойынша 2024 жылғы қаңтардағы белсенді пайдаланушылар саны негізінде ең танымал [[әлеуметтік желі қызметі|әлеуметтік желі қызметтерінің]] тізімі берілген.&lt;ref name=&quot;Statista-2022&quot;&gt;{{cite web |title=Most popular social networks worldwide as of January 2022, ranked by number of monthly active users (in millions)|url=https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/ |website=[[Statista]]|archive-date=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129042041/https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
Пайдаланушылары ең көп әлеуметтік желі қызметтері, 2024 жылғы қаңтар&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Biggest social media platforms 2024 |url=https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/ |access-date=2024-02-05 |website=Statista |language=en |archive-date=17 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917142233/https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!#
!Желі
!Пайдаланушылар саны (млн)
!Шыққан елі
|-
|1
|[[Facebook]]
|3 049
|[[АҚШ]]
|-
|2
|[[YouTube]]
|2 491
|АҚШ
|-
|3
|[[WhatsApp]]
|2 000
|АҚШ
|-
|4
|[[Instagram]]
|2 000
|АҚШ
|-
|5
|[[TikTok]]
|1 526
|[[Қытай]]
|-
|6
|[[WeChat]]
|1 336
|Қытай
|-
|7
|[[Facebook Messenger]]
|979
|АҚШ
|-
|8
|[[Telegram]]
|800
|[[Ресей]]
|-
|9
|[[Douyin]]
|752
|Қытай
|-
|10
|[[Snapchat]]
|750
|АҚШ
|-
|11
|[[Kuaishou]]
|685
|Қытай
|-
|12
|[[Twitter|Twitter/X]]
|619
|АҚШ
|}

=== Пайдаланылуы: пандемияға дейін ===
2009 жылғы зерттеу әлеуметтік медианы кімдердің пайдаланатынын жеке айырмашылықтар түсіндіруге көмектесуі мүмкін екенін көрсетті: [[Экстраверсия және интроверсия|экстраверсия]] мен тәжірибеге ашықтық әлеуметтік медианы пайдаланумен оң байланыста болса, [[эмоциялық тұрақтылық]] онымен кері байланыста болған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Correa |first1=Teresa |last2=Hinsley |first2=Amber Willard |last3=de Zúñiga |first3=Homero Gil |title=Who interacts on the Web?: The intersection of users' personality and social media use |journal=Computers in Human Behavior |date=March 2010 |volume=26 |issue=2 |pages=247–253 |doi=10.1016/j.chb.2009.09.003 }}&lt;/ref&gt; 2015 жылғы зерттеуде [[Әлеуметтік салыстыруға бейімділік|әлеуметтік салыстыруға]] бейімділігі жоғары адамдар мұндай бейімділігі төмен адамдарға қарағанда әлеуметтік медианы көбірек пайдаланатыны хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Vogel|first1=Erin A.|last2=Rose|first2=Jason P.|last3=Okdie|first3=Bradley M.|last4=Eckles|first4=Katheryn|last5=Franz|first5=Brittany|year=2015|title=Who compares and despairs? The effect of social comparison orientation on social media use and its outcomes|journal=Personality and Individual Differences|volume=86|pages=249–56|doi=10.1016/j.paid.2015.06.026 }}&lt;/ref&gt;

[[Common Sense Media]] АҚШ-та 13 жасқа толмаған балалардың [[әлеуметтік желі қызметі|әлеуметтік желі қызметтерін]] пайдаланатынын хабарлады, дегенмен көптеген әлеуметтік медиа сайттары пайдаланушылардан кемінде 13 жаста болуды талап етеді.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Jargon|first=Julie|date=June 19, 2019|title=How 13 Became the Internet's Age of Adulthood|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/how-13-became-the-internets-age-of-adulthood-11560850201|archive-date=19 August 2023|access-date=17 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819140959/https://www.wsj.com/articles/how-13-became-the-internets-age-of-adulthood-11560850201|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017 жылы ұйым туғаннан 8 жасқа дейінгі балалардың ата-аналары арасында сауалнама жүргізіп, осы жастағы балалардың 4%-ы [[Instagram]], [[Snapchat]] немесе қазір жұмыс істемейтін [[Musical.ly]] сияқты әлеуметтік медиа сайттарын «жиі» немесе «кейде» пайдаланатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Rideout|first=Vicky|date=2017-10-19|title=The Common Sense census: Media use by kids age zero to eight, 2017|url=https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-kids-age-zero-to-eight-2017|publisher=Common Sense Media|access-date=2022-08-29|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305222831/https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-kids-age-zero-to-eight-2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы сауалнамада 8–16 жастағы америкалықтар қамтылып, 8–12 жастағы балалардың шамамен 31%-ы әлеуметтік медианы пайдаланатыны анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Rideout|first1=Vicky|last2=Robb|first2=Michael B.|date=2019|title=The Common Sense census: Media use by tweens and teens, 2019|url=https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-tweens-and-teens-2019|website=Common Sense Media|access-date=17 March 2026|archive-date=20 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120114618/https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-tweens-and-teens-2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сол сауалнамада 16–18 жастағы жасөспірімдерден әлеуметтік медианы қай жастан бастап пайдаланғаны сұралды. Медианалық жас 14 болды, ал 28%-ы оны 13 жасқа толмай тұрып пайдалана бастағанын айтты.

=== Пайдаланылуы: пандемия кезінде ===
==== Кәмелетке толмағандардың пайдалануы ====
Әлеуметтік медиа [[COVID-19 пандемиясы]] кезінде қарым-қатынаста маңызды рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Saud |first1=Muhammad |last2=Mashud |first2=Musta'in |last3=Ida |first3=Rachmah |date=2020-09-15 |title=Usage of social media during the pandemic: Seeking support and awareness about COVID-19 through social media platforms |journal=Journal of Public Affairs |language=en |pages=e02417 |doi=10.1002/pa.2417 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы маусымда [[Cartoon Network]] пен [[Кибербуллинг]] зерттеу орталығы АҚШ-тағы [[жасөспірімдікке дейінгі кезең|9–12 жастағы балалар]] арасында сауалнама жүргізіп, ең танымал қолданба [[YouTube]] (67%) болғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Patchin-2020&quot;&gt;{{Cite web|last1=Patchin|first1=Justin W.|last2=Hinduja|first2=Sameer|date=2020|title=Tween cyberbullying in 2020|url=https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020083610/https://www.cartoonnetwork.com/stop-bullying/resources.html|archive-date=2020-10-20|website=Cartoon Network}}&lt;/ref&gt; (Жас ұлғайған сайын балалардың әлеуметтік медиа қолданбалары мен ойындарын пайдалану ықтималдығы да арта түскен.) Сол сияқты, Common Sense Media ұйымының 2020 жылы АҚШ-тағы 13–18 жастағылар арасында жүргізген сауалнамасында YouTube ең танымал платформа болғаны анықталды (оны 13–18 жастағылардың 86%-ы пайдаланған).&lt;ref name=&quot;Robb-2020&quot;&gt;{{Cite web|last=Robb|first=Michael B.|date=2020|title=Teens and the news: The influencers, celebrities, and platforms they say matter most, 2020|url=https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020|website=Common Sense Media|access-date=2022-08-29|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405081447/https://www.commonsensemedia.org/research/teens-and-the-news-the-influencers-celebrities-and-platforms-they-say-matter-most-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Балалар есейген сайын әлеуметтік медиа қызметтерін көбірек пайдаланып, контентті тұтыну үшін YouTube-қа жиі жүгінген.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+АҚШ-тағы 9–12 жастағы балалар пайдаланған қолданбалар, 2019–2020 жылдар&lt;ref name=&quot;Patchin-2020&quot; /&gt;
!Платформа
!Жалпы
!Ұлдар
!Қыздар
!9 жастағылар
!12 жастағылар
|-
|[[YouTube]]
|67%
|68%
|66%
|53,6%
|74,6%
|-
|[[Minecraft]]
|48%
|61%
|35%
|43,6%
|49,9%
|-
|[[Roblox]]
|47%
|44%
|49%
|41,2%
|41,7%
|-
|[[Google Classroom]]
|45%
|48%
|41%
|39,6%
|49,3%
|-
|[[Fortnite]]
|31%
|43%
|20%
|22,2%
|38,9%
|-
|[[TikTok]]
|30%
|23%
|30%
|16,8%
|37%
|-
|[[YouTube Kids]]
|26%
|24%
|28%
|32,7%
|22,1%
|-
|[[Snapchat]]
|16%
|11%
|21%
|5,6%
|22,3%
|-
|[[Messenger Kids|Facebook Messenger Kids]]
|15%
|12%
|18%
|19,1%
|10,4%
|-
|[[Instagram]]
|15%
|12%
|19%
|3%
|28,8%
|-
|[[Discord]]
|8%
|11%
|5%
|0,7%
|14,4%
|-
|[[Facebook]]
|8%
|6%
|9%
|2,2%
|15%
|-
|[[Twitch (қызмет)|Twitch]]
|5%
|7%
|2%
|1,0%
|9,9%
|-
|Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы
|5%
|6%
|5%
|9,6%
|3,3%
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+АҚШ-тағы балалар пайдаланған әлеуметтік медиа платформалары: 2020 жылы (13–18 жас) және 2017 жылы (10–18 жас)&lt;ref name=&quot;Robb-2020&quot; /&gt;
!Платформа
!2020
!2017
|-
|[[YouTube]]
|86%
|70%
|-
|[[Instagram]]
|69%
|60%
|-
|[[Snapchat]]
|68%
|59%
|-
|[[TikTok]]
|47%
|Дерек жоқ
|-
|[[Facebook]]
|43%
|63%
|-
|[[Twitter|Twitter/X]]
|28%
|36%
|-
|[[Reddit]]
|14%
|6%
|-
|Басқа [[Әлеуметтік желі|әлеуметтік желі қызметі]]
|2%
|3%
|-
|Әлеуметтік желі қызметтерін пайдаланбайды
|4%
|6%
|}

==== Ересектердің пайдалану себептері ====
Ересектер әлеуметтік медианы [[COVID-19 пандемиясы]]на дейін де пайдаланғанымен, пандемия кезінде оны әлеуметтік байланыстарды сақтау және пандемия туралы жаңартылған ақпарат алу үшін қолданатындар көбейді.

&lt;blockquote&gt;«Әлеуметтік медиа медициналық ақпарат іздеудің кең таралған құралына айналды және көпшіліктің коронавирус пандемиясы туралы әртүрлі қырынан ақпарат жинауына мүмкіндік берді. Осы кезеңде адамдар үйде қалуға мәжбүр болды, ал әлеуметтік медиа оларды байланыстырып, хабардар болуға және пандемия туралы жаңартылған ақпарат алуға көмектесті».&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Saud|first1=Muhammad|last2=Mashud|first2=Musta'in|last3=Ida|first3=Rachmah|date=2020|title=Usage of social media during the pandemic: Seeking support and awareness about COVID-19 through social media platforms|journal=Journal of Public Affairs|language=en|volume=20|issue=4|article-number=e2417|doi=10.1002/pa.2417 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

[[Медицина қызметкерлері]] мен денсаулық сақтау жүйелері де әлеуметтік медианың адамдар денсаулық туралы ақпарат алатын маңызды ортаға айналғанын көбірек түсіне бастады:

&lt;blockquote&gt;«COVID-19 пандемиясы кезінде әлеуметтік медианы пайдалану жедел өсіп, қазіргі денсаулық сақтау жүйелерінің ажырамас бөлігіне айналды».&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wong |first1=Adrian |last2=Ho |first2=Serene |last3=Olusanya |first3=Olusegun |last4=Antonini |first4=Marta Velia |last5=Lyness |first5=David |title=The use of social media and online communications in times of pandemic COVID-19 |journal=Journal of the Intensive Care Society |date=August 2021 |volume=22 |issue=3 |pages=255–260 |doi=10.1177/1751143720966280 |pmc=8373288 |pmid=34422109 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Бұл [[дезинформация]]ның таралуына да әкелді. 2020 жылғы 11 желтоқсанда [[Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары|CDC]] «Әрекетке шақыру: [[Инфодемия]]ны басқару» атты үндеу жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Call for Action: Managing the Infodemic|url=https://www.who.int/news/item/11-12-2020-call-for-action-managing-the-infodemic|access-date=2021-12-31|publisher=World Health Organization|language=en|date=2020-12-11|archive-date=16 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250716072203/https://www.who.int/news/item/11-12-2020-call-for-action-managing-the-infodemic|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір денсаулық сақтау ұйымдары хэштегтерді араласу құралы ретінде пайдаланып, өздерінің [[Twitter]] деректеріне негізделген мақалалар жариялады:&lt;ref name=&quot;Kudchadkar-2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kudchadkar |first1=Sapna R. |last2=Carroll |first2=Christopher L. |title=Using Social Media for Rapid Information Dissemination in a Pandemic: #PedsICU and Coronavirus Disease 2019 |journal=Pediatric Critical Care Medicine |date=August 2020 |volume=21 |issue=8 |pages=e538–e546 |doi=10.1097/PCC.0000000000002474 |pmc=7255404 |pmid=32459792 }}&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;«2019 жылғы коронавирус ауруы пандемиясы мен балалар реанимациясына қатысты твиттерде халықаралық балалар реанимациясы қауымдастығы арасында #PedsICU және #COVID19 хэштегтерін бірлесіп пайдалануды насихаттау».&lt;ref name=&quot;Kudchadkar-2020&quot;/&gt;&lt;/blockquote&gt;

Алайда медицина қауымдастығындағы кейбір мамандар әлеуметтік медиаға тәуелділікке алаңдады, өйткені ол барған сайын маңызды әлеуметтік ортаға, тиісінше «әлеуметтік мақұлдау мен нығайтудың көзіне» айналды. Олар әлеуметтік медианы көбірек пайдаланудың зиянды-зиянсыз екеніне сенімді болмады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Shweta |last2=Dixit |first2=Ayushi |last3=Joshi |first3=Gunjan |title=Is compulsive social media use amid COVID-19 pandemic addictive behavior or coping mechanism? |journal=Asian Journal of Psychiatry |date=December 2020 |volume=54 |article-number=102290 |doi=10.1016/j.ajp.2020.102290 |pmc=7338858 |pmid=32659658 }}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдардың пайдалануы ==
=== Үкімет ===
Үкіметтер әлеуметтік медианы, мысалы, мына мақсаттарда пайдалана алады:&lt;ref&gt;{{cite book | last1 = Khan | first1 = Gohar F. | title = Social Media for Government: A Practical Guide to Understanding, Implementing, and Managing Social Media Tools in the Public Sphere | url = {{google books|plainurl=yes|id=rT0jDgAAQBAJ}} | series = SpringerBriefs in Political Science | location = Singapore | publisher = Springer | date = 2017 | isbn = 978-981-10-2942-4 | access-date=2019-04-28}}&lt;/ref&gt;
* қоғамға өз ұстанымдарын жеткізу;
* азаматтармен өзара әрекеттесу;
* азаматтардың қатысуын ынталандыру;
* [[ашық үкімет]]ті дамыту;
* қоғамдық пікір мен іс-әрекеттерді [[бақылау|талдау және бақылау]];
* [[Денсаулық туралы хабардар етуде әлеуметтік медианы пайдалану|қоғамды қауіптер мен қоғамдық денсаулық мәселелері туралы ақпараттандыру]].&lt;ref&gt;{{cite book | last1 = Gesser-Edelsburg | first1 = Anat | last2 = Shir-Raz | first2 = Yaffa | title = Risk Communication and Infectious Diseases in an Age of Digital Media | url = https://www.routledge.com/Risk-Communication-and-Infectious-Diseases-in-an-Age-of-Digital-Media/Gesser-Edelsburg-Shir-Raz/p/book/9780367224059 | series = Routledge Studies in Public Health | date = 2017 | isbn = 978-0-367-22405-9 | access-date = 2020-11-22 | archive-date = 14 December 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214150424/https://www.routledge.com/Risk-Communication-and-Infectious-Diseases-in-an-Age-of-Digital-Media/Gesser-Edelsburg-Shir-Raz/p/book/9780367224059 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

==== Құқық қорғау органдары ====
Әлеуметтік медиа [[Тергеулерде әлеуметтік желі веб-сайттарын пайдалану|азаматтық және қылмыстық тергеулерде]] кеңінен қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brunty|first1=Joshua|last2=Helenek|first2=Katherine|url={{Google books|6hygBAAAQBAJ|plainurl=yes}}|title=Social Media Investigation for Law Enforcement|date=2014|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-317-52165-5}}&lt;/ref&gt; Ол із-түзсіз жоғалған адамдарды іздеу үшін де қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Handbook of Missing Persons|date=2016|publisher=Springer International|first1=Caroline Sturdy|last1=Colls|pages=97, 102, 164|editor-first1=Stephen J.|editor-last1=Morewitz}}&lt;/ref&gt; Полиция бөлімдері қоғаммен байланыс орнату, полиция қызметі туралы ақпарат тарату және құқық қорғау органдарының беделін жақсарту үшін ресми әлеуметтік медиа аккаунттарын жиі пайдаланады;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Perez|first1=Kaitlyn|date=June 30, 2017|title=Social Media Has Become a Critical Part of Law Enforcement|work=National Police Foundation |url=https://www.policefoundation.org/social-media-has-become-a-critical-part-of-law-enforcement/|archive-date=2019-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424140454/https://www.policefoundation.org/social-media-has-become-a-critical-part-of-law-enforcement/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schneider&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url={{Google books|E28KBAAAQBAJ|plainurl=yes}}|first=Christopher J.|last=Schneider|pages=229–30|encyclopedia=Social Media, Politics and the StateProtests, Revolutions, Riots, Crime and Policing in the Age of Facebook, Twitter and YouTube|date=2015|publisher=Routledge|title=Police &quot;Image Work&quot; in an Era of Social Media&quot; YouTube and 2007 Montebello Summit Protests|series=Routledge Research in Information Technology and Society|isbn=978-1-317-65548-0}}&lt;/ref&gt; ал керісінше, азаматтар түсірген [[полиция қатыгездігі]] мен басқа да [[полицияның теріс қылықтары]] туралы бейнежазбалар кейде әлеуметтік медиаға жарияланады.&lt;ref name=&quot;Schneider&quot; /&gt;

АҚШ-та [[АҚШ иммиграция және кедендік бақылау қызметі]] әлеуметтік медиа арқылы адамдарды анықтап, қадағалайды және әлеуметтік медиаға негізделген жасырын операциялар арқылы кейбір адамдарды ұстаған.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Funk|first=McKenzie|date=2019-10-02|title=How ICE Picks Its Targets in the Surveillance Age|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/10/02/magazine/ice-surveillance-deportation.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091002/https://www.nytimes.com/2019/10/02/magazine/ice-surveillance-deportation.html |archive-date=2019-10-02 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=2019-10-22 }}&lt;/ref&gt; [[АҚШ кеден және шекара қорғау қызметі]] (CBP) мен [[АҚШ Ішкі қауіпсіздік министрлігі]] [[Виза|виза]] беру үдерісінде әлеуметтік медиа деректерін ескерілетін факторлардың бірі ретінде пайдаланады және адамдар елге кіргеннен кейін де оларды бақылайды.&lt;ref name=&quot;Patel-2020&quot;&gt;{{Cite report|title=Social Media Monitoring|url=https://www.brennancenter.org/our-work/research-reports/social-media-monitoring|publisher=Brennan Center for Justice|pages=255–57|last1=Patel|first1=Faiza|last2=Levinson-Waldman|first2=Rachel|last3=Koreh|first3=Raya|last4=DenUyl|first4=Sophia|date=2020-03-11|access-date=2022-08-29}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ CBP қызметкерлерінің шекарада электрондық құрылғыларды және әлеуметтік медиадағы әрекеттерді тексергені, азаматтарды да, азаматтығы жоқ адамдарды да алдын ала ордер алмай тексергені құжатталған.&lt;ref name=&quot;Patel-2020&quot; /&gt;

==== Беделді басқару ====
Әлеуметтік медиа жас ұрпақ арасында кең тарала бастаған сайын, үкіметтер оны өз беделін, әсіресе жастар арасындағы имиджін жақсарту үшін пайдалана бастады. 2021 жылғы қаңтарда Мысыр билігі өзінің медиа елшілер бағдарламасы аясында [[Instagram]] инфлюенсерлерін пайдаланғаны хабарланды. Бағдарлама [[Мысыр]]дың имиджін жаңартуға және елдің [[адам құқықтары]] саласындағы жағдайына байланысты Мысыр туралы жарияланған жағымсыз материалдарға қарсы тұруға бағытталған. [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]] де осындай бағдарламаларға қатысты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/jan/29/sugar-coated-propaganda-egypt-taps-into-power-instagram-influencers|title=Sugar-coated propaganda? Middle East taps into power of influencers|access-date=29 January 2020|website=The Guardian|last1=Michaelson|first1=Ruth|last2=Safi|first2=Michael|date=2021-01-29|archive-date=2 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.theguardian.com/world/2021/jan/29/sugar-coated-propaganda-egypt-taps-into-power-instagram-influencers|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сол сияқты, [[Дубай]] туризмді ілгерілету үшін әлеуметтік медиа мен инфлюенсерлерге кеңінен сүйенді. Алайда Дубай заңдары бұл инфлюенсерлерге билікті ренжітуге немесе қаланы, саясатты не дінді сынауға жол бермейтін шектеулер қойды. Шетелдік инфлюенсерлердің контенті Дубайды жағымсыз жағынан көрсететін ештеңе жарияланбауын қамтамасыз ету үшін бақыланады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/17/in-this-world-social-media-is-everything-how-dubai-became-the-planets-influencer-capital|title='In this world, social media is everything': how Dubai became the planet's influencer capital|access-date=17 April 2021|website=The Guardian|last=Michaelson|first=Ruth|date=17 April 2021|archive-date=2 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.theguardian.com/world/2021/apr/17/in-this-world-social-media-is-everything-how-dubai-became-the-planets-influencer-capital|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Бизнес ===
Көптеген кәсіпорындар әлеуметтік медианы [[маркетинг]], [[бренд]]теу,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Spillane |first=James |date=3 January 2013 |title=5 Indirect Ways Building Social Authority Improves Your Brand |work=Business2Community |url=https://www.business2community.com/branding/5-indirect-ways-building-social-authority-improves-your-brand-0368379 |access-date=2019-05-03 |publisher=Business 2 Community |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190938/https://www.business2community.com/branding/5-indirect-ways-building-social-authority-improves-your-brand-0368379 }}&lt;/ref&gt; [[жарнама]], коммуникация, [[сатуды ынталандыру]], қызметкерлерді бейресми [[Ұйымдық оқыту|оқыту/ұйымдық дамыту]], бәсекелестік талдау, қызметкерлерді іріктеу, қарым-қатынастарды басқару/[[адалдық бағдарламасы|адалдық бағдарламалары]],&lt;ref name=&quot;mobileKaplan&quot;/&gt; сондай-ақ [[электрондық коммерция]] үшін пайдаланады. Компаниялар маркетинг, сату және басқа бағдарламаларына көмектесу үшін әңгімелерді бақылау, қадағалау және талдау мақсатында [[Әлеуметтік медианы мониторингтеу|әлеуметтік медианы мониторингтеу]] құралдарын қолданады. Мұндай құралдар тегін қарапайым қолданбалардан бастап жазылымға негізделген құралдарға дейін әртүрлі болады. Әлеуметтік медиа саладағы үрдістер туралы ақпарат береді. Қаржы саласында компаниялар әлеуметтік медианы нарықтық көңіл-күйді талдау құралы ретінде пайдаланады. Оның қолданылу аясына қаржылық өнімдерді маркетингтеу, нарықтық үрдістерді талдау және инсайдерлік сауданы анықтау құралы ретінде пайдалану жатады.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lugmayr |first1=Artur |title=Handbook of Social Media Management |chapter=Predicting the Future of Investor Sentiment with Social Media in Stock Exchange Investments: A Basic Framework for the DAX Performance Index |date=2013 |pages=565–589 |doi=10.1007/978-3-642-28897-5_33 |isbn=978-3-642-28896-8 }}&lt;/ref&gt; Осы мүмкіндіктерді пайдалану үшін кәсіпорындарға әр платформада қолдануға арналған нұсқаулықтар қажет.&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media |journal=Business Horizons |date=January 2010 |volume=53 |issue=1 |pages=59–68 |doi=10.1016/j.bushor.2009.09.003 |url=https://www.researchgate.net/publication/26471511 |quote-pages=64–65 |quote=Social Media is a very active and fast-moving domain. What may be up-to-date today could have disappeared from the virtual landscape tomorrow. It is therefore crucial for firms to have a set of guidelines that can be applied to any form of Social Media [...]. }}&lt;/ref&gt;

Бизнестің әлеуметтік медианы пайдалануы кәсіпорынның әлеуметтік медиадағы қатысуын толық бақылай алмайтындығымен күрделене түседі. Оның орнына ол «әңгімеге» қатысу арқылы өз ұстанымын білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Research Survey|url=http://mprcenter.org/blog/2010/08/04/research-survey-launched-social-media-and-influence-of-photos-on-body-image/|last=Rutledge|first=Pamela|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504164122/http://mprcenter.org/blog/2010/08/04/research-survey-launched-social-media-and-influence-of-photos-on-body-image/|archive-date=2012-05-04|access-date=2012-04-24|publisher=The Media Psychology Blog|quote=One of the tenets of social media is that you can't control your message, you can only participate in the conversation.}}&lt;/ref&gt; Кәсіпорындар әлеуметтік медианы&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Meske |first1=Christian |last2=Stieglitz |first2=Stefan |title=Reflektion der wissenschaftlichen Nutzenbetrachtung von Social Software / Reflecting the Scientific Discussion of Benefits Induced by Social Software |journal=I-com |date=15 January 2014 |volume=13 |issue=3 |doi=10.1515/icom.2014.0015 }}&lt;/ref&gt; клиент-ұйым деңгейінде және ұйымішілік деңгейде пайдаланады.

Әлеуметтік медиа жетістіктерді көрсету және басқа жағдайда оңай қолжетімді немесе белгілі болмауы мүмкін ресурстарға қол жеткізуді жеңілдету арқылы кәсіпкерлік пен инновацияны ынталандыра алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Wei |last2=Liang |first2=Qiaozhuan |last3=Mahto |first3=Raj V. |last4=Deng |first4=Wei |last5=Zhang |first5=Stephen X. |title=Entrepreneurial entry: The role of social media |journal=Technological Forecasting and Social Change |date=December 2020 |volume=161 |article-number=120337 |doi=10.1016/j.techfore.2020.120337 |pmid=33012851 |pmc=7522013 }}&lt;/ref&gt;

==== Маркетинг ====
Әлеуметтік медиа маркетингі өнімді немесе қызметті ілгерілетуге және клиенттермен байланыс орнатуға көмектесе алады. Әлеуметтік медиа маркетингін ақылы медиа, табылған медиа және меншікті медиа деп бөлуге болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stephen |first1=Andrew T. |last2=Galak |first2=Jeff |title=The Effects of Traditional and Social Earned Media on Sales: A Study of a Microlending Marketplace |url=https://archive.org/details/sim_jmr-journal-of-marketing-research_2012-10_49_5/page/624 |journal=Journal of Marketing Research |date=October 2012 |volume=49 |issue=5 |pages=624–639 |doi=10.1509/jmr.09.0401 }}&lt;/ref&gt; Ақылы әлеуметтік медианы пайдаланғанда компаниялар әлеуметтік медиа платформасында жарнама орналастырады. Табылған әлеуметтік медиа компаниялар [[Мүдделі тарап (корпоративтік)|мүдделі тараптарға]] әсер ететіндей әрекет жасағанда және олар бұл туралы өздігінен контент жариялағанда пайда болады. Меншікті әлеуметтік медиа — платформаның өз пайдаланушыларына арналған контентті жасау және ілгерілету арқылы өзін маркетингтеуі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brenner |first=Michael |date=2022-04-07 |title=What Are Paid, Owned, and Earned Media, and Which One Drives More ROI? |url=https://marketinginsidergroup.com/content-marketing/what-are-paid-owned-and-earned-media-and-which-one-drives-more-roi/ |access-date=2022-09-22 |website=Marketing Insider Group |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Негізгі қолданылу мақсаттары — [[Бренд танымалдығы|брендтің танымалдығын]] қалыптастыру, клиенттерді диалог арқылы тарту (мысалы, клиенттердің компания туралы кері байланыс беруі) және [[Клиенттерге қызмет көрсету|клиенттерге қызмет көрсетуге]] қолжетімділік ұсыну.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Chaffey|first1=Dave|title=Digital Marketing|last2=Ellis-Chadwick|first2=Fiona|date=2012|publisher=Pearson|isbn=978-0-273-74610-2|edition=5th|pages=30–31}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік медиадағы тең дәрежелі пайдаланушылар арасындағы коммуникация ықпалды ұйымнан тұтынушыларға қарай ауыстырады, өйткені тұтынушылар жасаған контент кеңінен көрінеді және оны компания бақыламайды.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sorescu |first1=Alina |last2=Frambach |first2=Ruud T. |last3=Singh |first3=Jagdip |last4=Rangaswamy |first4=Arvind |last5=Bridges |first5=Cheryl |title=Innovations in Retail Business Models |journal=Journal of Retailing |date=July 2011 |volume=87 |pages=S3–S16 |doi=10.1016/j.jretai.2011.04.005 |ssrn=1997189 }}&lt;/ref&gt;

Көбіне «[[Инфлюенсер|инфлюенсерлер]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын [[Интернет жұлдызы|әлеуметтік медиа тұлғалары]] — өнімдер мен компанияларды интернетте ілгерілету үшін маркетологтар тарапынан [[Демеушілік жарияланым|демеушілік қолдау]] алатын интернет жұлдыздары. Зерттеулер мұндай қолдаулардың қандай өнімдер мен қызметтерді сатып алатынын әлі шешпеген пайдаланушылардың назарын аударатынын көрсетеді,&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Newman|first1=Daniel|title=Love It Or Hate It: Influencer Marketing Works|date=2015-06-23|url=https://www.forbes.com/sites/danielnewman/2015/06/23/love-it-or-hate-it-influencer-marketing-works/#5718a249150b|access-date=2017-11-11|work=Forbes}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[Сандық тумалар|жас тұтынушылардың]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dunkley|first1=Lydia|title=Reaching Generation Z: Harnessing the Power of Digital Influencers in Film Publicity|url=https://promotionalcommunications.org/index.php/pc/article/view/85|access-date=2017-11-11|journal=Journal of Promotional Communications|date=7 February 2017 |volume=5 |issue=1 }}&lt;/ref&gt; Өнімді немесе қызметті өз аудиториясына маркетингтеу не ілгерілету үшін инфлюенсерлердің ықпалын пайдалану тәжірибесі әдетте [[инфлюенсерлік маркетинг]] деп аталады.

2013 жылы Ұлыбританияның [[Жарнама стандарттары басқармасы (Ұлыбритания)|Жарнама стандарттары басқармасы]] (ASA) танымал тұлғаларға өнімді немесе қызметті ұсынғаны үшін ақы алған-алмағанын анық көрсетуге кеңес бере бастады; мұндай жарнамалық қолдау кезінде #spon немесе #[[Жарнама|ad]] хэштегін пайдалану ұсынылды. АҚШ-тың [[Федералдық сауда комиссиясы]] да осыған ұқсас нұсқаулықтар шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-11-05|title=FTC Releases Advertising Disclosures Guidance for Online Influencers|work=Federal Trade Commission |url=https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2019/11/ftc-releases-advertising-disclosures-guidance-online-influencers|access-date=2021-05-14|language=en}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік медиа платформалары [[Нысаналы жарнама|жарнаманы нақты аудиторияларға бағыттауға]] да мүмкіндік береді. Әлеуметтік медиа пайдаланушылары жарнамамен бөлісіп, оған пікір білдіре алады, осылайша пассивті тұтынушылар белсенді насихаттаушыларға, тіпті контент өндірушілерге айналады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chu |first1=Shu-Chuan |title=Viral Advertising in Social Media: Participation in Facebook Groups and Responses among College-Aged Users |journal=Journal of Interactive Advertising |date=September 2011 |volume=12 |issue=1 |pages=30–43 |doi=10.1080/15252019.2011.10722189 }}&lt;/ref&gt; Нысаналы жарнама жарнама берушілерден қажетті пайдаланушыларға қалай жетуге болатынын түсіну үшін қосымша күш-жігерді талап етеді.&lt;ref name=&quot;usersoftheworld&quot; /&gt; Компаниялар бәсекелестерін келемеждеу үшін әзілді (мысалы, [[шитпостинг]]ті) пайдалана алады.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hardy |first1=Kevin |date=June 18, 2018 |title=Wendy's Roasts its Way to Social Media Stardom |url=https://www.qsrmagazine.com/exclusives/wendys-roasts-its-way-social-media-stardom |access-date=2018-06-18 |website=qsrmagazine.com}}&lt;/ref&gt; Жарнама тіпті жаңа аудиторияларды тартуы мүмкін [[Фан-арт|фан-арттың]] пайда болуына түрткі бола алады.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wallace |first=Brian |title=The Rise of Fandom-Driven Marketing in the Digital Age |url=https://www.webpronews.com/fandom-driven-marketing/ |access-date=January 14, 2026 |work=WebProNews |date=August 12, 2025 |language=en |archive-date=11 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211032305/https://www.webpronews.com/fandom-driven-marketing/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Хэштег]]тер (#ejuice және #eliquid сияқты) қызығушылық танытатын пайдаланушыларды нысаналаудың бір тәсілі болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Linnea |first1=Laestadius |last2=Wahl |first2=Megan |last3=Pokhrel |first3=Pallav |last4=Cho |first4=Young |year=2019 |title=From Apple to Werewolf: A content analysis of marketing for e-liquids on Instagram |journal=Addictive Behaviors |volume=91 |pages=119–127 |doi=10.1016/j.addbeh.2018.09.008 |pmc=6358470 |pmid=30253933}}&lt;/ref&gt;

Пайдаланушылар жасаған контент [[Әлеуметтік мультипликатор әсері|өзара ықпал әсерін]] туғызып, инфлюенсерлердің қатысуынсыз-ақ тұтынушылардың қызығушылығын арттыра алады. Осы коммуникацияға арналған 2012 жылғы зерттеуде адамдар арасындағы өзара қарым-қатынас сатып алу ниетіне әсер етуі мүмкін екені хабарланды: ол [[Конформизм|конформизмді]] ынталандыру арқылы тікелей, ал өнімге қызығушылықты арттыру арқылы жанама әсер етеді. Зерттеуде өнім туралы адамдар арасындағы коммуникация өнімге қызығушылықты арттырады деген тұжырым жасалды.&lt;ref name=&quot;Wang2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xia |last2=Yu |first2=Chunling |last3=Wei |first3=Yujie |title=Social Media Peer Communication and Impacts on Purchase Intentions: A Consumer Socialization Framework |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interactive-marketing_journal-of-interactive-marketing_2012-11_26_4/page/198 |journal=Journal of Interactive Marketing |date=November 2012 |volume=26 |issue=4 |pages=198–208 |doi=10.1016/j.intmar.2011.11.004 }}&lt;/ref&gt;

=== Саясат ===
Әлеуметтік медианың [[саясат]]та әртүрлі қолданылу аясы бар.&lt;ref&gt;
{{cite book | last1 = Rainie | first1 = Lee | last2 = Wellman | first2 = Barry | author-link2 = Barry Wellman | chapter = The Internet Revolution | title = Networked: The New Social Operating System | date = 27 April 2012 | url = {{Google books|bYJGna0AhdAC|plainurl=yes}} | location = Cambridge, Massachusetts | publisher = MIT Press | publication-date = 2012 | page = 71 | isbn = 978-0-262-30040-7 | access-date = 10 January 2021 | quote = [...] Witt soon became an active content creator with no intermediary needed. He started blogging in 2003 [...].}}
&lt;/ref&gt; Саясаткерлер әлеуметтік медианы өз хабарламаларын тарату және [[Саясатта әлеуметтік медианы пайдалану#Сайлауға ықпалы|сайлаушыларға ықпал ету]] үшін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Leyva |first1=Rodolfo |title=Exploring UK Millennials' Social Media Consumption Patterns and Participation in Elections, Activism, and 'Slacktivism' |journal=Social Science Computer Review |date=August 2017 |volume=35 |issue=4 |pages=462–479 |doi=10.1177/0894439316655738 }}&lt;/ref&gt;

Дунукус және т.б. [[2016 жылғы АҚШ сайлауы]] кезінде кандидаттардың [[Twitter]]-ді пайдалануы бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;Dounoucos&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dounoucos |first1=Victoria A. |last2=Hillygus |first2=D. Sunshine |last3=Carlson |first3=Caroline |date=2019 |title=The Message and the Medium: An Experimental Evaluation of the Effects of Twitter Commentary on Campaign Messages |journal=Journal of Information Technology and Politics |volume=16 |issue=1 |pages=66–76 |doi=10.1080/19331681.2019.1572566 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Richardson |first=Glenn W. Jr. |title=Social Media and Politics: A New Way to Participate in the Political Process |date=2016-11-21 |publisher=Praeger |volume=1}}&lt;/ref&gt; Қоғам саяси ақпарат алу үшін әлеуметтік медиа сайттарына көбірек сүйене бастады.&lt;ref name=&quot;Dounoucos&quot; /&gt; [[Еуропалық Одақ]]та әлеуметтік медиа саяси хабарламалардың таралу ауқымын күшейтті.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barisione |first1=Mauro |last2=Michailidou |first2=Asimina |title=Social Media and European Politics |chapter=Do We Need to Rethink EU Politics in the Social Media Era? An Introduction to the Volume |date=2017 |pages=1–23 |doi=10.1057/978-1-137-59890-5_1 |isbn=978-1-137-59889-9 }}&lt;/ref&gt; Шетелден жүргізілетін әлеуметтік медиа науқандары басқа елдегі саяси пікірге ықпал етуге тырысады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=sidowen5 |number=1316367319426306049 |title=Twitter trend in #SaudiArabia saw thousands of tweets on #HillaryEmails from supporters of Crown Prince MBS. Strange that Riyadh's social marketing firm, SMAAT is involved in another such campaign. Didn't see this coming from any country other than Russia. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Paul |first=Katie |date=2019-12-20 |title=Twitter suspends accounts linked to Saudi spying case |url=https://www.reuters.com/article/us-twitter-saudi-idUSKBN1YO1JT |access-date=20 October 2019 |website=Reuters}}
&lt;/ref&gt;

==== Белсенділік ====
Әлеуметтік медиа 2011 жылғы [[Араб көктемі]] кезінде ықпалды рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.wired.com/threatlevel/2011/01/tunisia/ |magazine= Wired |first1= Nate |last1= Anderson |first2= Ars |last2= Technica |title= Tweeting Tyrants Out of Tunisia: Global Internet at Its Best |date= January 14, 2011 |archive-date= 17 February 2014 |access-date= 11 March 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140217184810/http://www.wired.com/threatlevel/2011/01/tunisia/ |url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.nytimes.com/2011/02/10/world/middleeast/10youth.html?_r=1 |work= The New York Times |first= David D. |last= Kirkpatrick |title= Wired and Shrewd, Young Egyptians Guide Revolt |date= February 9, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.miller-mccune.com/politics/the-cascading-effects-of-the-arab-spring-28575/|last=Howard|first=Philip N.|title= The Arab Uprising's Cascading Effects |publisher= Miller-mccune.com |date= February 23, 2011 |access-date= 2012-04-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110227051329/http://www.miller-mccune.com/politics/the-cascading-effects-of-the-arab-spring-28575/ |archive-date= 2011-02-27 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Rainie|Wellman|2012|p=207|ps=:Social media - Facebook, Twitter, and email - plus mobile phones played a major part in the 'Arab Spring' of protests and rebellions against authoritarian regimes in the Middle East and North Africa throughout 2011. The activity of networked individuals in Tunisia, Egypt, and other states was a prime example of how online content creation and community building, in tandem with offline gatherings and backstage maneuvering, can aid mass mobilizations.}} Алайда әлеуметтік медианың бұл үдерісті қаншалықты жеңілдеткені жөніндегі пікірталас әлі де жалғасуда.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gladwell|first=Malcolm|date=March 1, 2011|title=Malcolm Gladwell and Clay Shirky on Social Media and Revolution, Foreign Affairs March/April 2011|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67325/malcolm-gladwell-and-clay-shirky/from-innovation-to-revolution|journal=Foreign Affairs|volume=90 |issue=March/April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110201165430/http://www.foreignaffairs.com/articles/67325/malcolm-gladwell-and-clay-shirky/from-innovation-to-revolution|archive-date=2011-02-01|access-date=2012-04-24}}&lt;/ref&gt; Белсенділер әлеуметтік медианы [[Бахрейндегі адам құқықтары]]ның бұзылуы туралы хабарлау үшін пайдаланды. Олар өздерінің мәлімдеуінше, адамдарды [[Қамау|қамаған]], [[азаптау|азаптаған]] және қорқытқан мемлекеттік органдардың қатыгез әрекеттерін жария етті. Керісінше, Бахрейн үкіметі белсенділерді бақылау және нысанаға алу үшін әлеуметтік медианы пайдаланды. Үкімет жаза ретінде 1000-нан астам белсендіні азаматтығынан айырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nycfpa.org/main/bahrains-social-media-problem-the-governments-online-to-real-life-attack-on-human-rights/|title=Bahrain's Social Media Problem: The Government's Online to Real Life Attack on Human Rights|last=Minoff|first=Aaron|access-date=13 May 2021|website=New York Center For Foreign Policy Affairs|date=13 May 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Жауынгерлік топ|Жауынгерлік топтар]] әлеуметтік медианы ұйымдасу және жаңа мүшелер тарту құралы ретінде пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Shirky |first1= Clay |title= Technology, the Public Sphere, and Political Change |journal= Foreign Affairs |volume= 90 |issue= 1 |url= https://www.foreignaffairs.com/articles/2010-12-20/political-power-social-media |access-date= 2018-08-04 |date= 2011 |archive-date= 26 April 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150426063633/http://www.foreignaffairs.com/articles/67038/clay-shirky/the-political-power-of-social-media |url-status= live }}&lt;/ref&gt; [[Ислам мемлекеті]] (ISIS деп те аталады) әлеуметтік медианы пайдаланды. 2014 жылы араб тілді [[Twitter|X]] желісінде #AllEyesonISIS хэштегі вирустық түрде таралды.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |last1=Singer |first1=P.W. |title=Like War: The Weaponization of Social Media |last2=Brooking |first2=Emerson T. |publisher=Mariner Books |isbn=9780358108474 |location=NY|date=October 8, 2019}}{{pn|date=January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ajbaili|first=Mustapha|title=How ISIS conquered social media|date=June 24, 2014|url=http://english.alarabiya.net/en/media/digital/2014/06/24/How-has-ISIS-conquered-social-media-.html|publisher=Al Arabiya News|access-date=2022-08-29|archive-date=5 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205115742/https://english.alarabiya.net/en/media/digital/2014/06/24/How-has-ISIS-conquered-social-media-.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Насихат ====
Мемлекет демеушілік ететін интернет-насихат — [[Интернеттегі манипуляция|интернеттегі манипуляция]] мен [[насихат]]тың [[Мемлекет|мемлекет]] тарапынан қаржыландырылатын немесе қолдау көрсетілетін түрі. Мемлекеттер Интернетті, әсіресе әлеуметтік медианы сайлауларға ықпал ету, институттарға деген сенімсіздікті күшейту, қауесеттер мен [[дезинформация]] тарату үшін пайдаланды; мұндай контентті жасау және таратуда әдетте [[Интернет-бот|боттар]], [[Тролль фабрикасы|тролль фабрикалары]] немесе [[Мемлекет демеушілік ететін инфлюенсер|инфлюенсерлер]] қолданылады. Насихат ел ішінде халықты бақылау үшін, ал сыртқы бағытта басқа қоғамдарға ықпал ету үшін пайдаланылады. [[Шетелдік ақпараттық манипуляция және араласу]] (FIMI) термині де, әсіресе [[Еуропалық Одақ]]та, мемлекет демеушілік ететін интернет-насихатты сипаттау үшін қолданылады.&lt;ref name=&quot;eusFIMITurn&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Proto |first1=Lucas |last2=Lamoso-González |first2=Paula |last3=García |first3=Luis Bouza |date=2025-05-28 |title=The EU's FIMI Turn: How the European Union External Action Service Reframed the Disinformation Fight |journal=[[Media and Communication]] |volume=13 |article-number=9474 |doi=10.17645/mac.9474 |issn=2183-2439 |doi-access=free|hdl=10486/719984 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== Қызметкерлерді іріктеу ===
Жұмысқа қабылдау кезінде әлеуметтік медианы пайдалану — [[Жұмысқа үміткер|жұмысқа үміткерлердің]] (ашық) әлеуметтік медиа профильдерін жұмыс берушілердің [[Қызметкерлерді іріктеу|жұмысқа қабылдау]] кезіндегі бағалау үдерісінің бір бөлігі ретінде тексеруі. Мысалы, [[Fortune 500]] тізіміндегі компаниялардың басым көпшілігі әлеуметтік медианы әлеуетті қызметкерлерді тексеру және таланттарды тарту құралы ретінде пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Aichner |first1=T. |last2=Grünfelder |first2=M. |last3=Maurer |first3=O. |last4=Jegeni |first4=D. |year=2021 |title=Twenty-Five Years of Social Media: A Review of Social Media Applications and Definitions from 1994 to 2019 |journal=Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking |volume=24 |issue=4 |pages=215–222 |doi=10.1089/cyber.2020.0134 |doi-access=free |pmid=33847527 |pmc=8064945 }}&lt;/ref&gt;

Бұл тәжірибе этикалық мәселелер туғызады. Жұмыс берушілер мен рекрутерлер өздеріне үміткерлер жария етуді таңдаған ақпарат қана қолжетімді екенін атап көрсетеді. Батыс Еуропаның көптеген елдерінде жұмыс берушілердің жұмыс орнында әлеуметтік медианы пайдалануына шектеулер қойылған. Арканзас, Калифорния, Колорадо, Иллинойс, Мэриленд, Мичиган, Невада, Нью-Джерси, Нью-Мексико, Юта, Вашингтон және Висконсин штаттарында жұмысқа үміткерлер мен қызметкерлер әлеуметтік медиа аккаунттарының пайдаланушы аттары мен құпиясөздерін беруге мәжбүрлеуден қорғалған.{{citation needed|date=December 2022}} Әлеуметтік медианы пайдалану онда белсенді кейбір үміткерлер үшін елеулі мәселелер туғызған. 2013 жылы алты елдегі 17 000 жас арасында жүргізілген сауалнамада 16–34 жастағы әрбір оныншы адам әлеуметтік медиадағы белсенділігіне байланысты жұмысқа қабылданбағанын мәлімдеген.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burke |first=Elaine |date=May 30, 2013 |title=1 in 10 young people losing out on jobs because of pics and comments on social media |url=http://www.siliconrepublic.com/careers/item/32880-1-in-10-young-people-losing |access-date=2022-08-29 |publisher=Silicon Republic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Guillory |first1=Jamie |last2=Hancock |first2=Jeffrey T. |title=The Effect of Linkedin on Deception in Resumes |journal=Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking |date=March 2012 |volume=15 |issue=3 |pages=135–140 |doi=10.1089/cyber.2011.0389 |pmid=22335544 }}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік медиа қызметтері түйіндемелердегі [[Өтірікшілік|алдауға]] әсер ететіні хабарланған. Бұл қызметтер алдаудың жиілігіне әсер етпегенімен, қызығушылықтар мен әуестіктер туралы жалған ақпарат беруді арттырады.{{Citation needed|date=May 2024}}

=== Ғылым ===
Ғалымдар өздерінің ғылыми білімдері мен зерттеулерін [[ResearchGate]], [[LinkedIn]], [[Facebook]], [[Twitter|X]] және [[Academia.edu]] сияқты платформаларда бөлісу үшін әлеуметтік медианы пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Social media for scientists |journal=Nature Cell Biology |date=December 2018 |volume=20 |issue=12 |page=1329 |doi=10.1038/s41556-018-0253-6 |pmid=30482942 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Ең көп қолданылатын платформалар — X пен блогтар. Әлеуметтік медианы пайдалану ғалымдар, журналистер және жалпы қоғам арасындағы өзара әрекеттесуді жақсартқаны хабарланған.{{Citation needed|date=March 2021}} 2010 жылғы 1 қыркүйек пен 2011 жылғы 31 тамыз аралығында X-та ғылымға қатысты 495 000-нан астам пікір жарияланған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liang |first1=Xuan |last2=Su |first2=Leona Yi-Fan |last3=Yeo |first3=Sara K. |last4=Scheufele |first4=Dietram A. |last5=Brossard |first5=Dominique |last6=Xenos |first6=Michael |last7=Nealey |first7=Paul |last8=Corley |first8=Elizabeth A. |title=Building Buzz: (Scientists) Communicating Science in New Media Environments |journal=Journalism &amp; Mass Communication Quarterly |date=December 2014 |volume=91 |issue=4 |pages=772–791 |doi=10.1177/1077699014550092 }}&lt;/ref&gt; Ғылымға қатысты блогтар қоғамның ғылымды үйренуге, бақылауға және талқылауға деген қызығушылығына жауап беріп, оны ынталандырады. Жазбаларды жылдам жариялауға болады және олар оқырманға авторлармен нақты уақыт режимінде өзара әрекеттесуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |author2=Division of Behavioral and Social Sciences and Education |author3=Committee on the Science of Science Communication: A Research Agenda |title=Communicating Science Effectively: A Research Agenda |date=2017 |publisher=National Academies Press |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK425709/ |chapter=Communicating Science in a Complex, Competitive Communication Environment |isbn=978-0-309-45102-4 |pmid=28406600 |doi=10.17226/23674 }}&lt;/ref&gt; Климаттың өзгеруі контексіндегі бір зерттеу климат зерттеушілері мен ғылыми мекемелердің [[Онлайн пікірталас|онлайн пікірталастарда]] аз рөл атқарғанын, ал [[үкіметтік емес ұйымдар]]дың олардан белсендірек болғанын көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schäfer |first1=Mike S. |title=Online communication on climate change and climate politics: a literature review |journal=WIREs Climate Change |date=November 2012 |volume=3 |issue=6 |pages=527–543 |doi=10.1002/wcc.191 |bibcode=2012WIRCC...3..527S }}&lt;/ref&gt;

=== Академиялық орта ===
Академиялық қауымдастық өкілдері әлеуметтік медиадағы белсенділікті [[Академиялық жарияланым|академиялық жарияланымдарды]] бағалау,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Haustein |first1=Stefanie |title=Grand challenges in altmetrics: heterogeneity, data quality and dependencies |journal=Scientometrics |date=July 2016 |volume=108 |issue=1 |pages=413–423 |doi=10.1007/s11192-016-1910-9 |arxiv=1603.04939 |bibcode=2016arXiv160304939H }}&lt;/ref&gt; қоғамдық көңіл-күйді өлшеу,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rodríguez-Ibánez |first1=Margarita |last2=Casánez-Ventura |first2=Antonio |last3=Castejón-Mateos |first3=Félix |last4=Cuenca-Jiménez |first4=Pedro-Manuel |date=August 2023 |title=A review on sentiment analysis from social media platforms |journal=[[Expert Systems with Applications]] |language=en |volume=223 |article-number=119862 |doi=10.1016/j.eswa.2023.119862 |doi-access=free|hdl=10115/24751 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; инфлюенсер аккаунттарын анықтау&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Howard |first1=Conner |last2=McIntire |first2=Ryan |last3=Anderson |first3=J. Michael |last4=Stewart |first4=Carter |last5=McIntosh |first5=Haddon |last6=Cornwell |first6=James |last7=Barron |first7=Kim |title=The top sports medicine influencers on X (formerly Twitter) |journal=Journal of Sports Sciences |date=18 September 2023 |volume=42 |issue=24 |pages=2261–2266 |doi=10.1080/02640414.2023.2259723 |pmid=37722817 }}&lt;/ref&gt; немесе идеялар мен шешімдерді краудсорсинг арқылы жинау үшін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mondal |first1=Himel |last2=Parvanov |first2=Emil D. |last3=Singla |first3=Rajeev K. |last4=Rayan |first4=Rehab A. |last5=Nawaz |first5=Faisal A. |last6=Ritschl |first6=Valentin |last7=Eibensteiner |first7=Fabian |last8=Siva Sai |first8=Chandragiri |last9=Cenanovic |first9=Merisa |last10=Devkota |first10=Hari Prasad |last11=Hribersek |first11=Mojca |last12=De |first12=Ronita |last13=Klager |first13=Elisabeth |last14=Kletecka-Pulker |first14=Maria |last15=Völkl-Kernstock |first15=Sabine |last16=Khalid |first16=Garba M. |last17=Lordan |first17=Ronan |last18=Găman |first18=Mihnea-Alexandru |last19=Shen |first19=Bairong |last20=Stamm |first20=Tanja |last21=Willschke |first21=Harald |last22=Atanasov |first22=Atanas G. |title=Twitter-based crowdsourcing: What kind of measures can help to end the COVID-19 pandemic faster? |journal=Frontiers in Medicine |date=16 September 2022 |volume=9 |article-number=961360 |doi=10.3389/fmed.2022.961360 |pmid=36186802 |pmc=9523003 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Facebook пен X сияқты әлеуметтік медиа платформалары көңіл-күйді талдау арқылы сайлау нәтижелерін болжау үшін де бірге қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chauhan |first1=Priyavrat |last2=Sharma |first2=Nonita |last3=Sikka |first3=Geeta |title=The emergence of social media data and sentiment analysis in election prediction |journal=Journal of Ambient Intelligence and Humanized Computing |date=February 2021 |volume=12 |issue=2 |pages=2601–2627 |doi=10.1007/s12652-020-02423-y }}&lt;/ref&gt; Қосымша әлеуметтік медиа көздерін (мысалы, YouTube пен [[Google Trends]]) біріктіру дауыс берушілердің кеңірек бөлігін қамтуға, нақты бір медиаға тән бұрмалануды азайтуға және нақты дауыс үлесінен орта есеппен жарты пайыздық тармаққа ғана ауытқитын сайлау болжамдарын аз шығынмен жасауға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Franch |first1=Fabio |title=(Wisdom of the Crowds)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;: 2010 UK Election Prediction with Social Media |journal=Journal of Information Technology &amp; Politics |date=January 2013 |volume=10 |issue=1 |pages=57–71 |doi=10.1080/19331681.2012.705080 |hdl=1959.4/unsworks_81527 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== Оқу орындарына қабылдау ===
Кейбір жерлерде оқушылар әлеуметтік медиа аккаунттарының құпиясөздерін мектеп әкімшілігіне беруге мәжбүр болған.&lt;ref name=ACLU1&gt;{{Cite web |url=https://www.aclu-mn.org/news/2012/03/06/aclu-mn-files-lawsuit-against-minnewaska-area-schools |title=ACLU-MN Files Lawsuit Against Minnewaska Area Schools |publisher=ACLU Minnesota |access-date=2022-08-29 |date=2012-03-06 |archive-date=3 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203061030/https://www.aclu-mn.org/news/2012/03/06/aclu-mn-files-lawsuit-against-minnewaska-area-schools |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оқушылардың әлеуметтік медиадағы құпиялылығын қорғайтын заңдар аз. [[ACLU]] сияқты ұйымдар құпиялылықты күшейте түсетін қорғау шараларын талап етеді. Олар аккаунттары туралы ақпаратты беруге қысым жасалған оқушыларды бұған қарсы тұруға шақырады.&lt;ref name=ACLU2&gt;{{Cite news |url=https://www.aclu.org/other/employers-schools-and-social-networking-privacy |title=Employers, Schools, and Social Networking Privacy |publisher=American Civil Liberties Union |access-date=2016-11-30 |archive-date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605194321/https://www.aclu.org/other/employers-schools-and-social-networking-privacy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Колледждер мен университеттер қабылдау үдерісінің бір бөлігі ретінде талапкерлердің интернеттегі деректерін, соның ішінде әлеуметтік медиа профильдерін тексере алады. Жоғары оқу орындарына түсуге дайындық қызметтерін ұсынатын [[Kaplan, Inc]] компаниясының мәліметі бойынша, 2012 жылы қабылдау комиссиясы қызметкерлерінің 27%-ы талапкер туралы қосымша ақпарат алу үшін [[Google]]-ды пайдаланған, ал 26%-ы [[Facebook]]-тағы парақшаларын тексерген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://press.kaptest.com/press-releases/kaplan-test-prep-survey-more-college-admissions-officers-checking-applicants-digital-trails-but-most-students-unconcerned/|title=Kaplan Test Prep Survey: More College Admissions Officers Checking Applicants' Digital Trails, But Most Students Unconcerned|work=Kaplan Test Prep Online Pressroom|publisher=Kaplan Test|date=October 31, 2013|access-date=2022-08-29|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907204829/http://press.kaptest.com/press-releases/kaplan-test-prep-survey-more-college-admissions-officers-checking-applicants-digital-trails-but-most-students-unconcerned|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік медиа парақшаларында күмән тудыратын материалдары бар талапкерлер қабылдау үдерісінен шеттетілуі мүмкін.

&lt;blockquote&gt;«2017 жылғы шілдеде Америкалық колледж тіркеушілері мен қабылдау қызметкерлері қауымдастығы жүргізген сауалнамада респонденттердің 11%-ы әлеуметтік медиадағы контентке байланысты талапкерді қабылдаудан бас тартқанын мәлімдеді. Бұған АҚШ Конституциясына бірінші түзету қолданылатын мемлекеттік мекемелердің 8%-ы да кіреді. Сауалнамада мекемелердің 30%-ы талапкерлердің жеке әлеуметтік медиа аккаунттарын кем дегенде кейде тексеретінін мойындағаны хабарланды».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The First Amendment, Social Media and College Admissions|url=https://www.insidehighered.com/admissions/views/2021/12/13/admissions-officials-need-pay-attention-first-amendment-opinion|last=LoMonte|first=Frank|date=2021-12-13|publisher=Inside Higher Ed|language=en-US|access-date=30 August 2022|archive-date=30 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830043050/https://www.insidehighered.com/admissions/views/2021/12/13/admissions-officials-need-pay-attention-first-amendment-opinion|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Мәселелер ==
=== Жағымсыз салыстыру ===
[[Әсерді басқару|Өзін-өзі таныстыру теориясы]] адамдар әлеуметтік ортада өздерінің [[Өзіндік бейне|өзіндік бейнесін]] немесе тұлғалық сәйкестігіне қатысты ақпаратты саналы түрде басқарады деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Goffman|first=Erving|title=The presentation of self in everyday life|date=1971|publisher=Penguin|isbn=0-14-021350-3|location=Harmondsworth|oclc=3091353}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік медианың бір қыры — жеке профильді өз қалауына сай баптауға жұмсалатын уақыт.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Children, Teens, Media, and Body Image|language=en|website=Common Sense Media|url=https://www.commonsensemedia.org/research/children-teens-media-and-body-image|access-date=2017-12-03|archive-date=2020-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602201917/https://www.commonsensemedia.org/research/children-teens-media-and-body-image}}&lt;/ref&gt; Кейбір пайдаланушылар аудиторияларын өздері көрсеткісі келетін бейнеге қарай бөліп, бір платформада бірнеше бүркеншік атпен ашылған аккаунтты пайдалану арқылы мұндай мүмкіндікке ие болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=van der Nagel |first1=Emily |title=From usernames to profiles: the development of pseudonymity in Internet communication |journal=Internet Histories |date=2 September 2017 |volume=1 |issue=4 |pages=312–331 |doi=10.1080/24701475.2017.1389548 }}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы зерттеуде жасөспірім қыздардың құрдастарына әдемі болып көріну үшін әлеуметтік медиада өзін таныстыру тәсілдерін өзгертіп отыратыны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Chua 190–197&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chua |first1=Trudy Hui Hui |last2=Chang |first2=Leanne |title=Follow me and like my beautiful selfies: Singapore teenage girls' engagement in self-presentation and peer comparison on social media |journal=Computers in Human Behavior |date=February 2016 |volume=55 |pages=190–197 |doi=10.1016/j.chb.2015.09.011 }}&lt;/ref&gt; Жасөспірім қыздар құрмет пен қабылдауға ие болуға тырысады (ұнатулар, пікірлер және бөлісулер арқылы). Бұл ойдағыдай болмаған кезде, өзіне деген сенім мен өзін-өзі қанағаттандыру деңгейі төмендеуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Chua 190–197&quot; /&gt; Common Sense Media ұйымының 2018 жылы АҚШ-тағы 13–17 жастағы жасөспірімдер арасында жүргізген сауалнамасында олардың 45%-ы ұнатулардың кем дегенде белгілі бір дәрежеде маңызды екенін айтса, 26%-ы фотосуреттеріне ешкім жауап бермесе, өздерін жаман сезінетінімен кем дегенде белгілі бір дәрежеде келіскен.&lt;ref name=&quot;Rideout-2018&quot; /&gt; Кейбір деректер қабылданбағандай сезіну эмоциялық ауырсынуға әкелуі мүмкін екенін көрсетеді,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Gina Masullo |title=Losing Face on Social Media: Threats to Positive Face Lead to an Indirect Effect on Retaliatory Aggression Through Negative Affect |journal=Communication Research |date=August 2015 |volume=42 |issue=6 |pages=819–838 |doi=10.1177/0093650213510937 }}&lt;/ref&gt; ал бұл кейбір жасөспірімдердің онлайн буллингке жүгінуіне себеп болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Cyberbullying: Bullying in the Digital Age|last1=Kowalski|first1=Robin M.|last2=Limber|first2=Susan P.|last3=Agatston|first3=Patricia W.|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=9781444334814|date=April 30, 2012}}{{pn|date=January 2026}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы зерттеуге сәйкес, пайдаланушылардың фотосуреттерін көбірек құрдастары ұнатқан кезде олардың миындағы марапат жүйесінің белсенділігі артады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherman |first1=Lauren E. |last2=Payton |first2=Ashley A. |last3=Hernandez |first3=Leanna M. |last4=Greenfield |first4=Patricia M. |last5=Dapretto |first5=Mirella |title=The Power of the Like in Adolescence: Effects of Peer Influence on Neural and Behavioral Responses to Social Media |journal=Psychological Science |date=July 2016 |volume=27 |issue=7 |pages=1027–1035 |doi=10.1177/0956797616645673 |pmid=27247125 |pmc=5387999 }}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы шолу әлеуметтік жетістікке қол жеткізілмеген жағдайда әлеуметтік медиа фотосуреттерді қарау мен жүктеуден, өзін басқалармен салыстырудан, көңіл қалудан және денені қабылдаудың бұзылуынан тұратын теріс кері байланыс циклін тудыруы мүмкін деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Holland |first1=Grace |last2=Tiggemann |first2=Marika |title=A systematic review of the impact of the use of social networking sites on body image and disordered eating outcomes |journal=Body Image |date=June 2016 |volume=17 |pages=100–110 |doi=10.1016/j.bodyim.2016.02.008 |pmid=26995158 }}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы зерттеуде Pinterest-ті пайдалану тамақтану тәртібінің бұзылуымен тікелей байланысты екені хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lewallen |first1=Jennifer |last2=Behm-Morawitz |first2=Elizabeth |title=Pinterest or Thinterest?: Social Comparison and Body Image on Social Media |journal=Social Media + Society |date=January 2016 |volume=2 |issue=1 |article-number=2056305116640559 |doi=10.1177/2056305116640559 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Адамдар әлеуметтік медиада өзін барынша тартымды түрде көрсетуге тырысады;&lt;ref name=&quot;Chua 190–197&quot; /&gt; алайда біреудің әдейі өңделіп, іріктеліп көрсетілген бейнесін көрген басқа адамдар өз өмірі неге соншалықты қызықты немесе толыққанды емес деп ойлауы мүмкін. 2017 жылғы зерттеуде әлеуметтік медианы проблемалы пайдалану (яғни әлеуметтік медиаға тәуелді болып қалғандай сезіну) өмірге қанағаттанудың және өзін-өзі бағалаудың төмен деңгейімен байланысты екені хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hawi |first1=Nazir S. |last2=Samaha |first2=Maya |title=The Relations Among Social Media Addiction, Self-Esteem, and Life Satisfaction in University Students |journal=Social Science Computer Review |date=October 2017 |volume=35 |issue=5 |pages=576–586 |doi=10.1177/0894439316660340 }}&lt;/ref&gt; Зерттеулер әлеуметтік медиадағы салыстырулардың физикалық және психикалық денсаулыққа елеулі кері әсер етуі мүмкін екенін көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stefanone |first1=Michael A. |last2=Lackaff |first2=Derek |last3=Rosen |first3=Devan |title=Contingencies of Self-Worth and Social-Networking-Site Behavior |journal=Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking |date=January 2011 |volume=14 |issue=1–2 |pages=41–49 |doi=10.1089/cyber.2010.0049 |pmid=21329442 |hdl-access=free |hdl=2152/41152 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Criddle |first=Cristina |date=2021-01-27 |title=Social media damages teenagers' mental health, report says |url=https://www.bbc.com/news/technology-55826238 |access-date=2021-01-28 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128151244/https://www.bbc.com/news/technology-55826238 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бір зерттеуде әйелдер әлеуметтік медианы өз дене бейнесіне қанағаттануына ең көп ықпал ететін фактор деп атаған, ал ерлер оны ықпалы бойынша екінші маңызды фактор ретінде көрсеткен.{{Citation needed|date=June 2025}} Тағы бір зерттеуде әйелдердің 87%-ы және ерлердің 65%-ы әлеуметтік медиада өзін басқалармен салыстыратыны хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Link between social media and body image|url=https://online.king.edu/news/social-media-and-body-image/|access-date=15 May 2021|publisher=FHE Health|website=King University Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515102325/https://online.king.edu/news/social-media-and-body-image/|archive-date=15 May 2021|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt;

Атақты адамдардың өмірін бақылау әлеуметтік медиадан әлдеқайда бұрын пайда болғанымен, олардың суреттері мен оқиғаларын өз өмірімен тікелей салыстырудың оңайлығы мен жеделдігі мұндай әсерді күшейтуі мүмкін.{{Citation needed|date=June 2025}}

Мұндай жағымсыз әсерлермен күресу әрекеттері [[Дене позитиві|дене позитивін]] насихаттауға бағытталды. Осыған байланысты жүргізілген зерттеуде 18–30 жастағы әйелдерге бірдей киім киген және бірдей жағдайда түсірілген әйелдердің қатар қойылған суреттері көрсетілді, бірақ олардың біреуі Instagram үшін өңделген, ал екіншісі өңделмеген, «шынайы» нұсқа болған. Бұл экспериментке қатысқан әйелдер өз денесіне қанағаттанбау деңгейінің төмендегенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tiggemann |first1=Marika |last2=Anderberg |first2=Isabella |title=Social media is not real: The effect of 'Instagram vs reality' images on women's social comparison and body image |journal=New Media &amp; Society |date=December 2020 |volume=22 |issue=12 |pages=2183–2199 |doi=10.1177/1461444819888720 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== Денсаулық ===
==== Жасөспірімдер ====
Әлеуметтік медиа жасөспірімдердің денсаулығын қолдау жүйесі бола алады, өйткені ол оларға өздері маңызды деп санайтын денсаулық мәселелері төңірегінде бірігуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Patton |first1=George C. |last2=Sawyer |first2=Susan M. |last3=Santelli |first3=John S. |last4=Ross |first4=David A. |last5=Afifi |first5=Rima |last6=Allen |first6=Nicholas B. |last7=Arora |first7=Monika |last8=Azzopardi |first8=Peter |last9=Baldwin |first9=Wendy |date=June 2016 |title=Our future: a Lancet commission on adolescent health and wellbeing |journal=The Lancet |volume=387 |issue=10036 |pages=2423–2478 |doi=10.1016/s0140-6736(16)00579-1 |pmc=5832967 |pmid=27174304 |bibcode=2016Lanc..387.2423P }}&lt;/ref&gt; Мысалы, [[семіздік]]тен емделіп жүрген жасөспірім пациенттер арасында жүргізілген клиникалық зерттеуде қатысушылар әлеуметтік медиа арқылы салмақ тастауға арналған жекелендірілген контентке, сондай-ақ семіздікке шалдыққан басқа жасөспірімдердің әлеуметтік қолдауына қол жеткізе алатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Holmberg |first1=Christopher |last2=Berg |first2=Christina |last3=Dahlgren |first3=Jovanna |last4=Lissner |first4=Lauren |last5=Chaplin |first5=John Eric |title=Health literacy in a complex digital media landscape: Pediatric obesity patients' experiences with online weight, food, and health information |journal=Health Informatics Journal |date=December 2019 |volume=25 |issue=4 |pages=1343–1357 |doi=10.1177/1460458218759699 |pmid=29499615 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;media and eating disorders&quot;&gt;{{cite web|title=media and eating disorders|date=5 October 2017|url=https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders|publisher=National Eating Disorder Association|access-date=15 May 2021|archive-date=2 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202024747/https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік медиа денсаулық туралы ақпарат бере алғанымен, әдетте ондағы ақпараттың сапасын қамтамасыз ететін тетік болмайды.&lt;ref name=&quot;media and eating disorders&quot; /&gt; [[Ұлттық тамақтану бұзылыстары қауымдастығы]] дұрыс емес контенттің ықпалына түскен әйелдер арасында салмақ тастауға қатысты контент пен тамақтану тәртібінің бұзылуы арасында жоғары корреляция бар екенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;media and eating disorders&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Self-presentation in digital media&quot;&gt;{{cite journal |last1=Holmberg |first1=Christopher |last2=Berg |first2=Christina |last3=Hillman |first3=Thomas |last4=Lissner |first4=Lauren |last5=Chaplin |first5=John |year=2018 |title=Self-presentation in digital media among adolescent patients with obesity: Striving for integrity, risk-reduction, and social recognition |journal=Digit Health |volume=4 |article-number=2055207618807603 |doi=10.1177/2055207618807603 |pmc=6195003 |pmid=30349733}}&lt;/ref&gt; [[Денсаулық сауаттылығы]] пайдаланушыларға мұндай контентті анықтауға және одан аулақ болуға мүмкіндік беретін дағдыларды қалыптастырады. Үкіметтер мен қоғамдық денсаулық сақтау ұйымдарының денсаулық сауаттылығын арттыруға бағытталған әрекеттері шектеулі нәтиже көрсеткені хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1017/dmp.2020.404|pmid = 33089770|title = The Structure of Tweets about Vaccine Safety Between Health Organizations, Experts and the Public: Analyzing Risk Communication Conversations|journal = Disaster Medicine and Public Health Preparedness|volume = 25|issue = 4|pages = 1343–1357|year = 2018|last1 = Manheim|first1 = David|last2 = Gesser-Edelsburg|first2 = Anat|pmc = 7943953|doi-access = free}}&lt;/ref&gt; Балаларына тұрақты түрде бағыт-бағдар беріп, интернетте кездесуі мүмкін артықшылықтар мен қиындықтар туралы ашық талқылау жүргізетін ата-аналар мен қамқоршылардың рөлі жасөспірімдер арасындағы жалпы мазасыздық пен депрессия деңгейінің біршама төмендеуімен байланысты екені көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mabaso |first1=Wakithi Siza |last2=Hein |first2=Sascha |last3=Pavarini |first3=Gabriela |last4=Fazel |first4=Mina |title=Exploring the Relationship Between Public Social Media Accounts, Adolescent Mental Health, and Parental Guidance in England: Large Cross-Sectional School Survey Study |journal=Journal of Medical Internet Research |date=17 December 2024 |volume=26 |article-number=e57154 |doi=10.2196/57154 |doi-access=free |pmc=11688589 |pmid=39688898}}&lt;/ref&gt;

[[Про-ана|Анорексияны қолдайтын]] сайттар сияқты әлеуметтік медиа ресурстары зиянды денсаулық мінез-құлқын әлеуметтік медиа арқылы күшейту арқылы, әсіресе жасөспірімдер арасында, зиян келу қаупін арттыратыны хабарланған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jenny L. |last2=Peebles |first2=Rebecka |last3=Hardy |first3=Kristina K. |last4=Litt |first4=Iris F. |title=Surfing for Thinness: A Pilot Study of Pro–Eating Disorder Web Site Usage in Adolescents With Eating Disorders |journal=Pediatrics |date=December 2006 |volume=118 |issue=6 |pages=e1635–e1643 |doi=10.1542/peds.2006-1133 |pmid=17142493 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ransom&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ransom |first1=Danielle C. |last2=La Guardia |first2=Jennifer G. |last3=Woody |first3=Erik Z. |last4=Boyd |first4=Jennifer L. |title=Interpersonal interactions on online forums addressing eating concerns |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-eating-disorders_2010-03_43_2/page/161 |journal=International Journal of Eating Disorders |date=March 2010 |volume=43 |issue=2 |pages=161–170 |doi=10.1002/eat.20629 |pmid=19308991 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Eating Disorders and the Internet |url=http://www.anad.org/get-information/eating-disorders-and-the-internet/ |publisher=National Association of Anorexia Nervosa and Associated Disorders |access-date=2010-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101019032231/http://www.anad.org/get-information/eating-disorders-and-the-internet/ |archive-date=2010-10-19 }}&lt;/ref&gt;

==== Пандемия ====
Коронавирус пандемиясы кезінде әртүрлі тараптардан тараған қате ақпарат әлеуметтік медиа арқылы кеңінен таралды.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rocha |first1=Yasmim Mendes |last2=de Moura |first2=Gabriel Acácio |last3=Desidério |first3=Gabriel Alves |last4=de Oliveira |first4=Carlos Henrique |last5=Lourenço |first5=Francisco Dantas |last6=de Figueiredo Nicolete |first6=Larissa Deadame |date=2023 |title=The impact of fake news on social media and its influence on health during the COVID-19 pandemic: a systematic review |journal=Journal of Public Health |language=en |volume=31 |issue=7 |pages=1007–1016 |doi=10.1007/s10389-021-01658-z |pmc=8502082 |pmid=34660175}}&lt;/ref&gt; Бұрмалауға ұшыраған тақырыптарға емдеу тәсілдері, инфекция жұқтырмау жолдары, вакцинация және мемлекеттік саясат кірді. Сонымен қатар үкіметтер мен басқа да тараптар мемлекеттік саясатты қолдау мақсатында дұрыс та, қате де ақпаратты шектеу үшін әлеуметтік медиа платформаларына ықпал етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Oremus |first=Will |date=2022-10-09 |title=How social media 'censorship' became a front line in the culture war |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/10/09/social-media-content-moderation/ |access-date=2024-05-26 |newspaper=Washington Post |language=en |archive-date=23 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223012814/https://www.washingtonpost.com/technology/2022/10/09/social-media-content-moderation/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік медианы көбірек пайдалану қастандық теорияларын көбірек қабылдаумен байланысты болғаны хабарланды, бұл психикалық денсаулықтың нашарлауына&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Belief in a COVID-19 Conspiracy Theory as a Predictor of Mental Health and Well-Being of Health Care Workers in Ecuador: Cross-Sectional Survey Study|last1=Chen|first1=Xi|last2=Zhang|first2=Stephen X.|last3=Jahanshahi|first3=Asghar Afshar|last4=Alvarez-Risco|first4=Aldo|last5=Dai|first5=Huiyang|last6=Li|first6=Jizhen|last7=García Ibarra|first7=Verónica|journal=JMIR Public Health and Surveillance|year=2020|volume=6|number=3|article-number=e20737|doi=10.2196/20737|pmid=32658859|pmc=7375774 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; және қоғамдық денсаулық сақтау жөніндегі ұсыныстарды азырақ орындауға әкелген.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Social media use as a predictor of handwashing during a pandemic: evidence from COVID-19 in Malaysia|last1=Zhang|first1=Stephen X.|last2=Graf-Vlachy|first2=Lorenz|last3=Kim|first3=Hoe Looi|last4=Su|first4=Rui|last5=Li|first5=Jizhen|journal=Epidemiology and Infection|volume=148|article-number=e261|doi=10.1017/S0950268820002575|pmid=33092675 |pmc=7653491 |date=23 October 2020}}&lt;/ref&gt;

==== Тәуелділік ====
Әлеуметтік медиа платформалары тәуелділікке байланысты мінез-құлықтың қалыптасуына қолайлы орта болуы мүмкін; зерттеулер оларды шамадан тыс пайдалану тәуелділікке ұқсас белгілерге әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Мұндай белгілерге әлеуметтік медианы мәжбүрлі түрде қайта-қайта тексеру, көңіл-күйді өзгерту үшін пайдалану және оны пайдаланбаған кезде абстиненция белгілерінің пайда болуы жатады. Бұл бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың азаюына, тұлғааралық қатынастардың нашарлауына және жалғыздық сезімінің күшеюіне ықпал етуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Meta-analyses of comparative efficacy of antidepressant medications on peripheral BDNF concentration in patients with depression|last1=Chanjuan|first1=Zhou|last2=Jiaju|first2=Zhong|last3=Bin|first3=Zou|last4=Liang|first4=Fang|last5=Jianjun|first5=Chen|last6=Xiao|first6=Deng|last7=Lin|first7=Zhang|last8=Xiang|first8=Zhao|last9=Zehui|first9=Qu|last10=Yang|first10=Lei|last11=Ting|first11= Lei|journal= PLOS ONE|year=2017|volume=12 |issue=2 |article-number=e0172270 |doi=10.1371/journal.pone.0172270|pmid=28241064|pmc=5328267 |bibcode=2017PLoSO..1272270Z |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== Кибербуллинг ===
'''Кибербуллинг''' ('''киберқудалау''' немесе '''онлайн буллинг'''/'''қудалау''') — [[Электрондық коммуникация желісі|электрондық]] құралдарды пайдалану арқылы жасалатын [[буллинг]] немесе [[қудалау]] түрі. 2000-жылдардан бастап ол, әсіресе жасөспірімдер мен [[Жасөспірімдік кезең|жеткіншектер]] арасында, жастардың әлеуметтік медианы көбірек пайдалануына байланысты барған сайын кең тарала бастады.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Cyberbullying: its nature and impact in secondary school pupils|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-child-psychology-and-psychiatry_2008-04_49_4/page/376|journal=The Journal of Child Psychology and Psychiatry | doi=10.1111/j.1469-7610.2007.01846.x|pmid=18363945 |volume=49|issue=4|pages=376–385|year=2008|last1=Smith|first1=Peter K.|last2=Mahdavi|first2=Jess|last3=Carvalho|first3=Manuel|last4=Fisher|first4=Sonja|last5=Russell|first5=Shanette|last6=Tippett|first6=Neil|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Онымен байланысты мәселелерге онлайн/интернет арқылы қудалау және [[Интернет-тролль|троллинг]] жатады. 2015 жылы i-Safe Foundation ұйымының кибербуллинг статистикасына сәйкес, жасөспірімдер мен жеткіншектердің жартысынан көбі интернетте буллингке ұшыраған, ал шамамен сонша бөлігі кибербуллингке өзі қатысқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 7, 2015 |title=Cyber Bullying Statistics |url=http://www.bullyingstatistics.org/content/cyber-bullying-statistics.html |access-date=2022-08-29 |publisher=Bullying Statistics}}&lt;/ref&gt; Буллинг жасаушы да, жәбірленуші де теріс әсерге ұшырайды, ал буллингтің қарқындылығы, ұзақтығы және жиілігі — екі тарапқа да тигізетін жағымсыз әсерді күшейтетін үш фактор.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Peebles |first=E |date=2014 |title=Cyberbullying: Hiding behind the screen. |journal=Paediatrics &amp; Child Health |volume=19 |issue=10 |pages=527–528 |doi=10.1093/pch/19.10.527 |pmc=4276384 |pmid=25587229}}&lt;/ref&gt;

=== Ұйқының бұзылуы ===
2017 жылғы зерттеуде ұйқының бұзылуы мен әлеуметтік медианы пайдалану арасындағы байланыс туралы хабарланды. Онда компьютер мен телефон экрандарынан шығатын көк жарықтың, сондай-ақ әлеуметтік медиада өткізілген уақыттың ұзақтығынан гөрі оны қаншалықты жиі тексерудің ұйқының бұзылуын болжайтыны айтылып, бұл құбылыс «обсессивті тексеру» деп аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.com/future/story/20180104-is-social-media-bad-for-you-the-evidence-and-the-unknowns|title=Is social media bad for you? The evidence and the unknowns|last=Brown|first=Jessica|date=5 January 2018 |language=en|access-date=2018-06-13|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік медианы пайдалану мен ұйқының бұзылуы арасындағы байланыстың жас ересектер үшін клиникалық салдары бар.&lt;ref name=&quot;Levenson 36–41&quot;&gt;{{Cite journal|journal=Preventative Meditation|last1=Levenson|first1=Jessica|last2=Shensa|first2=Ariel|last3=Sidani|first3=Jaime E.|last4=Colditz|first4=Jason B.|last5=Primack|first5=Brian A.|date=April 2016|title=The association between social media use and sleep disturbance among young adults |volume=85|pages=36–41|doi=10.1016/j.ypmed.2016.01.001|pmid=26791323 |pmc=4857587 }}&lt;/ref&gt; Жуырдағы бір зерттеуде әлеуметтік медианы апталық пайдалану деңгейі бойынша ең жоғары квартильге кірген адамдарда ұйқының бұзылуы ең көп байқалғаны хабарланды. Әлеуметтік медианы тәулігіне пайдаланудың медианалық ұзақтығы 61 минут болды. Әйелдерде ұйқының жоғары деңгейде бұзылу ықтималдығы көбірек болған.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Levenson|first1=Jessica C.|last2=Shensa|first2=Ariel|last3=Sidani|first3=Jaime E.|last4=Colditz|first4=Jason B.|last5=Primack|first5=Brian A.|date=April 2016|title=The Association Between Social Media Use and Sleep Disturbance Among Young Adults|journal=Preventive Medicine|volume=85|pages=36–41|pmc=4857587|pmid=26791323|doi=10.1016/j.ypmed.2016.01.001}}&lt;/ref&gt; Көптеген жасөспірімдер түнде телефонды ұзақ уақыт пайдаланудың салдарынан ұйқының жетіспеушілігіне ұшырайды, соның нәтижесінде мектепте шаршаңқы және зейінсіз болады.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ritcher |first1=Ruthann |title=Among teens, sleep deprivation an epidemic |url=https://med.stanford.edu/news/all-news/2015/10/among-teens-sleep-deprivation-an-epidemic.html |access-date=14 November 2020 |work=News Center |publisher=Stanford School of Medicine |date=October 2015 |language=en}}&lt;/ref&gt; 2011 жылғы зерттеуде Facebook-та өткізілген уақыт [[Білім берудегі бағалау|GPA]] көрсеткішімен кері байланыста болғаны хабарланды, алайда ұйқының бұзылуымен байланысы анықталмады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Junco |first1=Reynol |title=Too much face and not enough books: The relationship between multiple indices of Facebook use and academic performance |journal=Computers in Human Behavior |date=January 2012 |volume=28 |issue=1 |pages=187–198 |doi=10.1016/j.chb.2011.08.026 }}&lt;/ref&gt;

=== Эмоциялық әсерлер ===
Әлеуметтік медианың зерттелген әсерлерінің бірі — әлеуметтік медиада тым көп уақыт өткізетін жасөспірімдерге әсер ететін «Facebook депрессиясы».&lt;ref name=&quot;Schurgin-2011&quot; /&gt; Бұл тұйықталуға әкелуі мүмкін, ал ол жалғыздық сезімін күшейтіп, өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Schurgin-2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=O'Keeffe |first1=Gwenn Schurgin |last2=Clarke-Pearson |first2=Kathleen |title=The Impact of Social Media on Children, Adolescents, and Families |journal=Pediatrics |date=April 2011 |volume=127 |issue=4 |pages=800–804 |doi=10.1542/peds.2011-0054 |pmid=21444588 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260616051055/https://publications.aap.org/pediatrics/article/127/4/800/65133/The-Impact-of-Social-Media-on-Children-Adolescents?autologincheck=redirected|archive-date=June 16, 2026|url=https://publications.aap.org/pediatrics/article/127/4/800/65133/The-Impact-of-Social-Media-on-Children-Adolescents?autologincheck=redirected|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік медиа пайдаланушыларды әрі қарай айналдырып көруге ынталандыру үшін контентті іріктеп ұсынады.&lt;ref name=&quot;Levenson 36–41&quot;/&gt; Зерттеулер балалардың өзін-өзі бағалауына жағымды пікірлер оң, ал жағымсыз пікірлер немесе пікірлердің болмауы теріс әсер ететінін көрсетеді. Бұл олардың өзін-өзі қабылдауына ықпал етеді.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-first1=Cheyenne |editor-last1=Seymour |title=Successes and Setbacks of Social Media |date=2020 |doi=10.1002/9781119695233 |isbn=978-1-119-69518-9 |page=132 }}&lt;/ref&gt; 2017 жылы шамамен 6000 жасөспірім оқушы арасында жүргізілген зерттеуде әлеуметтік медианы пайдалануға байланысты тәуелділікке ұқсас белгілер бар екенін өздері хабарлағандардың өзін-өзі бағалаудың төмен деңгейі мен депрессиялық белгілердің жоғары деңгейін хабарлау ықтималдығы көбірек болғаны анықталды.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bányai |first1=Fanni |last2=Zsila |first2=Ágnes |last3=Király |first3=Orsolya |last4=Maraz |first4=Aniko |last5=Elekes |first5=Zsuzsanna |last6=Griffiths |first6=Mark D. |last7=Andreassen |first7=Cecilie Schou |last8=Demetrovics |first8=Zsolt |title=Problematic Social Media Use: Results from a Large-Scale Nationally Representative Adolescent Sample |journal=PLOS ONE |date=9 January 2017 |volume=12 |issue=1 |article-number=e0169839 |doi=10.1371/journal.pone.0169839 |pmid=28068404 |pmc=5222338 |bibcode=2017PLoSO..1269839B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Екінші эмоциялық әсер — әлеуметтік медиадан қажу, ол амбиваленттілік, эмоциялық сарқылу және [[деперсонализация]] ретінде анықталады. Амбиваленттілік — әлеуметтік медианы пайдаланудың пайдасы туралы екіұдайлық. Эмоциялық сарқылу — әлеуметтік медианы пайдаланудан туындайтын күйзеліс. Деперсонализация — әлеуметтік медиадан эмоциялық тұрғыдан алшақтау. Қажудың осы үш факторы әлеуметтік медианы пайдалануды жалғастыру ықтималдығына кері әсер етеді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Han |first1=Bo |year=2018 |title=Social Media Burnout: Definition, Measurement Instrument, and Why We Care |journal=Journal of Computer Information Systems |volume=58 |issue=2 |pages=1–9 |doi=10.1080/08874417.2016.1208064 }}&lt;/ref&gt;

Үшінші эмоциялық әсер — «[[FOMO феномені|бір нәрседен құр қалу қорқынышы]]&lt;nowiki/&gt;» (FOMO), яғни «басқалар адамның өзі қатыспайтын жағымды тәжірибелерді бастан өткеріп жатыр деген тұрақты алаңдаушылық».&lt;ref name=&quot;Przybylski, Andrew K. 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Przybylski |first1=Andrew K. |last2=Murayama |first2=Kou |last3=DeHaan |first3=Cody R. |last4=Gladwell |first4=Valerie |title=Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out |journal=Computers in Human Behavior |date=July 2013 |volume=29 |issue=4 |pages=1841–1848 |doi=10.1016/j.chb.2013.02.014 }}&lt;/ref&gt; Ол әлеуметтік медиада достарды жиірек бақылаумен байланысты.&lt;ref name=&quot;Przybylski, Andrew K. 2013&quot; /&gt;

Әлеуметтік медиа қолдау құралы да бола алады, бұған [[Twitter]]-дің медицина қауымдастығына көрсеткен қолдауы мысал болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fuller |first1=Maren Y. |last2=Allen |first2=Timothy Craig |title=Let's Have a Tweetup: The Case for Using Twitter Professionally |journal=Archives of Pathology &amp; Laboratory Medicine |date=May 9, 2016 |volume=140 |issue=9 |pages=956–957 |doi=10.5858/arpa.2016-0172-SA |pmid=27195434 }}&lt;/ref&gt; X медицина мамандары мен студенттер арасындағы академиялық пікірталастарға мүмкіндік берді, сонымен бірге ұнатулар, пікірлер мен жазбалар арқылы мүшелердің бір-біріне қолдау көрсетуіне жағдай жасап, олар үшін қолдау көрсетуші қауымдастық қалыптастырды.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Lisa |last2=Woo |first2=Benjamin K P |title=Twitter as a Mental Health Support System for Students and Professionals in the Medical Field |journal=JMIR Medical Education |date=19 January 2021 |volume=7 |issue=1 |article-number=e17598 |doi=10.2196/17598 |pmid=33464210 |pmc=7854042 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік медиаға қолжетімділік жұбайы қайтыс болғаннан кейін немесе достары мен жақындары географиялық тұрғыдан алыста тұрған егде жастағы адамдарға байланысын сақтаудың бір тәсілін ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cotten |first1=Shelia R. |last2=Schuster |first2=Amy M. |last3=Seifert |first3=Alexander |title=Social media use and well-being among older adults |journal=Current Opinion in Psychology |date=June 2022 |volume=45 |article-number=101293 |doi=10.1016/j.copsyc.2021.12.005 |pmid=35065352 }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы наурызда Пәкістанда бір ер адам чаттан шығарылғанына ашуланып, [[WhatsApp]] тобының әкімшісін өлтірді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2025-03-08 |title=Pakistani man kills WhatsApp group admin in anger after being removed from chat |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/pakistani-man-kills-whatsapp-group-admin-in-anger-after-being-removed-from-chat/articleshow/118803475.cms |access-date=2025-03-08 |work=The Times of India }}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Цифрлық детокс]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Әлеуметтік медиа]]
[[Санат:Бірлескен жобалар]]
[[Санат:Краудсорсинг]]
[[Санат:Жаңалықтар агрегаторлары]]
[[Санат:Әлеуметтік желілер]]</text>
      <sha1>16c10tdt1rbobxem63s1ce4938nhn4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қалбасұн мұнарасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787661</id>
    <revision>
      <id>3685152</id>
      <parentid>3664347</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7667" sha1="skrkbp9os3pd54j7ec1nhb2931kt0q9" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Қалбасұн мұнарасы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Қалбасұн мұнарасының қалдықтары.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Қалбасұн мұнарасының қирандылары (''Ruines de Kalbassin'')
| позициялық карта   = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Қазақстан Республикасы]], [[Павлодар облысы]], [[Май ауданы]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы = 
| құрылысы басталды  = белгісіз
| құрылысы аяқталды  = 
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Қалбасұн мұнарасы''', кейде '''Қабалғасұн мұнарасы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Кабал-Гасун, Калбасун, Колбасунская башня'', [[қалмақ тілі|қалм.]] ''Джалин-Обо'') - [[Қазақстан Республикасы]], [[Павлодар облысы|Павлодар облысының]] [[Май ауданы|Май ауданындағы]] [[ортағасыр|ортағасырлық]] археологиялық ескерткіш. 

== Тарихы ==

[[File:С.У. Ремезовтың картасындағы Қабалғасұн мұнарасы.jpg|thumb|left|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] &quot;Сібірдің хорографиялық кітабындағы&quot; Қалбасұн мұнарасы (''У. Кабалгасун'')]]
1654 жылы қытай императорына елшілік сапармен барып қайтқан Ф.И. Байков Қалбасұн [[мұнара|мұнарасы]] туралы сипаттама қалдырып кеткен. Байковтың сапар бағыты туралы мәліметтер еуропалық тілдерге аударылып, Ресейден тыс жерлерде де танымал бола бастады. Орыс елшісінің жинаған деректері Ресейдің [[Сібір|Сібірдегі]] аумақтарын бейнелейтін шетелдік карталар мен сипаттамаларға негіз болды. Алайда шетелдік компиляторлар жекелеген объектілердің атауларын аудару және олардың орнын анықтау барысында қателіктерден арыла алмады. Мысалы, [[Витсен Николас Корнелий|Витсеннің]] картасындағы ескерткіштің орны дұрыс белгіленбеген. Витсеннің туындысы - Қалбасұн мұнарасы туралы баяндайтын тұңғыш ғылыми еңбек. Мұнараның орналасуы туралы дәлірек ақпарат [[Семен Ульянович Ремезов|С.У.Ремезовтың]] &quot;Хорографиялық кітабында&quot; кездеседі. 1734 жылы Алтайға сапары кезінде Ямышев бекінісінде тоқтаған [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] мұнараның қалдықтары туралы хабар алады. Мұнараны зерттеуге сызбашы И.Г. Люрсениус, геодезист Иванов және казактардан тұратын күзетші жасақ жіберілді. Мұнараның суреттері мен сипаттамасы Миллердің &quot;De scriptis tanguticis in Sibiria repertis&quot; еңбегінде жарияланды. Миллердің экспедициясынан кейін бірнеше онжылдық өткен соң ескерткіш толығымен қираған. [[Ертіс|Ертістің]] бойындағы бекіністерде қызмет еткен танымал өлкетанушы [[Иван Григорьевич Андреев|И.Г. Андреев]] те Миллер сияқты мұнара [[Абылай тайшы|Абылай тайшының]] тұсында салынған деп есептеген. Ескерткіштің толығымен қирағандығы туралы [[Семен Богданович Броневский|С.В. Броневский]] 1830 жылы жарық көрген еңбегінде баяндайды. Ол жергілікті [[қазақтар|қазақтардың]] мұнара кірпіштерін айналадағы зираттардың құрылысы үшін пайдаланғандығын атап өткен. Мұнараның қиратылғанына қарамастан, онымен байланысты атаулар жергілікті топонимикада ұзақ уақыт бойы сақталып келді. Ескерткіш орнын зерттеудің жаңа кезеңі XX ғасырдың 70-ші жылдарына сәйкес келеді.

== Әдебиет ==

* ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков. - Алматы: Ғылым, 1998. - С. 98.
* ''Броневский С.Б.'' Записки генерал-майора Броневского о киргиз-кайсаках средней орды // Отечественные записки. - СПб., 1830. - №120. - С.246. 
* ''Витсен Н.'' Северная и Восточная Тартария: т.1 - Амстердам, 2010. - С.346
* ''Ремезов С.У.'' Чертежная книга Сибири, составленная тобольским сыном боярским Семеном Ремезовым в 1701, СПб., 1822 - Л.22

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Буддизм]]</text>
      <sha1>skrkbp9os3pd54j7ec1nhb2931kt0q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жапон бағы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787753</id>
    <revision>
      <id>3684944</id>
      <parentid>3670444</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дауткулова Ақмарал</username>
        <id>158647</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12036" sha1="4i8iz13n8yzsatwlaszyx4dfmfv00k1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
== Жапон бағы ==
'''Жапон бағы''' (жап. 日本庭園, нихон тэйэн), сондай-ақ жапон стиліндегі бақ (жап. 和風庭園, вафу: тэйэн) — ұйымдастыру қағидалары Жапонияда мың жылдан астам уақыт бойы қалыптасып, VIII–XVIII ғасырлар аралығында түпкілікті орныққан бақтың немесе жеке саябақтың бір түрі.

== Тарихы ==
Жапон бағының негізінде жапон мәдениетіне тән дәстүрлі эстетикалық және философиялық түсініктер жатыр. Мұндай бақ жасанды сәндік элементтерді барынша азайтып, табиғи ландшафттың ерекшеліктерін айқындауға бағытталады. Бақ композициясын жасау кезінде өсімдіктермен қатар табиғи және әдейі ескіртілген материалдар пайдаланылады. Осы арқылы табиғи ортаның ерекшелігі, табиғаттың өзгермелілігі, тіршіліктің өткіншілігі және уақыттың үздіксіз өтуі бейнеленеді.

794 жылы Жапонияның астанасы Нара қаласынан Киотоға көшірілді. Алғашқы кезеңде бұл бақтар мерекелер, ойындар, музыкалық қойылымдар және ашық аспан астындағы басқа да іс-шаралар өткізілетін орын ретінде пайдаланылды. Бұл кезеңдегі бақтарға сәндік сипат тән болды. Оларда жапон өрігі, сакура, азалия, сондай-ақ вистерия сияқты көптеген гүлді өсімдіктер өсірілді. Уақыт өте келе будда монахтары мен зияратшылар салған алғашқы ғибадатхана бақтарының ықпалымен жапон бақ өнерінің күрделі жүйесі қалыптасты.

Жапонияда өсімдіктері өте аз немесе мүлде жоқ, негізінен тас пен құмнан немесе қиыршықтастан жасалған композициялар да кең тарады. Олардың ең белгілі түрі — тас бақтары. Көркемдік шешімі тұрғысынан мұндай композициялар абстрактілі кескіндеме қағидаларына жақын.

Жапон бағы табиғаттың мінсіздендірілген әлемін, ал кейбір жағдайларда Ғалам туралы түсінікті бейнелейді. Оның композициясына таулар мен төбелер, аралдар, бұлақтар мен сарқырамалар, ирек жолдар, құм немесе қиыршықтас төселген алаңдар, сондай-ақ әртүрлі пішіндегі тастар тән. [[Ландшафт]] ағаштар, бұталар, бамбук, астық тұқымдас өсімдіктер, гүлді шөптесін өсімдіктер және мүктер арқылы қалыптастырылады. Бақ аумағында тас шамдар, күркелер және шай ішуге арналған үйлер де орналасуы мүмкін.

Жапон бақ өнерінің қалыптасуына жапон сәулет өнерінің дамуы, сондай-ақ жапон ақсүйектерінің діни және философиялық көзқарастары ықпал етті. XIX ғасырдан бастап жапон бақтары қалыптасып келе жатқан буржуазия өкілдері арасында кең таралып, көптеген жеке тұрғын үйлердің ажырамас бөлігіне айналды. XX ғасырда жапон стиліндегі бақтар жасау тәжірибесі Жапониядан тыс жерлерде де кеңінен тарады&lt;ref&gt;{{книга|автор=Лебедева А.|часть=Символика японского сада|ссылка часть=https://gardenmodern.ru/simvolika-yaponskogo-sada/|заглавие=Японский сад|место=М.|издательство=Вече|год=2003}}&lt;/ref&gt;.

Жапонияның ең танымал бақтарының қатарына дәстүрлі түрде Канадзавадағы Кэнроку-эн, Окаямадағы Кораку-эн және Митодағы Кайраку-эн жатады. Бұл үш бақ «Жапонияның үш әйгілі бағы» деген атаумен белгілі.

== Ландшафттық дизайн ==
Жапон бағында композициялық элементтер жер бедерінің ерекшеліктеріне сәйкес орналастырылып, олардың барлығы біртұтас композиция ретінде қабылданатындай етіп ұйымдастырылады. Кеңістікті ұйымдастыру қағидалары табиғатты бақылауға және ұзақ уақыт бойы қалыптасқан үйлесім туралы эстетикалық түсініктерге негізделеді. Жапон бақ өнерінің алғашқы даму кезеңдерінде Қытайдың көркемдік және сәулеттік дәстүрлері елеулі ықпал етті.

Бақтың композициялық шешімі оның мақсаты мен қабылдау ерекшеліктеріне байланысты болады. Бақ белгілі бір нүктелерден, павильондардың ішінен немесе сыртынан тамашалауға, қайықпен серуендеу кезінде су бетінен ландшафтты бақылауға немесе тоғанды айнала өтетін ирек жолдар бойымен қозғалу барысында бірінен соң бірі өзгеріп отыратын пейзаждарды тамашалауға арналуы мүмкін.

Композициялық тәсілдерді таңдау көбіне тарихи тұрғыдан қалыптасқан түсініктер мен эстетикалық қағидаларға негізделді. Сонымен бірге жапон бағының сипаты әр дәуірдің көркемдік талғамдарына және қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топтардың қалыптасуына қарай өзгеріп отырды.

== Тарихи кезеңдер ==
Нара кезеңі

VI–VIII ғасырлар аралығындағы кезең Қытай мәдениетінің елеулі ықпалымен сипатталады. Осы уақытта бақ өнерінің негізгі қағидалары Қытайдан Жапонияға қабылданып, біртіндеп жергілікті көркемдік және табиғи жағдайларға бейімделді &lt;ref name=&quot;лебедева&quot;&gt;{{книга|автор=Лебедева А.|часть=История японского сада|ссылка часть=https://gardenmodern.ru/istoriya-yaponskogo-sada/|заглавие=Японский сад|место=М.|издательство=Вече|год=2003}}&lt;/ref&gt;.

== Хэйан кезеңі ==

IX–XII ғасырларда, Хэйан кезеңінде, Жапонияның астанасы Киото болды. Жаңа астананың дамуымен бірге жапон сәулеті мен бақ өнерінің өзіндік ерекшеліктері қалыптасты. Бақтар біртіндеп бастапқы қытайлық үлгілерден ерекшеленетін дербес көркемдік сипатқа ие болды &lt;ref name=&quot;лебедева&quot; /&gt;.

== Морибана кезеңі және қазіргі бақ өнері ==

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында жапон бақ өнері Батыс мәдениетінің ықпалы күшейген жағдайда дамыды. Осы кезеңдегі бағыттардың бірі — композиция қағидаларының өзгеруімен және жаңа көркемдік тәсілдердің қолданылуымен байланысты морибана &lt;ref&gt;{{публикация|1=статья|автор=Мостовой С.А.|заглавие=Современные японские сады. Тенденции и перспективы развития|ссылка=https://gardenmodern.ru/sovremennye-yaponskie-sady-tendencii-i-perspektivy-razvitiya/|издание=Архитектура и строительство России|год=2008|номер=2|страницы=30—38|архив дата=2022-10-12|архив=https://web.archive.org/web/20221012233754/https://gardenmodern.ru/sovremennye-yaponskie-sady-tendencii-i-perspektivy-razvitiya/}}&lt;/ref&gt;.

Қазіргі жапон бақтарының көптеген композициялық құрылымдары абстрактілі өнер қағидаларына жақын тәсілдерге негізделеді. Осыған байланысты кейбір бақтар кеңістіктік немесе «тірі» мүсіндердің өзіндік түрі ретінде қарастырылады. Мұндай композициялар табиғатта тікелей кездесе бермейтіндіктен және көркемдік ойдың нәтижесінде жасалатындықтан, оларды сипаттау үшін «менталдық ландшафттар» (mindscapes) термині қолданылады.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery mode=packed caption=&quot;[[Жапонияның үш әйгілі саябағы]]&quot;&gt;
Kenrokuen01-r.jpg|&lt;div style='text-align: center;'&gt;[[Кэнроку-эн]]&lt;/div&gt;
160319 Korakuen Okayama Japan04s3.jpg|&lt;div style='text-align: center;'&gt;[[Кораку-эн]]&lt;/div&gt;
Kairakuen bairin.jpg|&lt;div style='text-align: center;'&gt;[[Кайраку-эн]]&lt;/div&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery mode=packed caption=&quot;Монастырь бақтары&quot;&gt;
RyoanJi-Dry garden.jpg|&lt;div style='text-align: center;'&gt;Бақ [[Рёан-дзи]]&lt;/div&gt;
TofukujiGarden1.jpg|&lt;div style='text-align: center;'&gt;Бақ [[Тофуку-дзи]]&lt;/div&gt;
Saihouji-kokedera01.jpg|&lt;div style='text-align: center;'&gt;Бақ [[Сайхо-дзи]]&lt;/div&gt;
Ryogen-in.JPG|&lt;div style='text-align: center;'&gt;Бақ [[Дайтоку-дзи]]&lt;/div&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
 {{Навигация}}
* [http://leit.ru/modules.php?name=Pages&amp;pa=list_pages_categories&amp;cid=43 Раздел «Японский сад» на сайте «Загадочная Япония»]
* [https://web.archive.org/web/20181024024622/http://www.kyobunka.or.jp/kaiho/index7.html История садов Киото]{{ref|ja}}
* [https://web.archive.org/web/20090228111308/http://www.ifnet.or.jp/~chisao/index.html Красота японских садов]{{ref|ja}}
* [https://web.archive.org/web/20071026204243/http://www.mediawars.ne.jp/~tanimura/a_map/kyoto/form/garden_ziwari.html История японских садов]{{ref|ja}}</text>
      <sha1>4i8iz13n8yzsatwlaszyx4dfmfv00k1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халықаралық пианистер күні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788536</id>
    <revision>
      <id>3685316</id>
      <parentid>3679693</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IamStivens</username>
        <id>187035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>IamStivens [[Қатысушы:IamStivens/Халықаралық пианистер күні]] бетін [[Халықаралық пианистер күні]] бетіне жылжытты: Жобаны негізгі кеңістікке көшіру; өңдеу тарихы сақталады. Мен World Pianist Day жобасымен байланыстымын; мәтінді дайындауда ChatGPT көмегі пайдаланылды.</comment>
      <origin>3679693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5648" sha1="n5zjviclourdtrtmcxahr8lhhopd92r" xml:space="preserve">''Бұл — «Халықаралық пианистер күні» мақаласының жобасы.''
----
'''Халықаралық пианистер күні''', сондай-ақ '''Дүниежүзілік пианистер күні''' ({{lang-en|World Pianist Day}}) — [[пианист]]ерге арналған, жыл сайын [[8 қараша]]да атап өтілетін мереке.&lt;ref name=&quot;zhatpa&quot;&gt;{{Cite web |url=https://zhatpa.kz/kyn-zhanalyktary/jde-zhatpa-k-ntizbesi-8-arasha-esimder-merekeler-o-i-alar/ |title=«Үйде жатпа» күнтізбесі. 8 қараша: Есімдер, мерекелер, оқиғалар |website=Үйде жатпа |date=2023-11-08 |access-date=2026-10-15 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pianist&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pianistmagazine.com/news/world-pianist-day-celebrating-10-years-of-musical-excellence/ |title=World Pianist Day: Celebrating 10 Years of Musical Excellence |website=Pianist |date=2024-10-31 |access-date=2026-10-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; Мерекенің тарихы 2014 жылы [[Беларусь]]те басталған.&lt;ref name=&quot;bas&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.classicalmusicnews.ru/signdates/world-piano-day/ |title=Всемирный день пианиста отмечается 8 ноября |author=Ирина Бас |website=ClassicalMusicNews.ru |date=2020-11-08 |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мерекені атап өту идеясын Беларусьте «Свободное пианино» іс-шараларын ұйымдастырған Иван Манько-Вертоградов ұсынған.&lt;ref name=&quot;mail-history&quot;&gt;{{Cite web |url=https://vfokuse.mail.ru/articles/63416814-mezhdunarodnyj-den-pianista/ |title=Международный день пианиста в 2026 году: музыка, объединяющая сердца |website=ВФокусе Mail |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt; 2014 жылғы 8 қарашада [[Минск]]те пианистерге арналған концерт өтіп, оған пианист Александр Поляков пен скрипкашы Юлия Лебеденко қатысқан.&lt;ref name=&quot;bas&quot; /&gt;

2015 жылғы 8 қарашада Беларусь мемлекеттік филармониясының Григорий Ширма атындағы кіші залында «День Пианиста» концерті ұйымдастырылған. Бағдарламаға классикалық шығармалар мен Михаил Оргиштің импровизациялары енген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://philharmonic.by/ru/concert/den-pianista |title=«День Пианиста» |website=Белорусская государственная филармония |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2016 жылы Қытайға оқытушылық қызметке барған Александр Поляков бұл күнді қытайлық студенттерімен бірге атап өткен.&lt;ref name=&quot;bas&quot; /&gt;

== Атап өтілуі ==
Бұл күнге орай фортепиано концерттері өткізіліп, ұстаздарға алғыс айтылады.&lt;ref name=&quot;bas&quot; /&gt; ''Pianist'' журналы 2024 жылғы мерекеге арналған материалында мерекені атап өту жолдары ретінде концерттер мен шеберлік сабақтарын өткізуді, сондай-ақ фортепиано мұғалімдеріне алғыс айтуды ұсынған.&lt;ref name=&quot;pianist&quot; /&gt;

2023 жылғы 8 қарашада Ұлыбританиядағы Корольдік балет мектебі (The Royal Ballet School) осы күнге орай мектеп пианистерімен сұхбат жариялаған. Сұхбатта олардың кәсіби жолы мен балет сабақтарын жанды музыкамен сүйемелдеу ерекшеліктері қарастырылған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.royalballetschool.org.uk/2023/11/08/world-pianist-day-qa-with-royal-ballet-school-pianists-liz-tracey-and-akiko/ |title=World Pianist Day – Q&amp;A with Royal Ballet School pianists Liz, Tracey and Akiko |author=Hannah Cook |website=The Royal Ballet School |date=2023-11-08 |access-date=2026-10-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Қазақстан баспасөзінде ==
Қазақстандық «Үйде жатпа» басылымы 2023 жылғы 8 қарашаға арналған күнтізбелік материалында бұл күнді «Халықаралық пианистер күні» деп атаған.&lt;ref name=&quot;zhatpa&quot; /&gt;

2024 жылғы қарашада [[Ақтөбе]]дегі «Рика» телеарнасы осы күнге орай Ахмет Жұбанов атындағы музыкалық колледждің пианистері туралы репортаж жариялаған. Материалда олардың күнделікті еңбегі мен шәкірт тәрбиелеудегі қызметі баяндалған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rikatv.kz/news/8-noyabrya-vsemirnyy-den-pianista.html |title=8 ноября – Всемирный День пианиста |website=Рика |date=2024-11-09 |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

&lt;!-- Негізгі кеңістікке көшірілгенде қосылатын санат: [[Санат:8 қараша]] --&gt;</text>
      <sha1>n5zjviclourdtrtmcxahr8lhhopd92r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дата-орталық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788811</id>
    <revision>
      <id>3685053</id>
      <parentid>3683958</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3685053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7968" sha1="rbks9iarmq6psqtbge72znylru9y8zn" xml:space="preserve">[[Сурет:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|нобай|АҚШ-тағы Amazon Web Services деректер орталығы]]
'''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — [[Сервер|серверлік]] және [[желілік жабдық]]&lt;nowiki/&gt;тарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай&lt;ref&gt;'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-13-212695-3&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&amp;a=DATA-ORTALYQ ДАТА-ОРТАЛЫҚ. Sozdikqor.kz сайтынан.]&lt;/ref&gt;. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады.

Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну&lt;ref&gt;'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.&lt;/ref&gt;.

== Архитектурасы мен инфрақұрылымы ==
Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады:

=== 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері ===
* '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар.
* '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері.

=== 2. Инженерлік және көмекші жүйелер ===
* '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді&lt;ref&gt;'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan &amp; Claypool Publishers, 2019. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-68173-440-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.
* '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары.
* '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер).
* '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары&lt;ref&gt;'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6&lt;/ref&gt;.

== Деректер орталықтарының жіктелуі ==
Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді.

=== Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) ===
Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.&lt;/ref&gt;:

* '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін).
* '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін).
* '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды).
* '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды).

=== Меншік және қызмет түрі бойынша ===
* '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық.
* '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар.
* '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Экология және энергия тұтыну ==
Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы)&lt;ref&gt;'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.&lt;/ref&gt;. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді.

Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Дата-орталықтар]]
[[Санат:Желілік жабдық]]
[[Санат:Интернетке қол жетімділік]]
[[Санат:Серверлер]]
[[Санат:Деректерді басқару]]</text>
      <sha1>rbks9iarmq6psqtbge72znylru9y8zn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франциядағы наразылықтар (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788838</id>
    <revision>
      <id>3685057</id>
      <parentid>3684299</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T19:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52830" sha1="2qge8sfjspr7tz5l26fvizvrj9hx0o9" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Франциядағы наразылықтар (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg
 |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде
 |дата        = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}})
 |орын        = {{Байрақ|Франция}}
 |себеп       = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]&lt;nowiki/&gt;» веб-жүйесінің кемшіліктері
 |нәтиже      = 
 |статусы     = ''жалғасуда''
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)&lt;br&gt;
'''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''&lt;br&gt;
'''Саяси партиялар:'''&lt;br&gt;
[[Бағынбайтын Франция]]&lt;br&gt;
[[Франция коммунистік партиясы]]&lt;br&gt;
'''Студенттік кәсіподақтар:'''&lt;br&gt;
[[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]&lt;br&gt;
[[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]&lt;br&gt;
[[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]&lt;br&gt;
Les Lycéens!&lt;br&gt;
[[Коммунист студенттер одағы]]&lt;br&gt;
'''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''&lt;br&gt;
[[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]&lt;br&gt;
[[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]&lt;br&gt;
'''Еңбек ұйымдары:'''&lt;br&gt;
[[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]&lt;br&gt;
[[Жұмысшылар күші|FO]]&lt;br&gt;
[[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]&lt;br&gt;
[[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]&lt;br&gt;
[[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]&lt;br&gt;
[[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]&lt;br&gt;
[[Шаруа конфедерациясы]]
 |қарсылас2   = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''&lt;br&gt;
[[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]&lt;br&gt;
[[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]&lt;br&gt;
[[Париж полиция префектурасы]]&lt;br&gt;
[[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]&lt;br&gt;
[[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]&lt;br&gt;
[[Мобильді жандармерия]]&lt;br&gt;
[[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]&lt;br&gt;
[[Франция Қарулы күштері]]&lt;br&gt;
[[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]&lt;br&gt;
'''Муниципалдық үкіметтер:'''&lt;br&gt;
[[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]])
 |командир2   = [[Эммануэль Макрон]]&lt;br&gt;[[Себастьен Лекорню]]&lt;br&gt;[[Эдуар Жеффре]]&lt;br&gt;[[Лоран Нуньес]]&lt;br&gt;[[Катрин Вотрен]]&lt;br&gt;[[Фабьен Мандон]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}&lt;/ref&gt; олардың 6-уы ауыр жараланды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}&lt;/ref&gt; 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;Reuters18OctCasualties&quot;&gt;{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP18OctCasualties&quot;&gt;{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}&lt;/ref&gt;
 |шығындар2   = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,&lt;ref name=&quot;BBC19OctMacron&quot;&gt;{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.&lt;ref name=&quot;BBC19OctMacron&quot; /&gt;
}}
2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға&lt;ref name=&quot;Greek and Albanian protests&quot;&gt;{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}&lt;/ref&gt; және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.&lt;ref name=&quot;reuters-fr&quot;&gt;{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}&lt;/ref&gt; Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.&lt;ref name=&quot;france-televisions&quot;&gt;{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}&lt;/ref&gt;

6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}&lt;/ref&gt; Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.&lt;ref name=&quot;guardian-29&quot;&gt;{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;franceinfo-how&quot;&gt;{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.&lt;ref name=&quot;amnesty1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lestradic&quot;&gt;{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}&lt;/ref&gt; Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.&lt;ref name=&quot;bbc-1&quot;&gt;{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ici-1949&quot;&gt;{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LeMondeUSLDemands&quot; /&gt; Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.&lt;ref name=&quot;figaro-lfi&quot;&gt;{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt;

Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,&lt;ref name=&quot;amnesty1&quot;&gt;{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}&lt;/ref&gt; [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,&lt;ref&gt;{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}&lt;/ref&gt; ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}&lt;/ref&gt; Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
=== Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет ===
Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.&lt;ref name=&quot;caolanmagee&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt; Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.&lt;ref name=&quot;guardian-29&quot; /&gt; Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.&lt;ref name=&quot;cnn&quot;&gt;{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.&lt;ref name=&quot;franceinfo-how&quot; /&gt; [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;afp-principals&quot;&gt;{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}&lt;/ref&gt; Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;ici-1949&quot; /&gt;

Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.&lt;ref name=&quot;caolanmagee&quot;&gt;{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]&lt;nowiki/&gt;» интернет-порталының кемшіліктері аталды.&lt;ref name=&quot;ici-1949&quot; /&gt; France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.&lt;ref name=&quot;franceinfo-how&quot; /&gt;

=== Бұрынғы наразылықтар ===
1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=2005-02-11 |title=&quot;La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75&quot; |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : &quot;Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier&quot; |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.&lt;ref name=&quot;monde-diplo&quot;&gt;{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&amp;nbsp;perturbés&amp;nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.&lt;ref name=&quot;monde-diplo&quot; /&gt;

=== Наразылықтардың басталуы ===
Наразылық қозғалысы 21 қыркүйекте [[Кретей]] қаласындағы Антуан де Сент-Экзюпери лицейінде басталды.&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt; 17 қыркүйекте ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігіне қарсы өткен мұғалімдер ереуілінің келесі күні осы лицейдің оқушылары наразылық акциясын ұйымдастырды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Оқушылар Ұлттық білім министрлігі өздеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып, ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін және оқу бөлмелерінде үстелдердің жеткіліксіздігін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sage |first=Adam |date=6 October 2026 |title=Why are there student protests in France? The reasons behind the riots |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/why-france-protests-students-reason-l9tvfxp3f |access-date=2026-10-06 |website=The Times}}&lt;/ref&gt; Кейінірек академиялық дереккөз бен USL бұл наразылық акциясын жалпыұлттық қозғалыстың басталуы деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=&quot;On demande juste un lycée qui fonctionne&quot; : plusieurs lycées d'Île-de-France bloqués par les élèves |url=https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |access-date=2026-10-02 |website=actu.fr |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925152234/https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |archive-date=25 September 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Сол кезеңдегі хабарламалар, соның ішінде ''Le Monde'' басылымының материалдары мен actu.fr сайтының 24 қыркүйектегі мақаласы, наразылық қозғалысының тарала бастауын 21 қыркүйек, дүйсенбі күнімен байланыстырды. Сол күні бірнеше мұғалімдік штаттық орын бос тұрған аталған лицейде наразылықтар басталған еді. Кретей ректораты 24 қыркүйекте оқушылардың талаптары әр мектепте әлі де әртүрлі екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt;

25 қыркүйекке дейін наразылықтардың таралуы жергілікті деңгеймен шектелді. Streamer академиясының мәліметіне сүйенген Actu.fr басылымы 24 қыркүйекке қарай наразылықтар негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттеріндегі шамамен 10 лицейді қамтығанын хабарлап, қозғалыстың әлеуметтік желілер арқылы еліктеу нәтижесінде таралғанын атап өтті. Сол күні таңертең оқушылар [[Сен-Уэн-сюр-Сен|Сен-Уэн]] қаласындағы Огюст Бланки лицейінің кіреберісін бұғаттауға әрекеттеніп, акция түске таяу уақытқа дейін жалғасты. Академия өкілі Франс Пресс агенттігіне адамдардың жиналғанын және материалдық шығын келтірілгенін, бірақ ешкім зардап шекпегенін хабарлады. Полиция жиналғандарды ешқандай оқыс оқиғасыз таратты.&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt;

25 қыркүйекте Кретей ректораты наразылық қозғалысының қарқын алып жатқанын мәлімдеп, негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттерінде он екіден астам лицейдің жұмысы бұғатталғанын хабарлады. Ректораттың мәліметінше, кейбір наразылық акциялары адамдардың жаппай жиналуына және материалдық шығынның келтірілуіне әкелген. Версаль ректораты [[Эсон]] департаментіндегі 62 лицейдің үшеуінде оқу үдерісі бұзылғанын, ал [[О-де-Сен]] департаментіндегі 65 лицейдің бесеуінде наразылық акциялары өткенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-25 |title=Après une semaine de blocus de lycéens en Île-de-France, les rectorats tirent un premier bilan |url=https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |access-date=2026-10-02 |website=Le HuffPost |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260926005550/https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |archive-date=26 September 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейінірек ''Le Monde'' басылымы 24 және 25 қыркүйекте Париж аймағындағы шамамен 60 лицейдің жұмысы бұзылғанын, 468 мемлекеттік лицейдің шамамен 12%-ында бұғаттау әрекеттері жасалғанын, ал іс жүзінде 10 шақты лицейдің жұмысы бұғатталғанын жазды. Рани Франс Пресс агенттігіне қозғалыстың Сент-Экзюпери лицейінде басталып, «өте жылдам таралғанын» айтып, тәрбиешілердің, медбикелер мен әлеуметтік қызметкерлердің жетіспеушілігін атап өтті.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite news |last1=Albertini |first1=Antoine |last2=Leloup |first2=Damien |last3=Pommiers |first3=Eléa |date=2026-10-01 |title=Le blocage des lycées prend de l'ampleur et oppose La France insoumise et le gouvernement |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/09/28/le-blocus-des-lycees-prend-de-l-ampleur-et-oppose-la-france-insoumise-et-le-gouvernement_6785108_3224.html |access-date=2026-10-02 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдастырылуы ==
[[Сурет:Journée de mobilisation des lycéens à Perpignan 31.jpg|thumb|Наразылық акциясындағы баннер: «Мазалағанымыз үшін кешіріңіздер, біз тек болашағымыз болғанын қалаймыз»]]
USL ұйымының 29 қыркүйекке арналған жалпыұлттық үндеуінде наразылықтың төрт негізгі себебі аталды: мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жетіспеушілігі, «тозығы жеткен лицейлер», шамадан тыс тығыз сабақ кестелері мен оқушыларға толы сыныптар және [[Parcoursup]] платформасы тудыратын күйзеліс.&lt;ref name=&quot;LeMondeUSLDemands&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2026/09/29/high-school-protests-spread-across-france-pitting-radical-left-against-government_6758067_7.html|title=High school protests spread across France, pitting radical left against government|work=Le Monde|date=29 September 2026}}&lt;/ref&gt; Рани кейбір сыныптарда 32–35 оқушыдан оқитынын айтып, наразылыққа қатысушыларды бейбіт әрекет етуге шақырды.&lt;ref name=&quot;guardian-29&quot; /&gt; Кейін кәсіподақ 1 қазанда наразылықтардың «екінші кезеңі» ретінде кезекті акция өткізуге,&lt;ref name=&quot;RTLAct2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/debats-societe/en-direct-blocage-des-lycees-l-appel-de-l-union-syndicale-lyceenne-pour-l-acte-2-de-la-mobilisation-sera-t-il-suivi-suivez-la-situation-dans-les-etablissements-7900679234|title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations jeudi selon le ministère de l'Intérieur, plus de 400 établissements fermés pour la fin de semaine|agency=RTL|date=1 October 2026|language=fr}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ 6 қазанда тағы бір наразылық күнін ұйымдастыруға шақырды.&lt;ref name=&quot;LeParisien30Sep&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php|title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi|first=Candice|last=Doussot|work=Le Parisien|date=30 September 2026|language=fr}}&lt;/ref&gt; 30 қыркүйекте RTL радиосына берген сұхбатында Рани министрлік ұйымдастыратын диалог алаңдары «назардан тыс қалғанын» және алғашқы қадамды министр жасауы керектігін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;RTL_Rani_30Sep&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/politique/c-est-totalement-faux-sur-rtl-le-president-de-l-union-syndicale-lyceenne-contredit-le-ministre-de-l-education-et-evoque-des-instances-de-dialogue-delaissees-7900678986|title=&quot;C'est totalement faux&quot; : sur RTL, le président de l'Union syndicale lycéenne contredit le ministre de l'Éducation et évoque des instances de dialogue &quot;délaissées&quot;|agency=RTL|date=30 September 2026|language=fr}}&lt;/ref&gt; 2 қазанда білім министрі Эдуар Жеффремен кездескеннен кейін оқушылар мен студенттер кәсіподақтарының жетекшілері үкіметтің жауабына қанағаттанбағандарын білдіріп, наразылық қозғалысын жалғастыруға шақырды. USL 6 қазанда жаңа шерулер өтетінін жариялады. Бірнеше кәсіподақ бірлестігі, соның ішінде [[Жалпы еңбек конфедерациясы (Франция)|Жалпы еңбек конфедерациясы]] (CGT) да осы акцияларға қосылатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters2OctStudentUnions&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/about-400-french-schools-closed-some-student-protests-turn-violent-2026-10-02/|title=Students and police clash as France struggles to quell school protests|agency=Reuters|date=2 October 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Наразылықтарды қолдаған басқа кәсіподақ бірлестіктерінің қатарында [[Жұмысшылар күші]] (FO), [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы]] (UNSA), [[Француз демократиялық еңбек конфедерациясы]] (CFDT), [[Solidaires кәсіподақ бірлестігі|Solidaires]], [[Француз христиан еңбекшілер конфедерациясы]] (CFTC) және [[Шаруа конфедерациясы]] болды.&lt;ref name=&quot;TeleSUR&quot;&gt;{{Cite web |date=13 October 2026 |title=French Student and Teacher Protests More Than Double in Participation |url=https://www.telesurenglish.net/french-student-and-teacher-protests-more-than-double-in-participation/ |access-date=16 October 2026 |website=teleSUR English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RFI1&quot;&gt;{{Cite web |date=16 October 2026 |title=School students called to join Yellow Vests and unions for mass French protest |url=https://www.rfi.fr/en/france/20261016-school-students-called-to-join-yellow-vests-and-unions-for-mass-national-protest |access-date=16 October 2026 |agency=RFI}}&lt;/ref&gt; Мұғалімдердің [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы]] (FSU) және [[Тәуелсіз колледждер мен лицейлердің ұлттық кәсіподағы]] (SNALC) да ереуілге шақырып, наразылықтарды қолдады.&lt;ref name=&quot;TeleSUR&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Koller |first1=Rodolphe |title=Nouvelle journée d'action lycéenne ce mardi, une manifestation de Lyon à Villeurbanne |url=https://mesinfos.fr/69000-lyon/nouvelle-journee-d-action-lyceenne-ce-mardi-une-manifestation-de-lyon-a-villeurbanne-340830.html |website=mesinfos |publisher=Tout Lyon |access-date=17 October 2026 |language=fr |date=12 October 2026 |trans-title=Another day of student action this Tuesday, a demonstration from Lyon to Villeurbanne}}&lt;/ref&gt;

Оқушылардың наразылық қозғалысы мен акцияларын қолдаған басқа ұйымдардың қатарында [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]], [[Студенттер одағы]] және «Les Lycéens!» кәсіподағы болды.&lt;ref name=&quot;RFI1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Poulain |first=Yves |date=30 September 2026 |title=En Mayenne, le Mouvement national lycéen « apporte son soutien et ses félicitations » aux blocages de lycées à Laval |trans-title=In Mayenne, the National High School Student Movement &quot;offers its support and congratulations&quot; to the high school blockades in Laval |url=https://www.ouest-france.fr/education/ecole/en-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Feducation%2Fecole%2Fen-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Ouest-France |language=French}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Doussot |first=Candice |date=30 September 2026 |title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi |trans-title=High school blockades: student unions launch a new call to block high schools and universities on Thursday |url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.leparisien.fr%2Fparis-75%2Fblocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Le Parisien |language=French}}&lt;/ref&gt;

=== Қатысушы және қолдаушы ұйымдар ===
[[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы]] мен Студенттер одағы 1 қазанда лицей оқушылары мен университет студенттерін бірлескен наразылық акцияларына қатысуға шақырды. Сол күнгі шерулер туралы хабарлаған ''[[Le Monde]]'' басылымы қозғалыстың әркелкі болғанын, оған оқу жағдайларын жақсартуды талап еткен оқушылармен қатар қақтығыстарға қатысқан адамдар да тартылғанын жазды. Басылым сондай-ақ наразылыққа қатысушылардың кейбірі өздері алдына жиналған мектептердің оқушылары болмағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;LeMondeOrganisations2026&quot;&gt;{{cite news |date=1 October 2026 |title=De Lille à Marseille, en passant par la banlieue parisienne, le mouvement lycéen s’étend et se fait parfois déborder |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/10/01/de-lille-a-marseille-en-passant-par-la-banlieue-parisienne-le-mouvement-lyceen-s-etend-et-se-fait-parfois-deborder_6786591_3224.html |work=Le Monde |language=fr}}&lt;/ref&gt;

[[Бағынбайтын Франция]] партиясының өкілдері шерулерге қатысты. [[Жан-Люк Меланшон]] партияның күш қолданусыз өтетін наразылықтарды қолдайтынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;GuardianOrganisations2026&quot;&gt;{{cite news |last=Henley |first=Jon |date=1 October 2026 |title=France school protests escalate into ‘urban violence’ as PM calls crisis cabinet meeting |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/01/france-school-protests-escalate-pm-crisis-cabinet-meeting |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

[[Францияның мұсылман студенттері]] (французша: ''Étudiants musulmans de France'', EMF) ұйымы да наразылық қозғалысын қолдады. ''[[Le Point]]'' басылымының мәліметінше, ұйым мен оның жергілікті бөлімшелері 5–9 қазан аралығында наразылық акцияларына қатысуға шақырған үндеулер таратқан, ал Бельфордағы бөлімшесі 1 қазанда лицей оқушыларымен бірге шеруге қатысқан. Журналдың хабарлауынша, EMF RED Jeunes ұйымымен ынтымақтастық орнатқан. Бұл екі ұйым 2025 жылғы наурызда исламофобияға қарсы Génération EDR ұжымын бірлесіп құрған.&lt;ref name=&quot;LePointEMFMobilisation&quot;&gt;{{cite news |last=Bussigny |first=Nora |title=Mouvement lycéen : comment Al-Jazira et des réseaux islamistes ont cherché à amplifier la contestation en France |url=https://www.lepoint.fr/societe/mouvement-lyceen-comment-al-jazira-et-des-reseaux-islamistes-ont-cherche-a-amplifier-la-contestation-EXYOOHZJHNEVLKURDRLCPTKXCI/ |work=Le Point |language=fr}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылғы Париж]]
[[Санат:2026 жылғы наразылық акциялары]]
[[Санат:2026 жылғы қасақана өрт қою оқиғалары]]
[[Санат:Франциядағы лицейлер]]
[[Санат:Бағынбайтын Франция]]
[[Санат:Франциядағы 2026 жылғы қазан]]
[[Санат:Еуропадағы Z ұрпағының наразылықтары]]
[[Санат:Сен-Сен-Дени саясаты]]
[[Санат:Франция саясатындағы 2026 жыл]]
[[Санат:Франциядағы 2026 жылғы қыркүйек]]
[[Санат:Франциядағы студенттер наразылықтары]]
[[Санат:2026 жылғы Еуропадағы өрттер]]
[[Санат:Франциядағы қасақана өрт қою оқиғалары]]
[[Санат:Париждің саяси тарихы]]
[[Санат:Франциядағы саяси тәртіпсіздіктер]]
[[Санат:Еуропадағы наразылық білдірушілерге қарсы зорлық-зомбылық]]
[[Санат:Франциядағы полицияның қатыгездігі]]
[[Санат:2020 жылдардағы полицияның қатыгездігі]]
[[Санат:Лекорнюдің екінші үкіметі]]
[[Санат:Франциядағы балаларға қарсы зорлық-зомбылық]]
[[Санат:2020 жылдардағы саяси тәртіпсіздіктер]]</text>
      <sha1>2qge8sfjspr7tz5l26fvizvrj9hx0o9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685058</id>
      <parentid>3685057</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T19:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Наразылықтардың басталуы */</comment>
      <origin>3685058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52832" sha1="f6tlk9snr19pvz7d004w4fu8f5cllse" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Франциядағы наразылықтар (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg
 |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде
 |дата        = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}})
 |орын        = {{Байрақ|Франция}}
 |себеп       = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]&lt;nowiki/&gt;» веб-жүйесінің кемшіліктері
 |нәтиже      = 
 |статусы     = ''жалғасуда''
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)&lt;br&gt;
'''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''&lt;br&gt;
'''Саяси партиялар:'''&lt;br&gt;
[[Бағынбайтын Франция]]&lt;br&gt;
[[Франция коммунистік партиясы]]&lt;br&gt;
'''Студенттік кәсіподақтар:'''&lt;br&gt;
[[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]&lt;br&gt;
[[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]&lt;br&gt;
[[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]&lt;br&gt;
Les Lycéens!&lt;br&gt;
[[Коммунист студенттер одағы]]&lt;br&gt;
'''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''&lt;br&gt;
[[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]&lt;br&gt;
[[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]&lt;br&gt;
'''Еңбек ұйымдары:'''&lt;br&gt;
[[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]&lt;br&gt;
[[Жұмысшылар күші|FO]]&lt;br&gt;
[[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]&lt;br&gt;
[[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]&lt;br&gt;
[[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]&lt;br&gt;
[[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]&lt;br&gt;
[[Шаруа конфедерациясы]]
 |қарсылас2   = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''&lt;br&gt;
[[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]&lt;br&gt;
[[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]&lt;br&gt;
[[Париж полиция префектурасы]]&lt;br&gt;
[[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]&lt;br&gt;
[[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]&lt;br&gt;
[[Мобильді жандармерия]]&lt;br&gt;
[[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]&lt;br&gt;
[[Франция Қарулы күштері]]&lt;br&gt;
[[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]&lt;br&gt;
'''Муниципалдық үкіметтер:'''&lt;br&gt;
[[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]])
 |командир2   = [[Эммануэль Макрон]]&lt;br&gt;[[Себастьен Лекорню]]&lt;br&gt;[[Эдуар Жеффре]]&lt;br&gt;[[Лоран Нуньес]]&lt;br&gt;[[Катрин Вотрен]]&lt;br&gt;[[Фабьен Мандон]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     = 
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}&lt;/ref&gt; олардың 6-уы ауыр жараланды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}&lt;/ref&gt; 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;Reuters18OctCasualties&quot;&gt;{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP18OctCasualties&quot;&gt;{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}&lt;/ref&gt;
 |шығындар2   = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,&lt;ref name=&quot;BBC19OctMacron&quot;&gt;{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.&lt;ref name=&quot;BBC19OctMacron&quot; /&gt;
}}
2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға&lt;ref name=&quot;Greek and Albanian protests&quot;&gt;{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}&lt;/ref&gt; және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.&lt;ref name=&quot;reuters-fr&quot;&gt;{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}&lt;/ref&gt; Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.&lt;ref name=&quot;france-televisions&quot;&gt;{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}&lt;/ref&gt;

6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}&lt;/ref&gt; Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.&lt;ref name=&quot;guardian-29&quot;&gt;{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;franceinfo-how&quot;&gt;{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.&lt;ref name=&quot;amnesty1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lestradic&quot;&gt;{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}&lt;/ref&gt; Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.&lt;ref name=&quot;bbc-1&quot;&gt;{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ici-1949&quot;&gt;{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LeMondeUSLDemands&quot; /&gt; Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.&lt;ref name=&quot;figaro-lfi&quot;&gt;{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt;

Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,&lt;ref name=&quot;amnesty1&quot;&gt;{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}&lt;/ref&gt; [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,&lt;ref&gt;{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}&lt;/ref&gt; ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}&lt;/ref&gt; Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
=== Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет ===
Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.&lt;ref name=&quot;caolanmagee&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt; Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.&lt;ref name=&quot;guardian-29&quot; /&gt; Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.&lt;ref name=&quot;cnn&quot;&gt;{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.&lt;ref name=&quot;franceinfo-how&quot; /&gt; [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;afp-principals&quot;&gt;{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}&lt;/ref&gt; Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;ici-1949&quot; /&gt;

Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.&lt;ref name=&quot;caolanmagee&quot;&gt;{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]&lt;nowiki/&gt;» интернет-порталының кемшіліктері аталды.&lt;ref name=&quot;ici-1949&quot; /&gt; France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.&lt;ref name=&quot;franceinfo-how&quot; /&gt;

=== Бұрынғы наразылықтар ===
1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=2005-02-11 |title=&quot;La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75&quot; |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : &quot;Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier&quot; |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.&lt;ref name=&quot;monde-diplo&quot;&gt;{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&amp;nbsp;perturbés&amp;nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.&lt;ref name=&quot;monde-diplo&quot; /&gt;

=== Наразылықтардың басталуы ===
Наразылық қозғалысы 21 қыркүйекте [[Кретей]] қаласындағы Антуан де Сент-Экзюпери лицейінде басталды.&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt; 17 қыркүйекте ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігіне қарсы өткен мұғалімдер ереуілінің келесі күні осы лицейдің оқушылары наразылық акциясын ұйымдастырды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Оқушылар Ұлттық білім министрлігі өздеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып, ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін және оқу бөлмелерінде үстелдердің жеткіліксіздігін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sage |first=Adam |date=6 October 2026 |title=Why are there student protests in France? The reasons behind the riots |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/why-france-protests-students-reason-l9tvfxp3f |access-date=2026-10-06 |website=The Times}}&lt;/ref&gt; Кейінірек академиялық дереккөз бен USL бұл наразылық акциясын жалпыұлттық қозғалыстың басталуы деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=&quot;On demande juste un lycée qui fonctionne&quot; : plusieurs lycées d'Île-de-France bloqués par les élèves |url=https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |access-date=2026-10-02 |website=actu.fr |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925152234/https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |archive-date=25 September 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Сол кезеңдегі хабарламалар, соның ішінде ''Le Monde'' басылымының материалдары мен actu.fr сайтының 24 қыркүйектегі мақаласы, наразылық қозғалысының тарала бастауын 21 қыркүйек, дүйсенбі күнімен байланыстырды. Сол күні бірнеше мұғалімдік штаттық орын бос тұрған аталған лицейде наразылықтар басталған еді. Кретей ректораты 24 қыркүйекте оқушылардың талаптары әр мектепте әлі де әртүрлі екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt;

25 қыркүйекке дейін наразылықтардың таралуы жергілікті деңгеймен шектелді. Streamer академиясының мәліметіне сүйенген Actu.fr басылымы 24 қыркүйекке қарай наразылықтар негізінен [[Сена-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттеріндегі шамамен 10 лицейді қамтығанын хабарлап, қозғалыстың әлеуметтік желілер арқылы еліктеу нәтижесінде таралғанын атап өтті. Сол күні таңертең оқушылар [[Сен-Уэн-сюр-Сен|Сен-Уэн]] қаласындағы Огюст Бланки лицейінің кіреберісін бұғаттауға әрекеттеніп, акция түске таяу уақытқа дейін жалғасты. Академия өкілі Франс Пресс агенттігіне адамдардың жиналғанын және материалдық шығын келтірілгенін, бірақ ешкім зардап шекпегенін хабарлады. Полиция жиналғандарды ешқандай оқыс оқиғасыз таратты.&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt;

25 қыркүйекте Кретей ректораты наразылық қозғалысының қарқын алып жатқанын мәлімдеп, негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттерінде он екіден астам лицейдің жұмысы бұғатталғанын хабарлады. Ректораттың мәліметінше, кейбір наразылық акциялары адамдардың жаппай жиналуына және материалдық шығынның келтірілуіне әкелген. Версаль ректораты [[Эсон]] департаментіндегі 62 лицейдің үшеуінде оқу үдерісі бұзылғанын, ал [[О-де-Сен]] департаментіндегі 65 лицейдің бесеуінде наразылық акциялары өткенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-25 |title=Après une semaine de blocus de lycéens en Île-de-France, les rectorats tirent un premier bilan |url=https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |access-date=2026-10-02 |website=Le HuffPost |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260926005550/https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |archive-date=26 September 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейінірек ''Le Monde'' басылымы 24 және 25 қыркүйекте Париж аймағындағы шамамен 60 лицейдің жұмысы бұзылғанын, 468 мемлекеттік лицейдің шамамен 12%-ында бұғаттау әрекеттері жасалғанын, ал іс жүзінде 10 шақты лицейдің жұмысы бұғатталғанын жазды. Рани Франс Пресс агенттігіне қозғалыстың Сент-Экзюпери лицейінде басталып, «өте жылдам таралғанын» айтып, тәрбиешілердің, медбикелер мен әлеуметтік қызметкерлердің жетіспеушілігін атап өтті.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite news |last1=Albertini |first1=Antoine |last2=Leloup |first2=Damien |last3=Pommiers |first3=Eléa |date=2026-10-01 |title=Le blocage des lycées prend de l'ampleur et oppose La France insoumise et le gouvernement |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/09/28/le-blocus-des-lycees-prend-de-l-ampleur-et-oppose-la-france-insoumise-et-le-gouvernement_6785108_3224.html |access-date=2026-10-02 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдастырылуы ==
[[Сурет:Journée de mobilisation des lycéens à Perpignan 31.jpg|thumb|Наразылық акциясындағы баннер: «Мазалағанымыз үшін кешіріңіздер, біз тек болашағымыз болғанын қалаймыз»]]
USL ұйымының 29 қыркүйекке арналған жалпыұлттық үндеуінде наразылықтың төрт негізгі себебі аталды: мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жетіспеушілігі, «тозығы жеткен лицейлер», шамадан тыс тығыз сабақ кестелері мен оқушыларға толы сыныптар және [[Parcoursup]] платформасы тудыратын күйзеліс.&lt;ref name=&quot;LeMondeUSLDemands&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2026/09/29/high-school-protests-spread-across-france-pitting-radical-left-against-government_6758067_7.html|title=High school protests spread across France, pitting radical left against government|work=Le Monde|date=29 September 2026}}&lt;/ref&gt; Рани кейбір сыныптарда 32–35 оқушыдан оқитынын айтып, наразылыққа қатысушыларды бейбіт әрекет етуге шақырды.&lt;ref name=&quot;guardian-29&quot; /&gt; Кейін кәсіподақ 1 қазанда наразылықтардың «екінші кезеңі» ретінде кезекті акция өткізуге,&lt;ref name=&quot;RTLAct2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/debats-societe/en-direct-blocage-des-lycees-l-appel-de-l-union-syndicale-lyceenne-pour-l-acte-2-de-la-mobilisation-sera-t-il-suivi-suivez-la-situation-dans-les-etablissements-7900679234|title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations jeudi selon le ministère de l'Intérieur, plus de 400 établissements fermés pour la fin de semaine|agency=RTL|date=1 October 2026|language=fr}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ 6 қазанда тағы бір наразылық күнін ұйымдастыруға шақырды.&lt;ref name=&quot;LeParisien30Sep&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php|title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi|first=Candice|last=Doussot|work=Le Parisien|date=30 September 2026|language=fr}}&lt;/ref&gt; 30 қыркүйекте RTL радиосына берген сұхбатында Рани министрлік ұйымдастыратын диалог алаңдары «назардан тыс қалғанын» және алғашқы қадамды министр жасауы керектігін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;RTL_Rani_30Sep&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/politique/c-est-totalement-faux-sur-rtl-le-president-de-l-union-syndicale-lyceenne-contredit-le-ministre-de-l-education-et-evoque-des-instances-de-dialogue-delaissees-7900678986|title=&quot;C'est totalement faux&quot; : sur RTL, le président de l'Union syndicale lycéenne contredit le ministre de l'Éducation et évoque des instances de dialogue &quot;délaissées&quot;|agency=RTL|date=30 September 2026|language=fr}}&lt;/ref&gt; 2 қазанда білім министрі Эдуар Жеффремен кездескеннен кейін оқушылар мен студенттер кәсіподақтарының жетекшілері үкіметтің жауабына қанағаттанбағандарын білдіріп, наразылық қозғалысын жалғастыруға шақырды. USL 6 қазанда жаңа шерулер өтетінін жариялады. Бірнеше кәсіподақ бірлестігі, соның ішінде [[Жалпы еңбек конфедерациясы (Франция)|Жалпы еңбек конфедерациясы]] (CGT) да осы акцияларға қосылатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters2OctStudentUnions&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/about-400-french-schools-closed-some-student-protests-turn-violent-2026-10-02/|title=Students and police clash as France struggles to quell school protests|agency=Reuters|date=2 October 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Наразылықтарды қолдаған басқа кәсіподақ бірлестіктерінің қатарында [[Жұмысшылар күші]] (FO), [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы]] (UNSA), [[Француз демократиялық еңбек конфедерациясы]] (CFDT), [[Solidaires кәсіподақ бірлестігі|Solidaires]], [[Француз христиан еңбекшілер конфедерациясы]] (CFTC) және [[Шаруа конфедерациясы]] болды.&lt;ref name=&quot;TeleSUR&quot;&gt;{{Cite web |date=13 October 2026 |title=French Student and Teacher Protests More Than Double in Participation |url=https://www.telesurenglish.net/french-student-and-teacher-protests-more-than-double-in-participation/ |access-date=16 October 2026 |website=teleSUR English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RFI1&quot;&gt;{{Cite web |date=16 October 2026 |title=School students called to join Yellow Vests and unions for mass French protest |url=https://www.rfi.fr/en/france/20261016-school-students-called-to-join-yellow-vests-and-unions-for-mass-national-protest |access-date=16 October 2026 |agency=RFI}}&lt;/ref&gt; Мұғалімдердің [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы]] (FSU) және [[Тәуелсіз колледждер мен лицейлердің ұлттық кәсіподағы]] (SNALC) да ереуілге шақырып, наразылықтарды қолдады.&lt;ref name=&quot;TeleSUR&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Koller |first1=Rodolphe |title=Nouvelle journée d'action lycéenne ce mardi, une manifestation de Lyon à Villeurbanne |url=https://mesinfos.fr/69000-lyon/nouvelle-journee-d-action-lyceenne-ce-mardi-une-manifestation-de-lyon-a-villeurbanne-340830.html |website=mesinfos |publisher=Tout Lyon |access-date=17 October 2026 |language=fr |date=12 October 2026 |trans-title=Another day of student action this Tuesday, a demonstration from Lyon to Villeurbanne}}&lt;/ref&gt;

Оқушылардың наразылық қозғалысы мен акцияларын қолдаған басқа ұйымдардың қатарында [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]], [[Студенттер одағы]] және «Les Lycéens!» кәсіподағы болды.&lt;ref name=&quot;RFI1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Poulain |first=Yves |date=30 September 2026 |title=En Mayenne, le Mouvement national lycéen « apporte son soutien et ses félicitations » aux blocages de lycées à Laval |trans-title=In Mayenne, the National High School Student Movement &quot;offers its support and congratulations&quot; to the high school blockades in Laval |url=https://www.ouest-france.fr/education/ecole/en-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Feducation%2Fecole%2Fen-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Ouest-France |language=French}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Doussot |first=Candice |date=30 September 2026 |title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi |trans-title=High school blockades: student unions launch a new call to block high schools and universities on Thursday |url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.leparisien.fr%2Fparis-75%2Fblocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Le Parisien |language=French}}&lt;/ref&gt;

=== Қатысушы және қолдаушы ұйымдар ===
[[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы]] мен Студенттер одағы 1 қазанда лицей оқушылары мен университет студенттерін бірлескен наразылық акцияларына қатысуға шақырды. Сол күнгі шерулер туралы хабарлаған ''[[Le Monde]]'' басылымы қозғалыстың әркелкі болғанын, оған оқу жағдайларын жақсартуды талап еткен оқушылармен қатар қақтығыстарға қатысқан адамдар да тартылғанын жазды. Басылым сондай-ақ наразылыққа қатысушылардың кейбірі өздері алдына жиналған мектептердің оқушылары болмағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;LeMondeOrganisations2026&quot;&gt;{{cite news |date=1 October 2026 |title=De Lille à Marseille, en passant par la banlieue parisienne, le mouvement lycéen s’étend et se fait parfois déborder |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/10/01/de-lille-a-marseille-en-passant-par-la-banlieue-parisienne-le-mouvement-lyceen-s-etend-et-se-fait-parfois-deborder_6786591_3224.html |work=Le Monde |language=fr}}&lt;/ref&gt;

[[Бағынбайтын Франция]] партиясының өкілдері шерулерге қатысты. [[Жан-Люк Меланшон]] партияның күш қолданусыз өтетін наразылықтарды қолдайтынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;GuardianOrganisations2026&quot;&gt;{{cite news |last=Henley |first=Jon |date=1 October 2026 |title=France school protests escalate into ‘urban violence’ as PM calls crisis cabinet meeting |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/01/france-school-protests-escalate-pm-crisis-cabinet-meeting |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

[[Францияның мұсылман студенттері]] (французша: ''Étudiants musulmans de France'', EMF) ұйымы да наразылық қозғалысын қолдады. ''[[Le Point]]'' басылымының мәліметінше, ұйым мен оның жергілікті бөлімшелері 5–9 қазан аралығында наразылық акцияларына қатысуға шақырған үндеулер таратқан, ал Бельфордағы бөлімшесі 1 қазанда лицей оқушыларымен бірге шеруге қатысқан. Журналдың хабарлауынша, EMF RED Jeunes ұйымымен ынтымақтастық орнатқан. Бұл екі ұйым 2025 жылғы наурызда исламофобияға қарсы Génération EDR ұжымын бірлесіп құрған.&lt;ref name=&quot;LePointEMFMobilisation&quot;&gt;{{cite news |last=Bussigny |first=Nora |title=Mouvement lycéen : comment Al-Jazira et des réseaux islamistes ont cherché à amplifier la contestation en France |url=https://www.lepoint.fr/societe/mouvement-lyceen-comment-al-jazira-et-des-reseaux-islamistes-ont-cherche-a-amplifier-la-contestation-EXYOOHZJHNEVLKURDRLCPTKXCI/ |work=Le Point |language=fr}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылғы Париж]]
[[Санат:2026 жылғы наразылық акциялары]]
[[Санат:2026 жылғы қасақана өрт қою оқиғалары]]
[[Санат:Франциядағы лицейлер]]
[[Санат:Бағынбайтын Франция]]
[[Санат:Франциядағы 2026 жылғы қазан]]
[[Санат:Еуропадағы Z ұрпағының наразылықтары]]
[[Санат:Сен-Сен-Дени саясаты]]
[[Санат:Франция саясатындағы 2026 жыл]]
[[Санат:Франциядағы 2026 жылғы қыркүйек]]
[[Санат:Франциядағы студенттер наразылықтары]]
[[Санат:2026 жылғы Еуропадағы өрттер]]
[[Санат:Франциядағы қасақана өрт қою оқиғалары]]
[[Санат:Париждің саяси тарихы]]
[[Санат:Франциядағы саяси тәртіпсіздіктер]]
[[Санат:Еуропадағы наразылық білдірушілерге қарсы зорлық-зомбылық]]
[[Санат:Франциядағы полицияның қатыгездігі]]
[[Санат:2020 жылдардағы полицияның қатыгездігі]]
[[Санат:Лекорнюдің екінші үкіметі]]
[[Санат:Франциядағы балаларға қарсы зорлық-зомбылық]]
[[Санат:2020 жылдардағы саяси тәртіпсіздіктер]]</text>
      <sha1>f6tlk9snr19pvz7d004w4fu8f5cllse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Еуропа тарихы тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788939</id>
    <revision>
      <id>3684920</id>
      <timestamp>2026-10-22T11:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Еуропа тарихы]] [[Санат:Еуропа тұлғалары|Тарих]] [[Санат:Құрлықтар тарихы тұлғалары|Еуро]]</comment>
      <origin>3684920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173" sha1="jdgoy2ypikntk4t2pclrh3clk6aeq3f" xml:space="preserve">[[Санат:Еуропа тарихы]]
[[Санат:Еуропа тұлғалары|Тарих]]
[[Санат:Құрлықтар тарихы тұлғалары|Еуро]]</text>
      <sha1>jdgoy2ypikntk4t2pclrh3clk6aeq3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Құрлықтар тарихы тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788940</id>
    <revision>
      <id>3684922</id>
      <timestamp>2026-10-22T12:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Құрлықтар бойынша тарих|+]] [[Санат:Құрлықтар бойынша тұлғалар|+]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша тарих тұлғалары| ]]</comment>
      <origin>3684922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="233" sha1="ihjchb7su1wlglv5vch97vncn1cb6wj" xml:space="preserve">[[Санат:Құрлықтар бойынша тарих|+]]
[[Санат:Құрлықтар бойынша тұлғалар|+]]
[[Санат:Географиялық орналасу бойынша тарих тұлғалары| ]]</text>
      <sha1>ihjchb7su1wlglv5vch97vncn1cb6wj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Бакыт Нурсолтанов</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788941</id>
    <revision>
      <id>3684925</id>
      <timestamp>2026-10-22T12:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3684925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="rt6chakwmvavnuoeeu05lw2exdac42q" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Бакыт Нурсолтанов}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 17:06, 2026 ж. қазанның 22 (+05)</text>
      <sha1>rt6chakwmvavnuoeeu05lw2exdac42q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kaussar Aidynkyzy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788942</id>
    <revision>
      <id>3684926</id>
      <timestamp>2026-10-22T12:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3684926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="4nf7qsz0xlx0ynsihbc62tm0tjp7qxw" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Kaussar Aidynkyzy}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:06, 2026 ж. қазанның 22 (+05)</text>
      <sha1>4nf7qsz0xlx0ynsihbc62tm0tjp7qxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Yerzvt</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788943</id>
    <revision>
      <id>3684927</id>
      <timestamp>2026-10-22T12:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3684927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="h7naktik8txblxgkam8wxdhey9ebhep" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Yerzvt}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 17:17, 2026 ж. қазанның 22 (+05)</text>
      <sha1>h7naktik8txblxgkam8wxdhey9ebhep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туркестан (станция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788944</id>
    <revision>
      <id>3684933</id>
      <timestamp>2026-10-22T12:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akmaral090</username>
        <id>186657</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; '''Түркістан теміржол стансасы''' — [[Қазақстан]]ның [[Түркістан облысы]]ндағы [[Түркістан]] қаласында орналасқан теміржол стансасы. Станса Орынбор — Ташкент теміржол...</comment>
      <origin>3684933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6452" sha1="s4enf33012vymj9b275d0jqqt9s0cu2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Түркістан теміржол стансасы''' — [[Қазақстан]]ның [[Түркістан облысы]]ндағы [[Түркістан]] қаласында орналасқан теміржол стансасы. Станса [[Орынбор — Ташкент теміржолы]]ның оңтүстік бөлігін салу кезеңінде қалыптасқан. Стансаның вокзал ғимараты мен оған жақын орналасқан тарихи құрылыстар республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері қатарына жатады.&lt;ref name=&quot;heritage&quot;&gt;[https://archaeology.kz/ru/heritages/708-temir-zhol-stantsiyasy-kesheni Комплекс железнодорожной станции]. Archaeology.kz.&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

Түркістан теміржол стансасының қалыптасуы Орынбор — Ташкент теміржолының құрылысымен байланысты. Станса маңындағы теміржолшылар қонысы 1901–1903 жылдары қалыптаса бастаған. Вокзал ғимараты 1903 жылы салынған деп көрсетіледі. Кейбір дереккөздерде вокзалдың салыну жылы 1904 жыл деп беріледі.&lt;ref name=&quot;heritage&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;[https://kazakhstan.travel/kz/attractions/683 Түркістан теміржол вокзалы]. Қазақстанның туристік порталы.&lt;/ref&gt;

1903 жылғы қазанда Түркістан стансасы арқылы алғашқы паровоз өткен. 1904–1905 жылдары станса маңында теміржол жұмысына қажетті бірқатар нысандар салынды. Олардың қатарында паровоз депосы, жөндеу шеберханалары, су мұнарасы, теміржол ауруханасы, қызметкерлерге арналған тұрғын үйлер мен мектеп болды.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;[https://new.krmu.edu.kz/О_нас/Джайнакбаев_Нурлан_Темирбекович/books/dzhajnakbaev-n.t.-i-dr.-kniga-Қазақстан-темиржол-дың-медиц.-тарихы.pdf Қазақстан теміржолының медицина тарихы].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;government&quot;&gt;[https://primeminister.kz/assets/media/osymsha-793.pdf Түркістан қаласының тарих және мәдениет ескерткіштері туралы материал]. Қазақстан Республикасы Үкіметінің ресми сайты.&lt;/ref&gt;

XX ғасырдың ортасында вокзалдың ішкі бөлігі жаңартылды. Соған қарамастан, ғимараттың тарихи сәулеттік ерекшеліктерінің бір бөлігі сақталған.&lt;ref name=&quot;tourism&quot; /&gt;

== Сәулеті ==

Вокзал ғимараты кірпіштен салынған. Оның ішкі кеңістігі вестибюльден және жолаушыларға арналған күту залдарынан тұрады. Ғимараттың интерьерінде бағандар, қабырғадағы сәндік өрнектер, қола аспашам және жануарлардың басы пішінінде жасалған есік тұтқалары сияқты сәулеттік бөлшектер бар.&lt;ref name=&quot;tourism&quot; /&gt;

Вокзал ғимараты станса маңындағы тарихи құрылыс кешенінің құрамына кіреді. Кешеннің бастапқы жоспарлау құрылымы мен бірқатар ғимараттары сақталған.&lt;ref name=&quot;heritage&quot; /&gt;

== Тарихи-мәдени маңызы ==

Түркістан теміржол стансасының құрылыс кешені республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері қатарына енгізілген. Кешен құрамына вокзал ғимараты, паровоз депосы, су мұнарасы, теміржол ауруханасы, қызметкерлердің демалыс үйі, тұрғын үйлер, станса бастығының үйі, азық-түлік пункті және мектеп кіреді.&lt;ref name=&quot;government&quot; /&gt;

Теміржолдың салынуы Түркістан қаласының көлік қатынасының дамуына ықпал етіп, қаланың экономикалық және әлеуметтік өмірінде маңызды орын алды.&lt;ref name=&quot;heritage&quot; /&gt;

== Қазіргі жағдайы ==

Түркістан теміржол вокзалы жолаушыларға қызмет көрсететін көлік нысаны болып табылады. 2026 жылғы қаңтарда жарияланған ақпаратта вокзалдың тарихи ғимаратына ғылыми реставрация жүргізу жоспары туралы хабарланды.&lt;ref name=&quot;restoration&quot;&gt;[https://kaz.inform.kz/news/gasirdan-askan-turkstan-vokzalina-gilimi-restavratsiya-zhasaladi-31fe89/ Ғасырдан асқан Түркістан вокзалына ғылыми реставрация жасалады]. Kazinform, 24 қаңтар 2026 жыл.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==

[https://kazakhstan.travel/kz/attractions/683 Түркістан теміржол вокзалы — Қазақстанның туристік порталы]
[https://archaeology.kz/ru/heritages/708-temir-zhol-stantsiyasy-kesheni Түркістан теміржол стансасының құрылыс кешені — Archaeology.kz]

[[Санат:Түркістан қаласы]] [[Санат:Қазақстанның теміржол стансалары]] [[Санат:Қазақстанның тарихи ескерткіштері]] [[Санат:1903 жылы құрылған инфрақұрылым]]</text>
      <sha1>s4enf33012vymj9b275d0jqqt9s0cu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Рауелла</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788945</id>
    <revision>
      <id>3684947</id>
      <timestamp>2026-10-22T14:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3684947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="298" sha1="ogcz2yao9g8ds3n09h2w67m23cm8ac3" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Рауелла}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 19:19, 2026 ж. қазанның 22 (+05)</text>
      <sha1>ogcz2yao9g8ds3n09h2w67m23cm8ac3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан омбудсмендері тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788946</id>
    <revision>
      <id>3684948</id>
      <timestamp>2026-10-22T14:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: Қазақстанда омбудсмен институты алғаш рет 2002 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/news/article14261-ombudsmen-onegesi-omirshenh Омбудсмен өнегесі өміршең]&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта республикалық деңгейде барлығы 5 омбудсмен жұмыс істейді.  == Адам құқықтары жөніндегі омбудсмендер == Адам құқықта...</comment>
      <origin>3684948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8019" sha1="6hgheiueq1wy595wjd66l09qufak0db" xml:space="preserve">Қазақстанда омбудсмен институты алғаш рет 2002 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/news/article14261-ombudsmen-onegesi-omirshenh Омбудсмен өнегесі өміршең]&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта республикалық деңгейде барлығы 5 омбудсмен жұмыс істейді.

== Адам құқықтары жөніндегі омбудсмендер ==
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2002 жылы құрылды. Омбудсменнің қызметін мемлекеттік орган мәртебесі бар Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталық қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;[https://zakonpravo.kz/kz/adam-quqyqtary-zhonindegi-ulttyq-ortalyq-quru-turaly Адам құқықтары жөнiндегі ұлттық орталық құру туралы]&lt;/ref&gt;

{{толық мақала|Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл#Омбудсмендер тізімі}}

== Бизнес-омбудсмендер ==
Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://ombudsmanbiz.kz/kaz/press-centr/smi_ob_ombudsmene/?cid=0&amp;rid=1644 Кәсіпкерлердің құқығынан міндеті басым]&lt;/ref&gt; Омбудсменнің қызметін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы|«Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы]] қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;[https://kodeksy-kz.com/predprinimatelskij_kodeks/313.htm ҚР Кәсіпкерлік Кодексі]&lt;/ref&gt;

# [[Болат Әбілқасымұлы Палымбетов|Болат Палымбетов]] (19 ақпан 2016 – 24 ақпан 2020)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqstan-kasipkerlerinin-quqygyn-qorgau-zonindegi-uakil-268100/ Қазақстан кәсіпкерлерінің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Рустам Манарбекұлы Жүрсінов|Рустам Жүрсінов]] (24 ақпан 2020 – 25 сәуір 2024)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kaspkerlerdn-kukyigyin-korgau-jonndeg-uakl-tagayyindaldyi-305475/ Кәсіпкерлердің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Қанат Ілияұлы Нұров|Қанат Нұров]] (25 сәуір 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/news/article363124-qazaqstan-kasipkerlerininh-quqyqtaryn-qorghau-dgonindegi-uakil-taghayyndaldy Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Балалар омбудсмендері ==
Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы ақпанда құрылды.&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/news/106753 Қазақстанда Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институты құрылды]&lt;/ref&gt;

# [[Зағипа Яхияқызы Балиева|Зағипа Балиева]] (25 наурыз 2016 – 12 маусым 2018)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/zagipa-balieva-bala-quqyqtary-zonindegi-uakil-bolyp-268743/ Зағипа Балиева Бала құқықтары жөніндегі уәкіл болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bala18&quot;&gt;[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/caule-aitpaeva-zagipa-balievanin-ornina-kr-bala-kukiktari-zhonindegi-uakil-kizmetine-tagaiindaldi-16680 Cәуле Айтпаева Зағипа Балиеваның орнына ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл қызметіне тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Сәуле Мұханбедианқызы Айтпаева|Сәуле Айтпаева]] (12 маусым 2018 – 18 шілде 2019)&lt;ref name=&quot;bala18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bala19&quot;&gt;[https://stan.kz/aruzhan-sain-zhana-kizmetke-tagayindaldi-319531/ Мемлекет басшысы Сәуле Айтпаеваны қызметінен босатып, орнына Аружан Саинды тағайындады]&lt;/ref&gt;
# [[Аружан Саин]] (18 шілде 2019 – 12 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;bala19&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://ortalyq.kz/prezident-bala-y-tary-zh-nindegi-u-kil-aruzhan-saindi-yzmetinen-bosatty/ Президент Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Аружан Саинді қызметінен босатты]&lt;/ref&gt;
# [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (12 маусым 2023 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://sputnik.kz/20230612/bala-quqyqtary-zhonindegi-uakil-tagayyndaldy-35852870.html Бала құқықтары жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік омбудсмендер ==
Президент жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2023 жылы наурызда құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2300000154 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] (12 маусым – 2 қыркүйек 2023)&lt;ref&gt;[https://baq.kz/news/othernews/svetlana-zhaqypova-zhana-qyzmetke-tagayyndaldy-306765/ Светлана Қабыкенқызы Жақыпова]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://el.kz/svetlana-zhaqypova-enbek-zhane-halyqty-aleumettik-qorgau-ministri-bolyp-tagayyndaldy_88105/ Светлана Жақыпова еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Кенжеғұл Социалұлы Сейтжан|Кенжеғұл Сейтжан]] (2 ақпан 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://atr.kz/zhanalyqtar/aleumettik-uakil-tagajyndaldy/ Әлеуметтік уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Отбасы омбудсмендері ==
Президент жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институты 2026 жылы құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001204 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Снежанна Валерьевна Имашева|Снежанна Имашева]] (13 наурыз 2026 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://azh.kz/kz/news/view/84371 Қазақстанда отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әскери омбудсмендер ==
Әскери қызметшілердің істері жөніндегі уәкіл институтын алдағы уақытта әскери реформа барысында құру жоспарланған.&lt;ref&gt;[https://www.kt.kz/kaz/state/aza_standa_merzimdi_skeri_yzmet_t_rtibi_zgertilip_1378002846.html Қазақстанда мерзімді әскери қызмет тәртібі өзгертіліп, Ұшқышсыз күштер құрылады]&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>6hgheiueq1wy595wjd66l09qufak0db</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684949</id>
      <parentid>3684948</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери омбудсмендер */</comment>
      <origin>3684949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8076" sha1="7u331gavej4k6gx7rvtnvjh5mluirbg" xml:space="preserve">Қазақстанда омбудсмен институты алғаш рет 2002 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/news/article14261-ombudsmen-onegesi-omirshenh Омбудсмен өнегесі өміршең]&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта республикалық деңгейде барлығы 5 омбудсмен жұмыс істейді.

== Адам құқықтары жөніндегі омбудсмендер ==
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2002 жылы құрылды. Омбудсменнің қызметін мемлекеттік орган мәртебесі бар Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталық қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;[https://zakonpravo.kz/kz/adam-quqyqtary-zhonindegi-ulttyq-ortalyq-quru-turaly Адам құқықтары жөнiндегі ұлттық орталық құру туралы]&lt;/ref&gt;

{{толық мақала|Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл#Омбудсмендер тізімі}}

== Бизнес-омбудсмендер ==
Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://ombudsmanbiz.kz/kaz/press-centr/smi_ob_ombudsmene/?cid=0&amp;rid=1644 Кәсіпкерлердің құқығынан міндеті басым]&lt;/ref&gt; Омбудсменнің қызметін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы|«Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы]] қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;[https://kodeksy-kz.com/predprinimatelskij_kodeks/313.htm ҚР Кәсіпкерлік Кодексі]&lt;/ref&gt;

# [[Болат Әбілқасымұлы Палымбетов|Болат Палымбетов]] (19 ақпан 2016 – 24 ақпан 2020)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqstan-kasipkerlerinin-quqygyn-qorgau-zonindegi-uakil-268100/ Қазақстан кәсіпкерлерінің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Рустам Манарбекұлы Жүрсінов|Рустам Жүрсінов]] (24 ақпан 2020 – 25 сәуір 2024)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kaspkerlerdn-kukyigyin-korgau-jonndeg-uakl-tagayyindaldyi-305475/ Кәсіпкерлердің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Қанат Ілияұлы Нұров|Қанат Нұров]] (25 сәуір 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/news/article363124-qazaqstan-kasipkerlerininh-quqyqtaryn-qorghau-dgonindegi-uakil-taghayyndaldy Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Балалар омбудсмендері ==
Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы ақпанда құрылды.&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/news/106753 Қазақстанда Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институты құрылды]&lt;/ref&gt;

# [[Зағипа Яхияқызы Балиева|Зағипа Балиева]] (25 наурыз 2016 – 12 маусым 2018)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/zagipa-balieva-bala-quqyqtary-zonindegi-uakil-bolyp-268743/ Зағипа Балиева Бала құқықтары жөніндегі уәкіл болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bala18&quot;&gt;[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/caule-aitpaeva-zagipa-balievanin-ornina-kr-bala-kukiktari-zhonindegi-uakil-kizmetine-tagaiindaldi-16680 Cәуле Айтпаева Зағипа Балиеваның орнына ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл қызметіне тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Сәуле Мұханбедианқызы Айтпаева|Сәуле Айтпаева]] (12 маусым 2018 – 18 шілде 2019)&lt;ref name=&quot;bala18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bala19&quot;&gt;[https://stan.kz/aruzhan-sain-zhana-kizmetke-tagayindaldi-319531/ Мемлекет басшысы Сәуле Айтпаеваны қызметінен босатып, орнына Аружан Саинды тағайындады]&lt;/ref&gt;
# [[Аружан Саин]] (18 шілде 2019 – 12 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;bala19&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://ortalyq.kz/prezident-bala-y-tary-zh-nindegi-u-kil-aruzhan-saindi-yzmetinen-bosatty/ Президент Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Аружан Саинді қызметінен босатты]&lt;/ref&gt;
# [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (12 маусым 2023 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://sputnik.kz/20230612/bala-quqyqtary-zhonindegi-uakil-tagayyndaldy-35852870.html Бала құқықтары жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік омбудсмендер ==
Президент жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2023 жылы наурызда құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2300000154 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] (12 маусым – 2 қыркүйек 2023)&lt;ref&gt;[https://baq.kz/news/othernews/svetlana-zhaqypova-zhana-qyzmetke-tagayyndaldy-306765/ Светлана Қабыкенқызы Жақыпова]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://el.kz/svetlana-zhaqypova-enbek-zhane-halyqty-aleumettik-qorgau-ministri-bolyp-tagayyndaldy_88105/ Светлана Жақыпова еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Кенжеғұл Социалұлы Сейтжан|Кенжеғұл Сейтжан]] (2 ақпан 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://atr.kz/zhanalyqtar/aleumettik-uakil-tagajyndaldy/ Әлеуметтік уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Отбасы омбудсмендері ==
Президент жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институты 2026 жылы құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001204 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Снежанна Валерьевна Имашева|Снежанна Имашева]] (13 наурыз 2026 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://azh.kz/kz/news/view/84371 Қазақстанда отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әскери омбудсмендер ==
Әскери қызметшілердің істері жөніндегі уәкіл институтын алдағы уақытта әскери реформа барысында құру жоспарланған.&lt;ref&gt;[https://www.kt.kz/kaz/state/aza_standa_merzimdi_skeri_yzmet_t_rtibi_zgertilip_1378002846.html Қазақстанда мерзімді әскери қызмет тәртібі өзгертіліп, Ұшқышсыз күштер құрылады]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>7u331gavej4k6gx7rvtnvjh5mluirbg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684956</id>
      <parentid>3684949</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер|Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3684956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8158" sha1="sd8fsw1fxdgfooa1g7ammgw34aaaz26" xml:space="preserve">Қазақстанда омбудсмен институты алғаш рет 2002 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/news/article14261-ombudsmen-onegesi-omirshenh Омбудсмен өнегесі өміршең]&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта республикалық деңгейде барлығы 5 омбудсмен жұмыс істейді.

== Адам құқықтары жөніндегі омбудсмендер ==
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2002 жылы құрылды. Омбудсменнің қызметін мемлекеттік орган мәртебесі бар Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталық қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;[https://zakonpravo.kz/kz/adam-quqyqtary-zhonindegi-ulttyq-ortalyq-quru-turaly Адам құқықтары жөнiндегі ұлттық орталық құру туралы]&lt;/ref&gt;

{{толық мақала|Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл#Омбудсмендер тізімі}}

== Бизнес-омбудсмендер ==
Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://ombudsmanbiz.kz/kaz/press-centr/smi_ob_ombudsmene/?cid=0&amp;rid=1644 Кәсіпкерлердің құқығынан міндеті басым]&lt;/ref&gt; Омбудсменнің қызметін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы|«Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы]] қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;[https://kodeksy-kz.com/predprinimatelskij_kodeks/313.htm ҚР Кәсіпкерлік Кодексі]&lt;/ref&gt;

# [[Болат Әбілқасымұлы Палымбетов|Болат Палымбетов]] (19 ақпан 2016 – 24 ақпан 2020)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqstan-kasipkerlerinin-quqygyn-qorgau-zonindegi-uakil-268100/ Қазақстан кәсіпкерлерінің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Рустам Манарбекұлы Жүрсінов|Рустам Жүрсінов]] (24 ақпан 2020 – 25 сәуір 2024)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kaspkerlerdn-kukyigyin-korgau-jonndeg-uakl-tagayyindaldyi-305475/ Кәсіпкерлердің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Қанат Ілияұлы Нұров|Қанат Нұров]] (25 сәуір 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/news/article363124-qazaqstan-kasipkerlerininh-quqyqtaryn-qorghau-dgonindegi-uakil-taghayyndaldy Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Балалар омбудсмендері ==
Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы ақпанда құрылды.&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/news/106753 Қазақстанда Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институты құрылды]&lt;/ref&gt;

# [[Зағипа Яхияқызы Балиева|Зағипа Балиева]] (25 наурыз 2016 – 12 маусым 2018)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/zagipa-balieva-bala-quqyqtary-zonindegi-uakil-bolyp-268743/ Зағипа Балиева Бала құқықтары жөніндегі уәкіл болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bala18&quot;&gt;[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/caule-aitpaeva-zagipa-balievanin-ornina-kr-bala-kukiktari-zhonindegi-uakil-kizmetine-tagaiindaldi-16680 Cәуле Айтпаева Зағипа Балиеваның орнына ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл қызметіне тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Сәуле Мұханбедианқызы Айтпаева|Сәуле Айтпаева]] (12 маусым 2018 – 18 шілде 2019)&lt;ref name=&quot;bala18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bala19&quot;&gt;[https://stan.kz/aruzhan-sain-zhana-kizmetke-tagayindaldi-319531/ Мемлекет басшысы Сәуле Айтпаеваны қызметінен босатып, орнына Аружан Саинды тағайындады]&lt;/ref&gt;
# [[Аружан Саин]] (18 шілде 2019 – 12 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;bala19&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://ortalyq.kz/prezident-bala-y-tary-zh-nindegi-u-kil-aruzhan-saindi-yzmetinen-bosatty/ Президент Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Аружан Саинді қызметінен босатты]&lt;/ref&gt;
# [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (12 маусым 2023 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://sputnik.kz/20230612/bala-quqyqtary-zhonindegi-uakil-tagayyndaldy-35852870.html Бала құқықтары жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік омбудсмендер ==
Президент жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2023 жылы наурызда құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2300000154 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] (12 маусым – 2 қыркүйек 2023)&lt;ref&gt;[https://baq.kz/news/othernews/svetlana-zhaqypova-zhana-qyzmetke-tagayyndaldy-306765/ Светлана Қабыкенқызы Жақыпова]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://el.kz/svetlana-zhaqypova-enbek-zhane-halyqty-aleumettik-qorgau-ministri-bolyp-tagayyndaldy_88105/ Светлана Жақыпова еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Кенжеғұл Социалұлы Сейтжан|Кенжеғұл Сейтжан]] (2 ақпан 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://atr.kz/zhanalyqtar/aleumettik-uakil-tagajyndaldy/ Әлеуметтік уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Отбасы омбудсмендері ==
Президент жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институты 2026 жылы құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001204 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Снежанна Валерьевна Имашева|Снежанна Имашева]] (13 наурыз 2026 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://azh.kz/kz/news/view/84371 Қазақстанда отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әскери омбудсмендер ==
Әскери қызметшілердің істері жөніндегі уәкіл институтын алдағы уақытта әскери реформа барысында құру жоспарланған.&lt;ref&gt;[https://www.kt.kz/kaz/state/aza_standa_merzimdi_skeri_yzmet_t_rtibi_zgertilip_1378002846.html Қазақстанда мерзімді әскери қызмет тәртібі өзгертіліп, Ұшқышсыз күштер құрылады]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>sd8fsw1fxdgfooa1g7ammgw34aaaz26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684961</id>
      <parentid>3684956</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3684961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8108" sha1="hg5ru87leqz9km99cuoucs03lt0tuy6" xml:space="preserve">Қазақстанда омбудсмен институты алғаш рет 2002 жылы құрылды.&lt;ref name=&quot;adam02&quot;&gt;[https://egemen.kz/news/article14261-ombudsmen-onegesi-omirshenh Омбудсмен өнегесі өміршең]&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта республикалық деңгейде барлығы 5 омбудсмен жұмыс істейді.

== Омбудсмендер ==
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2002 жылы құрылды. Омбудсменнің қызметін мемлекеттік орган мәртебесі бар Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталық қамтамасыз етеді.&lt;ref name=&quot;adam02&quot; /&gt;

{{толық мақала|Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл#Омбудсмендер тізімі}}

== Бизнес-омбудсмендер ==
Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://ombudsmanbiz.kz/kaz/press-centr/smi_ob_ombudsmene/?cid=0&amp;rid=1644 Кәсіпкерлердің құқығынан міндеті басым]&lt;/ref&gt; Омбудсменнің қызметін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы|«Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы]] қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;[https://kodeksy-kz.com/predprinimatelskij_kodeks/313.htm ҚР Кәсіпкерлік Кодексі]&lt;/ref&gt;

# [[Болат Әбілқасымұлы Палымбетов|Болат Палымбетов]] (19 ақпан 2016 – 24 ақпан 2020)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqstan-kasipkerlerinin-quqygyn-qorgau-zonindegi-uakil-268100/ Қазақстан кәсіпкерлерінің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Рустам Манарбекұлы Жүрсінов|Рустам Жүрсінов]] (24 ақпан 2020 – 25 сәуір 2024)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kaspkerlerdn-kukyigyin-korgau-jonndeg-uakl-tagayyindaldyi-305475/ Кәсіпкерлердің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Қанат Ілияұлы Нұров|Қанат Нұров]] (25 сәуір 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/news/article363124-qazaqstan-kasipkerlerininh-quqyqtaryn-qorghau-dgonindegi-uakil-taghayyndaldy Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Балалар омбудсмендері ==
Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы ақпанда құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1600000192 Қазақстан Республикасында Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Зағипа Яхияқызы Балиева|Зағипа Балиева]] (25 наурыз 2016 – 12 маусым 2018)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/zagipa-balieva-bala-quqyqtary-zonindegi-uakil-bolyp-268743/ Зағипа Балиева Бала құқықтары жөніндегі уәкіл болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bala18&quot;&gt;[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/caule-aitpaeva-zagipa-balievanin-ornina-kr-bala-kukiktari-zhonindegi-uakil-kizmetine-tagaiindaldi-16680 Cәуле Айтпаева Зағипа Балиеваның орнына ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл қызметіне тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Сәуле Мұханбедианқызы Айтпаева|Сәуле Айтпаева]] (12 маусым 2018 – 18 шілде 2019)&lt;ref name=&quot;bala18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bala19&quot;&gt;[https://stan.kz/aruzhan-sain-zhana-kizmetke-tagayindaldi-319531/ Мемлекет басшысы Сәуле Айтпаеваны қызметінен босатып, орнына Аружан Саинды тағайындады]&lt;/ref&gt;
# [[Аружан Саин]] (18 шілде 2019 – 12 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;bala19&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://ortalyq.kz/prezident-bala-y-tary-zh-nindegi-u-kil-aruzhan-saindi-yzmetinen-bosatty/ Президент Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Аружан Саинді қызметінен босатты]&lt;/ref&gt;
# [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (12 маусым 2023 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://sputnik.kz/20230612/bala-quqyqtary-zhonindegi-uakil-tagayyndaldy-35852870.html Бала құқықтары жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік омбудсмендер ==
Президент жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2023 жылы наурызда құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2300000154 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] (12 маусым – 2 қыркүйек 2023)&lt;ref&gt;[https://baq.kz/news/othernews/svetlana-zhaqypova-zhana-qyzmetke-tagayyndaldy-306765/ Светлана Қабыкенқызы Жақыпова]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://el.kz/svetlana-zhaqypova-enbek-zhane-halyqty-aleumettik-qorgau-ministri-bolyp-tagayyndaldy_88105/ Светлана Жақыпова еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Кенжеғұл Социалұлы Сейтжан|Кенжеғұл Сейтжан]] (2 ақпан 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://atr.kz/zhanalyqtar/aleumettik-uakil-tagajyndaldy/ Әлеуметтік уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Отбасы омбудсмендері ==
Президент жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институты 2026 жылы құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001204 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Снежанна Валерьевна Имашева|Снежанна Имашева]] (13 наурыз 2026 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://azh.kz/kz/news/view/84371 Қазақстанда отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әскери омбудсмендер ==
Әскери қызметшілердің істері жөніндегі уәкіл институтын алдағы уақытта әскери реформа барысында құру жоспарланған.&lt;ref&gt;[https://www.kt.kz/kaz/state/aza_standa_merzimdi_skeri_yzmet_t_rtibi_zgertilip_1378002846.html Қазақстанда мерзімді әскери қызмет тәртібі өзгертіліп, Ұшқышсыз күштер құрылады]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>hg5ru87leqz9km99cuoucs03lt0tuy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684962</id>
      <parentid>3684961</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Омбудсмендер */</comment>
      <origin>3684962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9407" sha1="knyzu5j717w9o9lb73a8eqyukj2byb2" xml:space="preserve">Қазақстанда омбудсмен институты алғаш рет 2002 жылы құрылды.&lt;ref name=&quot;adam02&quot;&gt;[https://egemen.kz/news/article14261-ombudsmen-onegesi-omirshenh Омбудсмен өнегесі өміршең]&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта республикалық деңгейде барлығы 5 омбудсмен жұмыс істейді.

== Омбудсмендер ==
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2002 жылы құрылды. Омбудсменнің қызметін мемлекеттік орган мәртебесі бар Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталық қамтамасыз етеді.&lt;ref name=&quot;adam02&quot; /&gt;

# [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] (20 қыркүйек 2002  – 24 қыркүйек 2007)&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=19-200209230017 Явление омбудсмана. Первым уполномоченным по правам человека назначен Болат Байкадамов]&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (24 қыркүйек 2007 – 2 қыркүйек 2019)&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=19-200709250632 Кадровые назначения. Назначен Уполномоченный по правам человека в РК]&lt;/ref&gt;
# [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]] (2 қыркүйек 2019 – 29 желтоқсан 2022)&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/elvira-azimova-stala-upolnomocennym-po-pravam-celoveka-378053/ Эльвира Азимова стала уполномоченным по правам человека]&lt;/ref&gt;
# [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] (29 желтоқсан 2022 жылдан)&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=19-202212300037 Кадровые перестановки. Эльвира Азимова стала председателем Председателем Конституционного Суда, Артур Ластаев - уполномоченным по правам человека]&lt;/ref&gt;

== Бизнес-омбудсмендер ==
Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://ombudsmanbiz.kz/kaz/press-centr/smi_ob_ombudsmene/?cid=0&amp;rid=1644 Кәсіпкерлердің құқығынан міндеті басым]&lt;/ref&gt; Омбудсменнің қызметін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы|«Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы]] қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;[https://kodeksy-kz.com/predprinimatelskij_kodeks/313.htm ҚР Кәсіпкерлік Кодексі]&lt;/ref&gt;

# [[Болат Әбілқасымұлы Палымбетов|Болат Палымбетов]] (19 ақпан 2016 – 24 ақпан 2020)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqstan-kasipkerlerinin-quqygyn-qorgau-zonindegi-uakil-268100/ Қазақстан кәсіпкерлерінің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Рустам Манарбекұлы Жүрсінов|Рустам Жүрсінов]] (24 ақпан 2020 – 25 сәуір 2024)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kaspkerlerdn-kukyigyin-korgau-jonndeg-uakl-tagayyindaldyi-305475/ Кәсіпкерлердің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Қанат Ілияұлы Нұров|Қанат Нұров]] (25 сәуір 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/news/article363124-qazaqstan-kasipkerlerininh-quqyqtaryn-qorghau-dgonindegi-uakil-taghayyndaldy Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Балалар омбудсмендері ==
Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы ақпанда құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1600000192 Қазақстан Республикасында Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Зағипа Яхияқызы Балиева|Зағипа Балиева]] (25 наурыз 2016 – 12 маусым 2018)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/zagipa-balieva-bala-quqyqtary-zonindegi-uakil-bolyp-268743/ Зағипа Балиева Бала құқықтары жөніндегі уәкіл болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bala18&quot;&gt;[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/caule-aitpaeva-zagipa-balievanin-ornina-kr-bala-kukiktari-zhonindegi-uakil-kizmetine-tagaiindaldi-16680 Cәуле Айтпаева Зағипа Балиеваның орнына ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл қызметіне тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Сәуле Мұханбедианқызы Айтпаева|Сәуле Айтпаева]] (12 маусым 2018 – 18 шілде 2019)&lt;ref name=&quot;bala18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bala19&quot;&gt;[https://stan.kz/aruzhan-sain-zhana-kizmetke-tagayindaldi-319531/ Мемлекет басшысы Сәуле Айтпаеваны қызметінен босатып, орнына Аружан Саинды тағайындады]&lt;/ref&gt;
# [[Аружан Саин]] (18 шілде 2019 – 12 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;bala19&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://ortalyq.kz/prezident-bala-y-tary-zh-nindegi-u-kil-aruzhan-saindi-yzmetinen-bosatty/ Президент Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Аружан Саинді қызметінен босатты]&lt;/ref&gt;
# [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (12 маусым 2023 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://sputnik.kz/20230612/bala-quqyqtary-zhonindegi-uakil-tagayyndaldy-35852870.html Бала құқықтары жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік омбудсмендер ==
Президент жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2023 жылы наурызда құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2300000154 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] (12 маусым – 2 қыркүйек 2023)&lt;ref&gt;[https://baq.kz/news/othernews/svetlana-zhaqypova-zhana-qyzmetke-tagayyndaldy-306765/ Светлана Қабыкенқызы Жақыпова]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://el.kz/svetlana-zhaqypova-enbek-zhane-halyqty-aleumettik-qorgau-ministri-bolyp-tagayyndaldy_88105/ Светлана Жақыпова еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Кенжеғұл Социалұлы Сейтжан|Кенжеғұл Сейтжан]] (2 ақпан 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://atr.kz/zhanalyqtar/aleumettik-uakil-tagajyndaldy/ Әлеуметтік уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Отбасы омбудсмендері ==
Президент жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институты 2026 жылы құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001204 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Снежанна Валерьевна Имашева|Снежанна Имашева]] (13 наурыз 2026 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://azh.kz/kz/news/view/84371 Қазақстанда отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әскери омбудсмендер ==
Әскери қызметшілердің істері жөніндегі уәкіл институтын алдағы уақытта әскери реформа барысында құру жоспарланған.&lt;ref&gt;[https://www.kt.kz/kaz/state/aza_standa_merzimdi_skeri_yzmet_t_rtibi_zgertilip_1378002846.html Қазақстанда мерзімді әскери қызмет тәртібі өзгертіліп, Ұшқышсыз күштер құрылады]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>knyzu5j717w9o9lb73a8eqyukj2byb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684974</id>
      <parentid>3684962</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3684974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9590" sha1="i0hucmuomk27wltehregkujkv7rby5q" xml:space="preserve">Қазақстанда омбудсмен институты алғаш рет 2002 жылы құрылды.&lt;ref name=&quot;adam02&quot;&gt;[https://egemen.kz/news/article14261-ombudsmen-onegesi-omirshenh Омбудсмен өнегесі өміршең]&lt;/ref&gt; 

Қазіргі уақытта республикалық деңгейде 5 омбудсмен жұмыс істейді. Барлық 5 омбудсменді [[Қазақстан президенті|Президент]] қызметке тағайындап, қызметтен босатады.

== Омбудсмендер ==
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл (омбудсмен) институты 2002 жылы құрылды. Омбудсменнің қызметін  «Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталық» мемлекеттік мекемесі қамтамасыз етеді.&lt;ref name=&quot;adam02&quot; /&gt;

# [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] (20 қыркүйек 2002  – 24 қыркүйек 2007)&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=19-200209230017 Явление омбудсмана. Первым уполномоченным по правам человека назначен Болат Байкадамов]&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (24 қыркүйек 2007 – 2 қыркүйек 2019)&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=19-200709250632 Кадровые назначения. Назначен Уполномоченный по правам человека в РК]&lt;/ref&gt;
# [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]] (2 қыркүйек 2019 – 29 желтоқсан 2022)&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/elvira-azimova-stala-upolnomocennym-po-pravam-celoveka-378053/ Эльвира Азимова стала уполномоченным по правам человека]&lt;/ref&gt;
# [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] (29 желтоқсан 2022 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=19-202212300037 Кадровые перестановки. Эльвира Азимова стала председателем Председателем Конституционного Суда, Артур Ластаев - уполномоченным по правам человека]&lt;/ref&gt;

== Бизнес-омбудсмендер ==
Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://ombudsmanbiz.kz/kaz/press-centr/smi_ob_ombudsmene/?cid=0&amp;rid=1644 Кәсіпкерлердің құқығынан міндеті басым]&lt;/ref&gt; Омбудсменнің қызметін [[Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы|«Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы]] қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;[https://kodeksy-kz.com/predprinimatelskij_kodeks/313.htm ҚР Кәсіпкерлік Кодексі]&lt;/ref&gt;

# [[Болат Әбілқасымұлы Палымбетов|Болат Палымбетов]] (19 ақпан 2016 – 24 ақпан 2020)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqstan-kasipkerlerinin-quqygyn-qorgau-zonindegi-uakil-268100/ Қазақстан кәсіпкерлерінің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Рустам Манарбекұлы Жүрсінов|Рустам Жүрсінов]] (24 ақпан 2020 – 25 сәуір 2024)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kaspkerlerdn-kukyigyin-korgau-jonndeg-uakl-tagayyindaldyi-305475/ Кәсіпкерлердің құқығын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Қанат Ілияұлы Нұров|Қанат Нұров]] (25 сәуір 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/news/article363124-qazaqstan-kasipkerlerininh-quqyqtaryn-qorghau-dgonindegi-uakil-taghayyndaldy Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Балалар омбудсмендері ==
Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2016 жылы ақпанда құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1600000192 Қазақстан Республикасында Бала құқықтары жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Зағипа Яхияқызы Балиева|Зағипа Балиева]] (25 наурыз 2016 – 12 маусым 2018)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/zagipa-balieva-bala-quqyqtary-zonindegi-uakil-bolyp-268743/ Зағипа Балиева Бала құқықтары жөніндегі уәкіл болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bala18&quot;&gt;[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/caule-aitpaeva-zagipa-balievanin-ornina-kr-bala-kukiktari-zhonindegi-uakil-kizmetine-tagaiindaldi-16680 Cәуле Айтпаева Зағипа Балиеваның орнына ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл қызметіне тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Сәуле Мұханбедианқызы Айтпаева|Сәуле Айтпаева]] (12 маусым 2018 – 18 шілде 2019)&lt;ref name=&quot;bala18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bala19&quot;&gt;[https://stan.kz/aruzhan-sain-zhana-kizmetke-tagayindaldi-319531/ Мемлекет басшысы Сәуле Айтпаеваны қызметінен босатып, орнына Аружан Саинды тағайындады]&lt;/ref&gt;
# [[Аружан Саин]] (18 шілде 2019 – 12 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;bala19&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://ortalyq.kz/prezident-bala-y-tary-zh-nindegi-u-kil-aruzhan-saindi-yzmetinen-bosatty/ Президент Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Аружан Саинді қызметінен босатты]&lt;/ref&gt;
# [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (12 маусым 2023 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://sputnik.kz/20230612/bala-quqyqtary-zhonindegi-uakil-tagayyndaldy-35852870.html Бала құқықтары жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік омбудсмендер ==
Президент жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институты 2023 жылы наурызда құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2300000154 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Халықтың әлеуметтік жағынан осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] (12 маусым – 2 қыркүйек 2023)&lt;ref&gt;[https://baq.kz/news/othernews/svetlana-zhaqypova-zhana-qyzmetke-tagayyndaldy-306765/ Светлана Қабыкенқызы Жақыпова]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://el.kz/svetlana-zhaqypova-enbek-zhane-halyqty-aleumettik-qorgau-ministri-bolyp-tagayyndaldy_88105/ Светлана Жақыпова еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Кенжеғұл Социалұлы Сейтжан|Кенжеғұл Сейтжан]] (2 ақпан 2024 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://atr.kz/zhanalyqtar/aleumettik-uakil-tagajyndaldy/ Әлеуметтік уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Отбасы омбудсмендері ==
Президент жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институты 2026 жылы құрылды. Омбудсмен өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001204 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл институтын құру туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Снежанна Валерьевна Имашева|Снежанна Имашева]] (13 наурыз 2026 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://azh.kz/kz/news/view/84371 Қазақстанда отбасы мәселелері жөніндегі уәкіл тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Әскери омбудсмендер ==
Әскери қызметшілердің істері жөніндегі уәкіл институтын алдағы уақытта әскери реформа барысында құру жоспарланған.&lt;ref&gt;[https://www.kt.kz/kaz/state/aza_standa_merzimdi_skeri_yzmet_t_rtibi_zgertilip_1378002846.html Қазақстанда мерзімді әскери қызмет тәртібі өзгертіліп, Ұшқышсыз күштер құрылады]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>i0hucmuomk27wltehregkujkv7rby5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гельгаудишкис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788947</id>
    <revision>
      <id>3684950</id>
      <timestamp>2026-10-22T14:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямпол уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Литва қалалары]]</comment>
      <origin>3684950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="356" sha1="3j9gil03jkm165a2sj9ow7qethkt6e5" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямпол уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>3j9gil03jkm165a2sj9ow7qethkt6e5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684951</id>
      <parentid>3684950</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3684951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="390" sha1="jb9925yz375k4hbsyjmwrqbqnbgrcpf" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямпол уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>jb9925yz375k4hbsyjmwrqbqnbgrcpf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684953</id>
      <parentid>3684951</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3684953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="678" sha1="1hx1n3cupz1sdkkirn245xv021k1oi2" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>1hx1n3cupz1sdkkirn245xv021k1oi2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684973</id>
      <parentid>3684953</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3684973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="885" sha1="a2z4kulfultv677ik2xlb9n8jnmm3db" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>a2z4kulfultv677ik2xlb9n8jnmm3db</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684975</id>
      <parentid>3684973</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3684975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1119" sha1="sp8esrph9dyp4hvu5yjmehvhgng2uh0" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>sp8esrph9dyp4hvu5yjmehvhgng2uh0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684976</id>
      <parentid>3684975</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3684976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1441" sha1="mrmftjuo4p7jdmi90ol0jx0ri1h6i67" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>mrmftjuo4p7jdmi90ol0jx0ri1h6i67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684977</id>
      <parentid>3684976</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3684977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1943" sha1="nfnqhk68rf5mr5xlwmvnf2qhzc6frh6" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>nfnqhk68rf5mr5xlwmvnf2qhzc6frh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684978</id>
      <parentid>3684977</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3684978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2338" sha1="irscxz4w7e3e82ooawku0iq6jqialyj" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>irscxz4w7e3e82ooawku0iq6jqialyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684979</id>
      <parentid>3684978</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3684979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2566" sha1="ayfkqasafowugkcdiob47hy02u4efzr" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ayfkqasafowugkcdiob47hy02u4efzr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684981</id>
      <parentid>3684979</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3684981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3261" sha1="panbd1f9hk0jn0s3txqiamb7tsca1y4" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>panbd1f9hk0jn0s3txqiamb7tsca1y4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684982</id>
      <parentid>3684981</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз</comment>
      <origin>3684982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3410" sha1="5epovwmd5kjp1h0ri4u5h3bjk4hgj06" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>5epovwmd5kjp1h0ri4u5h3bjk4hgj06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684985</id>
      <parentid>3684982</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */</comment>
      <origin>3684985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3868" sha1="n4irx0gceakw4tn16pmisjlcbdzj3r4" xml:space="preserve">'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>n4irx0gceakw4tn16pmisjlcbdzj3r4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684986</id>
      <parentid>3684985</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3684986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6255" sha1="0oi0neg7r3u7ypke4r2h9v8kssy2erx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = 
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>0oi0neg7r3u7ypke4r2h9v8kssy2erx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684987</id>
      <parentid>3684986</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3684987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6289" sha1="ex3wi8rstuno89h06715kk9ih00ryor" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ex3wi8rstuno89h06715kk9ih00ryor</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684988</id>
      <parentid>3684987</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3684988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6306" sha1="h81xkc1bzsspw14feqsk98cctspapre" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>h81xkc1bzsspw14feqsk98cctspapre</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684990</id>
      <parentid>3684988</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3684990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6331" sha1="quif9ysosu1ftkk1tja7ag5tahqi29d" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>quif9ysosu1ftkk1tja7ag5tahqi29d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684994</id>
      <parentid>3684990</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3684994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6351" sha1="6m9s1sjwduykpkbjac42dfa3a6rcmid" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, Шакяй қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>6m9s1sjwduykpkbjac42dfa3a6rcmid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685000</id>
      <parentid>3684994</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6377" sha1="1bljcfvs7hwhgtxuq97ekpv6wrkr8t0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>1bljcfvs7hwhgtxuq97ekpv6wrkr8t0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685001</id>
      <parentid>3685000</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6414" sha1="bsvbb5gtyfpbzv526kvcav1it2bmbjq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>bsvbb5gtyfpbzv526kvcav1it2bmbjq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685002</id>
      <parentid>3685001</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6435" sha1="4s6r2lopz3dzbz4liofh5umhqylj1x6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 345
 |пошта индексі           = LT-71430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>4s6r2lopz3dzbz4liofh5umhqylj1x6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685003</id>
      <parentid>3685002</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6453" sha1="cstcg6cl2frbfzuq1u24dkc8smza0hb" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,53 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 345
 |пошта индексі           = LT-71430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gelgaudiškis
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>cstcg6cl2frbfzuq1u24dkc8smza0hb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685004</id>
      <parentid>3685003</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6462" sha1="lejqigyy98uyvy9kwvj958zdssd4pjx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,53 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 879
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 345
 |пошта индексі           = LT-71430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gelgaudiškis
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>lejqigyy98uyvy9kwvj958zdssd4pjx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685005</id>
      <parentid>3685004</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6473" sha1="qbswloiqaoofey8q53irius9ffps3kb" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = XV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 7,53 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 51
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 879
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 345
 |пошта индексі           = LT-71430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gelgaudiškis
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>qbswloiqaoofey8q53irius9ffps3kb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685009</id>
      <parentid>3685005</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3685009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6584" sha1="3atz2yfv35xkmp7qhrn97xqll4yrcou" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = XV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 7,53 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 51
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 879
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 345
 |пошта индексі           = LT-71430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gelgaudiškis
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Gelgaudiskio baznycia.jpg|Костел

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>3atz2yfv35xkmp7qhrn97xqll4yrcou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685010</id>
      <parentid>3685009</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3685010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6672" sha1="dhu0jkb0e8hxpz9viqp9i66kgq09dzf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = XV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 7,53 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 51
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 879
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 345
 |пошта индексі           = LT-71430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gelgaudiškis
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Gelgaudiskio baznycia.jpg|Костел
Gelgaudiškis, Taikos g.JPG|Тайкос көшесінің төменгі бөлігі

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>dhu0jkb0e8hxpz9viqp9i66kgq09dzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685011</id>
      <parentid>3685010</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3685011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6744" sha1="07j3o7682cysvnscjudxvbahohtxfji" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = XV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 7,53 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 51
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 879
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 345
 |пошта индексі           = LT-71430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gelgaudiškis
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Gelgaudiskio baznycia.jpg|Костел
Gelgaudiškis, Taikos g.JPG|Тайкос көшесінің төменгі бөлігі
Gelgaudiškio dvaro rūmai 3.jpg|Гельгаудишкис кешені
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>07j3o7682cysvnscjudxvbahohtxfji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685017</id>
      <parentid>3685011</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6784" sha1="8ogp14ur025abv8jzr6j16lb4rbs5tu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = XV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 7,53 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 51
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 879
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 345
 |пошта индексі           = LT-71430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gelgaudiškis
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==


== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Gelgaudiskio baznycia.jpg|Костел
Gelgaudiškis, Taikos g.JPG|Тайкос көшесінің төменгі бөлігі
Gelgaudiškio dvaro rūmai 3.jpg|Гельгаудишкис кешені
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>8ogp14ur025abv8jzr6j16lb4rbs5tu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685018</id>
      <parentid>3685017</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3685018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6964" sha1="e039f95o3uq2nfyikmqn2ebeyixmzqt" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = XV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 7,53 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 51
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 879
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 345
 |пошта индексі           = LT-71430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gelgaudiškis
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Қаладағы ғимараттардың ішінен тастан салынған Қасиетті Кресті шіркеуі (1865 ж.) ерекше көзге түседі.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Gelgaudiskio baznycia.jpg|Костел
Gelgaudiškis, Taikos g.JPG|Тайкос көшесінің төменгі бөлігі
Gelgaudiškio dvaro rūmai 3.jpg|Гельгаудишкис кешені
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>e039f95o3uq2nfyikmqn2ebeyixmzqt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685019</id>
      <parentid>3685018</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3685019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7165" sha1="7gyl54z1z3e6ef3jie9z82iocasixom" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = XV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 7,53 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 51
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 879
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 345
 |пошта индексі           = LT-71430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gelgaudiškis
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Қаладағы ғимараттардың ішінен тастан салынған Қасиетті Кресті шіркеуі (1865 ж.) ерекше көзге түседі. Сондай-ақ, 1846 жылы Густав Койделдің бастамасымен салынған, неоклассикалық үлгідегі усадьба үйі де сақталған.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Gelgaudiskio baznycia.jpg|Костел
Gelgaudiškis, Taikos g.JPG|Тайкос көшесінің төменгі бөлігі
Gelgaudiškio dvaro rūmai 3.jpg|Гельгаудишкис кешені
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>7gyl54z1z3e6ef3jie9z82iocasixom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685020</id>
      <parentid>3685019</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3685020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7540" sha1="hgs5cdqvmopilsqx6h3soalwlx4rmqh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гельгаудишкис
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gelgaudiškis}}
 |сурет                   = Vilkaviškis1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gelgaudiskis COA.gif
 |ту                      = Flag of Gelgaudiškis.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =58 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Мариямполь уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = XV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 7,53 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 51
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 879
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 345
 |пошта индексі           = LT-71430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gelgaudiškis
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гельгаудишкис''' ({{lang-lt|Gelgaudiškis}}) — [[Литва]]ның [[Мариямполь уезі]]ндегі қала. Ол Гелгаудиш староствосының әкімшілік орталығы болып табылады.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гелгаудишкис қаласының халқы 1 879 адамды құрады. Гелгаудишкис — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 78-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gelgaudiskis-11187.html|title=Население Гялгаудушкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала [[Неман]] өзенінің оңтүстігінде, [[Шакяй]] қаласынан солтүстікке қарай 15 км қашықтықта орналасқан. 

== Тарихы ==
Археологиялық деректерге сүйенсек, қала маңында бұдан 1-мыңжылдықтың ортасында-ақ елді мекен болған, қазіргі таңда одан тек Масайчяй қалашығы ғана сақталып қалған.
Гельгаудишкис XV ғасырдың бірінші жартысында пайда болған және оның негізін қалаушы, литвалық ақсүйек Юргис Гедиголдас есімімен аталған. 1504 жылы король Александр Ягеллон бұл елді мекенді өз хатшысына сыйға тартқан, дәл осы жыл қаланың негізі қаланған уақыт деп есептеледі.

1917 жылға дейін Гельгаудишкис шаруа қожалықтарымен қоршалған иелік ретінде өмір сүрген шағын елді мекен болды. 1940 жылы бұл аймақ Литва КСР-інің құрамына енді, ал 1958 жылы оған қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16614-Gelgaudishkis.html|title=Европа. Литва. Мариямпольский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
1973 жылы Неман өзенінде қиыршық тас карьерінен өнімдерді тасымалдауды жеңілдету мақсатында шағын жүк айлағы салынды. Қазіргі уақытта бұл аумақ Панемуняй аймақтық саябағының құрамына кіретіндіктен, су туризмі мен демалыс мақсатында пайдаланылады.

Қалада пошта бөлімшесі, амбулатория (1957–1999 жылдары — аурухана), негізгі мектеп (1920–1945 жылдары — бастауыш мектеп, 1945–1949 жылдары — прогимназия, 1949–1952 жылдары — жетіжылдық мектеп, 1952–2013 жылдары — орта мектеп), Шакяй өнер мектебінің филиалы, «Шалтинис» арнайы білім беру орталығы, балабақша, мәдениет орталығы, кітапхана (1946 жыл) жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gelgaudiskis/|title=Gelgaudiškis|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Қаладағы ғимараттардың ішінен тастан салынған Қасиетті Кресті шіркеуі (1865 ж.) ерекше көзге түседі. Сондай-ақ, 1846 жылы Густав Койделдің бастамасымен салынған, неоклассикалық үлгідегі кешен үйі де сақталған.
Кешен аумағында бірнеше қосалқы құрылыс, сондай-ақ Литвадағы ең ірі саябақтардың бірі — ауданы 118 гектарды құрайтын, француз үлгісіндегі саябақ бар. Оның орталық бөлігін күміс үйеңкілер аллеясы алып жатыр.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Gelgaudiskio baznycia.jpg|Костел
Gelgaudiškis, Taikos g.JPG|Тайкос көшесінің төменгі бөлігі
Gelgaudiškio dvaro rūmai 3.jpg|Гельгаудишкис кешені
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>hgs5cdqvmopilsqx6h3soalwlx4rmqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>When We All Fall Asleep, Where Do We Go?</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788948</id>
    <revision>
      <id>3684952</id>
      <timestamp>2026-10-22T14:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом  | Атауы         = When We All Fall Asleep, Where Do We Go?  | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы  | Орындаушы     = [[Билли Айлиш]]  | Мұқабасы      =   | Шыққан жылы   = 29 наурыз 2019  | Жазылды       = ақпан 2018 – қаңтар 2019  | Жанры         = [[электропоп]], [[авант-поп]], [[арт-поп]]  | Ұзақтығы      =...</comment>
      <origin>3684952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4068" sha1="i5f7q8vs0c1vtdwqbai53y7tyfwc8p5" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы         = When We All Fall Asleep, Where Do We Go?
 | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы
 | Орындаушы     = [[Билли Айлиш]]
 | Мұқабасы      = 
 | Шыққан жылы   = 29 наурыз 2019
 | Жазылды       = ақпан 2018 – қаңтар 2019
 | Жанры         = [[электропоп]], [[авант-поп]], [[арт-поп]]
 | Ұзақтығы      = 42:56
 | Лейблі        = Darkroom, Interscope
 | Продюсері     = Финнеас О’Коннелл
 | Ел            = {{USA}}
 | тілі          = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Шолу          = * [[AllMusic]]{{Rating|4|5}} [https://www.allmusic.com/album/when-we-all-fall-asleep-where-do-we-go-mw0003250262 сілтеме]
* [[Vice (журнал)|Vice]] (A) [https://www.vice.com/en/article/robert-christgau-reviews-billie-eilishs-when-we-fall-asleep-where-do-we-go/ сілтеме]
 | Алдыңғы       = ''[[Don't Smile at Me]]''
 | Алд_жыл       = 2017
 | Жыл           = 2017
 | Келесі        = ''[[Live at Third Man Records]]''
 | Кел_жыл       = 2019
 | Тағы          =
 | Басқада       =
}}
'''When We All Fall Asleep, Where Do We Go?''' — америкалық әнші [[Билли Айлиш]]тің алғашқы студиялық альбомы.

Оған кірген 14 әннің авторы Билли Айлиш пен ағасы [[Финнеас О’Коннелл]] болды.

Көп елдің чарттарында, оның ішінде АҚШ-тың [[Billboard 200]] және Ұлыбританияның [[Official Charts]] тізімдерінде, бұл альбом 1-ші орынға көтерілді.

2020 жылы ол [[Жыл альбомы үшін Грэмми сыйлығы|жыл альбомы]], үздік вокалды поп-альбом, үздік нон-классикалық альбом номинацияларында үш [[Грэмми]] сыйлығын жеңіп алды. Альбомға кірген ''[[Bad Guy (Билли Айлиш әні)|Bad Guy]]'' [[Жыл әні үшін Грэмми сыйлығы|жыл әні]] және [[Жыл жазбасы үшін Грэмми сыйлығы|жыл жазбасы]] деп танылды, ал Билли Айлиш [[Үздік жаңа әртіс үшін Грэмми сыйлығы|үздік жаңа әртіс]] сыйлығын, ағасы Финнеас [[Үздік продюсер үшін Грэмми сыйлығы|үздік продюсер]] сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.grammy.com/news/2020-grammy-awards-nominations-complete-winners-list |title=2020 GRAMMY Awards: Complete Nominees List |website=Grammy.com |date=2019-11-20 |access-date= |archive-date=2019-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120174615/https://www.grammy.com/grammys/news/2020-grammy-awards-complete-nominees-list |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Композициялар тізімі ==
{{tracklist
| title1 = !!!!!!!
| length1 = 0:13
| title2 = [[Bad Guy (Билли Айлиш әні)|Bad Guy]]
| length2 = 3:14
| title3 = [[Xanny]]
| length3 = 4:03
| title4 = [[You Should See Me in a Crown]]
| length4 = 3:00
| title5 = [[All the Good Girls Go to Hell]] 
| length5 = 2:48
| title6 = [[Wish You Were Gay]]
| length6 = 3:41
| title7 = [[When the Party’s Over]]
| length7 = 3:16
| title8 = 8
| length8 = 2:53
| title9 = [[My Strange Addiction]]
| length9 = 2:59
| title10 = [[Bury a Friend]]
| length10 = 3:13
| title11 = [[ilomilo (ән)|Ilomilo]]
| length11 = 2:36
| title12 = Listen Before I Go
| length12 = 4:02
| title13 = [[I Love You (Билли Айлиш әні)|I Love You]]
| length13 = 4:51
| title14 = Goodbye
| length14 = 1:59
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Билли Айлиш}}
[[Санат:Билли Айлиш альбомдары]]
[[Санат:Жыл альбомы үшін Грэмми сыйлығы]]</text>
      <sha1>i5f7q8vs0c1vtdwqbai53y7tyfwc8p5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Бекбулатова Гульсара</title>
    <ns>2</ns>
    <id>788949</id>
    <revision>
      <id>3684960</id>
      <timestamp>2026-10-22T15:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бекбулатова Гульсара</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ жеке парақшамды жасадым</comment>
      <origin>3684960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="507" sha1="ci9unqyidjs4nn3pfgxptecc9kmc6n8" xml:space="preserve">Сәлеметсіздер ме!

Менің есімім — Бекбулатова Гульсара. Мен қазақша Уикипедияның дамуына үлес қосуға қызығамын. Уикипедиядағы мақалаларды өңдеп, олардың сауатты әрі мазмұнды болуына көмектесуді үйреніп жүрмін.

Қазақ тіліндегі ақпараттың көбеюіне өз үлесімді қосқым келеді.</text>
      <sha1>ci9unqyidjs4nn3pfgxptecc9kmc6n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kojabergen</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788950</id>
    <revision>
      <id>3685028</id>
      <timestamp>2026-10-22T17:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="0mcbe1pewtvrs7b19tycinsgv4om5ue" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Kojabergen}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 22:35, 2026 ж. қазанның 22 (+05)</text>
      <sha1>0mcbe1pewtvrs7b19tycinsgv4om5ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Guitar Songs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788951</id>
    <revision>
      <id>3685032</id>
      <timestamp>2026-10-22T17:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом  | Атауы         = Guitar Songs  | Түрі          = [[мини-альбом]]ы  | Орындаушы     = [[Билли Айлиш]]  | Мұқабасы      =   | Шыққан жылы   = 21 шілде 2022  | Жазылды       = 2022  | Жанры         =   | Ұзақтығы      = 8:17  | Лейблі        = Darkroom, Interscope  | Продюсері     = Финнеас О’Коннелл  | Ел            = {{US...</comment>
      <origin>3685032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2391" sha1="0fcdb1numftff4oewaqp4rxiyyrs8g3" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы         = Guitar Songs
 | Түрі          = [[мини-альбом]]ы
 | Орындаушы     = [[Билли Айлиш]]
 | Мұқабасы      = 
 | Шыққан жылы   = 21 шілде 2022
 | Жазылды       = 2022
 | Жанры         = 
 | Ұзақтығы      = 8:17
 | Лейблі        = Darkroom, Interscope
 | Продюсері     = Финнеас О’Коннелл
 | Ел            = {{USA}}
 | тілі          = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Шолу          = * [[The Guardian]]{{Rating|4|5}} [https://www.theguardian.com/music/2022/jul/21/billie-eilish-guitar-songs-ep-review-developing-at-warp-speed сілтеме]
 | Алдыңғы       = ''[[Happier Than Ever]]''
 | Алд_жыл       = 2021
 | Жыл           = 2022
 | Келесі        = ''[[Hit Me Hard and Soft]]''
 | Кел_жыл       = 2024
 | Тағы          =
 | Басқада       =
}}
'''Guitar Songs''' — америкалық әнші [[Билли Айлиш]]тің екінші мини-альбомы.

Басында Айлиш мини-альбомдағы екі композицияны өзінің ''[[Hit Me Hard and Soft]]'' атты үшінші альбомының құрамында шығаруды ойластырған. Алайда лириканың көкейкестігіне орай оларды жеке шығарғанды жөн көрді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Denis |first=Kyle-Brandon |date=2022-07-21 |title=Billie Eilish Surprise-Releases 2 New Tracks: 'These Songs Mean So So Much to Me' |url=https://www.billboard.com/music/pop/billie-eilish-surprise-songs-tv-the-30th-1235116609/ |url-status=live |magazine=[[Billboard]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721191827/https://www.billboard.com/music/pop/billie-eilish-surprise-songs-tv-the-30th-1235116609/ |archive-date=2022-07-21 |access-date=}}&lt;/ref&gt;

== Композициялар тізімі ==
{{tracklist
| title1          = TV
| length1         = 4:41
| title2          = The 30th
| length2         = 3:36
}}
[[Сурет:BillieEilishO2160622 (44 of 45) (52152978743) (cropped).jpg|нобай|Билли Айлиш және ағасы Финнеас]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Билли Айлиш}}
[[Санат:Билли Айлиш альбомдары]]</text>
      <sha1>0fcdb1numftff4oewaqp4rxiyyrs8g3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молдова мемлекеттік аграрлық университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788952</id>
    <revision>
      <id>3685062</id>
      <timestamp>2026-10-22T20:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Университет  |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті  |Қысқартылған аты    =   |Эмблемасы           =   |Сурет               =   |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova  |Халықаралық атауы   =   |Бұрынғы атауы       = М. В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы...</comment>
      <origin>3685062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2619" sha1="hnfi20isgnkvyzwj1x2dlrswoz8mukn" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М. В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; румынша: ''Universitatea Agrară de Stat din Moldova'') — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>hnfi20isgnkvyzwj1x2dlrswoz8mukn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685063</id>
      <parentid>3685062</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2676" sha1="juk62bkcrxeibuf1d88adu2arajk5am" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М. В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; румынша: ''Universitatea Agrară de Stat din Moldova'') — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>juk62bkcrxeibuf1d88adu2arajk5am</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685064</id>
      <parentid>3685063</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2675" sha1="8igyz7gyc3bp63a4h38d1etvnbrwlii" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М.В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; румынша: ''Universitatea Agrară de Stat din Moldova'') — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8igyz7gyc3bp63a4h38d1etvnbrwlii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685065</id>
      <parentid>3685064</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2667" sha1="ljtun5c9c2uuvyplct1klybl2vgnqve" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М.В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; {{lang-ro|Universitatea Agrară de Stat din Moldova}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ljtun5c9c2uuvyplct1klybl2vgnqve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685066</id>
      <parentid>3685065</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2680" sha1="ck246u33u1cr4b691cw4ee9hbairk2l" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М.В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; {{lang-ro|Universitatea Agrară de Stat din Moldova}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ck246u33u1cr4b691cw4ee9hbairk2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685067</id>
      <parentid>3685066</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3975" sha1="6pumh3gz8k1efegryap5jeb49ccftkk" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М.В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; {{lang-ro|Universitatea Agrară de Stat din Moldova}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдастырылуы ==
Молдова мемлекеттік аграрлық университеті (SAUM) Молдова Республикасындағы жалғыз жоғары аграрлық оқу орны және Кишинёвте құрылған алғашқы жоғары оқу орны болды. Университеттің тарихы 1933 жылғы 9 сәуірден басталады. Сол күні [[II Кароль (Румыния королі)|Румыния королі II Кароль]] [[Александру Иоан Куза университеті|Яссы университетінің]] ауыл шаруашылығы ғылымдары бөлімін орталығы Кишинёвте орналасқан ''Ауыл шаруашылығы ғылымдары факультетіне'' айналдыру туралы заңды жариялады. 1938 жылы оқу орны ''Агрономия факультеті'' деп өзгертіліп, әкімшілік жағынан жаңадан құрылған [[Георге Асаки политехникалық мектебі]]нің құрамына енді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;[https://www.uasm.md/index.php/en/about/short-historical-view Short historical view]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6pumh3gz8k1efegryap5jeb49ccftkk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685068</id>
      <parentid>3685067</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұйымдастырылуы */</comment>
      <origin>3685068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4969" sha1="3jo0n882jwuo4wfyxchvpkmsiblfhed" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М.В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; {{lang-ro|Universitatea Agrară de Stat din Moldova}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдастырылуы ==
Молдова мемлекеттік аграрлық университеті (SAUM) Молдова Республикасындағы жалғыз жоғары аграрлық оқу орны және Кишинёвте құрылған алғашқы жоғары оқу орны болды. Университеттің тарихы 1933 жылғы 9 сәуірден басталады. Сол күні [[II Кароль (Румыния королі)|Румыния королі II Кароль]] [[Александру Иоан Куза университеті|Яссы университетінің]] ауыл шаруашылығы ғылымдары бөлімін орталығы Кишинёвте орналасқан ''Ауыл шаруашылығы ғылымдары факультетіне'' айналдыру туралы заңды жариялады. 1938 жылы оқу орны ''Агрономия факультеті'' деп өзгертіліп, әкімшілік жағынан жаңадан құрылған [[Георге Асаки политехникалық мектебі]]нің құрамына енді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;[https://www.uasm.md/index.php/en/about/short-historical-view Short historical view]&lt;/ref&gt;

1940 жылы [[Бессарабияны Кеңес Одағының басып алуы]]нан кейін Кишинёвтегі факультет дербес оқу орнына айналып, ''Кишинёв ауыл шаруашылығы институты'' деп аталды. 1944 жылдан бастап институтта төрт факультет жұмыс істеді: агрономия, жүзім шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы және мал шаруашылығы. Кейінгі жылдары жаңа факультеттер ашылды: ауыл шаруашылығын механикаландыру (1950), жерді мелиорациялау (1954), аграрлық экономика (1965) және ветеринария (1976). 1991 жылы оқу орнының атауы ''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті'' болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3jo0n882jwuo4wfyxchvpkmsiblfhed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685069</id>
      <parentid>3685068</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұйымдастырылуы */</comment>
      <origin>3685069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5410" sha1="5hqc4ic9mn16unit6cl5hzy6ub2w16x" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М.В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; {{lang-ro|Universitatea Agrară de Stat din Moldova}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдастырылуы ==
Молдова мемлекеттік аграрлық университеті (SAUM) Молдова Республикасындағы жалғыз жоғары аграрлық оқу орны және Кишинёвте құрылған алғашқы жоғары оқу орны болды. Университеттің тарихы 1933 жылғы 9 сәуірден басталады. Сол күні [[II Кароль (Румыния королі)|Румыния королі II Кароль]] [[Александру Иоан Куза университеті|Яссы университетінің]] ауыл шаруашылығы ғылымдары бөлімін орталығы Кишинёвте орналасқан ''Ауыл шаруашылығы ғылымдары факультетіне'' айналдыру туралы заңды жариялады. 1938 жылы оқу орны ''Агрономия факультеті'' деп өзгертіліп, әкімшілік жағынан жаңадан құрылған [[Георге Асаки политехникалық мектебі]]нің құрамына енді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;[https://www.uasm.md/index.php/en/about/short-historical-view Short historical view]&lt;/ref&gt;

1940 жылы [[Бессарабияны Кеңес Одағының басып алуы]]нан кейін Кишинёвтегі факультет дербес оқу орнына айналып, ''Кишинёв ауыл шаруашылығы институты'' деп аталды. 1944 жылдан бастап институтта төрт факультет жұмыс істеді: агрономия, жүзім шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы және мал шаруашылығы. Кейінгі жылдары жаңа факультеттер ашылды: ауыл шаруашылығын механикаландыру (1950), жерді мелиорациялау (1954), аграрлық экономика (1965) және ветеринария (1976). 1991 жылы оқу орнының атауы ''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті'' болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;/&gt;

Сол кездегі мәлімет бойынша, Молдова мемлекеттік аграрлық университетінде 23 мамандық, 30 мамандану бағыты және 27 ғылыми мамандық бойынша бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру деңгейлерінде 6000-нан астам студент білім алған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5hqc4ic9mn16unit6cl5hzy6ub2w16x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685070</id>
      <parentid>3685069</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұйымдастырылуы */</comment>
      <origin>3685070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6079" sha1="4en2mn50o6poaamn9vvexea430h5i2t" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М.В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; {{lang-ro|Universitatea Agrară de Stat din Moldova}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдастырылуы ==
Молдова мемлекеттік аграрлық университеті (SAUM) Молдова Республикасындағы жалғыз жоғары аграрлық оқу орны және Кишинёвте құрылған алғашқы жоғары оқу орны болды. Университеттің тарихы 1933 жылғы 9 сәуірден басталады. Сол күні [[II Кароль (Румыния королі)|Румыния королі II Кароль]] [[Александру Иоан Куза университеті|Яссы университетінің]] ауыл шаруашылығы ғылымдары бөлімін орталығы Кишинёвте орналасқан ''Ауыл шаруашылығы ғылымдары факультетіне'' айналдыру туралы заңды жариялады. 1938 жылы оқу орны ''Агрономия факультеті'' деп өзгертіліп, әкімшілік жағынан жаңадан құрылған [[Георге Асаки политехникалық мектебі]]нің құрамына енді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;[https://www.uasm.md/index.php/en/about/short-historical-view Short historical view]&lt;/ref&gt;

1940 жылы [[Бессарабияны Кеңес Одағының басып алуы]]нан кейін Кишинёвтегі факультет дербес оқу орнына айналып, ''Кишинёв ауыл шаруашылығы институты'' деп аталды. 1944 жылдан бастап институтта төрт факультет жұмыс істеді: агрономия, жүзім шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы және мал шаруашылығы. Кейінгі жылдары жаңа факультеттер ашылды: ауыл шаруашылығын механикаландыру (1950), жерді мелиорациялау (1954), аграрлық экономика (1965) және ветеринария (1976). 1991 жылы оқу орнының атауы ''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті'' болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;/&gt;

Сол кездегі мәлімет бойынша, Молдова мемлекеттік аграрлық университетінде 23 мамандық, 30 мамандану бағыты және 27 ғылыми мамандық бойынша бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру деңгейлерінде 6000-нан астам студент білім алған.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Sfatul Ţării Palace, Chişinău.jpg|[[Сфатул Цэрий сарайы]] — 1930 жылдары университет алғаш орналасқан ғимарат
&lt;/gallery&gt;

== Белгілі түлектері ==
* [[Авигдор Либерман]] — Израильдің бұрынғы сыртқы істер министрі
* [[Игорь Додон]] — Молдованың бесінші президенті
* [[Мирча Снегур]] — Молдованың тұңғыш президенті
* [[Андрей Сангели]] — Молдованың екінші премьер-министрі

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4en2mn50o6poaamn9vvexea430h5i2t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685071</id>
      <parentid>3685070</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3685071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6193" sha1="9ub813k9pnudajciia7ypnk2i8p2daa" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М.В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; {{lang-ro|Universitatea Agrară de Stat din Moldova}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдастырылуы ==
Молдова мемлекеттік аграрлық университеті (SAUM) Молдова Республикасындағы жалғыз жоғары аграрлық оқу орны және Кишинёвте құрылған алғашқы жоғары оқу орны болды. Университеттің тарихы 1933 жылғы 9 сәуірден басталады. Сол күні [[II Кароль (Румыния королі)|Румыния королі II Кароль]] [[Александру Иоан Куза университеті|Яссы университетінің]] ауыл шаруашылығы ғылымдары бөлімін орталығы Кишинёвте орналасқан ''Ауыл шаруашылығы ғылымдары факультетіне'' айналдыру туралы заңды жариялады. 1938 жылы оқу орны ''Агрономия факультеті'' деп өзгертіліп, әкімшілік жағынан жаңадан құрылған [[Георге Асаки политехникалық мектебі]]нің құрамына енді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;[https://www.uasm.md/index.php/en/about/short-historical-view Short historical view]&lt;/ref&gt;

1940 жылы [[Бессарабияны Кеңес Одағының басып алуы]]нан кейін Кишинёвтегі факультет дербес оқу орнына айналып, ''Кишинёв ауыл шаруашылығы институты'' деп аталды. 1944 жылдан бастап институтта төрт факультет жұмыс істеді: агрономия, жүзім шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы және мал шаруашылығы. Кейінгі жылдары жаңа факультеттер ашылды: ауыл шаруашылығын механикаландыру (1950), жерді мелиорациялау (1954), аграрлық экономика (1965) және ветеринария (1976). 1991 жылы оқу орнының атауы ''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті'' болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;/&gt;

Сол кездегі мәлімет бойынша, Молдова мемлекеттік аграрлық университетінде 23 мамандық, 30 мамандану бағыты және 27 ғылыми мамандық бойынша бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру деңгейлерінде 6000-нан астам студент білім алған.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Sfatul Ţării Palace, Chişinău.jpg|[[Сфатул Цэрий сарайы]] — 1930 жылдары университет алғаш орналасқан ғимарат
&lt;/gallery&gt;

== Белгілі түлектері ==
* [[Авигдор Либерман]] — Израильдің бұрынғы сыртқы істер министрі
* [[Игорь Додон]] — Молдованың бесінші президенті
* [[Мирча Снегур]] — Молдованың тұңғыш президенті
* [[Андрей Сангели]] — Молдованың екінші премьер-министрі

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.uasm.md Ресми сайты] (румын тілінде)</text>
      <sha1>9ub813k9pnudajciia7ypnk2i8p2daa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685073</id>
      <parentid>3685071</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6580" sha1="gikjfulpm5402uuohxewuymkolr2irl" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М.В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; {{lang-ro|Universitatea Agrară de Stat din Moldova}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдастырылуы ==
Молдова мемлекеттік аграрлық университеті (SAUM) Молдова Республикасындағы жалғыз жоғары аграрлық оқу орны және Кишинёвте құрылған алғашқы жоғары оқу орны болды. Университеттің тарихы 1933 жылғы 9 сәуірден басталады. Сол күні [[II Кароль (Румыния королі)|Румыния королі II Кароль]] [[Александру Иоан Куза университеті|Яссы университетінің]] ауыл шаруашылығы ғылымдары бөлімін орталығы Кишинёвте орналасқан ''Ауыл шаруашылығы ғылымдары факультетіне'' айналдыру туралы заңды жариялады. 1938 жылы оқу орны ''Агрономия факультеті'' деп өзгертіліп, әкімшілік жағынан жаңадан құрылған [[Георге Асаки политехникалық мектебі]]нің құрамына енді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;[https://www.uasm.md/index.php/en/about/short-historical-view Short historical view]&lt;/ref&gt;

1940 жылы [[Бессарабияны Кеңес Одағының басып алуы]]нан кейін Кишинёвтегі факультет дербес оқу орнына айналып, ''Кишинёв ауыл шаруашылығы институты'' деп аталды. 1944 жылдан бастап институтта төрт факультет жұмыс істеді: агрономия, жүзім шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы және мал шаруашылығы. Кейінгі жылдары жаңа факультеттер ашылды: ауыл шаруашылығын механикаландыру (1950), жерді мелиорациялау (1954), аграрлық экономика (1965) және ветеринария (1976). 1991 жылы оқу орнының атауы ''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті'' болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;/&gt;

Сол кездегі мәлімет бойынша, Молдова мемлекеттік аграрлық университетінде 23 мамандық, 30 мамандану бағыты және 27 ғылыми мамандық бойынша бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру деңгейлерінде 6000-нан астам студент білім алған.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Sfatul Ţării Palace, Chişinău.jpg|[[Сфатул Цэрий сарайы]] — 1930 жылдары университет алғаш орналасқан ғимарат
&lt;/gallery&gt;

== Белгілі түлектері ==
* [[Авигдор Либерман]] — Израильдің бұрынғы сыртқы істер министрі
* [[Игорь Додон]] — Молдованың бесінші президенті
* [[Мирча Снегур]] — Молдованың тұңғыш президенті
* [[Андрей Сангели]] — Молдованың екінші премьер-министрі

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.uasm.md Ресми сайты] (румын тілінде)

[[Санат:1933 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Кишинёвтегі білім беру]]
[[Санат:Кишинёвтегі ғимараттар мен құрылыстар]]
[[Санат:Молдовадағы университеттер]]
[[Санат:Румынияда 1933 жылы құрылғандар]]</text>
      <sha1>gikjfulpm5402uuohxewuymkolr2irl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685233</id>
      <parentid>3685073</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6574" sha1="3kymws1zfliy33oy6q87wqlmy3soj6s" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова мемлекеттік аграрлық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Agrară de Stat din Moldova
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = М.В. Фрунзе атындағы Кишинёв ауыл шаруашылығы институты (1940–1991)
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1933 жыл|1933]]
 |Жабылған жылы       = [[2022 жыл|2022]]
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = 
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті''' ('''UASM'''; {{lang-ro|Universitatea Agrară de Stat din Moldova}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы университет.&lt;ref&gt;[http://www.uasm.md www.uasm.md]&lt;/ref&gt; 1933 жылы құрылған университет 2022 жылы [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктіріліп, оның құрылымына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}&lt;/ref&gt;

== Ұйымдастырылуы ==
Молдова мемлекеттік аграрлық университеті (SAUM) Молдова Республикасындағы жалғыз жоғары аграрлық оқу орны және Кишинёвте құрылған алғашқы жоғары оқу орны болды. Университеттің тарихы 1933 жылғы 9 сәуірден басталады. Сол күні [[II Кароль (Румыния королі)|Румыния королі II Кароль]] [[Александру Иоан Куза университеті|Яссы университетінің]] ауыл шаруашылығы ғылымдары бөлімін орталығы Кишинёвте орналасқан ''Ауыл шаруашылығы ғылымдары факультетіне'' айналдыру туралы заңды жариялады. 1938 жылы оқу орны ''Агрономия факультеті'' деп өзгертіліп, әкімшілік жағынан жаңадан құрылған [[Георге Асаки политехникалық мектебі]]нің құрамына енді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;[https://www.uasm.md/index.php/en/about/short-historical-view Short historical view]&lt;/ref&gt;

1940 жылы [[Бессарабияны Кеңес Одағының басып алуы]]нан кейін Кишинёвтегі факультет дербес оқу орнына айналып, ''Кишинёв ауыл шаруашылығы институты'' деп аталды. 1944 жылдан бастап институтта төрт факультет жұмыс істеді: агрономия, жүзім шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы және мал шаруашылығы. Кейінгі жылдары жаңа факультеттер ашылды: ауыл шаруашылығын механикаландыру (1950), жерді мелиорациялау (1954), аграрлық экономика (1965) және ветеринария (1976). 1991 жылы оқу орнының атауы ''Молдова мемлекеттік аграрлық университеті'' болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;hist&quot;/&gt;

Сол кездегі мәлімет бойынша, Молдова мемлекеттік аграрлық университетінде 23 мамандық, 30 мамандану бағыты және 27 ғылыми мамандық бойынша бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру деңгейлерінде 6000-нан астам студент білім алған.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Sfatul Ţării Palace, Chişinău.jpg|[[Сфатул Цэрий сарайы]] — 1930 жылдары университет алғаш орналасқан ғимарат
&lt;/gallery&gt;

== Белгілі түлектері ==
* [[Авигдор Либерман]] — Израильдің бұрынғы сыртқы істер министрі
* [[Игорь Додон]] — Молдованың бесінші президенті
* [[Мирча Снегур]] — Молдованың тұңғыш президенті
* [[Андрей Сангели]] — Молдованың екінші премьер-министрі

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.uasm.md Ресми сайты] (румын тілінде)

[[Санат:1933 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Кишинёвтегі білім беру]]
[[Санат:Кишинёвтегі ғимараттар мен құрылыстар]]
[[Санат:Молдова университеттері]]
[[Санат:Румынияда 1933 жылы құрылғандар]]</text>
      <sha1>3kymws1zfliy33oy6q87wqlmy3soj6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788953</id>
    <revision>
      <id>3685076</id>
      <timestamp>2026-10-22T20:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Университет  |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы  |Қысқартылған аты    =   |Эмблемасы           = Pałac Rady Kraju.jpg  |Сурет               = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice Logo.png  |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice  |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts...</comment>
      <origin>3685076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2188" sha1="46cs2twtn5pxlp6y8ystzl58uocghvk" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = Pałac Rady Kraju.jpg
 |Сурет               = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice Logo.png
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' (румынша: ''Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice'', '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>46cs2twtn5pxlp6y8ystzl58uocghvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685078</id>
      <parentid>3685076</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2245" sha1="rt6temc516e87ziyo8e9dvkxmx0jgqr" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = Pałac Rady Kraju.jpg
 |Сурет               = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice Logo.png
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' (румынша: ''Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice'', '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rt6temc516e87ziyo8e9dvkxmx0jgqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685079</id>
      <parentid>3685078</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2224" sha1="hbddvsnnxh3d0mwz5tzm7w8dotzgg7f" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice Logo.png
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' (румынша: ''Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice'', '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>hbddvsnnxh3d0mwz5tzm7w8dotzgg7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685080</id>
      <parentid>3685079</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2170" sha1="93h2l2k5r75lkamxasomnl56mh70t8x" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' (румынша: ''Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice'', '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>93h2l2k5r75lkamxasomnl56mh70t8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685081</id>
      <parentid>3685080</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2183" sha1="bduznj9i8hsqk6as85r5xlt3la4c831" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' (румынша: ''Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice'', '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bduznj9i8hsqk6as85r5xlt3la4c831</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685082</id>
      <parentid>3685081</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2175" sha1="h45mizfjexyxxby7jf4gucaazopy057" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' ({{lang-ro|Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice}}, '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>h45mizfjexyxxby7jf4gucaazopy057</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685083</id>
      <parentid>3685082</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2195" sha1="hs5opwsriwtai25p20nvu7dxpqt3vmi" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' ({{lang-ro|Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice}}, '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>hs5opwsriwtai25p20nvu7dxpqt3vmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685084</id>
      <parentid>3685083</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3685084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2704" sha1="p1fi352lquqic7t773j7vyx0l865cpy" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' ({{lang-ro|Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice}}, '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Оқу орны 1940 жылы құрылған ''Кишинёв мемлекеттік консерваториясының'' және Кишинёвте 1919 жылдан бері жұмыс істеген музыкалық білім беру мекемелерінің мұрагері болып табылады. 1919 жылы румын композиторы [[Джордже Энеску]]дің бастамасымен «Униря» консерваториясы құрылған болатын.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>p1fi352lquqic7t773j7vyx0l865cpy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685085</id>
      <parentid>3685084</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3685085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3834" sha1="kx0u55etit6ipppy9wbq88ehvisryi1" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' ({{lang-ro|Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice}}, '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Оқу орны 1940 жылы құрылған ''Кишинёв мемлекеттік консерваториясының'' және Кишинёвте 1919 жылдан бері жұмыс істеген музыкалық білім беру мекемелерінің мұрагері болып табылады. 1919 жылы румын композиторы [[Джордже Энеску]]дің бастамасымен «Униря» консерваториясы құрылған болатын.

1950 жылдардың соңында актерлік шеберлік мамандығы бойынша алғашқы студенттер қабылданды. 1965 жылы 1964 жылы консерватория негізінде құрылған Мемлекеттік өнер институтының құрамында режиссура және актерлік шеберлік кафедрасы ашылды, ал 1988 жылы Театр өнері факультеті құрылды. Бейнелеу өнері факультеті 1984 жылы ашылды. 1999 жылы [[Гавриил Музическу|Г. Музическу]] атындағы Музыка академиясы мен Мемлекеттік өнер институтының бірігуі нәтижесінде құрылған Мемлекеттік өнер университетін қайта ұйымдастыру негізінде 2002 жылғы 1 қыркүйекте Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы (AMTAP) қазіргі құрылымында қалыптасты.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>kx0u55etit6ipppy9wbq88ehvisryi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685086</id>
      <parentid>3685085</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3685086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4311" sha1="43o61zaxpsmd5czuil5kdo813n2kibv" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' ({{lang-ro|Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice}}, '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Оқу орны 1940 жылы құрылған ''Кишинёв мемлекеттік консерваториясының'' және Кишинёвте 1919 жылдан бері жұмыс істеген музыкалық білім беру мекемелерінің мұрагері болып табылады. 1919 жылы румын композиторы [[Джордже Энеску]]дің бастамасымен «Униря» консерваториясы құрылған болатын.

1950 жылдардың соңында актерлік шеберлік мамандығы бойынша алғашқы студенттер қабылданды. 1965 жылы 1964 жылы консерватория негізінде құрылған Мемлекеттік өнер институтының құрамында режиссура және актерлік шеберлік кафедрасы ашылды, ал 1988 жылы Театр өнері факультеті құрылды. Бейнелеу өнері факультеті 1984 жылы ашылды. 1999 жылы [[Гавриил Музическу|Г. Музическу]] атындағы Музыка академиясы мен Мемлекеттік өнер институтының бірігуі нәтижесінде құрылған Мемлекеттік өнер университетін қайта ұйымдастыру негізінде 2002 жылғы 1 қыркүйекте Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы (AMTAP) қазіргі құрылымында қалыптасты.

== Білім беру ==
Академия келесі бағыттар бойынша мамандар даярлайды:
* Бейнелеу өнері
* Мәдениеттану
* Дизайн
* Мультимедиа
* Музыка
* Театр өнері

== Факультеттері ==
* Музыка өнері
* Театр өнері, хореография және мультимедиа
* Бейнелеу өнері, сәндік өнер және дизайн

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>43o61zaxpsmd5czuil5kdo813n2kibv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685087</id>
      <parentid>3685086</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3685087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4551" sha1="a0cafk5k8olqifxqan0jkyiq3l8g6wr" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' ({{lang-ro|Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice}}, '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Оқу орны 1940 жылы құрылған ''Кишинёв мемлекеттік консерваториясының'' және Кишинёвте 1919 жылдан бері жұмыс істеген музыкалық білім беру мекемелерінің мұрагері болып табылады. 1919 жылы румын композиторы [[Джордже Энеску]]дің бастамасымен «Униря» консерваториясы құрылған болатын.

1950 жылдардың соңында актерлік шеберлік мамандығы бойынша алғашқы студенттер қабылданды. 1965 жылы 1964 жылы консерватория негізінде құрылған Мемлекеттік өнер институтының құрамында режиссура және актерлік шеберлік кафедрасы ашылды, ал 1988 жылы Театр өнері факультеті құрылды. Бейнелеу өнері факультеті 1984 жылы ашылды. 1999 жылы [[Гавриил Музическу|Г. Музическу]] атындағы Музыка академиясы мен Мемлекеттік өнер институтының бірігуі нәтижесінде құрылған Мемлекеттік өнер университетін қайта ұйымдастыру негізінде 2002 жылғы 1 қыркүйекте Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы (AMTAP) қазіргі құрылымында қалыптасты.

== Білім беру ==
Академия келесі бағыттар бойынша мамандар даярлайды:
* Бейнелеу өнері
* Мәдениеттану
* Дизайн
* Мультимедиа
* Музыка
* Театр өнері

== Факультеттері ==
* Музыка өнері
* Театр өнері, хореография және мультимедиа
* Бейнелеу өнері, сәндік өнер және дизайн

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.amtap.md/ Ресми сайты]
* [http://www.admiterea.md/amtap/ Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы] — admiterea.md сайтында</text>
      <sha1>a0cafk5k8olqifxqan0jkyiq3l8g6wr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685088</id>
      <parentid>3685087</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4759" sha1="a2ijsbehw0ck8hqgxqzant6wngpdsax" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' ({{lang-ro|Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice}}, '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Оқу орны 1940 жылы құрылған ''Кишинёв мемлекеттік консерваториясының'' және Кишинёвте 1919 жылдан бері жұмыс істеген музыкалық білім беру мекемелерінің мұрагері болып табылады. 1919 жылы румын композиторы [[Джордже Энеску]]дің бастамасымен «Униря» консерваториясы құрылған болатын.

1950 жылдардың соңында актерлік шеберлік мамандығы бойынша алғашқы студенттер қабылданды. 1965 жылы 1964 жылы консерватория негізінде құрылған Мемлекеттік өнер институтының құрамында режиссура және актерлік шеберлік кафедрасы ашылды, ал 1988 жылы Театр өнері факультеті құрылды. Бейнелеу өнері факультеті 1984 жылы ашылды. 1999 жылы [[Гавриил Музическу|Г. Музическу]] атындағы Музыка академиясы мен Мемлекеттік өнер институтының бірігуі нәтижесінде құрылған Мемлекеттік өнер университетін қайта ұйымдастыру негізінде 2002 жылғы 1 қыркүйекте Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы (AMTAP) қазіргі құрылымында қалыптасты.

== Білім беру ==
Академия келесі бағыттар бойынша мамандар даярлайды:
* Бейнелеу өнері
* Мәдениеттану
* Дизайн
* Мультимедиа
* Музыка
* Театр өнері

== Факультеттері ==
* Музыка өнері
* Театр өнері, хореография және мультимедиа
* Бейнелеу өнері, сәндік өнер және дизайн

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.amtap.md/ Ресми сайты]
* [http://www.admiterea.md/amtap/ Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы] — admiterea.md сайтында

[[Санат:Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасында 1940 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Молдовадағы университеттер]]</text>
      <sha1>a2ijsbehw0ck8hqgxqzant6wngpdsax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685232</id>
      <parentid>3685088</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4753" sha1="9fwzwxzdl2cqy5tevee5hnrwcmgyxz9" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice
 |Халықаралық атауы   = Academy of Music, Theatre and Fine Arts
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1919 жыл|1919]] / [[1940 жыл|1940]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Виктория Мелник
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.amtap.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы''' ({{lang-ro|Academia de Muzică, Teatru și Arte Plastice}}, '''AMTAP''') — [[Молдова]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан [[мемлекеттік университет]].&lt;ref&gt;https://aec-music.eu/member/academy-of-music-theatre-and-fine-arts-chisinau&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Оқу орны 1940 жылы құрылған ''Кишинёв мемлекеттік консерваториясының'' және Кишинёвте 1919 жылдан бері жұмыс істеген музыкалық білім беру мекемелерінің мұрагері болып табылады. 1919 жылы румын композиторы [[Джордже Энеску]]дің бастамасымен «Униря» консерваториясы құрылған болатын.

1950 жылдардың соңында актерлік шеберлік мамандығы бойынша алғашқы студенттер қабылданды. 1965 жылы 1964 жылы консерватория негізінде құрылған Мемлекеттік өнер институтының құрамында режиссура және актерлік шеберлік кафедрасы ашылды, ал 1988 жылы Театр өнері факультеті құрылды. Бейнелеу өнері факультеті 1984 жылы ашылды. 1999 жылы [[Гавриил Музическу|Г. Музическу]] атындағы Музыка академиясы мен Мемлекеттік өнер институтының бірігуі нәтижесінде құрылған Мемлекеттік өнер университетін қайта ұйымдастыру негізінде 2002 жылғы 1 қыркүйекте Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы (AMTAP) қазіргі құрылымында қалыптасты.

== Білім беру ==
Академия келесі бағыттар бойынша мамандар даярлайды:
* Бейнелеу өнері
* Мәдениеттану
* Дизайн
* Мультимедиа
* Музыка
* Театр өнері

== Факультеттері ==
* Музыка өнері
* Театр өнері, хореография және мультимедиа
* Бейнелеу өнері, сәндік өнер және дизайн

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.amtap.md/ Ресми сайты]
* [http://www.admiterea.md/amtap/ Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы] — admiterea.md сайтында

[[Санат:Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасында 1940 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Молдова университеттері]]</text>
      <sha1>9fwzwxzdl2cqy5tevee5hnrwcmgyxz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Qareken Balasi/Мұса Марат</title>
    <ns>2</ns>
    <id>788954</id>
    <revision>
      <id>3685089</id>
      <timestamp>2026-10-22T23:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Черновик: Мұса Марат (қазақ әншісі), дереккөздер: oq.gov.kz, Egemen, Qazaqstan телеарнасы, Apple Music</comment>
      <origin>3685089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8193" sha1="c9hn45gdw927dx479w7qz30flmkngle" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = Мұса Марат
| image         = Musa Marat.jpg
| image_size    = 250px
| birth_name    = Мұса Молдабаев
| birth_place   = [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]
| occupation    = әнші
| years_active  = 2021 — қазіргі уақыт
}}
'''Мұса Марат''' (шын аты '''Мұса Молдабаев''') — Қарақалпақстанда туып-өскен қазақ әншісі. 2023 жылы Қазақстан телеарнасының «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымының жеңімпазы атанды&lt;ref name=&quot;yt&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.youtube.com/watch?v=HU6gMv7pcdg|title=«Qazaqstan дауысы» мегажобасының жеңімпазы — Мұса Марат|website=The Voice of Kazakhstan (YouTube)|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tv&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://qazaqstan.tv/videos/187023|title=Мұса Марат — «Қарағым-ай» · Финал · «Qazaqstan дауысы» II маусым|website=«Qazaqstan» телеарнасы|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Өзінің айтуынша, Қарақалпақстан Республикасы Қоңырат ауданына қарасты Жаслық ауылында өскен, тоғыз жылдай бокспен шұғылданған&lt;ref name=&quot;oq810&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/810|title=«Қарақалпақстан Димашы» атанған Мұса Азия дауысына қатысқысы келеді|website=«Отандастар қоры»|date=2023-05-16|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Нөкіс қаласындағы мәдениет және көркем өнер колледжінің эстрада вокалы бөліміне оқуға түсті; ұстазы — Қарақалпақстан Республикасының халық әртісі Гүлнар Мүнтеева&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;. 2023 жылы мамырда Ташкенттегі Батыр Закиров атындағы Ұлттық эстрада өнері институтының 3-курсында оқитынын айтқан&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

== Шығармашылығы ==
Өзбекстандағы ZO'R TV телеарнасының ARTIST жобасына қатысып танылды; әншінің айтуынша, «Самалтау» халық әнін орындаған, қазылар алқасында [[Жеңісбек Пиязов]] болған, ол финалға дейін жеткен&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-artist&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-moldabaev-artist-samaltau-zor-tv|title=Муса Молдабаев: ARTIST, «Самалтау», ZO'R TV|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ өз сөзінше, 2022 жылдың желтоқсанында Ташкентте екі ел Президенттерінің алдында өткен концертте «Жан досым» әнін орындаған&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

2023 жылы «Отандастар қоры» жариялаған кастингтің нәтижесінде [[Азия дауысы]] жобасына жолдама ұтып алды; тамызда қор басшысы Абзал Сапарбекұлымен кездесті&lt;ref name=&quot;oq855&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/855|title=Армандар орындалады, мақсатың айқын болса|website=«Отандастар қоры»|date=2023-08-09|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qn-asia&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-aziya-dauysy-kasting-otandastar-2023|title=Муса Марат: «Азия Дауысы», кастинг «Отандастар»|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылы желтоқсанда Астанада Махсетбай Өтемұратовқа арналған кеште «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымында финалда бақ сынап жатқан әнші ретінде ән айтып, тыңдаушыны баритон дауысымен таңғалдырды&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://egemen.kz/article/355110-qaraqalpaq-anderi-auelegen-kesh|title=Қарақалпақ әндері әуелеген кеш|author=М. Әбіш|website=Egemen Qazaqstan|date=2023-12-26|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылғы 30 желтоқсанда жобаның финалында «Қарағым-ай» әнін орындап, жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;tv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-win&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-pobeditel-qazaqstan-dauysy-2023|title=Муса Марат — победитель «Qazaqstan дауысы» (2023)|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 15 желтоқсанда [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге «Samġa» дуэт синглын шығарды (ұзақтығы 3:46, жанры — поп)&lt;ref name=&quot;am-samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/album/sam%C4%A1a/1861607888?i=1861607905|title=Samġa — Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Әннің премьерасы Мұса Маратның ресми YouTube арнасында өтті&lt;ref name=&quot;samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=1G1P1pbkU9M|title=Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov — Samġa | Премьера песни|website=Musa Marat (YouTube)|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографиясы ==
Apple Music мәліметі бойынша, 2021—2026 жылдары 20-дан астам жеке және бірлескен сингл шығарды&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/artist/musa-marat/1593023650|title=Musa Marat|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2021 жылғы 21 қазан || Sen laylim edin' || Алғашқы сингл
|-
| 2022 жылғы 21 сәуір || Samaltau (Live) || Тікелей эфирдегі орындау
|-
| 2023 жылғы 12 мамыр || Ismigu'l || 
|-
| 2023 жылғы 19 мамыр || Oy Jaylaw || 
|-
| 2023 жылғы 15 маусым || An'lamas || 
|-
| 2023 жылғы 11 тамыз || Sag'inaman || 
|-
| 2024 жылғы 10 сәуір || Qosh Maxabbat || 
|-
| 2024 жылғы 25 шілде || Laylim || 
|-
| 2024 жылғы 6 тамыз || Я тебя никогда не забуду || 
|-
| 2024 жылғы 26 қыркүйек || Alys || 
|-
| 2024 жылғы 3 қазан || Juldyzdar janar || 
|-
| 2024 жылғы 28 қазан || Sensiz || Ислам Муратбаевпен бірге
|-
| 2025 жылғы 15 қаңтар || Тыңда Қандасым! || 
|-
| 2025 жылғы 14 наурыз || Unaidy || 
|-
| 2025 жылғы 1 мамыр || Saġyndym || 
|-
| 2025 жылғы 15 желтоқсан || Samġa || Жеңісбек Пиязовпен бірге
|-
| 2026 жылғы 29 қаңтар || Sen bolmasań || 
|-
| 2026 жылғы 16 ақпан || Alvido || 
|-
| 2026 жылғы 28 мамыр || Zaman || Аман Сарсенбаевтың синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 10 шілде || Ayt, ne qilayin? || 
|-
| 2026 жылғы 9 қыркүйек || Seni sorayman || 
|}
&lt;small&gt;Тізім Apple Music мәліметтері бойынша&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://t.me/musa_marat Telegram арнасы]
* [https://www.youtube.com/@MusaMarat YouTube арнасы]
* [https://www.instagram.com/moldabaev.musa/ Instagram]
* [https://www.tiktok.com/@moldabaev.musa TikTok]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Марат, Мұса}}
[[Санат:Әншілер]]
[[Санат:Өзбекстан әншілері]]</text>
      <sha1>c9hn45gdw927dx479w7qz30flmkngle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685090</id>
      <parentid>3685089</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Карточка: Музыкант үлгісі, сурет</comment>
      <origin>3685090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8415" sha1="oy5g9xtdcg7utj26khvzgc5qqfz36lg" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Атауы = Мұса Марат
| Сурет = Musa Marat.jpg
| Сурет ені = 250px
| Сурет тақырыбы = Мұса Марат
| Шынайы есімі = Мұса Молдабаев
| Туған жері = [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]
| Мамандығы = әнші
| Жанры = поп
| Белсенділік жылдары = 2021 — қазіргі уақыт
| Марапаттары = «Qazaqstan дауысы» жеңімпазы (2023)
| Commons = Musa Marat
}}
'''Мұса Марат''' (шын аты '''Мұса Молдабаев''') — Қарақалпақстанда туып-өскен қазақ әншісі. 2023 жылы Қазақстан телеарнасының «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымының жеңімпазы атанды&lt;ref name=&quot;yt&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.youtube.com/watch?v=HU6gMv7pcdg|title=«Qazaqstan дауысы» мегажобасының жеңімпазы — Мұса Марат|website=The Voice of Kazakhstan (YouTube)|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tv&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://qazaqstan.tv/videos/187023|title=Мұса Марат — «Қарағым-ай» · Финал · «Qazaqstan дауысы» II маусым|website=«Qazaqstan» телеарнасы|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Өзінің айтуынша, Қарақалпақстан Республикасы Қоңырат ауданына қарасты Жаслық ауылында өскен, тоғыз жылдай бокспен шұғылданған&lt;ref name=&quot;oq810&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/810|title=«Қарақалпақстан Димашы» атанған Мұса Азия дауысына қатысқысы келеді|website=«Отандастар қоры»|date=2023-05-16|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Нөкіс қаласындағы мәдениет және көркем өнер колледжінің эстрада вокалы бөліміне оқуға түсті; ұстазы — Қарақалпақстан Республикасының халық әртісі Гүлнар Мүнтеева&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;. 2023 жылы мамырда Ташкенттегі Батыр Закиров атындағы Ұлттық эстрада өнері институтының 3-курсында оқитынын айтқан&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

== Шығармашылығы ==
Өзбекстандағы ZO'R TV телеарнасының ARTIST жобасына қатысып танылды; әншінің айтуынша, «Самалтау» халық әнін орындаған, қазылар алқасында [[Жеңісбек Пиязов]] болған, ол финалға дейін жеткен&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-artist&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-moldabaev-artist-samaltau-zor-tv|title=Муса Молдабаев: ARTIST, «Самалтау», ZO'R TV|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ өз сөзінше, 2022 жылдың желтоқсанында Ташкентте екі ел Президенттерінің алдында өткен концертте «Жан досым» әнін орындаған&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

2023 жылы «Отандастар қоры» жариялаған кастингтің нәтижесінде [[Азия дауысы]] жобасына жолдама ұтып алды; тамызда қор басшысы Абзал Сапарбекұлымен кездесті&lt;ref name=&quot;oq855&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/855|title=Армандар орындалады, мақсатың айқын болса|website=«Отандастар қоры»|date=2023-08-09|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qn-asia&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-aziya-dauysy-kasting-otandastar-2023|title=Муса Марат: «Азия Дауысы», кастинг «Отандастар»|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылы желтоқсанда Астанада Махсетбай Өтемұратовқа арналған кеште «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымында финалда бақ сынап жатқан әнші ретінде ән айтып, тыңдаушыны баритон дауысымен таңғалдырды&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://egemen.kz/article/355110-qaraqalpaq-anderi-auelegen-kesh|title=Қарақалпақ әндері әуелеген кеш|author=М. Әбіш|website=Egemen Qazaqstan|date=2023-12-26|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылғы 30 желтоқсанда жобаның финалында «Қарағым-ай» әнін орындап, жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;tv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-win&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-pobeditel-qazaqstan-dauysy-2023|title=Муса Марат — победитель «Qazaqstan дауысы» (2023)|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 15 желтоқсанда [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге «Samġa» дуэт синглын шығарды (ұзақтығы 3:46, жанры — поп)&lt;ref name=&quot;am-samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/album/sam%C4%A1a/1861607888?i=1861607905|title=Samġa — Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Әннің премьерасы Мұса Маратның ресми YouTube арнасында өтті&lt;ref name=&quot;samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=1G1P1pbkU9M|title=Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov — Samġa | Премьера песни|website=Musa Marat (YouTube)|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографиясы ==
Apple Music мәліметі бойынша, 2021—2026 жылдары 20-дан астам жеке және бірлескен сингл шығарды&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/artist/musa-marat/1593023650|title=Musa Marat|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2021 жылғы 21 қазан || Sen laylim edin' || Алғашқы сингл
|-
| 2022 жылғы 21 сәуір || Samaltau (Live) || Тікелей эфирдегі орындау
|-
| 2023 жылғы 12 мамыр || Ismigu'l || 
|-
| 2023 жылғы 19 мамыр || Oy Jaylaw || 
|-
| 2023 жылғы 15 маусым || An'lamas || 
|-
| 2023 жылғы 11 тамыз || Sag'inaman || 
|-
| 2024 жылғы 10 сәуір || Qosh Maxabbat || 
|-
| 2024 жылғы 25 шілде || Laylim || 
|-
| 2024 жылғы 6 тамыз || Я тебя никогда не забуду || 
|-
| 2024 жылғы 26 қыркүйек || Alys || 
|-
| 2024 жылғы 3 қазан || Juldyzdar janar || 
|-
| 2024 жылғы 28 қазан || Sensiz || Ислам Муратбаевпен бірге
|-
| 2025 жылғы 15 қаңтар || Тыңда Қандасым! || 
|-
| 2025 жылғы 14 наурыз || Unaidy || 
|-
| 2025 жылғы 1 мамыр || Saġyndym || 
|-
| 2025 жылғы 15 желтоқсан || Samġa || Жеңісбек Пиязовпен бірге
|-
| 2026 жылғы 29 қаңтар || Sen bolmasań || 
|-
| 2026 жылғы 16 ақпан || Alvido || 
|-
| 2026 жылғы 28 мамыр || Zaman || Аман Сарсенбаевтың синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 10 шілде || Ayt, ne qilayin? || 
|-
| 2026 жылғы 9 қыркүйек || Seni sorayman || 
|}
&lt;small&gt;Тізім Apple Music мәліметтері бойынша&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://t.me/musa_marat Telegram арнасы]
* [https://www.youtube.com/@MusaMarat YouTube арнасы]
* [https://www.instagram.com/moldabaev.musa/ Instagram]
* [https://www.tiktok.com/@moldabaev.musa TikTok]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Марат, Мұса}}
[[Санат:Әншілер]]
[[Санат:Өзбекстан әншілері]]</text>
      <sha1>oy5g9xtdcg7utj26khvzgc5qqfz36lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685091</id>
      <parentid>3685090</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Сноска: қате параметр түзетілді</comment>
      <origin>3685091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8417" sha1="gz24iar7ndwvg41e7n1hwhyqkeq0glj" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Атауы = Мұса Марат
| Сурет = Musa Marat.jpg
| Сурет ені = 250px
| Сурет тақырыбы = Мұса Марат
| Шынайы есімі = Мұса Молдабаев
| Туған жері = [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]
| Мамандығы = әнші
| Жанры = поп
| Белсенділік жылдары = 2021 — қазіргі уақыт
| Марапаттары = «Qazaqstan дауысы» жеңімпазы (2023)
| Commons = Musa Marat
}}
'''Мұса Марат''' (шын аты '''Мұса Молдабаев''') — Қарақалпақстанда туып-өскен қазақ әншісі. 2023 жылы Қазақстан телеарнасының «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымының жеңімпазы атанды&lt;ref name=&quot;yt&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.youtube.com/watch?v=HU6gMv7pcdg|title=«Qazaqstan дауысы» мегажобасының жеңімпазы — Мұса Марат|website=The Voice of Kazakhstan (YouTube)|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tv&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://qazaqstan.tv/videos/187023|title=Мұса Марат — «Қарағым-ай» · Финал · «Qazaqstan дауысы» II маусым|website=«Qazaqstan» телеарнасы|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Өзінің айтуынша, Қарақалпақстан Республикасы Қоңырат ауданына қарасты Жаслық ауылында өскен, тоғыз жылдай бокспен шұғылданған&lt;ref name=&quot;oq810&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/810|title=«Қарақалпақстан Димашы» атанған Мұса Азия дауысына қатысқысы келеді|website=«Отандастар қоры»|date=2023-05-16|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Нөкіс қаласындағы мәдениет және көркем өнер колледжінің эстрада вокалы бөліміне оқуға түсті; ұстазы — Қарақалпақстан Республикасының халық әртісі Гүлнар Мүнтеева&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;. 2023 жылы мамырда Ташкенттегі Батыр Закиров атындағы Ұлттық эстрада өнері институтының 3-курсында оқитынын айтқан&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

== Шығармашылығы ==
Өзбекстандағы ZO'R TV телеарнасының ARTIST жобасына қатысып танылды; әншінің айтуынша, «Самалтау» халық әнін орындаған, қазылар алқасында [[Жеңісбек Пиязов]] болған, ол финалға дейін жеткен&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-artist&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-moldabaev-artist-samaltau-zor-tv|title=Муса Молдабаев: ARTIST, «Самалтау», ZO'R TV|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ өз сөзінше, 2022 жылдың желтоқсанында Ташкентте екі ел Президенттерінің алдында өткен концертте «Жан досым» әнін орындаған&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

2023 жылы «Отандастар қоры» жариялаған кастингтің нәтижесінде [[Азия дауысы]] жобасына жолдама ұтып алды; тамызда қор басшысы Абзал Сапарбекұлымен кездесті&lt;ref name=&quot;oq855&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/855|title=Армандар орындалады, мақсатың айқын болса|website=«Отандастар қоры»|date=2023-08-09|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qn-asia&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-aziya-dauysy-kasting-otandastar-2023|title=Муса Марат: «Азия Дауысы», кастинг «Отандастар»|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылы желтоқсанда Астанада Махсетбай Өтемұратовқа арналған кеште «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымында финалда бақ сынап жатқан әнші ретінде ән айтып, тыңдаушыны баритон дауысымен таңғалдырды&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://egemen.kz/article/355110-qaraqalpaq-anderi-auelegen-kesh|title=Қарақалпақ әндері әуелеген кеш|author=М. Әбіш|website=Egemen Qazaqstan|date=2023-12-26|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылғы 30 желтоқсанда жобаның финалында «Қарағым-ай» әнін орындап, жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;tv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-win&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-pobeditel-qazaqstan-dauysy-2023|title=Муса Марат — победитель «Qazaqstan дауысы» (2023)|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 15 желтоқсанда [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге «Samġa» дуэт синглын шығарды (ұзақтығы 3:46, жанры — поп)&lt;ref name=&quot;am-samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/album/sam%C4%A1a/1861607888?i=1861607905|title=Samġa — Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Әннің премьерасы Мұса Маратның ресми YouTube арнасында өтті&lt;ref name=&quot;samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=1G1P1pbkU9M|title=Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov — Samġa — Премьера песни|website=Musa Marat (YouTube)|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографиясы ==
Apple Music мәліметі бойынша, 2021—2026 жылдары 20-дан астам жеке және бірлескен сингл шығарды&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/artist/musa-marat/1593023650|title=Musa Marat|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2021 жылғы 21 қазан || Sen laylim edin' || Алғашқы сингл
|-
| 2022 жылғы 21 сәуір || Samaltau (Live) || Тікелей эфирдегі орындау
|-
| 2023 жылғы 12 мамыр || Ismigu'l || 
|-
| 2023 жылғы 19 мамыр || Oy Jaylaw || 
|-
| 2023 жылғы 15 маусым || An'lamas || 
|-
| 2023 жылғы 11 тамыз || Sag'inaman || 
|-
| 2024 жылғы 10 сәуір || Qosh Maxabbat || 
|-
| 2024 жылғы 25 шілде || Laylim || 
|-
| 2024 жылғы 6 тамыз || Я тебя никогда не забуду || 
|-
| 2024 жылғы 26 қыркүйек || Alys || 
|-
| 2024 жылғы 3 қазан || Juldyzdar janar || 
|-
| 2024 жылғы 28 қазан || Sensiz || Ислам Муратбаевпен бірге
|-
| 2025 жылғы 15 қаңтар || Тыңда Қандасым! || 
|-
| 2025 жылғы 14 наурыз || Unaidy || 
|-
| 2025 жылғы 1 мамыр || Saġyndym || 
|-
| 2025 жылғы 15 желтоқсан || Samġa || Жеңісбек Пиязовпен бірге
|-
| 2026 жылғы 29 қаңтар || Sen bolmasań || 
|-
| 2026 жылғы 16 ақпан || Alvido || 
|-
| 2026 жылғы 28 мамыр || Zaman || Аман Сарсенбаевтың синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 10 шілде || Ayt, ne qilayin? || 
|-
| 2026 жылғы 9 қыркүйек || Seni sorayman || 
|}
&lt;small&gt;Тізім Apple Music мәліметтері бойынша&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://t.me/musa_marat Telegram арнасы]
* [https://www.youtube.com/@MusaMarat YouTube арнасы]
* [https://www.instagram.com/moldabaev.musa/ Instagram]
* [https://www.tiktok.com/@moldabaev.musa TikTok]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Марат, Мұса}}
[[Санат:Әншілер]]
[[Санат:Өзбекстан әншілері]]</text>
      <sha1>gz24iar7ndwvg41e7n1hwhyqkeq0glj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұса Марат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788955</id>
    <revision>
      <id>3685133</id>
      <timestamp>2026-10-23T00:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа мақала: Мұса Марат (қазақ әншісі); дереккөздер: oq.gov.kz, Egemen, «Qazaqstan» телеарнасы, Apple Music</comment>
      <origin>3685133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8417" sha1="gz24iar7ndwvg41e7n1hwhyqkeq0glj" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Атауы = Мұса Марат
| Сурет = Musa Marat.jpg
| Сурет ені = 250px
| Сурет тақырыбы = Мұса Марат
| Шынайы есімі = Мұса Молдабаев
| Туған жері = [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]
| Мамандығы = әнші
| Жанры = поп
| Белсенділік жылдары = 2021 — қазіргі уақыт
| Марапаттары = «Qazaqstan дауысы» жеңімпазы (2023)
| Commons = Musa Marat
}}
'''Мұса Марат''' (шын аты '''Мұса Молдабаев''') — Қарақалпақстанда туып-өскен қазақ әншісі. 2023 жылы Қазақстан телеарнасының «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымының жеңімпазы атанды&lt;ref name=&quot;yt&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.youtube.com/watch?v=HU6gMv7pcdg|title=«Qazaqstan дауысы» мегажобасының жеңімпазы — Мұса Марат|website=The Voice of Kazakhstan (YouTube)|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tv&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://qazaqstan.tv/videos/187023|title=Мұса Марат — «Қарағым-ай» · Финал · «Qazaqstan дауысы» II маусым|website=«Qazaqstan» телеарнасы|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Өзінің айтуынша, Қарақалпақстан Республикасы Қоңырат ауданына қарасты Жаслық ауылында өскен, тоғыз жылдай бокспен шұғылданған&lt;ref name=&quot;oq810&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/810|title=«Қарақалпақстан Димашы» атанған Мұса Азия дауысына қатысқысы келеді|website=«Отандастар қоры»|date=2023-05-16|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Нөкіс қаласындағы мәдениет және көркем өнер колледжінің эстрада вокалы бөліміне оқуға түсті; ұстазы — Қарақалпақстан Республикасының халық әртісі Гүлнар Мүнтеева&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;. 2023 жылы мамырда Ташкенттегі Батыр Закиров атындағы Ұлттық эстрада өнері институтының 3-курсында оқитынын айтқан&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

== Шығармашылығы ==
Өзбекстандағы ZO'R TV телеарнасының ARTIST жобасына қатысып танылды; әншінің айтуынша, «Самалтау» халық әнін орындаған, қазылар алқасында [[Жеңісбек Пиязов]] болған, ол финалға дейін жеткен&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-artist&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-moldabaev-artist-samaltau-zor-tv|title=Муса Молдабаев: ARTIST, «Самалтау», ZO'R TV|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ өз сөзінше, 2022 жылдың желтоқсанында Ташкентте екі ел Президенттерінің алдында өткен концертте «Жан досым» әнін орындаған&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

2023 жылы «Отандастар қоры» жариялаған кастингтің нәтижесінде [[Азия дауысы]] жобасына жолдама ұтып алды; тамызда қор басшысы Абзал Сапарбекұлымен кездесті&lt;ref name=&quot;oq855&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/855|title=Армандар орындалады, мақсатың айқын болса|website=«Отандастар қоры»|date=2023-08-09|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qn-asia&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-aziya-dauysy-kasting-otandastar-2023|title=Муса Марат: «Азия Дауысы», кастинг «Отандастар»|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылы желтоқсанда Астанада Махсетбай Өтемұратовқа арналған кеште «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымында финалда бақ сынап жатқан әнші ретінде ән айтып, тыңдаушыны баритон дауысымен таңғалдырды&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://egemen.kz/article/355110-qaraqalpaq-anderi-auelegen-kesh|title=Қарақалпақ әндері әуелеген кеш|author=М. Әбіш|website=Egemen Qazaqstan|date=2023-12-26|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылғы 30 желтоқсанда жобаның финалында «Қарағым-ай» әнін орындап, жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;tv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-win&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-pobeditel-qazaqstan-dauysy-2023|title=Муса Марат — победитель «Qazaqstan дауысы» (2023)|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 15 желтоқсанда [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге «Samġa» дуэт синглын шығарды (ұзақтығы 3:46, жанры — поп)&lt;ref name=&quot;am-samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/album/sam%C4%A1a/1861607888?i=1861607905|title=Samġa — Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Әннің премьерасы Мұса Маратның ресми YouTube арнасында өтті&lt;ref name=&quot;samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=1G1P1pbkU9M|title=Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov — Samġa — Премьера песни|website=Musa Marat (YouTube)|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографиясы ==
Apple Music мәліметі бойынша, 2021—2026 жылдары 20-дан астам жеке және бірлескен сингл шығарды&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/artist/musa-marat/1593023650|title=Musa Marat|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2021 жылғы 21 қазан || Sen laylim edin' || Алғашқы сингл
|-
| 2022 жылғы 21 сәуір || Samaltau (Live) || Тікелей эфирдегі орындау
|-
| 2023 жылғы 12 мамыр || Ismigu'l || 
|-
| 2023 жылғы 19 мамыр || Oy Jaylaw || 
|-
| 2023 жылғы 15 маусым || An'lamas || 
|-
| 2023 жылғы 11 тамыз || Sag'inaman || 
|-
| 2024 жылғы 10 сәуір || Qosh Maxabbat || 
|-
| 2024 жылғы 25 шілде || Laylim || 
|-
| 2024 жылғы 6 тамыз || Я тебя никогда не забуду || 
|-
| 2024 жылғы 26 қыркүйек || Alys || 
|-
| 2024 жылғы 3 қазан || Juldyzdar janar || 
|-
| 2024 жылғы 28 қазан || Sensiz || Ислам Муратбаевпен бірге
|-
| 2025 жылғы 15 қаңтар || Тыңда Қандасым! || 
|-
| 2025 жылғы 14 наурыз || Unaidy || 
|-
| 2025 жылғы 1 мамыр || Saġyndym || 
|-
| 2025 жылғы 15 желтоқсан || Samġa || Жеңісбек Пиязовпен бірге
|-
| 2026 жылғы 29 қаңтар || Sen bolmasań || 
|-
| 2026 жылғы 16 ақпан || Alvido || 
|-
| 2026 жылғы 28 мамыр || Zaman || Аман Сарсенбаевтың синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 10 шілде || Ayt, ne qilayin? || 
|-
| 2026 жылғы 9 қыркүйек || Seni sorayman || 
|}
&lt;small&gt;Тізім Apple Music мәліметтері бойынша&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://t.me/musa_marat Telegram арнасы]
* [https://www.youtube.com/@MusaMarat YouTube арнасы]
* [https://www.instagram.com/moldabaev.musa/ Instagram]
* [https://www.tiktok.com/@moldabaev.musa TikTok]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Марат, Мұса}}
[[Санат:Әншілер]]
[[Санат:Өзбекстан әншілері]]</text>
      <sha1>gz24iar7ndwvg41e7n1hwhyqkeq0glj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685135</id>
      <parentid>3685133</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Қызыл сілтеме алынды</comment>
      <origin>3685135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8409" sha1="fa2smb45gotx6o82gd8lkc8dldg4hvh" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Атауы = Мұса Марат
| Сурет = Musa Marat.jpg
| Сурет ені = 250px
| Сурет тақырыбы = Мұса Марат
| Шынайы есімі = Мұса Молдабаев
| Туған жері = [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]
| Мамандығы = әнші
| Жанры = поп
| Белсенділік жылдары = 2021 — қазіргі уақыт
| Марапаттары = «Qazaqstan дауысы» жеңімпазы (2023)
| Commons = Musa Marat
}}
'''Мұса Марат''' (шын аты '''Мұса Молдабаев''') — Қарақалпақстанда туып-өскен қазақ әншісі. 2023 жылы Қазақстан телеарнасының «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымының жеңімпазы атанды&lt;ref name=&quot;yt&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.youtube.com/watch?v=HU6gMv7pcdg|title=«Qazaqstan дауысы» мегажобасының жеңімпазы — Мұса Марат|website=The Voice of Kazakhstan (YouTube)|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tv&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://qazaqstan.tv/videos/187023|title=Мұса Марат — «Қарағым-ай» · Финал · «Qazaqstan дауысы» II маусым|website=«Qazaqstan» телеарнасы|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Өзінің айтуынша, Қарақалпақстан Республикасы Қоңырат ауданына қарасты Жаслық ауылында өскен, тоғыз жылдай бокспен шұғылданған&lt;ref name=&quot;oq810&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/810|title=«Қарақалпақстан Димашы» атанған Мұса Азия дауысына қатысқысы келеді|website=«Отандастар қоры»|date=2023-05-16|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Нөкіс қаласындағы мәдениет және көркем өнер колледжінің эстрада вокалы бөліміне оқуға түсті; ұстазы — Қарақалпақстан Республикасының халық әртісі Гүлнар Мүнтеева&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;. 2023 жылы мамырда Ташкенттегі Батыр Закиров атындағы Ұлттық эстрада өнері институтының 3-курсында оқитынын айтқан&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

== Шығармашылығы ==
Өзбекстандағы ZO'R TV телеарнасының ARTIST жобасына қатысып танылды; әншінің айтуынша, «Самалтау» халық әнін орындаған, қазылар алқасында Жеңісбек Пиязов болған, ол финалға дейін жеткен&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-artist&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-moldabaev-artist-samaltau-zor-tv|title=Муса Молдабаев: ARTIST, «Самалтау», ZO'R TV|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ өз сөзінше, 2022 жылдың желтоқсанында Ташкентте екі ел Президенттерінің алдында өткен концертте «Жан досым» әнін орындаған&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

2023 жылы «Отандастар қоры» жариялаған кастингтің нәтижесінде [[Азия дауысы]] жобасына жолдама ұтып алды; тамызда қор басшысы Абзал Сапарбекұлымен кездесті&lt;ref name=&quot;oq855&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/855|title=Армандар орындалады, мақсатың айқын болса|website=«Отандастар қоры»|date=2023-08-09|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qn-asia&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-aziya-dauysy-kasting-otandastar-2023|title=Муса Марат: «Азия Дауысы», кастинг «Отандастар»|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылы желтоқсанда Астанада Махсетбай Өтемұратовқа арналған кеште «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымында финалда бақ сынап жатқан әнші ретінде ән айтып, тыңдаушыны баритон дауысымен таңғалдырды&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://egemen.kz/article/355110-qaraqalpaq-anderi-auelegen-kesh|title=Қарақалпақ әндері әуелеген кеш|author=М. Әбіш|website=Egemen Qazaqstan|date=2023-12-26|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылғы 30 желтоқсанда жобаның финалында «Қарағым-ай» әнін орындап, жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;tv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-win&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-pobeditel-qazaqstan-dauysy-2023|title=Муса Марат — победитель «Qazaqstan дауысы» (2023)|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 15 желтоқсанда Жеңісбек Пиязовпен бірге «Samġa» дуэт синглын шығарды (ұзақтығы 3:46, жанры — поп)&lt;ref name=&quot;am-samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/album/sam%C4%A1a/1861607888?i=1861607905|title=Samġa — Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Әннің премьерасы Мұса Маратның ресми YouTube арнасында өтті&lt;ref name=&quot;samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=1G1P1pbkU9M|title=Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov — Samġa — Премьера песни|website=Musa Marat (YouTube)|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографиясы ==
Apple Music мәліметі бойынша, 2021—2026 жылдары 20-дан астам жеке және бірлескен сингл шығарды&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/artist/musa-marat/1593023650|title=Musa Marat|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2021 жылғы 21 қазан || Sen laylim edin' || Алғашқы сингл
|-
| 2022 жылғы 21 сәуір || Samaltau (Live) || Тікелей эфирдегі орындау
|-
| 2023 жылғы 12 мамыр || Ismigu'l || 
|-
| 2023 жылғы 19 мамыр || Oy Jaylaw || 
|-
| 2023 жылғы 15 маусым || An'lamas || 
|-
| 2023 жылғы 11 тамыз || Sag'inaman || 
|-
| 2024 жылғы 10 сәуір || Qosh Maxabbat || 
|-
| 2024 жылғы 25 шілде || Laylim || 
|-
| 2024 жылғы 6 тамыз || Я тебя никогда не забуду || 
|-
| 2024 жылғы 26 қыркүйек || Alys || 
|-
| 2024 жылғы 3 қазан || Juldyzdar janar || 
|-
| 2024 жылғы 28 қазан || Sensiz || Ислам Муратбаевпен бірге
|-
| 2025 жылғы 15 қаңтар || Тыңда Қандасым! || 
|-
| 2025 жылғы 14 наурыз || Unaidy || 
|-
| 2025 жылғы 1 мамыр || Saġyndym || 
|-
| 2025 жылғы 15 желтоқсан || Samġa || Жеңісбек Пиязовпен бірге
|-
| 2026 жылғы 29 қаңтар || Sen bolmasań || 
|-
| 2026 жылғы 16 ақпан || Alvido || 
|-
| 2026 жылғы 28 мамыр || Zaman || Аман Сарсенбаевтың синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 10 шілде || Ayt, ne qilayin? || 
|-
| 2026 жылғы 9 қыркүйек || Seni sorayman || 
|}
&lt;small&gt;Тізім Apple Music мәліметтері бойынша&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://t.me/musa_marat Telegram арнасы]
* [https://www.youtube.com/@MusaMarat YouTube арнасы]
* [https://www.instagram.com/moldabaev.musa/ Instagram]
* [https://www.tiktok.com/@moldabaev.musa TikTok]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Марат, Мұса}}
[[Санат:Әншілер]]
[[Санат:Өзбекстан әншілері]]</text>
      <sha1>fa2smb45gotx6o82gd8lkc8dldg4hvh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685140</id>
      <parentid>3685135</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Жеңісбек Пиязов мақаласына сілтеме қосылды</comment>
      <origin>3685140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8421" sha1="q9ij94hgaloqf02c5zbp3zz14t91f0p" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Атауы = Мұса Марат
| Сурет = Musa Marat.jpg
| Сурет ені = 250px
| Сурет тақырыбы = Мұса Марат
| Шынайы есімі = Мұса Молдабаев
| Туған жері = [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]
| Мамандығы = әнші
| Жанры = поп
| Белсенділік жылдары = 2021 — қазіргі уақыт
| Марапаттары = «Qazaqstan дауысы» жеңімпазы (2023)
| Commons = Musa Marat
}}
'''Мұса Марат''' (шын аты '''Мұса Молдабаев''') — Қарақалпақстанда туып-өскен қазақ әншісі. 2023 жылы Қазақстан телеарнасының «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымының жеңімпазы атанды&lt;ref name=&quot;yt&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.youtube.com/watch?v=HU6gMv7pcdg|title=«Qazaqstan дауысы» мегажобасының жеңімпазы — Мұса Марат|website=The Voice of Kazakhstan (YouTube)|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tv&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://qazaqstan.tv/videos/187023|title=Мұса Марат — «Қарағым-ай» · Финал · «Qazaqstan дауысы» II маусым|website=«Qazaqstan» телеарнасы|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Өзінің айтуынша, Қарақалпақстан Республикасы Қоңырат ауданына қарасты Жаслық ауылында өскен, тоғыз жылдай бокспен шұғылданған&lt;ref name=&quot;oq810&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/810|title=«Қарақалпақстан Димашы» атанған Мұса Азия дауысына қатысқысы келеді|website=«Отандастар қоры»|date=2023-05-16|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Нөкіс қаласындағы мәдениет және көркем өнер колледжінің эстрада вокалы бөліміне оқуға түсті; ұстазы — Қарақалпақстан Республикасының халық әртісі Гүлнар Мүнтеева&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;. 2023 жылы мамырда Ташкенттегі Батыр Закиров атындағы Ұлттық эстрада өнері институтының 3-курсында оқитынын айтқан&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

== Шығармашылығы ==
Өзбекстандағы ZO'R TV телеарнасының ARTIST жобасына қатысып танылды; әншінің айтуынша, «Самалтау» халық әнін орындаған, қазылар алқасында [[Жеңісбек Пиязов]] болған, ол финалға дейін жеткен&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-artist&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-moldabaev-artist-samaltau-zor-tv|title=Муса Молдабаев: ARTIST, «Самалтау», ZO'R TV|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ өз сөзінше, 2022 жылдың желтоқсанында Ташкентте екі ел Президенттерінің алдында өткен концертте «Жан досым» әнін орындаған&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

2023 жылы «Отандастар қоры» жариялаған кастингтің нәтижесінде [[Азия дауысы]] жобасына жолдама ұтып алды; тамызда қор басшысы Абзал Сапарбекұлымен кездесті&lt;ref name=&quot;oq855&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/855|title=Армандар орындалады, мақсатың айқын болса|website=«Отандастар қоры»|date=2023-08-09|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qn-asia&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-aziya-dauysy-kasting-otandastar-2023|title=Муса Марат: «Азия Дауысы», кастинг «Отандастар»|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылы желтоқсанда Астанада Махсетбай Өтемұратовқа арналған кеште «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымында финалда бақ сынап жатқан әнші ретінде ән айтып, тыңдаушыны баритон дауысымен таңғалдырды&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://egemen.kz/article/355110-qaraqalpaq-anderi-auelegen-kesh|title=Қарақалпақ әндері әуелеген кеш|author=М. Әбіш|website=Egemen Qazaqstan|date=2023-12-26|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылғы 30 желтоқсанда жобаның финалында «Қарағым-ай» әнін орындап, жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;tv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-win&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-pobeditel-qazaqstan-dauysy-2023|title=Муса Марат — победитель «Qazaqstan дауысы» (2023)|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 15 желтоқсанда [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге «Samġa» дуэт синглын шығарды (ұзақтығы 3:46, жанры — поп)&lt;ref name=&quot;am-samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/album/sam%C4%A1a/1861607888?i=1861607905|title=Samġa — Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Әннің премьерасы Мұса Маратның ресми YouTube арнасында өтті&lt;ref name=&quot;samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=1G1P1pbkU9M|title=Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov — Samġa — Премьера песни|website=Musa Marat (YouTube)|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографиясы ==
Apple Music мәліметі бойынша, 2021—2026 жылдары 20-дан астам жеке және бірлескен сингл шығарды&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/artist/musa-marat/1593023650|title=Musa Marat|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2021 жылғы 21 қазан || Sen laylim edin' || Алғашқы сингл
|-
| 2022 жылғы 21 сәуір || Samaltau (Live) || Тікелей эфирдегі орындау
|-
| 2023 жылғы 12 мамыр || Ismigu'l || 
|-
| 2023 жылғы 19 мамыр || Oy Jaylaw || 
|-
| 2023 жылғы 15 маусым || An'lamas || 
|-
| 2023 жылғы 11 тамыз || Sag'inaman || 
|-
| 2024 жылғы 10 сәуір || Qosh Maxabbat || 
|-
| 2024 жылғы 25 шілде || Laylim || 
|-
| 2024 жылғы 6 тамыз || Я тебя никогда не забуду || 
|-
| 2024 жылғы 26 қыркүйек || Alys || 
|-
| 2024 жылғы 3 қазан || Juldyzdar janar || 
|-
| 2024 жылғы 28 қазан || Sensiz || Ислам Муратбаевпен бірге
|-
| 2025 жылғы 15 қаңтар || Тыңда Қандасым! || 
|-
| 2025 жылғы 14 наурыз || Unaidy || 
|-
| 2025 жылғы 1 мамыр || Saġyndym || 
|-
| 2025 жылғы 15 желтоқсан || Samġa || [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге
|-
| 2026 жылғы 29 қаңтар || Sen bolmasań || 
|-
| 2026 жылғы 16 ақпан || Alvido || 
|-
| 2026 жылғы 28 мамыр || Zaman || Аман Сарсенбаевтың синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 10 шілде || Ayt, ne qilayin? || 
|-
| 2026 жылғы 9 қыркүйек || Seni sorayman || 
|}
&lt;small&gt;Тізім Apple Music мәліметтері бойынша&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://t.me/musa_marat Telegram арнасы]
* [https://www.youtube.com/@MusaMarat YouTube арнасы]
* [https://www.instagram.com/moldabaev.musa/ Instagram]
* [https://www.tiktok.com/@moldabaev.musa TikTok]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Марат, Мұса}}
[[Санат:Әншілер]]
[[Санат:Өзбекстан әншілері]]</text>
      <sha1>q9ij94hgaloqf02c5zbp3zz14t91f0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685142</id>
      <parentid>3685140</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T02:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Сурет ауыстырылды, кубок суреті қосылды</comment>
      <origin>3685142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8567" sha1="1htdxn5dz4zjjlxj0ixo3p3d1spq4xr" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Атауы = Мұса Марат
| Сурет = Musa Marat portrait.jpg
| Сурет ені = 250px
| Сурет тақырыбы = Мұса Марат
| Шынайы есімі = Мұса Молдабаев
| Туған жері = [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]
| Мамандығы = әнші
| Жанры = поп
| Белсенділік жылдары = 2021 — қазіргі уақыт
| Марапаттары = «Qazaqstan дауысы» жеңімпазы (2023)
| Commons = Musa Marat
}}
'''Мұса Марат''' (шын аты '''Мұса Молдабаев''') — Қарақалпақстанда туып-өскен қазақ әншісі. 2023 жылы Қазақстан телеарнасының «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымының жеңімпазы атанды&lt;ref name=&quot;yt&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.youtube.com/watch?v=HU6gMv7pcdg|title=«Qazaqstan дауысы» мегажобасының жеңімпазы — Мұса Марат|website=The Voice of Kazakhstan (YouTube)|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tv&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://qazaqstan.tv/videos/187023|title=Мұса Марат — «Қарағым-ай» · Финал · «Qazaqstan дауысы» II маусым|website=«Qazaqstan» телеарнасы|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Өзінің айтуынша, Қарақалпақстан Республикасы Қоңырат ауданына қарасты Жаслық ауылында өскен, тоғыз жылдай бокспен шұғылданған&lt;ref name=&quot;oq810&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/810|title=«Қарақалпақстан Димашы» атанған Мұса Азия дауысына қатысқысы келеді|website=«Отандастар қоры»|date=2023-05-16|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Нөкіс қаласындағы мәдениет және көркем өнер колледжінің эстрада вокалы бөліміне оқуға түсті; ұстазы — Қарақалпақстан Республикасының халық әртісі Гүлнар Мүнтеева&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;. 2023 жылы мамырда Ташкенттегі Батыр Закиров атындағы Ұлттық эстрада өнері институтының 3-курсында оқитынын айтқан&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

== Шығармашылығы ==
Өзбекстандағы ZO'R TV телеарнасының ARTIST жобасына қатысып танылды; әншінің айтуынша, «Самалтау» халық әнін орындаған, қазылар алқасында [[Жеңісбек Пиязов]] болған, ол финалға дейін жеткен&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-artist&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-moldabaev-artist-samaltau-zor-tv|title=Муса Молдабаев: ARTIST, «Самалтау», ZO'R TV|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ өз сөзінше, 2022 жылдың желтоқсанында Ташкентте екі ел Президенттерінің алдында өткен концертте «Жан досым» әнін орындаған&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

[[File:Musa Marat with Qazaqstan Dauysy trophy.jpg|thumb|right|220px|Мұса Марат «Qazaqstan дауысы» кубогымен]]
2023 жылы «Отандастар қоры» жариялаған кастингтің нәтижесінде [[Азия дауысы]] жобасына жолдама ұтып алды; тамызда қор басшысы Абзал Сапарбекұлымен кездесті&lt;ref name=&quot;oq855&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/855|title=Армандар орындалады, мақсатың айқын болса|website=«Отандастар қоры»|date=2023-08-09|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qn-asia&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-aziya-dauysy-kasting-otandastar-2023|title=Муса Марат: «Азия Дауысы», кастинг «Отандастар»|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылы желтоқсанда Астанада Махсетбай Өтемұратовқа арналған кеште «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымында финалда бақ сынап жатқан әнші ретінде ән айтып, тыңдаушыны баритон дауысымен таңғалдырды&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://egemen.kz/article/355110-qaraqalpaq-anderi-auelegen-kesh|title=Қарақалпақ әндері әуелеген кеш|author=М. Әбіш|website=Egemen Qazaqstan|date=2023-12-26|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылғы 30 желтоқсанда жобаның финалында «Қарағым-ай» әнін орындап, жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;tv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-win&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-pobeditel-qazaqstan-dauysy-2023|title=Муса Марат — победитель «Qazaqstan дауысы» (2023)|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 15 желтоқсанда [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге «Samġa» дуэт синглын шығарды (ұзақтығы 3:46, жанры — поп)&lt;ref name=&quot;am-samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/album/sam%C4%A1a/1861607888?i=1861607905|title=Samġa — Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Әннің премьерасы Мұса Маратның ресми YouTube арнасында өтті&lt;ref name=&quot;samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=1G1P1pbkU9M|title=Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov — Samġa — Премьера песни|website=Musa Marat (YouTube)|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографиясы ==
Apple Music мәліметі бойынша, 2021—2026 жылдары 20-дан астам жеке және бірлескен сингл шығарды&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/artist/musa-marat/1593023650|title=Musa Marat|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2021 жылғы 21 қазан || Sen laylim edin' || Алғашқы сингл
|-
| 2022 жылғы 21 сәуір || Samaltau (Live) || Тікелей эфирдегі орындау
|-
| 2023 жылғы 12 мамыр || Ismigu'l || 
|-
| 2023 жылғы 19 мамыр || Oy Jaylaw || 
|-
| 2023 жылғы 15 маусым || An'lamas || 
|-
| 2023 жылғы 11 тамыз || Sag'inaman || 
|-
| 2024 жылғы 10 сәуір || Qosh Maxabbat || 
|-
| 2024 жылғы 25 шілде || Laylim || 
|-
| 2024 жылғы 6 тамыз || Я тебя никогда не забуду || 
|-
| 2024 жылғы 26 қыркүйек || Alys || 
|-
| 2024 жылғы 3 қазан || Juldyzdar janar || 
|-
| 2024 жылғы 28 қазан || Sensiz || Ислам Муратбаевпен бірге
|-
| 2025 жылғы 15 қаңтар || Тыңда Қандасым! || 
|-
| 2025 жылғы 14 наурыз || Unaidy || 
|-
| 2025 жылғы 1 мамыр || Saġyndym || 
|-
| 2025 жылғы 15 желтоқсан || Samġa || [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге
|-
| 2026 жылғы 29 қаңтар || Sen bolmasań || 
|-
| 2026 жылғы 16 ақпан || Alvido || 
|-
| 2026 жылғы 28 мамыр || Zaman || Аман Сарсенбаевтың синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 10 шілде || Ayt, ne qilayin? || 
|-
| 2026 жылғы 9 қыркүйек || Seni sorayman || 
|}
&lt;small&gt;Тізім Apple Music мәліметтері бойынша&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://t.me/musa_marat Telegram арнасы]
* [https://www.youtube.com/@MusaMarat YouTube арнасы]
* [https://www.instagram.com/moldabaev.musa/ Instagram]
* [https://www.tiktok.com/@moldabaev.musa TikTok]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Марат, Мұса}}
[[Санат:Әншілер]]
[[Санат:Өзбекстан әншілері]]</text>
      <sha1>1htdxn5dz4zjjlxj0ixo3p3d1spq4xr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685143</id>
      <parentid>3685142</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T02:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Карточка: Есімі параметрі қосылды (Commons сілтемесінің мәтіні)</comment>
      <origin>3685143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8602" sha1="qm6gqcs3nzzhiyic3i4k35djaug0gyx" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Есімі = Мұса Марат
| Атауы = Мұса Марат
| Сурет = Musa Marat portrait.jpg
| Сурет ені = 250px
| Сурет тақырыбы = Мұса Марат
| Шынайы есімі = Мұса Молдабаев
| Туған жері = [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]
| Мамандығы = әнші
| Жанры = поп
| Белсенділік жылдары = 2021 — қазіргі уақыт
| Марапаттары = «Qazaqstan дауысы» жеңімпазы (2023)
| Commons = Musa Marat
}}
'''Мұса Марат''' (шын аты '''Мұса Молдабаев''') — Қарақалпақстанда туып-өскен қазақ әншісі. 2023 жылы Қазақстан телеарнасының «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымының жеңімпазы атанды&lt;ref name=&quot;yt&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.youtube.com/watch?v=HU6gMv7pcdg|title=«Qazaqstan дауысы» мегажобасының жеңімпазы — Мұса Марат|website=The Voice of Kazakhstan (YouTube)|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tv&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://qazaqstan.tv/videos/187023|title=Мұса Марат — «Қарағым-ай» · Финал · «Qazaqstan дауысы» II маусым|website=«Qazaqstan» телеарнасы|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Өзінің айтуынша, Қарақалпақстан Республикасы Қоңырат ауданына қарасты Жаслық ауылында өскен, тоғыз жылдай бокспен шұғылданған&lt;ref name=&quot;oq810&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/810|title=«Қарақалпақстан Димашы» атанған Мұса Азия дауысына қатысқысы келеді|website=«Отандастар қоры»|date=2023-05-16|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Нөкіс қаласындағы мәдениет және көркем өнер колледжінің эстрада вокалы бөліміне оқуға түсті; ұстазы — Қарақалпақстан Республикасының халық әртісі Гүлнар Мүнтеева&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;. 2023 жылы мамырда Ташкенттегі Батыр Закиров атындағы Ұлттық эстрада өнері институтының 3-курсында оқитынын айтқан&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

== Шығармашылығы ==
Өзбекстандағы ZO'R TV телеарнасының ARTIST жобасына қатысып танылды; әншінің айтуынша, «Самалтау» халық әнін орындаған, қазылар алқасында [[Жеңісбек Пиязов]] болған, ол финалға дейін жеткен&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-artist&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-moldabaev-artist-samaltau-zor-tv|title=Муса Молдабаев: ARTIST, «Самалтау», ZO'R TV|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ өз сөзінше, 2022 жылдың желтоқсанында Ташкентте екі ел Президенттерінің алдында өткен концертте «Жан досым» әнін орындаған&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

[[File:Musa Marat with Qazaqstan Dauysy trophy.jpg|thumb|right|220px|Мұса Марат «Qazaqstan дауысы» кубогымен]]
2023 жылы «Отандастар қоры» жариялаған кастингтің нәтижесінде [[Азия дауысы]] жобасына жолдама ұтып алды; тамызда қор басшысы Абзал Сапарбекұлымен кездесті&lt;ref name=&quot;oq855&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/855|title=Армандар орындалады, мақсатың айқын болса|website=«Отандастар қоры»|date=2023-08-09|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qn-asia&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-aziya-dauysy-kasting-otandastar-2023|title=Муса Марат: «Азия Дауысы», кастинг «Отандастар»|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылы желтоқсанда Астанада Махсетбай Өтемұратовқа арналған кеште «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымында финалда бақ сынап жатқан әнші ретінде ән айтып, тыңдаушыны баритон дауысымен таңғалдырды&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://egemen.kz/article/355110-qaraqalpaq-anderi-auelegen-kesh|title=Қарақалпақ әндері әуелеген кеш|author=М. Әбіш|website=Egemen Qazaqstan|date=2023-12-26|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылғы 30 желтоқсанда жобаның финалында «Қарағым-ай» әнін орындап, жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;tv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-win&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-pobeditel-qazaqstan-dauysy-2023|title=Муса Марат — победитель «Qazaqstan дауысы» (2023)|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 15 желтоқсанда [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге «Samġa» дуэт синглын шығарды (ұзақтығы 3:46, жанры — поп)&lt;ref name=&quot;am-samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/album/sam%C4%A1a/1861607888?i=1861607905|title=Samġa — Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Әннің премьерасы Мұса Маратның ресми YouTube арнасында өтті&lt;ref name=&quot;samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=1G1P1pbkU9M|title=Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov — Samġa — Премьера песни|website=Musa Marat (YouTube)|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографиясы ==
Apple Music мәліметі бойынша, 2021—2026 жылдары 20-дан астам жеке және бірлескен сингл шығарды&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/artist/musa-marat/1593023650|title=Musa Marat|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2021 жылғы 21 қазан || Sen laylim edin' || Алғашқы сингл
|-
| 2022 жылғы 21 сәуір || Samaltau (Live) || Тікелей эфирдегі орындау
|-
| 2023 жылғы 12 мамыр || Ismigu'l || 
|-
| 2023 жылғы 19 мамыр || Oy Jaylaw || 
|-
| 2023 жылғы 15 маусым || An'lamas || 
|-
| 2023 жылғы 11 тамыз || Sag'inaman || 
|-
| 2024 жылғы 10 сәуір || Qosh Maxabbat || 
|-
| 2024 жылғы 25 шілде || Laylim || 
|-
| 2024 жылғы 6 тамыз || Я тебя никогда не забуду || 
|-
| 2024 жылғы 26 қыркүйек || Alys || 
|-
| 2024 жылғы 3 қазан || Juldyzdar janar || 
|-
| 2024 жылғы 28 қазан || Sensiz || Ислам Муратбаевпен бірге
|-
| 2025 жылғы 15 қаңтар || Тыңда Қандасым! || 
|-
| 2025 жылғы 14 наурыз || Unaidy || 
|-
| 2025 жылғы 1 мамыр || Saġyndym || 
|-
| 2025 жылғы 15 желтоқсан || Samġa || [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге
|-
| 2026 жылғы 29 қаңтар || Sen bolmasań || 
|-
| 2026 жылғы 16 ақпан || Alvido || 
|-
| 2026 жылғы 28 мамыр || Zaman || Аман Сарсенбаевтың синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 10 шілде || Ayt, ne qilayin? || 
|-
| 2026 жылғы 9 қыркүйек || Seni sorayman || 
|}
&lt;small&gt;Тізім Apple Music мәліметтері бойынша&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://t.me/musa_marat Telegram арнасы]
* [https://www.youtube.com/@MusaMarat YouTube арнасы]
* [https://www.instagram.com/moldabaev.musa/ Instagram]
* [https://www.tiktok.com/@moldabaev.musa TikTok]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Марат, Мұса}}
[[Санат:Әншілер]]
[[Санат:Өзбекстан әншілері]]</text>
      <sha1>qm6gqcs3nzzhiyic3i4k35djaug0gyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685144</id>
      <parentid>3685143</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа деректер: Best of the Voice, тәлімгер, жеңімпаз туралы</comment>
      <origin>3685144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10259" sha1="2zochkl7pdsugyqrgg6sgt8aq77hyw3" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Есімі = Мұса Марат
| Атауы = Мұса Марат
| Сурет = Musa Marat portrait.jpg
| Сурет ені = 250px
| Сурет тақырыбы = Мұса Марат
| Шынайы есімі = Мұса Молдабаев
| Туған жері = [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]
| Мамандығы = әнші
| Жанры = поп
| Белсенділік жылдары = 2021 — қазіргі уақыт
| Марапаттары = «Qazaqstan дауысы» жеңімпазы (2023)
| Commons = Musa Marat
}}
'''Мұса Марат''' (шын аты '''Мұса Молдабаев''') — Қарақалпақстанда туып-өскен қазақ әншісі. 2023 жылы Қазақстан телеарнасының «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымының жеңімпазы атанды&lt;ref name=&quot;yt&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://www.youtube.com/watch?v=HU6gMv7pcdg|title=«Qazaqstan дауысы» мегажобасының жеңімпазы — Мұса Марат|website=The Voice of Kazakhstan (YouTube)|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tv&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://qazaqstan.tv/videos/187023|title=Мұса Марат — «Қарағым-ай» · Финал · «Qazaqstan дауысы» II маусым|website=«Qazaqstan» телеарнасы|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Өзінің айтуынша, Қарақалпақстан Республикасы Қоңырат ауданына қарасты Жаслық ауылында өскен, тоғыз жылдай бокспен шұғылданған&lt;ref name=&quot;oq810&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/810|title=«Қарақалпақстан Димашы» атанған Мұса Азия дауысына қатысқысы келеді|website=«Отандастар қоры»|date=2023-05-16|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Нөкіс қаласындағы мәдениет және көркем өнер колледжінің эстрада вокалы бөліміне оқуға түсті; ұстазы — Қарақалпақстан Республикасының халық әртісі Гүлнар Мүнтеева&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;. 2023 жылы мамырда Ташкенттегі Батыр Закиров атындағы Ұлттық эстрада өнері институтының 3-курсында оқитынын айтқан&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

== Шығармашылығы ==
Өзбекстандағы ZO'R TV телеарнасының ARTIST жобасына қатысып танылды; әншінің айтуынша, «Самалтау» халық әнін орындаған, қазылар алқасында [[Жеңісбек Пиязов]] болған, ол финалға дейін жеткен&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-artist&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-moldabaev-artist-samaltau-zor-tv|title=Муса Молдабаев: ARTIST, «Самалтау», ZO'R TV|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ өз сөзінше, 2022 жылдың желтоқсанында Ташкентте екі ел Президенттерінің алдында өткен концертте «Жан досым» әнін орындаған&lt;ref name=&quot;oq810&quot; /&gt;.

[[File:Musa Marat with Qazaqstan Dauysy trophy.jpg|thumb|right|220px|Мұса Марат «Qazaqstan дауысы» кубогымен]]
2023 жылы «Отандастар қоры» жариялаған кастингтің нәтижесінде [[Азия дауысы]] жобасына жолдама ұтып алды; тамызда қор басшысы Абзал Сапарбекұлымен кездесті&lt;ref name=&quot;oq855&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://oq.gov.kz/news/855|title=Армандар орындалады, мақсатың айқын болса|website=«Отандастар қоры»|date=2023-08-09|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qn-asia&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-aziya-dauysy-kasting-otandastar-2023|title=Муса Марат: «Азия Дауысы», кастинг «Отандастар»|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылы қыркүйекте «Qazaqstan дауысы» жобасының «Көрмей таңдау» кезеңінде «Самалтау» әнін орындады; бұл өнер «The Voice» мегажобасының үздіктер рейтингіне кірді (YouTube-тағы Best of the Voice арнасы)&lt;ref name=&quot;qtv&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/181572|title=«Qazaqstan дауысы» жобасының қатысушысы «The Voice» мегажобасының үздіктер рейтингіне кірді|website=«Qazaqstan» телеарнасы|date=2023-09-19|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылы желтоқсанда Астанада Махсетбай Өтемұратовқа арналған кеште «Qazaqstan дауысы» жобасының II маусымында финалда бақ сынап жатқан әнші ретінде ән айтып, тыңдаушыны баритон дауысымен таңғалдырды&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://egemen.kz/article/355110-qaraqalpaq-anderi-auelegen-kesh|title=Қарақалпақ әндері әуелеген кеш|author=М. Әбіш|website=Egemen Qazaqstan|date=2023-12-26|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2023 жылғы 30 желтоқсанда жобаның финалында «Қарағым-ай» әнін орындап, жеңімпаз атанды&lt;ref name=&quot;tv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qn-win&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://qnews.uz/news/musa-marat-pobeditel-qazaqstan-dauysy-2023|title=Муса Марат — победитель «Qazaqstan дауысы» (2023)|website=Qaraqalpaq News (QNews)|date=2026-10-23|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. «Turkystan» газетінің жазуынша, ол — «Qazaqstan дауысы» жобасында жеңімпаз атанған алғашқы қандас; жобадағы тәлімгері — Қуандық Рахым, жобаға 3500-ге жуық үміткер қатысқан&lt;ref name=&quot;tk-win&quot;&gt;{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/238419-m-sa-marat-qazaqstan-dauysy-zhobasyny-zhe-impazy-atandy|title=Мұса Марат «Qazaqstan дауысы» жобасының жеңімпазы атанды|author=Ақмарал Берекет|website=Turkystan.kz|date=2023-12-30|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tk-int&quot;&gt;{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/238597-m-sa-marat-b-l-aza-stan-zbekstan-ara-alpa-stan-a-orta-zhe-is|title=Мұса Марат: Бұл – Қазақстан, Өзбекстан, Қарақалпақстанға ортақ жеңіс|author=Әлия Тілеужанқызы|website=Turkystan.kz|date=2024-01-05|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 15 желтоқсанда [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге «Samġa» дуэт синглын шығарды (ұзақтығы 3:46, жанры — поп)&lt;ref name=&quot;am-samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/album/sam%C4%A1a/1861607888?i=1861607905|title=Samġa — Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Әннің премьерасы Мұса Маратның ресми YouTube арнасында өтті&lt;ref name=&quot;samga&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=1G1P1pbkU9M|title=Musa Marat &amp; Jenisbek Piyazov — Samġa — Премьера песни|website=Musa Marat (YouTube)|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографиясы ==
Apple Music мәліметі бойынша, 2021—2026 жылдары 20-дан астам жеке және бірлескен сингл шығарды&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/uz/artist/musa-marat/1593023650|title=Musa Marat|website=Apple Music|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Шыққан күні !! Атауы !! Ескертпе
|-
| 2021 жылғы 21 қазан || Sen laylim edin' || Алғашқы сингл
|-
| 2022 жылғы 21 сәуір || Samaltau (Live) || Тікелей эфирдегі орындау
|-
| 2023 жылғы 12 мамыр || Ismigu'l || 
|-
| 2023 жылғы 19 мамыр || Oy Jaylaw || 
|-
| 2023 жылғы 15 маусым || An'lamas || 
|-
| 2023 жылғы 11 тамыз || Sag'inaman || 
|-
| 2024 жылғы 10 сәуір || Qosh Maxabbat || 
|-
| 2024 жылғы 25 шілде || Laylim || 
|-
| 2024 жылғы 6 тамыз || Я тебя никогда не забуду || 
|-
| 2024 жылғы 26 қыркүйек || Alys || 
|-
| 2024 жылғы 3 қазан || Juldyzdar janar || 
|-
| 2024 жылғы 28 қазан || Sensiz || Ислам Муратбаевпен бірге
|-
| 2025 жылғы 15 қаңтар || Тыңда Қандасым! || 
|-
| 2025 жылғы 14 наурыз || Unaidy || 
|-
| 2025 жылғы 1 мамыр || Saġyndym || 
|-
| 2025 жылғы 15 желтоқсан || Samġa || [[Жеңісбек Пиязов]]пен бірге
|-
| 2026 жылғы 29 қаңтар || Sen bolmasań || 
|-
| 2026 жылғы 16 ақпан || Alvido || 
|-
| 2026 жылғы 28 мамыр || Zaman || Аман Сарсенбаевтың синглінде қатысты
|-
| 2026 жылғы 10 шілде || Ayt, ne qilayin? || 
|-
| 2026 жылғы 9 қыркүйек || Seni sorayman || 
|}
&lt;small&gt;Тізім Apple Music мәліметтері бойынша&lt;ref name=&quot;am&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://t.me/musa_marat Telegram арнасы]
* [https://www.youtube.com/@MusaMarat YouTube арнасы]
* [https://www.instagram.com/moldabaev.musa/ Instagram]
* [https://www.tiktok.com/@moldabaev.musa TikTok]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Марат, Мұса}}
[[Санат:Әншілер]]
[[Санат:Өзбекстан әншілері]]</text>
      <sha1>2zochkl7pdsugyqrgg6sgt8aq77hyw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еркебұлан Тоқтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788956</id>
    <revision>
      <id>3685134</id>
      <timestamp>2026-10-23T00:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа мақала: Еркебұлан Тоқтар (қазақстандық актер, ММА жауынгері, боксшы); орыс Уикипедиясынан аударма, 30 дереккөз</comment>
      <origin>3685134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23129" sha1="l6hrlwnsar4us214t5mo55rjo4rixft" xml:space="preserve">{{Аралас стильдегі жауынгер
|есімі = Еркебұлан Тоқтар
|азаматтығы = [[Қазақстан]]
}}
'''Еркебұлан Тоқтар''' ({{lang-ru|Еркебулан Токтар}}; 1995 жылы туған&lt;ref name=&quot;sport&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/erkebulan-toktar-kak-stal-samyim-populyarnyim-sportsmenom-kazahstana-samaya-polnaya-biografiya-vse-boi-14996/|title=Еркебулан Токтар: как стал самым популярным спортсменом Казахстана? Самая полная биография и все бои|website=sportilinet.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;) — қазақстандық актер, [[аралас жекпе-жек]] жауынгері және [[бокс]]шы. ММА-да қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді (2025 жылдың соңындағы рекорды — 11 жеңіс және 3 жеңіліс)&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/mixedfights/skolko-platyat-erkebulanu-toktaru-boi-kazahstane-budet-on-373984/|title=Сколько платят Еркебулану Токтару за бои в Казахстане и будет ли он драться в США?|author=Тулегенов Д.|website=Vesti.kz|date=2025-12-14|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;, осы лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуінің иегері (2025). «Кинопоиск» деректері бойынша 20 кино және тележобада түскен&lt;ref name=&quot;kp&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinopoisk.ru/name/6881356/|title=Еркебулан Токтар — фильмография|website=Кинопоиск|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталған (2025)&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://forbes.kz/articles/imanbek-poluchil-orden-kurmet|title=Imanbek получил орден «Құрмет»|author=Жандос К.|website=Forbes Kazakhstan|date=2025-12-08|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Forbes Kazakhstan деректері бойынша, [[Шымкент]]те дүниеге келіп, [[Алматы]]да өскен&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;; басқа бірқатар басылымдар туған жері ретінде Алматыны көрсетеді. Туған күні жарияланымдарда 1995 жылғы 31 желтоқсан деп көрсетіледі&lt;ref name=&quot;sport&quot; /&gt;. Каскадерлік және актерлік шеберлік мектебін бітірген&lt;ref name=&quot;sportskz&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/kto-takoy-erkebulan-toktar-ipochemu-onseychas-populyarnee-shavkata-rahmonova|title=Кто такой Еркебулан Токтар и почему он сейчас популярнее Шавката Рахмонова|author=Бадамшин Т.|website=Sports.kz|date=2026-01-15|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Forbes Kazakhstan-ның «30 жасқа дейінгі 30» рейтингінің қатысушысы&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;. Американдық American Top Team клубында жаттығады, өзінің айтуынша, онда Эдсон Барбозамен спарринг өткізген&lt;ref name=&quot;sport&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;.

== Кино ==
Forbes Kazakhstan деректері бойынша, 2012 жылдан 2017 жылға дейін массовкада түскен, 2017 жылы «ZOR» фильмінде алғашқы басты рөлін алған&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;. «Кинопоиск» базасында оның 2021—2026 жылдардағы 20 актерлік жұмысы тіркелген&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt;. «Арлан. Решающий раунд» спорттық драмасында (реж. Даулет Жумабаев) басты рөлді ойнаған&lt;ref name=&quot;arlan&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://24.kz/ru/news/culture/692223-sportivnaya-drama-arlan-reshayushchij-raund-vykhodit-na-ekrany|title=Спортивная драма «Арлан. Решающий раунд» выходит на экраны|website=24.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жыл !! Атауы !! Түпнұсқа атауы
|-
| 2017 || «ZOR»&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt; || 
|-
| 2021 || «Мне перевалило за тридцать»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Отыздан асып барамын''
|-
| 2022 || «Zero»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2022 || «Женатый холостяк»&lt;ref name=&quot;kinoafisha&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinoafisha.info/en/movies/8367797/|title=Женатый холостяк|website=Киноафиша|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt; || ''Бойдақ күйеу''
|-
| 2022 || «Бишарашки»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Научи меня жить»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Женюсь на дочке богача»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Байдың қызын аламын''
|-
| 2023 || «Бесконечная свадьба»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Бітпейтін той''
|-
| 2023 || «Тимучин»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Бишарашки 2»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Жугирмек»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Жүгірмек''
|-
| 2023 || «Клубничная принцесса»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Афган»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Біздің жігіттер. Афган''
|-
| 2024 || «Арлан. Решающий раунд»&lt;ref name=&quot;arlan&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Бишарашки в Таиланде»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Хам кафе»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2025 || «Режиссёр»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2025 || «Остров. Незабываемое путешествие»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Остров. Ұмытылмас саяхат''
|-
| 2025 || «Назад в 90-ые. Мен оралам»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2026 || «Бишарашки в Индии: В поисках мамы»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2026 || «Живи для меня»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Мен үшін өмір сүр''
|}
Жылдар «Кинопоиск» бойынша көрсетілген; «Арлан. Решающий раунд» фильмі прокатқа 2025 жылы шықты&lt;ref name=&quot;arlan&quot; /&gt;. Кинодағы жұмыстың басталуы туралы да дереккөздер бір-біріне сәйкес келмейді: «Кинопоиск» санауды 2021 жылдан бастайды, Forbes Kazakhstan — «ZOR» (2017) фильмінен.

== Спорттық мансабы ==
=== Аралас жекпе-жектер ===
Кәсіби ММА-да 2021 жылғы 16 маусымда Octagon 20 турнирінде дебют жасады, 20-шы секундта нокаутпен Мухтар Жумагалиді жеңді&lt;ref name=&quot;gid&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://gidstats.com/fighters/erkebulan_toktar.html|title=Erkebulan Toktar: info|website=GidStats|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді. 2025 жылғы 23 ақпанда Octagon 70 турнирінде тәжікстандық жауынгер Камариддин Хасановты төртінші раундта жекпе-жекті тоқтату арқылы жеңіп, лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуін жеңіп алды&lt;ref name=&quot;caravan&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.caravan.kz/sport/kazahstanskij-akter-slomal-cheljust-tadzhikskomu-bojcu/|title=Казахстанский актёр сломал челюсть таджикскому бойцу|website=Караван|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;. 2025 жылдың желтоқсанына қарай оның ММА-дағы рекорды 11 жеңіс пен 3 жеңіліс болды&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Нәтиже !! Қарсылас !! Әдіс !! Раунд !! Турнир !! Күні
|-
| 1 || Жеңіс || Мухтар Жумагали || ТКО || 1 || Octagon 20 || 16.06.2021
|-
| 2 || Жеңіс || Мурат Исаев || ТКО || 1 || Octagon 23 || 17.09.2021
|-
| 3 || Жеңіліс || Абдулазиз Сотволдиев || сабмишн || 1 || Octagon 25 || 14.11.2021
|-
| 4 || Жеңіс || Абдулазиз Сотволдиев || ТКО || 2 || Octagon 27 || 19.02.2022
|-
| 5 || Жеңіс || Арзу Каримов || ТКО || 1 || Octagon 31 || 10.06.2022
|-
| 6 || Жеңіліс || Одилхон Камолов || ауыртпалықты тәсіл (армбар) || 3 || Octagon 33 || 29.07.2022
|-
| 7 || Жеңіс || Джабер Мирзазаде || ТКО || 3 || Octagon 38 || 21.12.2022
|-
| 8 || Жеңіліс || Паям Назари || тұншықтыру || 2 || Octagon 44 || 29.04.2023
|-
| 9 || Жеңіс || Константин Чередниченко || ТКО || 1 || Octagon 50 || 23.09.2023
|-
| 10 || Жеңіс || Одилхон Камолов || бірауыздан шешім || 3 || Octagon 56 || 10.03.2024
|-
| 11 || Жеңіс || Кушал Вьяс || ТКО || 1 || Octagon 63 || 27.09.2024
|-
| 12 || Жеңіс || Хайсам Эль-Сайед || ТКО || 1 || Dala FC 1 || 02.11.2024
|-
| 13 || Жеңіс || Камариддин Хасанов || ТКО (бас тарту) || 4 || Octagon 70 (BMF титулы) || 23.02.2025
|-
| 14 || Жеңіс || Фарзад Гадери || ТКО || 2 || Octagon 77 || 16.08.2025
|}
Кесте GidStats базасы бойынша құрастырылған&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;, FightMatrix бойынша тексерілген&lt;ref name=&quot;fm&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.fightmatrix.com/fighter-profile/Erkebulan%20Toktar/245698/|title=Erkebulan Toktar|website=FightMatrix|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Басқа лигалардағы өнері және бокс жекпе-жектері ===
Octagon-нан бөлек, Тоқтар басқа қазақстандық және халықаралық промоушендердің турнирлерінде өнер көрсетті.

* '''Dala FC.''' 2024 жылғы 2 қарашада [[Астана]]дағы Dala Fighting Championship лигасының алғашқы турнирінде мысырлық Хайсам Эль-Сайедті бірінші раундта нокаутпен жеңді (0:48)&lt;ref name=&quot;tapdala&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.tapology.com/fightcenter/events/120474-dala-fighting-championship-1|title=Dala FC 1: Takhtay vs. Chope|website=Tapology|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;prosports&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://prosports.kz/news/670257-kazahstanskii-boets-na-pervoi-minute-nokautiroval-eks-boitsa-ufc-i-stal-pervim-chempionom-dala-fc-video/|title=Василий Тактай одержал досрочную победу и стал первым чемпионом лиги Dala FC|website=Prosports.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Nomad Fighting Championship.''' 2023 жылғы 10 маусымда Алматыда Nomad FC турнирінде ММА қолғабындағы бокс ережесі бойынша бес раундтық жекпе-жекте ресейлік жауынгер Фарид Ядуллаевқа төрешілердің бірауыздан шешімімен жеңілді&lt;ref name=&quot;fightru&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://fight.ru/news/novosti-pop-mma/farid-yadullaev-oderzhal-pobedu-nad-erkebulanom-toktarom/|title=Фарид Ядуллаев одержал победу над Еркебуланом Токтаром|website=Fight.ru|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Алматыдағы Nomad Fighting Championship 11 турнирінде (2024 жылдың соңы) реваншта Ядуллаевты бірінші раундта 47—48 секундта нокаутқа жіберді&lt;ref name=&quot;mmaexp&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mma.express/news/pop-mma/farid-yadullaev-poterpel-porazhenie-nokautom-za-48-sekund-na-turnire-v-kazahstane|title=Фарид Ядуллаев проиграл в реванше Еркебулану Токтару нокаутом за 48 секунд|website=MMAExpress|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;s24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sports24.kz/mma/news/video-erkebulan-toktar-nokautiroval-farida-yadullaeva-v-pervom-raunde/|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Фарида Ядуллаева в первом раунде|website=Sports24.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Кәсіби бокс.''' 2022 жылғы желтоқсанда дебют жасап, төртінші раундта Амир Яраниді нокаутқа жіберді&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sportskz&quot; /&gt;. 2025 жылғы 26 желтоқсанда [[Ташкент]]тегі All Stars шоуында бірінші раундта техникалық нокаутпен Тимур Никулинді жеңді&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sportskz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vesti2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-obyyavil-datu-i-mesto-sleduyuschego-boya|title=Еркебулан Токтар объявил дату и место следующего боя|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-04|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Hype FC.''' 2026 жылдың наурыз айының соңында [[Ереван]]дағы Hype FC 28 турнирінде (ММА қолғабындағы бокс, жеңіл салмақ) қырғызстандық жауынгер Марсель Нурланбек уулуға бірауыздан шешіммен жеңілді; жекпе-жектен кейін мансабында үш-алты айға үзіліс жасайтынын жариялады&lt;ref name=&quot;zakon&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6512656-kheytery-smeytes-erkebulan-toktar-posle-porazheniya-obyavil-o-vremennom-ukhode.html|title=«Хейтеры, смейтесь»: Еркебулан Токтар после поражения объявил о временном уходе|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-03-30|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''IBA Nomad.''' 2026 жылғы 4 шілдеде Алматыдағы IBA Nomad 15 турнирінде ресейлік блогер әрі жауынгер Артем Тарасовты бірінші раундта нокаутқа жіберді (ММА қолғабындағы бокс, жартылай орта салмақ)&lt;ref name=&quot;nt&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/kultura-i-sport/221025-erkebulan-toktar-nokautiroval-artema-tarasova-na-turnire-v-almaty|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Артема Тарасова на турнире в Алматы|website=New Times|date=2026-07-04|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы 28 тамызда Астанадағы International Boxing Day кешінде өзбекстандық блогер әрі жауынгер Бобиржон Исроиловты екінші раундта техникалық нокаутпен жеңді (супер орта салмақ, кәсіби бокс ережесі)&lt;ref name=&quot;iba&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.iba.sport/?p=55832|title=Toktar vs Isroilov|website=IBA|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zamin&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://zamin.uz/en/sport/219537-4-knockdowns-yerkebulan-toktar-knocks-out-uzbek-shohzoda-video.html|title=4 knockdowns! Yerkebulan Toqtar knocks out Uzbekistan's «Shohzoda»|website=Zamin.uz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vesti3&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/ofitsialno-obyyavlen-boy-erkebulana-toktara-ipopulyarnogo-uzbekistantsa|title=Официально объявлен бой Еркебулана Токтара и популярного узбекистанца|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-08-11|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

2026 жылдың тамыз айының соңында Тоқтар боксты жалғастырғысы келетінін, торда өзін «ыңғайсыз» сезінетінін мәлімдеді&lt;ref name=&quot;vesti4&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/kazakhstanbox/toktar-nazval-imya-sleduyuschego-sopernika-sdelal-zayavlenie-387151|title=Еркебулан Токтар: Бой с Чурчаевым по правилам бокса|website=Vesti.kz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Жаттығу қызметі ===
2026 жылдың басында Тоқтар Майамиде (АҚШ) жетекші америкалық клубтардың бірінде екі айлық жаттығу жиынын өткізетінін жариялады&lt;ref name=&quot;stan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/aksh-ti-tandadim-erkebylan-toktar-elden-ketetinin-malim-428613/|title=«АҚШ-ты таңдадым»: Еркебұлан Тоқтар елден кететінін мәлімдеді|website=Stan.kz|date=2026-01-06|lang=kk|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;; 2026 жылғы ақпанда Алматыға оралды&lt;ref name=&quot;usa&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-pokinul-ssha-isoobschil-dalneyshiy-marshrut|title=Еркебулан Токтар покинул США и сообщил дальнейший маршрут|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-09|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

ProMMA Podcast подкастына берген сұхбатында Тоқтар кәсіби жауынгерлерге арналған өзінің жеке жаттығу залын ашу ойы туралы айтты&lt;ref name=&quot;promma&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/komu-interesno-kak-besh-grushu-erkebulan-toktar-dal-sovet-boytsam-razvitiyu-mediynosti-15505/|title=Еркебулан Токтар планирует открыть тренировочный зал для профессионалов ММА|author=Жоламанов А.|website=Sports.kz Шредингера (sportilinet.kz)|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Қазақстандық Penalty.kz басылымының 2026 жылғы 14 қазандағы хабарлауынша, Алматыда Toktar Fight Club клубы ашылған, ол үшін АҚШ-тан жаттықтырушы шақырылған&lt;ref name=&quot;penalty&quot;&gt;{{Cite web|url=https://penalty.kz/zhekpezhek/21808-erkebulan-toktar-zhana-zalyna-aksh-tan-bapker-aldyrtty|title=Еркебұлан Тоқтар жаңа залына АҚШ-тан бапкер алдыртты|author=Нұрғалиева С.|website=Penalty.kz|date=2026-10-14|lang=kk|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Көпшілік алдындағы дау-жанжалдар мен шақырулар ==
* '''Энтони Петтис.''' 2026 жылғы маусымда UFC-тің бұрынғы чемпионы Энтони Петтис Тоқтарға бейнемурағат жариялады. Тоқтардың айтуынша, оған Петтиспен жекпе-жек ұсынылған, бірақ тараптар гонорар бойынша келісе алмаған; оның нұсқасы бойынша, ұйымдастырушылар оның «мұндай ақшаға тұрмайтынын» айтқан. Жекпе-жек өткен жоқ&lt;ref name=&quot;pettis&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/takih-deneg-nestoish-erkebulan-toktar-nazval-prichinu-sryiva-boya-slegendoy-ufc|title=«Таких денег не стоишь». Еркебулан Токтар назвал причину срыва боя с легендой UFC|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-06-03|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Огабек Абдумуминов.''' Өзбекстандық ММА жауынгері Огабек «Сатурн» Абдумуминов олардың арасындағы жекпе-жек Тоқтардың ұстанымына байланысты өтпегенін ашық мәлімдеп, оны Octagon торында өткізуді ұсынды; Тоқтар оған кез келген уақытта торға шығуға дайын екенін жауап берді&lt;ref name=&quot;offside&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://offside.kz/mma/36362-pust-otdast-poias-uzbekistanets-obvinil-erkebulana-toktara-v-sryve-boia|title=«Пусть отдаст пояс»: Узбекистанец обвинил Еркебулана Токтара в срыве боя|author=Нехорошев К.|website=Offside.kz|date=2026-08-31|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Данияр Елеусинов.''' 2026 жылғы қыркүйекте бокстан олимпиада чемпионы Данияр Елеусинов Тоқтарды жекпе-жекке ашық шақырып, оны «хайпожор» деп атады; Тоқтар бейнемурағатында спаррингке немесе промоутерлер қатысқан шоуда жекпе-жекке дайын екенін жауап берді&lt;ref name=&quot;eleu&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6531591-mozhete-pobit-menya-erkebulan-toktar-otvetil-na-vyzov-olimpiyskogo-chempiona.html|title=«Можете побить меня»: Еркебулан Токтар ответил на вызов олимпийского чемпиона|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-09-15|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері — Республика күніне орай Президент жарлығы, 2025 жылғы желтоқсан. Белгі мен куәлікті ақпарат және мәдениет министрі Аида Балаева тапсырды&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/213367-zvezda-mma-erkebulan-toktar-poluchil-zvanie-zasluzhennyi-deiatel-ot-aidy-balaevoi|title=Звезда ММА Еркебулан Токтар получил звание «Заслуженный деятель» от Аиды Балаевой|author=Стативкина А.|website=New Times|date=2025-12-09|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* Octagon лигасының BMF белбеуі (2025)&lt;ref name=&quot;caravan&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1995 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан актерлері]]
[[Санат:Қазақстан боксшылары]]
[[Санат:Қазақстанның аралас жекпе-жек жауынгерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]</text>
      <sha1>l6hrlwnsar4us214t5mo55rjo4rixft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685136</id>
      <parentid>3685134</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Карточка: Lua қатесі түзетілді (туған күні мен мамандығы қолмен көрсетілді)</comment>
      <origin>3685136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23262" sha1="pnud4j5mxoefumfd4zyko23tnbhe01g" xml:space="preserve">{{Аралас стильдегі жауынгер
|есімі = Еркебұлан Тоқтар
|азаматтығы = [[Қазақстан]]
|туған күні = 1995 жыл
|мамандығы = актер, аралас жекпе-жек жауынгері, боксшы
}}
'''Еркебұлан Тоқтар''' ({{lang-ru|Еркебулан Токтар}}; 1995 жылы туған&lt;ref name=&quot;sport&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/erkebulan-toktar-kak-stal-samyim-populyarnyim-sportsmenom-kazahstana-samaya-polnaya-biografiya-vse-boi-14996/|title=Еркебулан Токтар: как стал самым популярным спортсменом Казахстана? Самая полная биография и все бои|website=sportilinet.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;) — қазақстандық актер, [[аралас жекпе-жек]] жауынгері және [[бокс]]шы. ММА-да қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді (2025 жылдың соңындағы рекорды — 11 жеңіс және 3 жеңіліс)&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/mixedfights/skolko-platyat-erkebulanu-toktaru-boi-kazahstane-budet-on-373984/|title=Сколько платят Еркебулану Токтару за бои в Казахстане и будет ли он драться в США?|author=Тулегенов Д.|website=Vesti.kz|date=2025-12-14|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;, осы лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуінің иегері (2025). «Кинопоиск» деректері бойынша 20 кино және тележобада түскен&lt;ref name=&quot;kp&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinopoisk.ru/name/6881356/|title=Еркебулан Токтар — фильмография|website=Кинопоиск|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталған (2025)&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://forbes.kz/articles/imanbek-poluchil-orden-kurmet|title=Imanbek получил орден «Құрмет»|author=Жандос К.|website=Forbes Kazakhstan|date=2025-12-08|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Forbes Kazakhstan деректері бойынша, [[Шымкент]]те дүниеге келіп, [[Алматы]]да өскен&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;; басқа бірқатар басылымдар туған жері ретінде Алматыны көрсетеді. Туған күні жарияланымдарда 1995 жылғы 31 желтоқсан деп көрсетіледі&lt;ref name=&quot;sport&quot; /&gt;. Каскадерлік және актерлік шеберлік мектебін бітірген&lt;ref name=&quot;sportskz&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/kto-takoy-erkebulan-toktar-ipochemu-onseychas-populyarnee-shavkata-rahmonova|title=Кто такой Еркебулан Токтар и почему он сейчас популярнее Шавката Рахмонова|author=Бадамшин Т.|website=Sports.kz|date=2026-01-15|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Forbes Kazakhstan-ның «30 жасқа дейінгі 30» рейтингінің қатысушысы&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;. Американдық American Top Team клубында жаттығады, өзінің айтуынша, онда Эдсон Барбозамен спарринг өткізген&lt;ref name=&quot;sport&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;.

== Кино ==
Forbes Kazakhstan деректері бойынша, 2012 жылдан 2017 жылға дейін массовкада түскен, 2017 жылы «ZOR» фильмінде алғашқы басты рөлін алған&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;. «Кинопоиск» базасында оның 2021—2026 жылдардағы 20 актерлік жұмысы тіркелген&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt;. «Арлан. Решающий раунд» спорттық драмасында (реж. Даулет Жумабаев) басты рөлді ойнаған&lt;ref name=&quot;arlan&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://24.kz/ru/news/culture/692223-sportivnaya-drama-arlan-reshayushchij-raund-vykhodit-na-ekrany|title=Спортивная драма «Арлан. Решающий раунд» выходит на экраны|website=24.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жыл !! Атауы !! Түпнұсқа атауы
|-
| 2017 || «ZOR»&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt; || 
|-
| 2021 || «Мне перевалило за тридцать»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Отыздан асып барамын''
|-
| 2022 || «Zero»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2022 || «Женатый холостяк»&lt;ref name=&quot;kinoafisha&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinoafisha.info/en/movies/8367797/|title=Женатый холостяк|website=Киноафиша|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt; || ''Бойдақ күйеу''
|-
| 2022 || «Бишарашки»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Научи меня жить»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Женюсь на дочке богача»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Байдың қызын аламын''
|-
| 2023 || «Бесконечная свадьба»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Бітпейтін той''
|-
| 2023 || «Тимучин»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Бишарашки 2»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Жугирмек»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Жүгірмек''
|-
| 2023 || «Клубничная принцесса»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Афган»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Біздің жігіттер. Афган''
|-
| 2024 || «Арлан. Решающий раунд»&lt;ref name=&quot;arlan&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Бишарашки в Таиланде»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Хам кафе»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2025 || «Режиссёр»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2025 || «Остров. Незабываемое путешествие»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Остров. Ұмытылмас саяхат''
|-
| 2025 || «Назад в 90-ые. Мен оралам»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2026 || «Бишарашки в Индии: В поисках мамы»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2026 || «Живи для меня»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Мен үшін өмір сүр''
|}
Жылдар «Кинопоиск» бойынша көрсетілген; «Арлан. Решающий раунд» фильмі прокатқа 2025 жылы шықты&lt;ref name=&quot;arlan&quot; /&gt;. Кинодағы жұмыстың басталуы туралы да дереккөздер бір-біріне сәйкес келмейді: «Кинопоиск» санауды 2021 жылдан бастайды, Forbes Kazakhstan — «ZOR» (2017) фильмінен.

== Спорттық мансабы ==
=== Аралас жекпе-жектер ===
Кәсіби ММА-да 2021 жылғы 16 маусымда Octagon 20 турнирінде дебют жасады, 20-шы секундта нокаутпен Мухтар Жумагалиді жеңді&lt;ref name=&quot;gid&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://gidstats.com/fighters/erkebulan_toktar.html|title=Erkebulan Toktar: info|website=GidStats|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді. 2025 жылғы 23 ақпанда Octagon 70 турнирінде тәжікстандық жауынгер Камариддин Хасановты төртінші раундта жекпе-жекті тоқтату арқылы жеңіп, лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуін жеңіп алды&lt;ref name=&quot;caravan&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.caravan.kz/sport/kazahstanskij-akter-slomal-cheljust-tadzhikskomu-bojcu/|title=Казахстанский актёр сломал челюсть таджикскому бойцу|website=Караван|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;. 2025 жылдың желтоқсанына қарай оның ММА-дағы рекорды 11 жеңіс пен 3 жеңіліс болды&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Нәтиже !! Қарсылас !! Әдіс !! Раунд !! Турнир !! Күні
|-
| 1 || Жеңіс || Мухтар Жумагали || ТКО || 1 || Octagon 20 || 16.06.2021
|-
| 2 || Жеңіс || Мурат Исаев || ТКО || 1 || Octagon 23 || 17.09.2021
|-
| 3 || Жеңіліс || Абдулазиз Сотволдиев || сабмишн || 1 || Octagon 25 || 14.11.2021
|-
| 4 || Жеңіс || Абдулазиз Сотволдиев || ТКО || 2 || Octagon 27 || 19.02.2022
|-
| 5 || Жеңіс || Арзу Каримов || ТКО || 1 || Octagon 31 || 10.06.2022
|-
| 6 || Жеңіліс || Одилхон Камолов || ауыртпалықты тәсіл (армбар) || 3 || Octagon 33 || 29.07.2022
|-
| 7 || Жеңіс || Джабер Мирзазаде || ТКО || 3 || Octagon 38 || 21.12.2022
|-
| 8 || Жеңіліс || Паям Назари || тұншықтыру || 2 || Octagon 44 || 29.04.2023
|-
| 9 || Жеңіс || Константин Чередниченко || ТКО || 1 || Octagon 50 || 23.09.2023
|-
| 10 || Жеңіс || Одилхон Камолов || бірауыздан шешім || 3 || Octagon 56 || 10.03.2024
|-
| 11 || Жеңіс || Кушал Вьяс || ТКО || 1 || Octagon 63 || 27.09.2024
|-
| 12 || Жеңіс || Хайсам Эль-Сайед || ТКО || 1 || Dala FC 1 || 02.11.2024
|-
| 13 || Жеңіс || Камариддин Хасанов || ТКО (бас тарту) || 4 || Octagon 70 (BMF титулы) || 23.02.2025
|-
| 14 || Жеңіс || Фарзад Гадери || ТКО || 2 || Octagon 77 || 16.08.2025
|}
Кесте GidStats базасы бойынша құрастырылған&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;, FightMatrix бойынша тексерілген&lt;ref name=&quot;fm&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.fightmatrix.com/fighter-profile/Erkebulan%20Toktar/245698/|title=Erkebulan Toktar|website=FightMatrix|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Басқа лигалардағы өнері және бокс жекпе-жектері ===
Octagon-нан бөлек, Тоқтар басқа қазақстандық және халықаралық промоушендердің турнирлерінде өнер көрсетті.

* '''Dala FC.''' 2024 жылғы 2 қарашада [[Астана]]дағы Dala Fighting Championship лигасының алғашқы турнирінде мысырлық Хайсам Эль-Сайедті бірінші раундта нокаутпен жеңді (0:48)&lt;ref name=&quot;tapdala&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.tapology.com/fightcenter/events/120474-dala-fighting-championship-1|title=Dala FC 1: Takhtay vs. Chope|website=Tapology|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;prosports&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://prosports.kz/news/670257-kazahstanskii-boets-na-pervoi-minute-nokautiroval-eks-boitsa-ufc-i-stal-pervim-chempionom-dala-fc-video/|title=Василий Тактай одержал досрочную победу и стал первым чемпионом лиги Dala FC|website=Prosports.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Nomad Fighting Championship.''' 2023 жылғы 10 маусымда Алматыда Nomad FC турнирінде ММА қолғабындағы бокс ережесі бойынша бес раундтық жекпе-жекте ресейлік жауынгер Фарид Ядуллаевқа төрешілердің бірауыздан шешімімен жеңілді&lt;ref name=&quot;fightru&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://fight.ru/news/novosti-pop-mma/farid-yadullaev-oderzhal-pobedu-nad-erkebulanom-toktarom/|title=Фарид Ядуллаев одержал победу над Еркебуланом Токтаром|website=Fight.ru|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Алматыдағы Nomad Fighting Championship 11 турнирінде (2024 жылдың соңы) реваншта Ядуллаевты бірінші раундта 47—48 секундта нокаутқа жіберді&lt;ref name=&quot;mmaexp&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mma.express/news/pop-mma/farid-yadullaev-poterpel-porazhenie-nokautom-za-48-sekund-na-turnire-v-kazahstane|title=Фарид Ядуллаев проиграл в реванше Еркебулану Токтару нокаутом за 48 секунд|website=MMAExpress|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;s24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sports24.kz/mma/news/video-erkebulan-toktar-nokautiroval-farida-yadullaeva-v-pervom-raunde/|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Фарида Ядуллаева в первом раунде|website=Sports24.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Кәсіби бокс.''' 2022 жылғы желтоқсанда дебют жасап, төртінші раундта Амир Яраниді нокаутқа жіберді&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sportskz&quot; /&gt;. 2025 жылғы 26 желтоқсанда [[Ташкент]]тегі All Stars шоуында бірінші раундта техникалық нокаутпен Тимур Никулинді жеңді&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sportskz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vesti2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-obyyavil-datu-i-mesto-sleduyuschego-boya|title=Еркебулан Токтар объявил дату и место следующего боя|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-04|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Hype FC.''' 2026 жылдың наурыз айының соңында [[Ереван]]дағы Hype FC 28 турнирінде (ММА қолғабындағы бокс, жеңіл салмақ) қырғызстандық жауынгер Марсель Нурланбек уулуға бірауыздан шешіммен жеңілді; жекпе-жектен кейін мансабында үш-алты айға үзіліс жасайтынын жариялады&lt;ref name=&quot;zakon&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6512656-kheytery-smeytes-erkebulan-toktar-posle-porazheniya-obyavil-o-vremennom-ukhode.html|title=«Хейтеры, смейтесь»: Еркебулан Токтар после поражения объявил о временном уходе|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-03-30|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''IBA Nomad.''' 2026 жылғы 4 шілдеде Алматыдағы IBA Nomad 15 турнирінде ресейлік блогер әрі жауынгер Артем Тарасовты бірінші раундта нокаутқа жіберді (ММА қолғабындағы бокс, жартылай орта салмақ)&lt;ref name=&quot;nt&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/kultura-i-sport/221025-erkebulan-toktar-nokautiroval-artema-tarasova-na-turnire-v-almaty|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Артема Тарасова на турнире в Алматы|website=New Times|date=2026-07-04|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы 28 тамызда Астанадағы International Boxing Day кешінде өзбекстандық блогер әрі жауынгер Бобиржон Исроиловты екінші раундта техникалық нокаутпен жеңді (супер орта салмақ, кәсіби бокс ережесі)&lt;ref name=&quot;iba&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.iba.sport/?p=55832|title=Toktar vs Isroilov|website=IBA|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zamin&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://zamin.uz/en/sport/219537-4-knockdowns-yerkebulan-toktar-knocks-out-uzbek-shohzoda-video.html|title=4 knockdowns! Yerkebulan Toqtar knocks out Uzbekistan's «Shohzoda»|website=Zamin.uz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vesti3&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/ofitsialno-obyyavlen-boy-erkebulana-toktara-ipopulyarnogo-uzbekistantsa|title=Официально объявлен бой Еркебулана Токтара и популярного узбекистанца|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-08-11|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

2026 жылдың тамыз айының соңында Тоқтар боксты жалғастырғысы келетінін, торда өзін «ыңғайсыз» сезінетінін мәлімдеді&lt;ref name=&quot;vesti4&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/kazakhstanbox/toktar-nazval-imya-sleduyuschego-sopernika-sdelal-zayavlenie-387151|title=Еркебулан Токтар: Бой с Чурчаевым по правилам бокса|website=Vesti.kz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Жаттығу қызметі ===
2026 жылдың басында Тоқтар Майамиде (АҚШ) жетекші америкалық клубтардың бірінде екі айлық жаттығу жиынын өткізетінін жариялады&lt;ref name=&quot;stan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/aksh-ti-tandadim-erkebylan-toktar-elden-ketetinin-malim-428613/|title=«АҚШ-ты таңдадым»: Еркебұлан Тоқтар елден кететінін мәлімдеді|website=Stan.kz|date=2026-01-06|lang=kk|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;; 2026 жылғы ақпанда Алматыға оралды&lt;ref name=&quot;usa&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-pokinul-ssha-isoobschil-dalneyshiy-marshrut|title=Еркебулан Токтар покинул США и сообщил дальнейший маршрут|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-09|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

ProMMA Podcast подкастына берген сұхбатында Тоқтар кәсіби жауынгерлерге арналған өзінің жеке жаттығу залын ашу ойы туралы айтты&lt;ref name=&quot;promma&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/komu-interesno-kak-besh-grushu-erkebulan-toktar-dal-sovet-boytsam-razvitiyu-mediynosti-15505/|title=Еркебулан Токтар планирует открыть тренировочный зал для профессионалов ММА|author=Жоламанов А.|website=Sports.kz Шредингера (sportilinet.kz)|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Қазақстандық Penalty.kz басылымының 2026 жылғы 14 қазандағы хабарлауынша, Алматыда Toktar Fight Club клубы ашылған, ол үшін АҚШ-тан жаттықтырушы шақырылған&lt;ref name=&quot;penalty&quot;&gt;{{Cite web|url=https://penalty.kz/zhekpezhek/21808-erkebulan-toktar-zhana-zalyna-aksh-tan-bapker-aldyrtty|title=Еркебұлан Тоқтар жаңа залына АҚШ-тан бапкер алдыртты|author=Нұрғалиева С.|website=Penalty.kz|date=2026-10-14|lang=kk|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Көпшілік алдындағы дау-жанжалдар мен шақырулар ==
* '''Энтони Петтис.''' 2026 жылғы маусымда UFC-тің бұрынғы чемпионы Энтони Петтис Тоқтарға бейнемурағат жариялады. Тоқтардың айтуынша, оған Петтиспен жекпе-жек ұсынылған, бірақ тараптар гонорар бойынша келісе алмаған; оның нұсқасы бойынша, ұйымдастырушылар оның «мұндай ақшаға тұрмайтынын» айтқан. Жекпе-жек өткен жоқ&lt;ref name=&quot;pettis&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/takih-deneg-nestoish-erkebulan-toktar-nazval-prichinu-sryiva-boya-slegendoy-ufc|title=«Таких денег не стоишь». Еркебулан Токтар назвал причину срыва боя с легендой UFC|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-06-03|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Огабек Абдумуминов.''' Өзбекстандық ММА жауынгері Огабек «Сатурн» Абдумуминов олардың арасындағы жекпе-жек Тоқтардың ұстанымына байланысты өтпегенін ашық мәлімдеп, оны Octagon торында өткізуді ұсынды; Тоқтар оған кез келген уақытта торға шығуға дайын екенін жауап берді&lt;ref name=&quot;offside&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://offside.kz/mma/36362-pust-otdast-poias-uzbekistanets-obvinil-erkebulana-toktara-v-sryve-boia|title=«Пусть отдаст пояс»: Узбекистанец обвинил Еркебулана Токтара в срыве боя|author=Нехорошев К.|website=Offside.kz|date=2026-08-31|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Данияр Елеусинов.''' 2026 жылғы қыркүйекте бокстан олимпиада чемпионы Данияр Елеусинов Тоқтарды жекпе-жекке ашық шақырып, оны «хайпожор» деп атады; Тоқтар бейнемурағатында спаррингке немесе промоутерлер қатысқан шоуда жекпе-жекке дайын екенін жауап берді&lt;ref name=&quot;eleu&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6531591-mozhete-pobit-menya-erkebulan-toktar-otvetil-na-vyzov-olimpiyskogo-chempiona.html|title=«Можете побить меня»: Еркебулан Токтар ответил на вызов олимпийского чемпиона|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-09-15|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері — Республика күніне орай Президент жарлығы, 2025 жылғы желтоқсан. Белгі мен куәлікті ақпарат және мәдениет министрі Аида Балаева тапсырды&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/213367-zvezda-mma-erkebulan-toktar-poluchil-zvanie-zasluzhennyi-deiatel-ot-aidy-balaevoi|title=Звезда ММА Еркебулан Токтар получил звание «Заслуженный деятель» от Аиды Балаевой|author=Стативкина А.|website=New Times|date=2025-12-09|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* Octagon лигасының BMF белбеуі (2025)&lt;ref name=&quot;caravan&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1995 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан актерлері]]
[[Санат:Қазақстан боксшылары]]
[[Санат:Қазақстанның аралас жекпе-жек жауынгерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]</text>
      <sha1>pnud4j5mxoefumfd4zyko23tnbhe01g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685137</id>
      <parentid>3685136</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Карточкаға сурет қосылды (Wikimedia Commons)</comment>
      <origin>3685137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23362" sha1="nzb9ndpl2ah87sr8uwvknm3aybh1h94" xml:space="preserve">{{Аралас стильдегі жауынгер
|есімі = Еркебұлан Тоқтар
|суреті = Erkebulan Toktar.jpg
|Сурет тақырыбы = Еркебұлан Тоқтар
|азаматтығы = [[Қазақстан]]
|туған күні = 1995 жыл
|мамандығы = актер, аралас жекпе-жек жауынгері, боксшы
}}
'''Еркебұлан Тоқтар''' ({{lang-ru|Еркебулан Токтар}}; 1995 жылы туған&lt;ref name=&quot;sport&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/erkebulan-toktar-kak-stal-samyim-populyarnyim-sportsmenom-kazahstana-samaya-polnaya-biografiya-vse-boi-14996/|title=Еркебулан Токтар: как стал самым популярным спортсменом Казахстана? Самая полная биография и все бои|website=sportilinet.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;) — қазақстандық актер, [[аралас жекпе-жек]] жауынгері және [[бокс]]шы. ММА-да қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді (2025 жылдың соңындағы рекорды — 11 жеңіс және 3 жеңіліс)&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/mixedfights/skolko-platyat-erkebulanu-toktaru-boi-kazahstane-budet-on-373984/|title=Сколько платят Еркебулану Токтару за бои в Казахстане и будет ли он драться в США?|author=Тулегенов Д.|website=Vesti.kz|date=2025-12-14|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;, осы лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуінің иегері (2025). «Кинопоиск» деректері бойынша 20 кино және тележобада түскен&lt;ref name=&quot;kp&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinopoisk.ru/name/6881356/|title=Еркебулан Токтар — фильмография|website=Кинопоиск|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталған (2025)&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://forbes.kz/articles/imanbek-poluchil-orden-kurmet|title=Imanbek получил орден «Құрмет»|author=Жандос К.|website=Forbes Kazakhstan|date=2025-12-08|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Forbes Kazakhstan деректері бойынша, [[Шымкент]]те дүниеге келіп, [[Алматы]]да өскен&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;; басқа бірқатар басылымдар туған жері ретінде Алматыны көрсетеді. Туған күні жарияланымдарда 1995 жылғы 31 желтоқсан деп көрсетіледі&lt;ref name=&quot;sport&quot; /&gt;. Каскадерлік және актерлік шеберлік мектебін бітірген&lt;ref name=&quot;sportskz&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/kto-takoy-erkebulan-toktar-ipochemu-onseychas-populyarnee-shavkata-rahmonova|title=Кто такой Еркебулан Токтар и почему он сейчас популярнее Шавката Рахмонова|author=Бадамшин Т.|website=Sports.kz|date=2026-01-15|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Forbes Kazakhstan-ның «30 жасқа дейінгі 30» рейтингінің қатысушысы&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;. Американдық American Top Team клубында жаттығады, өзінің айтуынша, онда Эдсон Барбозамен спарринг өткізген&lt;ref name=&quot;sport&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;.

== Кино ==
Forbes Kazakhstan деректері бойынша, 2012 жылдан 2017 жылға дейін массовкада түскен, 2017 жылы «ZOR» фильмінде алғашқы басты рөлін алған&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;. «Кинопоиск» базасында оның 2021—2026 жылдардағы 20 актерлік жұмысы тіркелген&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt;. «Арлан. Решающий раунд» спорттық драмасында (реж. Даулет Жумабаев) басты рөлді ойнаған&lt;ref name=&quot;arlan&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://24.kz/ru/news/culture/692223-sportivnaya-drama-arlan-reshayushchij-raund-vykhodit-na-ekrany|title=Спортивная драма «Арлан. Решающий раунд» выходит на экраны|website=24.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жыл !! Атауы !! Түпнұсқа атауы
|-
| 2017 || «ZOR»&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt; || 
|-
| 2021 || «Мне перевалило за тридцать»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Отыздан асып барамын''
|-
| 2022 || «Zero»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2022 || «Женатый холостяк»&lt;ref name=&quot;kinoafisha&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinoafisha.info/en/movies/8367797/|title=Женатый холостяк|website=Киноафиша|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt; || ''Бойдақ күйеу''
|-
| 2022 || «Бишарашки»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Научи меня жить»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Женюсь на дочке богача»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Байдың қызын аламын''
|-
| 2023 || «Бесконечная свадьба»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Бітпейтін той''
|-
| 2023 || «Тимучин»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Бишарашки 2»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Жугирмек»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Жүгірмек''
|-
| 2023 || «Клубничная принцесса»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Афган»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Біздің жігіттер. Афган''
|-
| 2024 || «Арлан. Решающий раунд»&lt;ref name=&quot;arlan&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Бишарашки в Таиланде»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Хам кафе»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2025 || «Режиссёр»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2025 || «Остров. Незабываемое путешествие»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Остров. Ұмытылмас саяхат''
|-
| 2025 || «Назад в 90-ые. Мен оралам»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2026 || «Бишарашки в Индии: В поисках мамы»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2026 || «Живи для меня»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Мен үшін өмір сүр''
|}
Жылдар «Кинопоиск» бойынша көрсетілген; «Арлан. Решающий раунд» фильмі прокатқа 2025 жылы шықты&lt;ref name=&quot;arlan&quot; /&gt;. Кинодағы жұмыстың басталуы туралы да дереккөздер бір-біріне сәйкес келмейді: «Кинопоиск» санауды 2021 жылдан бастайды, Forbes Kazakhstan — «ZOR» (2017) фильмінен.

== Спорттық мансабы ==
=== Аралас жекпе-жектер ===
Кәсіби ММА-да 2021 жылғы 16 маусымда Octagon 20 турнирінде дебют жасады, 20-шы секундта нокаутпен Мухтар Жумагалиді жеңді&lt;ref name=&quot;gid&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://gidstats.com/fighters/erkebulan_toktar.html|title=Erkebulan Toktar: info|website=GidStats|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді. 2025 жылғы 23 ақпанда Octagon 70 турнирінде тәжікстандық жауынгер Камариддин Хасановты төртінші раундта жекпе-жекті тоқтату арқылы жеңіп, лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуін жеңіп алды&lt;ref name=&quot;caravan&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.caravan.kz/sport/kazahstanskij-akter-slomal-cheljust-tadzhikskomu-bojcu/|title=Казахстанский актёр сломал челюсть таджикскому бойцу|website=Караван|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;. 2025 жылдың желтоқсанына қарай оның ММА-дағы рекорды 11 жеңіс пен 3 жеңіліс болды&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Нәтиже !! Қарсылас !! Әдіс !! Раунд !! Турнир !! Күні
|-
| 1 || Жеңіс || Мухтар Жумагали || ТКО || 1 || Octagon 20 || 16.06.2021
|-
| 2 || Жеңіс || Мурат Исаев || ТКО || 1 || Octagon 23 || 17.09.2021
|-
| 3 || Жеңіліс || Абдулазиз Сотволдиев || сабмишн || 1 || Octagon 25 || 14.11.2021
|-
| 4 || Жеңіс || Абдулазиз Сотволдиев || ТКО || 2 || Octagon 27 || 19.02.2022
|-
| 5 || Жеңіс || Арзу Каримов || ТКО || 1 || Octagon 31 || 10.06.2022
|-
| 6 || Жеңіліс || Одилхон Камолов || ауыртпалықты тәсіл (армбар) || 3 || Octagon 33 || 29.07.2022
|-
| 7 || Жеңіс || Джабер Мирзазаде || ТКО || 3 || Octagon 38 || 21.12.2022
|-
| 8 || Жеңіліс || Паям Назари || тұншықтыру || 2 || Octagon 44 || 29.04.2023
|-
| 9 || Жеңіс || Константин Чередниченко || ТКО || 1 || Octagon 50 || 23.09.2023
|-
| 10 || Жеңіс || Одилхон Камолов || бірауыздан шешім || 3 || Octagon 56 || 10.03.2024
|-
| 11 || Жеңіс || Кушал Вьяс || ТКО || 1 || Octagon 63 || 27.09.2024
|-
| 12 || Жеңіс || Хайсам Эль-Сайед || ТКО || 1 || Dala FC 1 || 02.11.2024
|-
| 13 || Жеңіс || Камариддин Хасанов || ТКО (бас тарту) || 4 || Octagon 70 (BMF титулы) || 23.02.2025
|-
| 14 || Жеңіс || Фарзад Гадери || ТКО || 2 || Octagon 77 || 16.08.2025
|}
Кесте GidStats базасы бойынша құрастырылған&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;, FightMatrix бойынша тексерілген&lt;ref name=&quot;fm&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.fightmatrix.com/fighter-profile/Erkebulan%20Toktar/245698/|title=Erkebulan Toktar|website=FightMatrix|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Басқа лигалардағы өнері және бокс жекпе-жектері ===
Octagon-нан бөлек, Тоқтар басқа қазақстандық және халықаралық промоушендердің турнирлерінде өнер көрсетті.

* '''Dala FC.''' 2024 жылғы 2 қарашада [[Астана]]дағы Dala Fighting Championship лигасының алғашқы турнирінде мысырлық Хайсам Эль-Сайедті бірінші раундта нокаутпен жеңді (0:48)&lt;ref name=&quot;tapdala&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.tapology.com/fightcenter/events/120474-dala-fighting-championship-1|title=Dala FC 1: Takhtay vs. Chope|website=Tapology|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;prosports&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://prosports.kz/news/670257-kazahstanskii-boets-na-pervoi-minute-nokautiroval-eks-boitsa-ufc-i-stal-pervim-chempionom-dala-fc-video/|title=Василий Тактай одержал досрочную победу и стал первым чемпионом лиги Dala FC|website=Prosports.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Nomad Fighting Championship.''' 2023 жылғы 10 маусымда Алматыда Nomad FC турнирінде ММА қолғабындағы бокс ережесі бойынша бес раундтық жекпе-жекте ресейлік жауынгер Фарид Ядуллаевқа төрешілердің бірауыздан шешімімен жеңілді&lt;ref name=&quot;fightru&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://fight.ru/news/novosti-pop-mma/farid-yadullaev-oderzhal-pobedu-nad-erkebulanom-toktarom/|title=Фарид Ядуллаев одержал победу над Еркебуланом Токтаром|website=Fight.ru|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Алматыдағы Nomad Fighting Championship 11 турнирінде (2024 жылдың соңы) реваншта Ядуллаевты бірінші раундта 47—48 секундта нокаутқа жіберді&lt;ref name=&quot;mmaexp&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mma.express/news/pop-mma/farid-yadullaev-poterpel-porazhenie-nokautom-za-48-sekund-na-turnire-v-kazahstane|title=Фарид Ядуллаев проиграл в реванше Еркебулану Токтару нокаутом за 48 секунд|website=MMAExpress|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;s24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sports24.kz/mma/news/video-erkebulan-toktar-nokautiroval-farida-yadullaeva-v-pervom-raunde/|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Фарида Ядуллаева в первом раунде|website=Sports24.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Кәсіби бокс.''' 2022 жылғы желтоқсанда дебют жасап, төртінші раундта Амир Яраниді нокаутқа жіберді&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sportskz&quot; /&gt;. 2025 жылғы 26 желтоқсанда [[Ташкент]]тегі All Stars шоуында бірінші раундта техникалық нокаутпен Тимур Никулинді жеңді&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sportskz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vesti2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-obyyavil-datu-i-mesto-sleduyuschego-boya|title=Еркебулан Токтар объявил дату и место следующего боя|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-04|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Hype FC.''' 2026 жылдың наурыз айының соңында [[Ереван]]дағы Hype FC 28 турнирінде (ММА қолғабындағы бокс, жеңіл салмақ) қырғызстандық жауынгер Марсель Нурланбек уулуға бірауыздан шешіммен жеңілді; жекпе-жектен кейін мансабында үш-алты айға үзіліс жасайтынын жариялады&lt;ref name=&quot;zakon&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6512656-kheytery-smeytes-erkebulan-toktar-posle-porazheniya-obyavil-o-vremennom-ukhode.html|title=«Хейтеры, смейтесь»: Еркебулан Токтар после поражения объявил о временном уходе|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-03-30|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''IBA Nomad.''' 2026 жылғы 4 шілдеде Алматыдағы IBA Nomad 15 турнирінде ресейлік блогер әрі жауынгер Артем Тарасовты бірінші раундта нокаутқа жіберді (ММА қолғабындағы бокс, жартылай орта салмақ)&lt;ref name=&quot;nt&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/kultura-i-sport/221025-erkebulan-toktar-nokautiroval-artema-tarasova-na-turnire-v-almaty|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Артема Тарасова на турнире в Алматы|website=New Times|date=2026-07-04|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы 28 тамызда Астанадағы International Boxing Day кешінде өзбекстандық блогер әрі жауынгер Бобиржон Исроиловты екінші раундта техникалық нокаутпен жеңді (супер орта салмақ, кәсіби бокс ережесі)&lt;ref name=&quot;iba&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.iba.sport/?p=55832|title=Toktar vs Isroilov|website=IBA|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zamin&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://zamin.uz/en/sport/219537-4-knockdowns-yerkebulan-toktar-knocks-out-uzbek-shohzoda-video.html|title=4 knockdowns! Yerkebulan Toqtar knocks out Uzbekistan's «Shohzoda»|website=Zamin.uz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vesti3&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/ofitsialno-obyyavlen-boy-erkebulana-toktara-ipopulyarnogo-uzbekistantsa|title=Официально объявлен бой Еркебулана Токтара и популярного узбекистанца|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-08-11|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

2026 жылдың тамыз айының соңында Тоқтар боксты жалғастырғысы келетінін, торда өзін «ыңғайсыз» сезінетінін мәлімдеді&lt;ref name=&quot;vesti4&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/kazakhstanbox/toktar-nazval-imya-sleduyuschego-sopernika-sdelal-zayavlenie-387151|title=Еркебулан Токтар: Бой с Чурчаевым по правилам бокса|website=Vesti.kz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Жаттығу қызметі ===
2026 жылдың басында Тоқтар Майамиде (АҚШ) жетекші америкалық клубтардың бірінде екі айлық жаттығу жиынын өткізетінін жариялады&lt;ref name=&quot;stan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/aksh-ti-tandadim-erkebylan-toktar-elden-ketetinin-malim-428613/|title=«АҚШ-ты таңдадым»: Еркебұлан Тоқтар елден кететінін мәлімдеді|website=Stan.kz|date=2026-01-06|lang=kk|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;; 2026 жылғы ақпанда Алматыға оралды&lt;ref name=&quot;usa&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-pokinul-ssha-isoobschil-dalneyshiy-marshrut|title=Еркебулан Токтар покинул США и сообщил дальнейший маршрут|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-09|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

ProMMA Podcast подкастына берген сұхбатында Тоқтар кәсіби жауынгерлерге арналған өзінің жеке жаттығу залын ашу ойы туралы айтты&lt;ref name=&quot;promma&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/komu-interesno-kak-besh-grushu-erkebulan-toktar-dal-sovet-boytsam-razvitiyu-mediynosti-15505/|title=Еркебулан Токтар планирует открыть тренировочный зал для профессионалов ММА|author=Жоламанов А.|website=Sports.kz Шредингера (sportilinet.kz)|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Қазақстандық Penalty.kz басылымының 2026 жылғы 14 қазандағы хабарлауынша, Алматыда Toktar Fight Club клубы ашылған, ол үшін АҚШ-тан жаттықтырушы шақырылған&lt;ref name=&quot;penalty&quot;&gt;{{Cite web|url=https://penalty.kz/zhekpezhek/21808-erkebulan-toktar-zhana-zalyna-aksh-tan-bapker-aldyrtty|title=Еркебұлан Тоқтар жаңа залына АҚШ-тан бапкер алдыртты|author=Нұрғалиева С.|website=Penalty.kz|date=2026-10-14|lang=kk|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Көпшілік алдындағы дау-жанжалдар мен шақырулар ==
* '''Энтони Петтис.''' 2026 жылғы маусымда UFC-тің бұрынғы чемпионы Энтони Петтис Тоқтарға бейнемурағат жариялады. Тоқтардың айтуынша, оған Петтиспен жекпе-жек ұсынылған, бірақ тараптар гонорар бойынша келісе алмаған; оның нұсқасы бойынша, ұйымдастырушылар оның «мұндай ақшаға тұрмайтынын» айтқан. Жекпе-жек өткен жоқ&lt;ref name=&quot;pettis&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/takih-deneg-nestoish-erkebulan-toktar-nazval-prichinu-sryiva-boya-slegendoy-ufc|title=«Таких денег не стоишь». Еркебулан Токтар назвал причину срыва боя с легендой UFC|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-06-03|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Огабек Абдумуминов.''' Өзбекстандық ММА жауынгері Огабек «Сатурн» Абдумуминов олардың арасындағы жекпе-жек Тоқтардың ұстанымына байланысты өтпегенін ашық мәлімдеп, оны Octagon торында өткізуді ұсынды; Тоқтар оған кез келген уақытта торға шығуға дайын екенін жауап берді&lt;ref name=&quot;offside&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://offside.kz/mma/36362-pust-otdast-poias-uzbekistanets-obvinil-erkebulana-toktara-v-sryve-boia|title=«Пусть отдаст пояс»: Узбекистанец обвинил Еркебулана Токтара в срыве боя|author=Нехорошев К.|website=Offside.kz|date=2026-08-31|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Данияр Елеусинов.''' 2026 жылғы қыркүйекте бокстан олимпиада чемпионы Данияр Елеусинов Тоқтарды жекпе-жекке ашық шақырып, оны «хайпожор» деп атады; Тоқтар бейнемурағатында спаррингке немесе промоутерлер қатысқан шоуда жекпе-жекке дайын екенін жауап берді&lt;ref name=&quot;eleu&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6531591-mozhete-pobit-menya-erkebulan-toktar-otvetil-na-vyzov-olimpiyskogo-chempiona.html|title=«Можете побить меня»: Еркебулан Токтар ответил на вызов олимпийского чемпиона|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-09-15|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері — Республика күніне орай Президент жарлығы, 2025 жылғы желтоқсан. Белгі мен куәлікті ақпарат және мәдениет министрі Аида Балаева тапсырды&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/213367-zvezda-mma-erkebulan-toktar-poluchil-zvanie-zasluzhennyi-deiatel-ot-aidy-balaevoi|title=Звезда ММА Еркебулан Токтар получил звание «Заслуженный деятель» от Аиды Балаевой|author=Стативкина А.|website=New Times|date=2025-12-09|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* Octagon лигасының BMF белбеуі (2025)&lt;ref name=&quot;caravan&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1995 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан актерлері]]
[[Санат:Қазақстан боксшылары]]
[[Санат:Қазақстанның аралас жекпе-жек жауынгерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]</text>
      <sha1>nzb9ndpl2ah87sr8uwvknm3aybh1h94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жеңісбек Пиязов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788957</id>
    <revision>
      <id>3685138</id>
      <timestamp>2026-10-23T00:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа мақала: Жеңісбек Пиязов (өзбекстандық опера әншісі); дереккөздер: president.uz, UzReport, Озодлик, UzDaily, gasorb.ru, Магомаев байқауы</comment>
      <origin>3685138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8173" sha1="5cjenjirbmdeq15p4bb8u7ax4on6obk" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Атауы = Жеңісбек Пиязов
| Сурет = Jenisbek Piyazov.jpg
| Сурет ені = 250px
| Сурет тақырыбы = Жеңісбек Пиязов
| Шынайы есімі = Жеңісбек Бүркітұлы Пиязов
| Туған күні = 09.05.1988
| Туған жері = Нөкіс, [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]
| Мамандығы = опера әншісі
| Дауыс түрі = [[бас]]
| Марапаттары = Өзбекстанның халық әртісі (2021), «Меҳнат шуҳрати» ордені (2026)
}}
'''Жеңісбек Бүркітұлы Пиязов''' ({{lang-kaa|Jeńisbek Burkitovich Piyazov}}; 1988 жылғы 9 мамыр, Нөкіс) — өзбекстандық және қарақалпақ опера әншісі (бас-баритон). Өзбекстанның халық әртісі (2021)&lt;ref name=&quot;pr21&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.uz/ru/lists/view/4564|title=Указ Президента Республики Узбекистан к 30-летию независимости: награждённые|website=president.uz|date=2021-08-24|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;, Башқұртстанның халық әртісі (2022)&lt;ref name=&quot;uzrep&quot;&gt;{{Cite web|url=https://uzreport.news/society/znamenitiy-operniy-pevets-jenisbek-piyazov-poluchil-zvanie-narodniy-artist-bashkortostana|title=Знаменитый оперный певец Женисбек Пиязов получил звание «Народный артист Башкортостана»|website=UzReport.news|date=2022-08-26|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. II Мұслим Магомаев атындағы халықаралық вокалистер байқауының Гран-при иегері (2012)&lt;ref name=&quot;magomaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://m-magomaev.ru/ru/contest/laureates/|title=Лауреаты конкурса — Женисбек Пиязов|website=Международный конкурс вокалистов имени Муслима Магомаева|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
1988 жылы Нөкіс қаласында дүниеге келген&lt;ref name=&quot;magomaev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gaso&quot;&gt;{{Cite web|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/zhenisbek-piyazov/|title=Женисбек Пиязов|website=Государственный академический симфонический оркестр Республики Башкортостан|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. 2004 жылы Нөкістегі Жапақ Шамұратов атындағы училищенің вокал факультетін бітірді (А. Н. Калиев сыныбы). 2007 жылы Өзбекстан мемлекеттік консерваториясының академиялық ән кафедрасына (профессор С. А. Цой сыныбы) оқуға түсті&lt;ref name=&quot;magomaev&quot; /&gt;. 2009 жылы оны Өзбекстанның Алишер Науаи атындағы опера және балет театрына тағылымдамашы ретінде қабылдады&lt;ref name=&quot;magomaev&quot; /&gt;.

2008—2009 жылдары Франция, Испания, Малайзия және Португалиядағы фольклор фестивальдеріне қатысты; 2010 жылы Минскіде ТМД елдерінің Халықаралық музыка академиясының шеберлік сабақтарына қатысты; 2011—2012 жылдары Германияда (Мюнхен) өткен опера фестиваліне қатысты&lt;ref name=&quot;magomaev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gaso&quot; /&gt;. 2014 жылы «Культура» телеарнасындағы «Үлкен опера» («Большая опера») жобасының үшінші маусымына қатысты&lt;ref name=&quot;gaso&quot; /&gt;. 2018 жылы Қазандағы Шаляпин атындағы халықаралық опера фестиваліне, сол жылғы қарашада Италиядағы Osimo лирикалық өнер академиясына қатысты; 2019 жылы Giulio Neri байқауында «Ең үздік бас» сыйлығын алды&lt;ref name=&quot;gaso&quot; /&gt;.

2019 жылғы 13 қарашадағы Озодлик басылымындағы сұхбатқа сәйкес, ол Миландағы «Ла Скала» театрының сахнасында ән салған алғашқы өзбекстандық әнші болды&lt;ref name=&quot;ozodlik&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ozodlik.org/a/30266949.html|title=Ла Скала сахнасида ўзбекистонлик хонанда|author=Шуҳрат Бобожон|website=Озодлик радиоси|date=2019-11-13|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Өзбекстан мемлекеттік консерваториясында ұстаз болып жұмыс істейді&lt;ref name=&quot;uzdaily&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/post/57873|title=Сотрудники творческих организаций и вузов Узбекистана удостоены награды МПА СНГ|website=UzDaily.uz|date=2020-12-19|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. 2022 жылы мектепке дейінгі білім беру министрінің мәдениет пен өнерді дамыту жөніндегі кеңесшісі болғаны туралы хабарланған&lt;ref name=&quot;uzrep&quot; /&gt;.

== Марапаттары мен жүлделері ==
* 2010 жыл — «Шуҳрат» медалі&lt;ref name=&quot;magomaev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gaso&quot; /&gt;.
* 2012 жыл — Қарақалпақстанның еңбек сіңірген әртісі&lt;ref name=&quot;uzrep&quot; /&gt;.
* 2014 жыл — Өзбекстанның еңбек сіңірген әртісі&lt;ref name=&quot;uzrep&quot; /&gt;.
* 2020 жылғы 27 қараша — ТМД Парламентаралық ассамблеясының «Мәдениет пен өнерді дамытудағы еңбегі үшін» құрмет белгісі (ПА шешімі № 23)&lt;ref name=&quot;uzdaily&quot; /&gt;.
* 2021 жылғы 24 тамыз — Өзбекстанның халық әртісі (тәуелсіздіктің 30 жылдығына орай Президент жарлығы)&lt;ref name=&quot;pr21&quot; /&gt;.
* 2022 жыл — Башқұртстанның халық әртісі&lt;ref name=&quot;uzrep&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gaso&quot; /&gt;.
* 2026 жылғы 22 тамыз — «Меҳнат шуҳрати» ордені (тәуелсіздіктің 35 жылдығына орай Президент жарлығы; «еркін шығармашылық қайраткері, опера әншісі»)&lt;ref name=&quot;pr26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.uz/ru/lists/view/9517|title=Указ Президента Республики Узбекистан к 35-летию независимости: награждённые|website=president.uz|date=2026-08-22|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Байқаулардағы жетістіктері ==
* 2012 — II Халықаралық Мұслим Магомаев атындағы вокалистер байқауының Гран-при иегері (Мәскеу)&lt;ref name=&quot;magomaev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gaso&quot; /&gt;.
* 2010 — Баку қаласындағы V Халықаралық Бюль-Бюль атындағы вокалистер байқауының II сыйлығы мен «Әзербайжан үміті» арнайы жүлдесі&lt;ref name=&quot;gaso&quot; /&gt;.
* XII Халықаралық «Қазақ романсиадасы», XIII Мәскеу халықаралық жас орындаушылар «Орыс романсы» байқауларының бірінші сыйлықтары&lt;ref name=&quot;magomaev&quot; /&gt;.
* 2019 — Giulio Neri байқауында «Ең үздік бас» сыйлығы&lt;ref name=&quot;gaso&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Пиязов, Жеңісбек}}
[[Санат:Өзбекстан әншілері]]
[[Санат:1988 жылы туғандар]]
[[Санат:9 мамырда туғандар]]</text>
      <sha1>5cjenjirbmdeq15p4bb8u7ax4on6obk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Құмар Ануар</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788958</id>
    <revision>
      <id>3685146</id>
      <timestamp>2026-10-23T04:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="7t1puxonfca943yqakl9ufnufxqn1n2" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Құмар Ануар}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 09:08, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>7t1puxonfca943yqakl9ufnufxqn1n2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Mr.SSS555</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788959</id>
    <revision>
      <id>3685147</id>
      <timestamp>2026-10-23T04:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="5xzjjr7ergwgisa11td0s35k21kjk7m" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Mr.SSS555}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 09:09, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>5xzjjr7ergwgisa11td0s35k21kjk7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүлшахан Бершінбекқызы Әлімбекова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788960</id>
    <revision>
      <id>3685150</id>
      <timestamp>2026-10-23T05:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Гүлшахан Бершінбекқызы Әлімбекова  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 1950  |Туған жері          =   |Қайтыс болған күні  =   |Қайтыс болған жері  =   |Азаматтығы          = {{KAZ}}  |Ғылыми аясы...</comment>
      <origin>3685150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7765" sha1="5uqd7y5vid8innogd9s5kn4oguzavbv" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлшахан Бершінбекқызы Әлімбекова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1950
 |Туған жері          = 
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің &quot;Үздік ұстаз&quot; төсбелгесі;
* Республикалық &quot;Өрлеу, білім-ғылым және технология институтының &quot;Ұлағатты ұстаз&quot; белгісі;
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* &quot;Мать защитника отечества&quot; медалі және Құрмет грамоталары.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Гүлшахан Бершінбекқызы Әлімбекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, ғылыми кеңесші, Халықаралық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1950 жыл|1950]] жылы туған.&lt;br&gt;
[[1969 жыл|1969]] жылы [[Алматы облысы]]ның [[Райымбек ауданы]]ндағы мектепті, [[1975 жыл|1975]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Физика&quot; мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолын мектепте физика пәнінің мұғалімі болып бастаған. [[1982 жыл|1982]] жылдан бері [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде лаборант, оқытушы, аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарып келеді. Бүгінде аталған оқу орнының Математика, физика және информатиканы оқыту әдістемесі кафедрасының профессоры қызметінде. [[2005 жыл|2005]] жылдан республикалық ғылыми-әдістемелік &quot;Физика&quot; және &quot;Технология&quot; журналдарының тұрақты редкология мүшесі.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[1998 жыл|1998]] жылы &quot;Физиканы оқыту әдістемесі мен теориясы&quot; мамандығы бойынша &quot;Елдос Омаровтың физика оқулығын қазіргі физика оқулықтарымен салыстыра отырып оқытудың әдістері&quot; тақырыбында кандидаттық, [[2009 жыл|2009]] жылы &quot;Кәсіби білім беру теориясы мен әдістемесі&quot; мамандығы бойынша &quot;Физика мұғалімінің кәсіби даярлығын ғылыми ұғымдар жүйесін қалыптастыру негізінде жетілдіру&quot; тақырыбында докторлық диссертацияларын қорғады.&lt;br&gt;
2002 жылы доцент, 2007 жылы профессор ғылыми атақтары берілді. Ғалымның ғылыми жұмыстарының бағыты – жоғары оқу орнында және мектепте физиканы оқытудың әдістемесін жетілдіру.&lt;br&gt;
Бүгінде авторлық 275 ғылыми-әдістемелік еңбектері жарық көрді. Оның ішінде 1 оқулық, 6 оқу құралы, 20 әдістемелік оқу құралы, 1 монография, 250-ден астам жарияланым бар. Ғалым-ұстаздың бұл ғылыми еңбектері жоғары оқу орындары мен мектептердің оқу үдерісінде кеңінен қолданылады. [[2019 жыл|2019]] жылы педагогикалық білім бойынша &quot;Халықаралық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі&quot; атағы беріліп, куәлік пен диплом салтанатты түрде табыс етілді. 

== Марапаттары ==
* Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің &quot;Үздік ұстаз&quot; төсбелгесі;
* Республикалық &quot;Өрлеу, білім-ғылым және технология институтының &quot;Ұлағатты ұстаз&quot; белгісі;
* &quot;[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]&quot;;
* &quot;Мать защитника отечества&quot; медалі және Құрмет грамоталары.
Г. Әлімбекова Физика-мтематика және информатика институы жанындағы ғылыми семинарлар өткізу және оқу-әдістемелік кеңесінің белсенді мүшесі. [[Жүсіп Баласағұни атындағы Қырғыз Ұлттық Универсиеті|Ж. Баласағұн атындағы Қырғыз ұлттық университеті]]нің Докторлық кеңесінің мүшесі және физика бөлімі студенттері мен магистрлерінің тәлімгері.
Бүгінде Г. Әлімбекова мектеп мұғалімдеріне арналған &quot;Мектепте физиканы оқыту арқылы ұғымдық негізді қалыптастыру және физиканы оқытудың жаңа әдістемелік жүйесін дамыту&quot; тақырыбында семинар жұмысын жүргізеді.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://scholar.google.com/citations?user=WhavCKYAAAAJ&amp;hl=ru Гульшахан Алимбекова]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Академиктер]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]</text>
      <sha1>5uqd7y5vid8innogd9s5kn4oguzavbv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685151</id>
      <parentid>3685150</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары|Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7915" sha1="92c6g3knuluqyuph6iei6t1l5f43io1" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлшахан Бершінбекқызы Әлімбекова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1950
 |Туған жері          = 
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің &quot;Үздік ұстаз&quot; төсбелгесі;
* Республикалық &quot;Өрлеу, білім-ғылым және технология институтының &quot;Ұлағатты ұстаз&quot; белгісі;
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* &quot;Мать защитника отечества&quot; медалі және Құрмет грамоталары.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Гүлшахан Бершінбекқызы Әлімбекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, ғылыми кеңесші, Халықаралық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1950 жыл|1950]] жылы туған.&lt;br&gt;
[[1969 жыл|1969]] жылы [[Алматы облысы]]ның [[Райымбек ауданы]]ндағы мектепті, [[1975 жыл|1975]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Физика&quot; мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолын мектепте физика пәнінің мұғалімі болып бастаған. [[1982 жыл|1982]] жылдан бері [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде лаборант, оқытушы, аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарып келеді. Бүгінде аталған оқу орнының Математика, физика және информатиканы оқыту әдістемесі кафедрасының профессоры қызметінде. [[2005 жыл|2005]] жылдан республикалық ғылыми-әдістемелік &quot;Физика&quot; және &quot;Технология&quot; журналдарының тұрақты редкология мүшесі.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[1998 жыл|1998]] жылы &quot;Физиканы оқыту әдістемесі мен теориясы&quot; мамандығы бойынша &quot;Елдос Омаровтың физика оқулығын қазіргі физика оқулықтарымен салыстыра отырып оқытудың әдістері&quot; тақырыбында кандидаттық, [[2009 жыл|2009]] жылы &quot;Кәсіби білім беру теориясы мен әдістемесі&quot; мамандығы бойынша &quot;Физика мұғалімінің кәсіби даярлығын ғылыми ұғымдар жүйесін қалыптастыру негізінде жетілдіру&quot; тақырыбында докторлық диссертацияларын қорғады.&lt;br&gt;
2002 жылы доцент, 2007 жылы профессор ғылыми атақтары берілді. Ғалымның ғылыми жұмыстарының бағыты – жоғары оқу орнында және мектепте физиканы оқытудың әдістемесін жетілдіру.&lt;br&gt;
Бүгінде авторлық 275 ғылыми-әдістемелік еңбектері жарық көрді. Оның ішінде 1 оқулық, 6 оқу құралы, 20 әдістемелік оқу құралы, 1 монография, 250-ден астам жарияланым бар. Ғалым-ұстаздың бұл ғылыми еңбектері жоғары оқу орындары мен мектептердің оқу үдерісінде кеңінен қолданылады. [[2019 жыл|2019]] жылы педагогикалық білім бойынша &quot;Халықаралық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі&quot; атағы беріліп, куәлік пен диплом салтанатты түрде табыс етілді. 

== Марапаттары ==
* Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің &quot;Үздік ұстаз&quot; төсбелгесі;
* Республикалық &quot;Өрлеу, білім-ғылым және технология институтының &quot;Ұлағатты ұстаз&quot; белгісі;
* &quot;[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]&quot;;
* &quot;Мать защитника отечества&quot; медалі және Құрмет грамоталары.
Г. Әлімбекова Физика-мтематика және информатика институы жанындағы ғылыми семинарлар өткізу және оқу-әдістемелік кеңесінің белсенді мүшесі. [[Жүсіп Баласағұни атындағы Қырғыз Ұлттық Универсиеті|Ж. Баласағұн атындағы Қырғыз ұлттық университеті]]нің Докторлық кеңесінің мүшесі және физика бөлімі студенттері мен магистрлерінің тәлімгері.
Бүгінде Г. Әлімбекова мектеп мұғалімдеріне арналған &quot;Мектепте физиканы оқыту арқылы ұғымдық негізді қалыптастыру және физиканы оқытудың жаңа әдістемелік жүйесін дамыту&quot; тақырыбында семинар жұмысын жүргізеді.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://scholar.google.com/citations?user=WhavCKYAAAAJ&amp;hl=ru Гульшахан Алимбекова]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Академиктер]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>92c6g3knuluqyuph6iei6t1l5f43io1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Перкуссия (музыка)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788961</id>
    <redirect title="Соқпалы музыкалық аспаптар" />
    <revision>
      <id>3685155</id>
      <timestamp>2026-10-23T05:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Соқпалы музыкалық аспаптар#Перкуссия]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="lij2curw7zsc6ydj4xd7t96ij2sxwcs" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Соқпалы музыкалық аспаптар#Перкуссия]]</text>
      <sha1>lij2curw7zsc6ydj4xd7t96ij2sxwcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Перкуссия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788962</id>
    <revision>
      <id>3685157</id>
      <timestamp>2026-10-23T05:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Marksscheider [[Перкуссия]] бетін [[Перкуссия (медицина)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3685157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="psngz6cdourc5obbi1a5b313cngrpt1" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Перкуссия (медицина)]]</text>
      <sha1>psngz6cdourc5obbi1a5b313cngrpt1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685179</id>
      <parentid>3685157</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Перкуссия (медицина)]]</comment>
      <origin>3685179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="718" sha1="gmnrt9b2h4z3ccuw5e8qr80u7u3csrk" xml:space="preserve">'''Перкуссия''' ({{lang-la|percussio}}, тура мағынасында — соққы жасау, мұнда — түртіп тексеру / қағып көру) — көп мағыналы термин.

* [[Перкуссия (медицина)|Перкуссия]] — дене бөлшектерін саусақпен қағып тексеруге және одан пайда болатын дыбыс құбылыстарын талдауға негізделген медициналық диагностика әдісі.
* [[Соқпалы музыкалық аспаптар#Перкуссия|Перкуссия]] — ''[[соқпалы музыкалық аспаптар]]''.

{{айрық}}</text>
      <sha1>gmnrt9b2h4z3ccuw5e8qr80u7u3csrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дондук Омбо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788963</id>
    <redirect title="Дондук-Омбо" />
    <revision>
      <id>3685163</id>
      <timestamp>2026-10-23T06:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>Unknown Alash [[Дондук Омбо]] бетін [[Дондук-Омбо]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3685163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="5qjdzko86jherydjl28w6iz8ei6s553" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Дондук-Омбо]]</text>
      <sha1>5qjdzko86jherydjl28w6iz8ei6s553</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Құрлықтар бойынша билеушілер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788964</id>
    <revision>
      <id>3685174</id>
      <timestamp>2026-10-23T06:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Билеушілер|*Құрлық]] [[Санат:Құрлықтар бойынша саясаткерлер|*]] [[Санат:Құрлықтар тарихы тұлғалары|+]]</comment>
      <origin>3685174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="oit8a1y8kyoskoo7yv9k3da5fmenst2" xml:space="preserve">[[Санат:Билеушілер|*Құрлық]]
[[Санат:Құрлықтар бойынша саясаткерлер|*]]
[[Санат:Құрлықтар тарихы тұлғалары|+]]</text>
      <sha1>oit8a1y8kyoskoo7yv9k3da5fmenst2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дакия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788965</id>
    <revision>
      <id>3685176</id>
      <timestamp>2026-10-23T06:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}'''Дакия'''  '''Дакия''' (лат. *Dacia*) — [[Оңтүстік-Шығыс Еуропа]]да орналасқан ежелгі тарихи аймақ. Бұл өңірде дакиялықтар деп аталған халық өмір сүрген. Дакияның негізгі бөлігі қазіргі [[Румыния]] аумағына сәйкес келеді. Ежелгі дәу...</comment>
      <origin>3685176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5541" sha1="a8lxhun037mc3w70fq5k9fsvy212qvd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}'''Дакия'''

'''Дакия''' (лат. *Dacia*) — [[Оңтүстік-Шығыс Еуропа]]да орналасқан ежелгі тарихи аймақ. Бұл өңірде дакиялықтар деп аталған халық өмір сүрген. Дакияның негізгі бөлігі қазіргі [[Румыния]] аумағына сәйкес келеді. Ежелгі дәуірде бұл аймақта дакиялық тайпалар одағы мен патшалығы қалыптасып, кейін оның бір бөлігі [[Рим империясы]]ның құрамына енді.
[[Сурет:Dacia during Burebista REMAKE.png|нобай|Буребиста билігі кезіндегі Дакияның аумағы ең кең болған кезең (б.з.д. шамамен 55–44 жылдар).]]
'''Тарихы'''

'''Дакия патшалығы'''

Б.з.д. I ғасырда Дакия аймағында қуатты саяси бірлестік қалыптасты. Оның ең белгілі билеушілерінің бірі Буребиста патша болды. Ол дакиялық тайпалардың басын біріктіріп, мемлекеттің аумағы мен саяси ықпалын кеңейтті. Кейін патшалық ішкі қайшылықтарға байланысты әлсіреді.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/place/Dacia?utm%20source= Dacia]&lt;/ref&gt;

Б.з. I ғасырында Децебал патша Дакияның күшін қайта нығайтып, Рим империясына қарсы күресті. Римдіктер үшін Дакияның стратегиялық орны мен табиғи байлықтары маңызды болды.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Dacia?utm%20source= Dacia (/ˈdeɪʃə/ DAY-shə; Latin: [ˈdaːki.a&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;; Ancient Greek: Δακία)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Дакия?utm%20source= Да́кия, также Даки́йское ца́рство]&lt;/ref&gt;

'''Рим империясының құрамындағы Дакия'''

Б.з. 101–102 және 105–106 жылдары Рим императоры Траянның әскері дакиялықтарға қарсы жорықтар жүргізді. Соғыстардың нәтижесінде б.з. 106 жылы Дакияның едәуір бөлігі [[Рим империясы]]на қосылып, Рим провинциясына айналды.

Рим билігі кезінде бұл өңірде қалалар, әскери бекіністер мен жолдар салынды. Дакия [[алтын]] және тұз сияқты табиғи ресурстарымен де маңызды болды. Провинцияның орталығы ретінде Ульпия Траяна Сармизегетуза қаласы дамыды.&lt;ref&gt;https://whc.unesco.org/en/list/1718/?utm%20source=&lt;/ref&gt;

'''Рим билігінің аяқталуы'''

Б.з. 271–275 жылдары Рим империясы император [[Аврелиан]]ның тұсында Дакиядан әскерін әкетті. Бұған империяның шекараларын қорғаудағы қиындықтар мен аймақтағы әскери-саяси жағдай әсер етті. Осыдан кейін Дакия аумағында әртүрлі халықтар мен тайпалардың қоныс аударуы жалғасты.

'''Географиялық орны'''

Ежелгі Дакияның аумағы әр кезеңде өзгеріп отырған. Оның негізгі бөлігі [[Карпат таулары]]ның маңында орналасып, оңтүстігінде [[Дунай өзені]]мен шектескен. Дакияның тарихи аумағы негізінен қазіргі [[Румыния]] жерін, сондай-ақ көршілес елдердің кейбір бөліктерін қамтыған.

'''Халқы мен мәдениеті'''

Дакия тұрғындары дакиялықтар деп аталды. Олар ежелгі деректерде фракиялық халықтармен туыстас топ ретінде сипатталады. Дакиялықтар [[егіншілік]]пен, [[мал шаруашылығы]]мен, [[металл]] өңдеумен және саудамен айналысқан. Римдіктермен байланыс олардың материалдық мәдениеті мен қоғамдық өміріне ықпал етті.

'''Тарихи маңызы'''

Дакия ежелгі [[Еуропа]]ның саяси және әскери тарихында маңызды орын алды. Оның Рим империясымен жүргізген соғыстары, табиғи байлықтары және Рим билігі кезеңінен қалған археологиялық ескерткіштері бүгінгі күнге дейін зерттеліп келеді. Қазіргі [[Румыния]] аумағындағы Дакияның ежелгі шекаралары мен бекіністерінің бірқатары [[ЮНЕСКО]]-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген.


[[Санат:Ежелгі Рим]]</text>
      <sha1>a8lxhun037mc3w70fq5k9fsvy212qvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685182</id>
      <parentid>3685176</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Талшын Ауел</username>
        <id>185943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5541" sha1="21ti3x7xon2h776o5x31ltt5eb6hgc5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}'''Дакия'''

'''Дакия''' (лат. &quot;Dacia&quot;) — [[Оңтүстік-Шығыс Еуропа]]да орналасқан ежелгі тарихи аймақ. Бұл өңірде дакиялықтар деп аталған халық өмір сүрген. Дакияның негізгі бөлігі қазіргі [[Румыния]] аумағына сәйкес келеді. Ежелгі дәуірде бұл аймақта дакиялық тайпалар одағы мен патшалығы қалыптасып, кейін оның бір бөлігі [[Рим империясы]]ның құрамына енді.
[[Сурет:Dacia during Burebista REMAKE.png|нобай|Буребиста билігі кезіндегі Дакияның аумағы ең кең болған кезең (б.з.д. шамамен 55–44 жылдар).]]
'''Тарихы'''

'''Дакия патшалығы'''

Б.з.д. I ғасырда Дакия аймағында қуатты саяси бірлестік қалыптасты. Оның ең белгілі билеушілерінің бірі Буребиста патша болды. Ол дакиялық тайпалардың басын біріктіріп, мемлекеттің аумағы мен саяси ықпалын кеңейтті. Кейін патшалық ішкі қайшылықтарға байланысты әлсіреді.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/place/Dacia?utm%20source= Dacia]&lt;/ref&gt;

Б.з. I ғасырында Децебал патша Дакияның күшін қайта нығайтып, Рим империясына қарсы күресті. Римдіктер үшін Дакияның стратегиялық орны мен табиғи байлықтары маңызды болды.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Dacia?utm%20source= Dacia (/ˈdeɪʃə/ DAY-shə; Latin: [ˈdaːki.a&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;; Ancient Greek: Δακία)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Дакия?utm%20source= Да́кия, также Даки́йское ца́рство]&lt;/ref&gt;

'''Рим империясының құрамындағы Дакия'''

Б.з. 101–102 және 105–106 жылдары Рим императоры Траянның әскері дакиялықтарға қарсы жорықтар жүргізді. Соғыстардың нәтижесінде б.з. 106 жылы Дакияның едәуір бөлігі [[Рим империясы]]на қосылып, Рим провинциясына айналды.

Рим билігі кезінде бұл өңірде қалалар, әскери бекіністер мен жолдар салынды. Дакия [[алтын]] және тұз сияқты табиғи ресурстарымен де маңызды болды. Провинцияның орталығы ретінде Ульпия Траяна Сармизегетуза қаласы дамыды.&lt;ref&gt;https://whc.unesco.org/en/list/1718/?utm%20source=&lt;/ref&gt;

'''Рим билігінің аяқталуы'''

Б.з. 271–275 жылдары Рим империясы император [[Аврелиан]]ның тұсында Дакиядан әскерін әкетті. Бұған империяның шекараларын қорғаудағы қиындықтар мен аймақтағы әскери-саяси жағдай әсер етті. Осыдан кейін Дакия аумағында әртүрлі халықтар мен тайпалардың қоныс аударуы жалғасты.

'''Географиялық орны'''

Ежелгі Дакияның аумағы әр кезеңде өзгеріп отырған. Оның негізгі бөлігі [[Карпат таулары]]ның маңында орналасып, оңтүстігінде [[Дунай өзені]]мен шектескен. Дакияның тарихи аумағы негізінен қазіргі [[Румыния]] жерін, сондай-ақ көршілес елдердің кейбір бөліктерін қамтыған.

'''Халқы мен мәдениеті'''

Дакия тұрғындары дакиялықтар деп аталды. Олар ежелгі деректерде фракиялық халықтармен туыстас топ ретінде сипатталады. Дакиялықтар [[егіншілік]]пен, [[мал шаруашылығы]]мен, [[металл]] өңдеумен және саудамен айналысқан. Римдіктермен байланыс олардың материалдық мәдениеті мен қоғамдық өміріне ықпал етті.

'''Тарихи маңызы'''

Дакия ежелгі [[Еуропа]]ның саяси және әскери тарихында маңызды орын алды. Оның Рим империясымен жүргізген соғыстары, табиғи байлықтары және Рим билігі кезеңінен қалған археологиялық ескерткіштері бүгінгі күнге дейін зерттеліп келеді. Қазіргі [[Румыния]] аумағындағы Дакияның ежелгі шекаралары мен бекіністерінің бірқатары [[ЮНЕСКО]]-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген.


[[Санат:Ежелгі Рим]]</text>
      <sha1>21ti3x7xon2h776o5x31ltt5eb6hgc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Құрлықтар бойынша саясаткерлер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788966</id>
    <revision>
      <id>3685177</id>
      <timestamp>2026-10-23T06:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Саясаткерлер|*]] [[Санат:Құрлықтар бойынша саясат|*]] [[Санат:Кәсіп түрлері және құрлықтар бойынша тұлғалар]]</comment>
      <origin>3685177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="ix0xmb5m1sf80j39o5jjfg5hfxpuest" xml:space="preserve">[[Санат:Саясаткерлер|*]]
[[Санат:Құрлықтар бойынша саясат|*]]
[[Санат:Кәсіп түрлері және құрлықтар бойынша тұлғалар]]</text>
      <sha1>ix0xmb5m1sf80j39o5jjfg5hfxpuest</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Султанова Айжан</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788967</id>
    <revision>
      <id>3685180</id>
      <timestamp>2026-10-23T06:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="4ywpd27u07jvygfxnjk69k0dc14zt3u" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Султанова Айжан}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 11:23, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>4ywpd27u07jvygfxnjk69k0dc14zt3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрлемелі музыкалық аспаптар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788968</id>
    <redirect title="Үрмелі музыка аспаптары" />
    <revision>
      <id>3685181</id>
      <timestamp>2026-10-23T06:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Үрмелі музыка аспаптары]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="7ckawxzbm5vnhuhbknj01ysij1xa132" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Үрмелі музыка аспаптары]]</text>
      <sha1>7ckawxzbm5vnhuhbknj01ysij1xa132</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нева шайқасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788969</id>
    <revision>
      <id>3685184</id>
      <timestamp>2026-10-23T06:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рақымжан Курманали</username>
        <id>186874</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  == '''Нева шайқасы''' ==   '''Нева шайқасы''' — 1240 жылдың 15 шілдесінде [[Ижора]] және Нева өзендерінің құйылысы маңында Новгород пен [[Швеция]] күштері арасында орын алған қақ...</comment>
      <origin>3685184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16391" sha1="fojptxmux0qz6ikxahqjy2wzujorvjl" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

== '''Нева шайқасы''' == 

'''Нева шайқасы''' — 1240 жылдың 15 шілдесінде [[Ижора]] және Нева өзендерінің құйылысы маңында Новгород пен [[Швеция]] күштері арасында орын алған қақтығыс. Бұл шайқас XII–XIV ғасырлардағы Шығыс [[Балтық елдері|Балтық]] өңіріндегі ықпал ету аясы үшін жүрген орыс-швед күресінің бір эпизоды болды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20260909001729/https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2651627&lt;/ref&gt;. Ол туралы тек көне орыс дереккөздерінде ғана айтылады &lt;ref&gt;https://books.google.kz/books?id=wOCvCQAAQBAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;, ал оның ауқымды басқыншылық болғаны немесе жай ғана шағын шабуыл болғаны әлі күнге дейін анық емес &lt;ref&gt;https://www.researchgate.net/publication/232840159_Early_Russian-Swedish_Rivalry_The_battle_on_the_Neva_in_1240_and_Birger_Magnussons%27_second_crusade_to_Tavastia&lt;/ref&gt;[7]. Ресей тарихнамасында Нева шайқасы дәстүрлі түрде ауқымы зор және маңызы жоғары оқиға ретінде қарастырылады &lt;ref&gt;https://www.researchgate.net/publication/232840159_Early_Russian-Swedish_Rivalry_The_battle_on_the_Neva_in_1240_and_Birger_Magnussons'_second_crusade_to_Tavastia&lt;/ref&gt;.

== Алғышарттар == 

Негізгі мақала:https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B

XIII ғасырдың бірінші жартысында карел, фин, балтық және [[Славяндар|славян]] [[тайпа]]ларының арасында көптеген қақтығыстар орын алды. Бұл тайпалар бір-бірімен араласа өмір сүріп, кейде өзара шабуылдасса, кейде өзара қорғаныс мақсатында немесе басқа тайпаларға қарсы бірлескен жорықтар жасау үшін одақтар құрып отырды. Швециялықтар пұтқа табынатын карел, [[Финдер|фин]], балтық және славян тайпаларын христиан дініне кіргізуге, сондай-ақ өз аумақтарына жасалатын тонаушылық шабуылдардан қорғануға ұмтылды; сонымен қатар олар Нева өзенінің жағалаулары бойымен және тікелей Новгород жерлеріне бірнеше рет жорықтар жасады.Тарихтың белгілі бір кезеңдерінде — мысалы, XII ғасырдың аяғында — ішкі алауыздықтан әлсіреген Швецияның өзі карел және фин тайпаларының шабуылдарына ұшырады; 1187 жылы осы пұтқа табынушы тайпалар Новгородтан келген православиелік әскермен бірігіп, Швецияның ежелгі астанасы — Сигтунаны өртеп жіберді.

Бұл қақтығыста екі тарап та — орыстар мен [[Шведтер|швед]]тер — Балтық теңізін Ладога көлімен жалғайтын Нева өзеніне іргелес аумаққа, сондай-ақ Карелия мойнағына бақылау орнатуға ұмтылды.

1237 жылдың желтоқсанында Рим папасы Григорий IX Финляндияға қарсы екінші крест жорығын жариялады, ал 1238 жылдың маусымында Дания королі Вальдемар II мен біріккен орденнің магистрі Герман фон Балк Эстонияны бөлісу және шведтердің қатысуымен Балтық теңізіне іргелес аумақтарда Русь жерлеріне қарсы әскери қимылдар жүргізу туралы келісімге келді &lt;ref&gt;http://www.pravoslavie.ru/archiv/mezhdvukhzol.htm#2&lt;/ref&gt;. Сол жылдары Русь жерлері моңғол шапқыншылығынан әлсіреген еді.
 
== Шайқас алдында ==

[[Сурет:Alexander Nevskij Kloster 4.JPG|нобай|Александр Невский лаврасының Үштік соборы]]
1240 жылдың жазында швед кемелері Нева өзенінің сағасына келіп жетті. Жағаға шыққан соң, шведтер мен олардың одақтастары Ижора өзенінің Неваға құятын жеріне шатырларын тікті. «Бірінші Новгород жылнамасы» (оның ертеректегі нұсқасында) бұл оқиғаны былайша баяндайды:

«Шведтер көп әскермен — мурмандармен (норвегтермен), сум және ем тайпаларымен бірге — көптеген кемелермен келді. Олар өз князі мен епископтарын ерте келіп, Нева өзенінің бойында, Ижора өзенінің сағасына орналасты. Олардың мақсаты — Ладоганы, сонымен қатар өзеннің өзін, Новгородты және бүкіл Новгород жерін басып алу еді».

Бұл дерекке сәйкес, швед әскерлерінің құрамында норвегтер, сондай-ақ «сум» және «ям» деп аталатын фин-угор тайпаларының өкілдері болған; әскер қатарында католик епископтары да кездескен. Новгород жерлерінің шекарасын «қарауылдар» — нақтырақ айтсақ, Финн шығанағының екі жағалауындағы Нева өңіріне орналастырылған, фин-угор тектес ижора тайпасынан құралған «жағалау күзеті» қорғаған. 1240 жылғы шілде айындағы күндердің бірінде, таңертеңгілік уақытта, ижоралық ақсақал Пелгусий күзет қызметін атқарып жүріп, швед флотилиясын байқап қалады да, көргені жайлы дереу Александрға хабар жібереді.

Ливониялықтардың Русь жеріне жорығы тамыз айында басталды; бұл жайт шведтердің «күту» тактикасын да, Александрдың дереу әрекет етуін де түсіндіруі мүмкін &lt;ref&gt;http://www.pravoslavie.ru/archiv/mezhdvukhzol.htm#2&lt;/ref&gt;. Жаудың жақындап келе жатқанын білген князь Александр Ярославич әкесінен көмек сұрамай-ақ, өз күшімен әрекет етуді ұйғарды . «Александр Невскийдің өмірбаяны» (житие) дерегіне сүйенсек, князь жолға тек шағын жасағымен (жеке күзетімен) ғана шықты; оның тым жылдам аттанып кетуіне байланысты көптеген новгородтықтар оған уақытында қосыла алмады. Сондай-ақ, шайқасқа жол-жөнекей қосылған Ладога (Новгород бекінісі) қаласының жасақшылары да қатысты.
[[Сурет:Ust Izhora 13.jpg|нобай|Усть-Ижорадағы Александр Невский шіркеуі]] Ежелгі дәстүр бойынша, жауынгерлер Әулие София соборына жиналып, архиепископ Спиридоннан бата алды. Александр өз жасағына жігер берерлік сөз сөйледі; оның бір сөйлемі бүгінгі күнге дейін жетіп, көпшілікке танымал қанатты сөзге айналды &lt;ref&gt;https://novodev.narod.ru/izhora/izhora.html&lt;/ref&gt;:

«Бауырлар! Құдай күште емес, ақиқатта! Зәбүр жыршысының мына сөздерін еске алайық: &quot;Біреулер соғыс күймелеріне, басқалары аттарына сенеді, ал біз болсақ, Құдайымыз — Жаратқан Иенің есімін атаймыз...&quot; Жаудың көптігінен қорықпайық, өйткені Құдай бізбен бірге!»
[[Сурет:Rus-1240-nevski.png|нобай|Карта 1239—1245]]
 Александрдың жасағы құрлықпен, Волхов өзенінің бойымен Ладога көліне қарай жылжып, содан кейін Ижора өзенінің сағасына бұрылды. Әскер құрамы негізінен атты жауынгерлерден тұрды, алайда олардың арасында жаяу әскер де болды; уақыт жоғалтпау үшін олар да атпен жүрді.

== Шайқастың барысы ==
[[Сурет:Battle of the Neva.jpg|нобай|Нева шайқасы («Өмір жолынан көріністері бар Александр Невский» иконасының фрагменті, XIX ғасыр)]]
1240 жылы 15 шілдеде шайқас басталды. «Бірінші Новгород жылнамасында» (ертеректегі нұсқасында) бұл оқиға өте қысқаша баяндалады:

Сонда олардың Спиридон есімді қолбасшысы қаза тапты; тіпті, сол жерде епископ та өлтірілді деген сөздер айтылды. Олардың қатарынан көп адам қырылды; ең беделді дегендерін екі кемеге тиеп, теңіз жаққа жөнелтті, ал қалғандарын — саны белгісіз көп адамды — өздері қазған шұңқырға тастады. Талайы жараланды; сөйтіп, сол түні, дүйсенбі таңы атар алдында, олар масқара болып кері қайтты.

Александр «патшаның өз бетіне үшкір найзасының ізін қалдырды...» . А. Н. Кирпичников  бұл деректі Александрдың жасағы найзалар қолданылған алғашқы атты әскер қақтығысы кезінде швед королі әскерінің сапын бұзып-жарды деп түсіндіреді. Князьдің жеке жасағынан бөлек, орыс әскерінің құрамында әрқайсысының өз жасақтары бар ықпалды новгородтықтардың кем дегенде үш бөлімшесі, сондай-ақ Ладогадан келген жасақ болды .

Бірінші Новгород жылнамасының кейінгі нұсқасында кездесетін «Өмірбаянда» шайқас кезінде ерлік көрсеткен алты жауынгер туралы айтылады (олардың үшеуі — кінәз жасағының мүшелері, ал үшеуі — новгородтықтар еді):
[[Сурет:Alexander Nevsky in the battle with the Swedes by Boris Chorikov.jpg|нобай|Б. Чориков. «Александр Невскийдің шведтерді жеңуі»]]
Гаврило Олексич княздің қолтықтап әкетіліп бара жатқанын көріп, атымен тура князді тұтқындағандар пайдаланып жатқан көпірше арқылы кемеге қарғып шықты; ол кейін қарай лақтырылып түсірілгенімен, дереу қайтадан шайқасқа қосылды. Сбыслав Якунович қолына тек балта ұстап, жау шебінің қақ ортасына лап қойды, ал оның ізін ала Александрдың аңшысы Яков Полочанин ұзын семсерін сермеп, алға ұмтылды.Жас жігіт Савва швед лагерінің ортасына еніп, «алтын шатырлы зәулім патша шатырына басып кірді де, оны ұстап тұрған тіреуішті кесіп тастады» ; тіреуішінен айырылған шатыр жерге құлады. Новгородтық Миша өз жасағымен бірге жаяу шайқасып, жаудың үш кемесін суға батырды. Аталған жауынгерлердің алтыншысы — Александр Ярославичтің қызметшісі Ратмир — бірнеше шведке қарсы жаяу соғысты; ол жараланып, қаза тапты.

Шайқас кешке дейін созылды; қараңғы түсе қарсылас тараптар бір-бірінен ажырасты. Швециялықтар жеңіліс тауып, таңертеңге қарай қалған кемелерімен өзеннің арғы бетіне өтіп кетті.

Швед әскерінің қалдықтары еш кедергісіз шегініп кетті. Мұның себебін әртүрлі жорамалдауға болады: бәлкім, бұл қаза тапқандарды жерлеу үшін ұрысты уақытша тоқтатуды қарастыратын «рыцарлық» әдеп қағидаларына байланысты болған шығар; не болмаса, новгородтықтар қан төгісті одан әрі жалғастыруды мағынасыз деп санаған болар; әлде Александр Ярославич бұған дейін де шығынға ұшыраған өз әскерін тағы да тәуекелге салғысы келмеген болар — осы болжамдардың кез келгені шындыққа жанасады.

Орыс жасағының шығындары қатарында 20-ға жуық көрнекті жауынгер (оларға қоса қаза тапқан нөкерлерін де есептеу керек ) болды. Ал шведтер болса, екі жоғары шенді адамын кемеге салып, теңізге аттандырды да, өздерінің қаза тапқан көптеген жауынгерлерін қазылған шұңқырға тастады &lt;ref&gt;http://krotov.info/acts/12/pvl/novg07.htm&lt;/ref&gt; (бұл шведтердің жалпы шығыны ондаған, тіпті жүздеген адамға жетуі мүмкін екенін білдіреді ). Сонымен қатар, «Өмірбаянында» [Александр Невскийдің] баяндалғанындай, келесі күні жергілікті тұрғындар Нева өзенінің қарсы жағалауынан жерленбеген көптеген швед жауынгерлерінің мәйіттерін тапты.

== Дереккөз ==
 
[[Санат:Соғыс]] [[Санат: Новгород]]</text>
      <sha1>fojptxmux0qz6ikxahqjy2wzujorvjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Кәсіп түрлері және құрлықтар бойынша тұлғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788970</id>
    <revision>
      <id>3685190</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{seealsocat|Құрлықтар және кәсіп түрлері бойынша тұлғалар}} [[Санат:Құрлықтар бойынша тұлғалар|*Құрл]] [[Санат:Кәсіп түрлері және географиялық орналасу бойынша тұлғалар| ]]</comment>
      <origin>3685190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="93igw6oowotvm8yszlahiq7hl1epm3s" xml:space="preserve">{{seealsocat|Құрлықтар және кәсіп түрлері бойынша тұлғалар}}
[[Санат:Құрлықтар бойынша тұлғалар|*Құрл]]
[[Санат:Кәсіп түрлері және географиялық орналасу бойынша тұлғалар| ]]</text>
      <sha1>93igw6oowotvm8yszlahiq7hl1epm3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Британ король әулеті мүшелері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788971</id>
    <revision>
      <id>3685191</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Монарх әулеттері мүшелері|Британия]] [[Санат:Британ монархиясы]]</comment>
      <origin>3685191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="pevk8r20d02pe7ja37s33j76kupqw6z" xml:space="preserve">[[Санат:Монарх әулеттері мүшелері|Британия]]
[[Санат:Британ монархиясы]]</text>
      <sha1>pevk8r20d02pe7ja37s33j76kupqw6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Монарх әулеттері мүшелері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788972</id>
    <revision>
      <id>3685192</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Seealsocat|Король әулеттері}}  [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Туыстығы бойынша адамдар]] [[Санат:Ақсүйектер]]</comment>
      <origin>3685192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="m1qqe2tehiwxmt58jrmzluic9v79r0p" xml:space="preserve">{{Seealsocat|Король әулеттері}}

[[Санат:Монархтар]]
[[Санат:Туыстығы бойынша адамдар]]
[[Санат:Ақсүйектер]]</text>
      <sha1>m1qqe2tehiwxmt58jrmzluic9v79r0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Туыстығы бойынша адамдар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788973</id>
    <revision>
      <id>3685193</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Адамдар| Туыс]] [[Санат:Туыстық|Адам]]</comment>
      <origin>3685193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="72baukv3i7m1e5alrpoa46kkb5rsz5t" xml:space="preserve">[[Санат:Адамдар| Туыс]]
[[Санат:Туыстық|Адам]]</text>
      <sha1>72baukv3i7m1e5alrpoa46kkb5rsz5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леммы о распределении энергии по степеням свободы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788974</id>
    <revision>
      <id>3685194</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эдгар Герт</username>
        <id>183645</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}'''Анизотропты термодинамика теориясы''' (немесе ''Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар'') — классикалық механика заңдылықтарына сүйене отырып, айналмалы еркіндік дәрежесі...</comment>
      <origin>3685194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5367" sha1="lguprcoav7hec4rh1vjtqn11ozsr6q7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}'''Анизотропты термодинамика теориясы''' (немесе ''Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар'') — классикалық механика заңдылықтарына сүйене отырып, айналмалы еркіндік дәрежесі бар қатаң молекулалардан тұратын газдардағы энергияның үлестірілуін және жылу сыйымдылығының коэффициентін (адиабата көрсеткішін) сипаттайтын ғылыми теория&lt;ref name=&quot;zenodo&quot;&gt;{{cite web |last=Gert |first=Edgar |title=Lemmas on the Energy Distribution over the Degrees of Freedom of Gas Particles / Theory of Anisotropic Thermodynamics |url=https://zenodo.org |publisher=Zenodo |date=2026-10-21 |doi=10.5281/zenodo.23532631 |language=en, ru}}&lt;/ref&gt;.

== Теорияның негізгі мазмұны ==
Теория классикалық статистикалық физикадағы энергияның еркіндік дәрежелері бойынша тең үлестірілуі туралы қалыптасқан қағиданы (эквипартиция теоремасы) қайта қарайды&lt;ref name=&quot;zenodo&quot; /&gt;. Екілік бөлшектердің соқтығысуы мен олардың қатты қабырғамен әрекеттесуінің кинематикалық моделі негізінде энергияның тасымалдануында кеңістіктік-геометриялық асимметрияның бар екендігі математикалық түрде дәлелденген&lt;ref name=&quot;zenodo&quot; /&gt;.

=== «Біржақты клапан» механизмі ===
Соқтығысудың белгілі бір конфигурацияларында, атап айтқанда айналу жылдамдығы ілгерілемелі жылдамдықтан асқан кезде (&lt;math&gt;v &lt; R\omega&lt;/math&gt;), айналу энергиясы молекуланың массалар центрінің ілгерілемелі кинетикалық энергиясына қайтымсыз түрде ауысады&lt;ref name=&quot;zenodo&quot; /&gt;. Кері макроскопиялық процесс кинематикалық тұрғыдан шектелген. Бұл детерминді механизм жүйеде өзіндік «біржақты клапан» (орыс. ''«односторонний клапан»'') әсерін тудырады&lt;ref name=&quot;zenodo&quot; /&gt;.

=== Практикалық қолданылуы ===
Бұл механизм кванттық механикалық жорамалдарды қолданбай-ақ, классикалық Ньютон механикасы аясында төмен температурадағы (&lt;math&gt;T = 100\text{ K}&lt;/math&gt;) сутегі (&lt;math&gt;H_2&lt;/math&gt;) және азот (&lt;math&gt;N_2&lt;/math&gt;) сияқты екі атомды газдардың адиабата көрсеткішінің (&lt;math&gt;\gamma = 1,533&lt;/math&gt;, тиімді еркіндік дәрежесі &lt;math&gt;i = 3,75&lt;/math&gt;) нақты эксперименталды мәндерін түсіндіруге мүмкіндік береді&lt;ref name=&quot;zenodo&quot; /&gt;. Сонымен қатар, жұмыста гармоникалық жуықтауды кез келген еркін конфигурациядағы көп атомды молекулаларға жалпы қолданудың негізділігі көрсетілген&lt;ref name=&quot;zenodo&quot; /&gt;.

== Тарихы және құқықтық мәртебесі ==
Бұл ғылыми зерттеулер 1996–1999 жылдар аралығында әзірленген&lt;ref name=&quot;zenodo&quot; /&gt;. Жұмыс «Жеңіл әлем» (орыс. ''«Легкий мир»'') деп аталатын ғылыми мақалалар жинағының құрамына кіреді&lt;ref name=&quot;zenodo&quot; /&gt;.

1999 жылғы 7 желтоқсанда бұл еңбек Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Авторлық құқықтар жөніндегі комитетінде ресми түрде тіркеліп, депонирленген (Зияткерлік меншік нысанын мемлекеттік тіркеу туралы № 697 куәлігі). Теорияның авторы және құқық иесі Ибрагимов Ильдар (Эдгар Герт)  &lt;ref name=&quot;zenodo&quot; /&gt;. Жұмыстың мәтіні мен материалдары халықаралық Zenodo ашық ғылыми деректер қорында сақталған&lt;ref name=&quot;zenodo&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{кіші дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://zenodo.org Lemmas on the Energy Distribution over the Degrees of Freedom of Gas Particles / Theory of Anisotropic Thermodynamics] — Zenodo платформасындағы материалдар қоры.

[[Санат:Термодинамика]]
[[Санат:Статистикалық физика]]
[[Санат:1999 жылғы ғылым]]</text>
      <sha1>lguprcoav7hec4rh1vjtqn11ozsr6q7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Ұлыбританиядағы мерейтойлар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788975</id>
    <revision>
      <id>3685195</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Ұлыбританиядағы оқиғалар]] [[Санат:Елдер бойынша мерейтойлар|Ұлыбритания]]</comment>
      <origin>3685195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="9ybx0dpe40nm6vs1ni349hr1yerbbg5" xml:space="preserve">[[Санат:Ұлыбританиядағы оқиғалар]]
[[Санат:Елдер бойынша мерейтойлар|Ұлыбритания]]</text>
      <sha1>9ybx0dpe40nm6vs1ni349hr1yerbbg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Ұлыбританиядағы оқиғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788976</id>
    <revision>
      <id>3685196</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Ұлыбритания тарихы|Оқиға]] [[Санат:Елдер бойынша оқиғалар]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша оқиғалар]]</comment>
      <origin>3685196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192" sha1="4k37ld14dc8jt5vkseurcu6hzg03ip8" xml:space="preserve">[[Санат:Ұлыбритания тарихы|Оқиға]]
[[Санат:Елдер бойынша оқиғалар]]
[[Санат:Еуропа елдері бойынша оқиғалар]]</text>
      <sha1>4k37ld14dc8jt5vkseurcu6hzg03ip8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Елдер бойынша мерейтойлар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788977</id>
    <revision>
      <id>3685197</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Мерейтойлар|*Елдер]] [[Санат:Елдер бойынша мәдени оқиғалар|*]]</comment>
      <origin>3685197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="3q01ixbvjfdz1gd6hmv9ud6o7pfz1mc" xml:space="preserve">[[Санат:Мерейтойлар|*Елдер]]
[[Санат:Елдер бойынша мәдени оқиғалар|*]]</text>
      <sha1>3q01ixbvjfdz1gd6hmv9ud6o7pfz1mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Елдер бойынша мәдени оқиғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788978</id>
    <revision>
      <id>3685198</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша мәдениет|+]] [[Санат:Түрлер және елдер бойынша оқиғалар]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша мәдени оқиғалар| ]]</comment>
      <origin>3685198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="069g8cx4u42edoqwwv45pv267zf9lm4" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша мәдениет|+]]
[[Санат:Түрлер және елдер бойынша оқиғалар]]
[[Санат:Географиялық орналасу бойынша мәдени оқиғалар| ]]</text>
      <sha1>069g8cx4u42edoqwwv45pv267zf9lm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Құдайбергенова Аружан</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788979</id>
    <revision>
      <id>3685199</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="461" sha1="gvrgfop5htpktc16976u1n6p6jv4zn8" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Құдайбергенова Аружан}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 12:16, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>gvrgfop5htpktc16976u1n6p6jv4zn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Жанар Махметова</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788980</id>
    <revision>
      <id>3685200</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="359" sha1="hhvsx80q080owt9ar2xv6ssabxif0ot" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Жанар Махметова}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:16, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>hhvsx80q080owt9ar2xv6ssabxif0ot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Географиялық орналасу бойынша мәдени оқиғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788981</id>
    <revision>
      <id>3685201</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Мәдени оқиғалар|*]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша мәдениет|+]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша оқиғалар|*]]</comment>
      <origin>3685201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="8wwaa56unjvtxdpj7ehfbybmz4mebkm" xml:space="preserve">[[Санат:Мәдени оқиғалар|*]]
[[Санат:Географиялық орналасу бойынша мәдениет|+]]
[[Санат:Географиялық орналасу бойынша оқиғалар|*]]</text>
      <sha1>8wwaa56unjvtxdpj7ehfbybmz4mebkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Мәдени оқиғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788982</id>
    <revision>
      <id>3685202</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Мәдениет|Оқиға]] [[Санат:Қоғамдық оқиғалар]] [[Санат:Тақырыптар бойынша оқиғалар]]</comment>
      <origin>3685202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="a3892xo91jlaz20442ii1c0g1b4so89" xml:space="preserve">[[Санат:Мәдениет|Оқиға]]
[[Санат:Қоғамдық оқиғалар]]
[[Санат:Тақырыптар бойынша оқиғалар]]</text>
      <sha1>a3892xo91jlaz20442ii1c0g1b4so89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қоғамдық оқиғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788983</id>
    <revision>
      <id>3685203</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Әлеуметтік тарих]] [[Санат:Түрлер бойынша оқиғалар]]</comment>
      <origin>3685203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="fzofdv97lean7hm3wzpobfpny7k5b4o" xml:space="preserve">[[Санат:Әлеуметтік тарих]]
[[Санат:Түрлер бойынша оқиғалар]]</text>
      <sha1>fzofdv97lean7hm3wzpobfpny7k5b4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:2022 жылдағы Ұлыбритания</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788984</id>
    <revision>
      <id>3685204</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|2022 in the United Kingdom}} [[Санат:Ұлыбританиядағы XXI ғасыр жылдары]] [[Санат:Елдер бойынша 2022 жыл]] [[Санат:2020 жылдардағы Ұлыбритания]] [[Санат:2022 жылдағы Еуропа]]</comment>
      <origin>3685204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="282" sha1="ab61tn0y486xc9mq1kvim1231s2nr3e" xml:space="preserve">{{Commonscat|2022 in the United Kingdom}}
[[Санат:Ұлыбританиядағы XXI ғасыр жылдары]]
[[Санат:Елдер бойынша 2022 жыл]]
[[Санат:2020 жылдардағы Ұлыбритания]]
[[Санат:2022 жылдағы Еуропа]]</text>
      <sha1>ab61tn0y486xc9mq1kvim1231s2nr3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Портсмут (Англия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788985</id>
    <revision>
      <id>3685205</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Акмарал Абдрашидовна</username>
        <id>179025</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:Aerial photograph of Portsmouth Dockyard taken during a Photex, taken from 2,000 feet. MOD 45144955.jpg|нобай|Портсмут]]{{Мемлекет|Шынайы атауы=Портсмут|Байрақ=City Flag of Portsmouth.svg|Елтаңба=Coat of Arms of Portsmouth.svg|Картада=United Kingdom adm location map.svg|Тілі=ағылшын|Астанасы=Портсмут|Басқару формасы=Гэмпшир графтығы}}'''Пор...</comment>
      <origin>3685205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9530" sha1="9lvkxbma28g3jvjvvh5euirbzvfvqsq" xml:space="preserve">[[Сурет:Aerial photograph of Portsmouth Dockyard taken during a Photex, taken from 2,000 feet. MOD 45144955.jpg|нобай|Портсмут]]{{Мемлекет|Шынайы атауы=Портсмут|Байрақ=City Flag of Portsmouth.svg|Елтаңба=Coat of Arms of Portsmouth.svg|Картада=United Kingdom adm location map.svg|Тілі=ағылшын|Астанасы=Портсмут|Басқару формасы=Гэмпшир графтығы}}'''Портсмут''' (Англия) -([[Ағылшын тілі|Ағылшынша]]: ''Portsmouth'') — [[Ұлыбритания]]ның Хэмпшир салтанатты [[Графтық (феодалдық иелік)|графтығы]]нда орналасқан [[қала]] әрі [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] әкімшілік бірлік; ол [[Англия]]ны Уайт [[Арал|арал]]ынан бөліп тұратын Солент [[бұғаз]]ының жағалауында орналасқан. Қала халқының басым бөлігі Портси аралында шоғырланған. Мұнда бұрыннан бері [[Ұлыбритания]] Әскери-теңіз күштерінің негізгі базаларының бірі орналасқан. Халқы шамамен 200 000 адамды құрайды (2008 жыл).

== Тарихы ==
[[Ла-Манш бұғазы]] таяз болмай тұрған кезде [[порт]] Портчестерде орналасқан еді; онда әлі күнге дейін римдік тас бекіністің қирандылары сақталған (бұл бекініс XI–XII ғасырларда феодалдық қамалға айналдырылып қайта салынған болатын). 1194 жылы Арыстан жүректі Ричард патша Ла-Манш бұғазы жағалауындағы порттардың нашар дамығанына алаңдап, Портсмутқа қала жарғысын берді және онда [[жәрмеңке]] өткізуге рұқсат етті. Бұл жарғы 1627 жылға дейін күшінде болды.  

[[Тюдорлар]] тұсында Портсмуттың маңызы айтарлықтай артты. 1496 жылы [[ айлақ|құрғақ айлақ]] құрылды; ол 1698 жылы кеңейтілгеннен кейін 120 гектар аумақты алып жататын болды. Уақыт өте келе, Ұлыбритания теңіз державасы ретінде нығайған сайын, [[кеме]] жасау орындары ел аумағындағы ең ірі әскери-теңіз базасына айналды; ол әскери кемелерді салып, қажетті жабдықтармен қамтамасыз етуге қажетті барлық ресурстар мен нысандарға ие болды. Портсмут тұрғындарының басым бөлігі кеме жасау [[зауыт]]ында жұмыс істейтін. Зауытта өткен заманның әйгілі кемелері — Тюдор дәуіріндегі «Мэри Роуз» (Mary Rose) атты каррак кемесі және [[Адмирал Нельсон|адмирал Нельсон]]ның [[флагман]]ы — «Виктори» (HMS Victory) кемесі көпшілік назарына ұсынылған. Портсмут қаласында сондай-ақ [[мұражай]]-кеме ретінде HMS Warrior — Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз флотының сауытты фрегаты және әлемдегі тұңғыш толығымен металдан жасалған, мұхиттық сауытты әскери кемесі — орналасқан.

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қала қатты бомбалауға ұшырады. Қираған қалалық әкімдік ғимараты 1959 жылы қалпына келтірілді. Соғыстан кейін көрнекті бруталист сәулетшілер қаланың тұрғын үй аудандарына арналған жобаларды әзірледі. Тарихи ескерткіштердің қатарында шағын, ішінара [[Роман стилі|роман стилі]]ндегі собор (XII ғасыр), Саутси курорттық аймағындағы Тюдор дәуірінің бекіністері (шамамен 1544 жылға жататын) және [[Чарльз Диккенс]] дүниеге келген үй бар.
[[Сурет:Portsmouth.jpg|нобай|Портсмут: жоғарыдан түсірілген көрінісі]]
== Географиясы ==
Портсмут унитарлы әкімшілік бірлігі 40 км² аумақты алып жатыр; оның шығыс, оңтүстік және батыс шекаралары Солент бұғазымен, ал солтүстік шекарасы Гэмпшир метрополитендік емес графтығымен шектеседі.

== Халқы ==
Портсмут унитарлы әкімшілік бірлігінің халқы 186 701 адамды құрайды, ал халықтың орташа тығыздығы — 4638 адам/км²&lt;ref&gt;[[neighbourhood.statistics.gov.uk. Дата обращения: 24 октября 2010. Архивировано 29 марта 2015 года.]]&lt;/ref&gt;. Бұл — [[Ұлыбритания]]дағы ең жоғары көрсеткіш (салыстыру үшін айтсақ, [[Лондон]]да [[халық]] тығыздығы 4562 адам/км²-ге тең).

== Экономикасы ==
«Wightlink» компаниясы басқаратын паромдар Портсмуттан Уайт аралына қатынайды: Райд қаласына — жолаушылар [[катамаран]]ы, ал Фишборн ауылына — [[автомобиль]] паромы жүреді. Hovertravel компаниясының жолаушыларға арналған ауа жастықты кемесі Портсмут қаласының маңындағы Саутсиден Райдқа қарай қатынайды.

Портсмут — «PO» кодымен белгіленген [[пошта]] округінің орталығы. Портсмуттан бөлек, бұл аймаққа Хэмпшир, Уайт аралы және Батыс Сассекстегі Бембридж, Богнор-Реджис, Вентнор, Ист-Каус, Госпорт, Каус, Ньюпорт, Райд, Саутси, Сандаун, Уотерлувилл, Фэрхэм, Хавант, Чичестер, Шанклин, Ярмут және басқа да қалалар мен ауылдар кіреді.

== Саясаты ==
Портсмут қаласын 14 сайлау округінен сайланған 42 [[депутат]]тан тұратын біртұтас әкімшілік кеңес басқарады. Соңғы сайлау қорытындысы бойынша, Ұлыбританияның Консервативтік партиясы кеңесте 19 орынға ие&lt;ref&gt;[https://www.portsmouth.gov.uk/yourcouncil/1120.html Депутаты совета унитарной единицы Портсмут Архивировано 17 августа 2013 года.]&lt;/ref&gt;.

== Спорт ==
Портсмут қаласында «Портсмут» кәсіби [[футбол клубы]] орналасқан; бұл клуб — Англия [[чемпионат]]ының екі дүркін жеңімпазы, Англия кубогын екі рет иеленген және FA Charity Shield (Англия суперкубогы) жүлдесін жеңіп алған команда. «Портсмут» өз қарсыластарын 20 000 көрермен сиятын «Фраттон Парк» стадионында қабылдайды.

== Әскери госпиталь бөлімшесі ==
Портсмут қаласында Ұлыбритания Қарулы күштерінің медициналық қызметі құрамындағы бес әскери госпиталь бөлімшесінің ішіндегі ең ірісі орналасқан. Бөлімше Королева Александра ауруханасында орналасқан. 2005 жылы онда 381 қызметкер жұмыс істеді.

== Халықаралық қатынас ==
Портсмут мынадай қалалармен қалааралық қатынастарын нығайтқан:

[[Дуйсбург]], [[Германия]] (1950)

[[Кан]], [[Франция]] (1987)

[[Лейквуд]], [[АҚШ]]

Мынадай қалалармен серіктес: 

[[Хайфа]], [[Израиль]]

[[Маскат]], [[Оман]]

[[Майдзуру]], [[Жапония]]

[[Портсмут]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]

[[Сидней]], [[Аустралия]]&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%81%D0%BC%D1%83%D1%82 Портсмут]&lt;/ref&gt;

== Дереккөзі ==

[[Санат:Қалалар]][[Санат:Мемлекет]][[Санат:Ұлыбритания]]</text>
      <sha1>9lvkxbma28g3jvjvvh5euirbzvfvqsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788986</id>
    <revision>
      <id>3685206</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:21:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Catmain|Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)}} [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]]</comment>
      <origin>3685206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="r2keitnd0qg7udr1qpilh4jwx5sxdlc" xml:space="preserve">{{Catmain|Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)}}
[[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]]</text>
      <sha1>r2keitnd0qg7udr1qpilh4jwx5sxdlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788988</id>
    <revision>
      <id>3685220</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:39:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' ('''AAP'''; румынша: ''Academia de Administrare Publică de pe lângă Președintele Republicii Moldova'') — [[Молдова Республикасы]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы мемлекеттік жоғары оқу орны.  == Дер...</comment>
      <origin>3685220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="519" sha1="8fkn1ksddd2451n6auh7bmyfa98i1u7" xml:space="preserve">'''Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' ('''AAP'''; румынша: ''Academia de Administrare Publică de pe lângă Președintele Republicii Moldova'') — [[Молдова Республикасы]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы мемлекеттік жоғары оқу орны.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8fkn1ksddd2451n6auh7bmyfa98i1u7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685221</id>
      <parentid>3685220</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="539" sha1="ras0s2z4dp71t4x7ovyl4j6dhbrxouw" xml:space="preserve">'''Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' ('''AAP'''; румынша: ''Academia de Administrare Publică de pe lângă Președintele Republicii Moldova'') — [[Молдова Республикасы]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы мемлекеттік жоғары оқу орны.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ras0s2z4dp71t4x7ovyl4j6dhbrxouw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685222</id>
      <parentid>3685221</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="531" sha1="0pqf2gkqtq8jxn01asl2v4b28jvunjw" xml:space="preserve">'''Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' ('''AAP'''; {{lang-ro|Academia de Administrare Publică de pe lângă Președintele Republicii Moldova}}) — [[Молдова Республикасы]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы мемлекеттік жоғары оқу орны.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>0pqf2gkqtq8jxn01asl2v4b28jvunjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685223</id>
      <parentid>3685222</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3685223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1436" sha1="hzo3add9jjnkr3v598ewra7fy73ppvg" xml:space="preserve">'''Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' ('''AAP'''; {{lang-ro|Academia de Administrare Publică de pe lângă Președintele Republicii Moldova}}) — [[Молдова Республикасы]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы мемлекеттік жоғары оқу орны.

== Тарихы ==
Академия 1993 жылғы 21 мамырда [[Молдова президенті]]нің № 73 жарлығымен «Мемлекеттік басқару саласындағы зерттеулер академиясы» деген атаумен құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Part 1 |url=https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802144840/https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-date=2020-08-02 |access-date=2026-09-05 |website=www.nispa.org}}&lt;/ref&gt; Алғашқы оқу жылында академияға күндізгі бөлімге 41 студент, ал сырттай бөлімге 97 студент қабылданды. Бастапқыда оқытушылар құрамы 11 штаттық және толық емес жұмыс күнімен істейтін 17 оқытушыдан тұрды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>hzo3add9jjnkr3v598ewra7fy73ppvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685225</id>
      <parentid>3685223</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3685225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3349" sha1="m9ofmz3ndihledi212ehuvj8h7qcjfs" xml:space="preserve">'''Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' ('''AAP'''; {{lang-ro|Academia de Administrare Publică de pe lângă Președintele Republicii Moldova}}) — [[Молдова Республикасы]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы мемлекеттік жоғары оқу орны.

== Тарихы ==
Академия 1993 жылғы 21 мамырда [[Молдова президенті]]нің № 73 жарлығымен «Мемлекеттік басқару саласындағы зерттеулер академиясы» деген атаумен құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Part 1 |url=https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802144840/https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-date=2020-08-02 |access-date=2026-09-05 |website=www.nispa.org}}&lt;/ref&gt; Алғашқы оқу жылында академияға күндізгі бөлімге 41 студент, ал сырттай бөлімге 97 студент қабылданды. Бастапқыда оқытушылар құрамы 11 штаттық және толық емес жұмыс күнімен істейтін 17 оқытушыдан тұрды.

2003 жылғы 12 ақпанда президент [[Владимир Воронин]]нің жарлығымен оқу орнының мәртебесі өзгертіліп, Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы болып қайта құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=DPRM1379/2003 |url=https://www.legis.md/cautare/getResults?doc_id=42070&amp;lang=ro |access-date=2026-09-06 |website=www.legis.md}}&lt;/ref&gt; 2014 жылғы 14 қаңтарда президент [[Николае Тимофти]] Мемлекеттік басқару академиясын Әкімшілік зерттеулер академиясы етіп қайта ұйымдастыру туралы жарлыққа қол қойды. Сол жарлыққа сәйкес оқу орны 2014 жылғы 26 наурызда үкімет бекіткен жаңа жарғы негізінде [[Молдова үкіметі]]нің қарамағына және бақылауына қайта берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=webmaster |date=2016-07-18 |title=Brief Historical Data |url=https://old.aap.gov.md/en/article/brief-historical-data |access-date=2026-09-06 |website=Academia de Administrare Publică |language=en}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы жоғары білім беру жүйесіндегі ауқымды ұлттық реформа аясында академия ресми түрде жабылып, оның мүлкі [[Молдова мемлекеттік университеті]]нің қарамағына берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-05 |title=Funcționarii vor fi instruiți în domeniul elaborării proiectelor |url=https://logos-pres.md/noutati/functionarii-vor-fi-instruiti-in-domeniul-elaborarii-proiectelor/ |access-date=2026-09-06 |website=LOGOPRESS |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>m9ofmz3ndihledi212ehuvj8h7qcjfs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685227</id>
      <parentid>3685225</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3685227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4266" sha1="o0473blxm0hw10y6yomkqd3ason3xve" xml:space="preserve">'''Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' ('''AAP'''; {{lang-ro|Academia de Administrare Publică de pe lângă Președintele Republicii Moldova}}) — [[Молдова Республикасы]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы мемлекеттік жоғары оқу орны.

== Тарихы ==
Академия 1993 жылғы 21 мамырда [[Молдова президенті]]нің № 73 жарлығымен «Мемлекеттік басқару саласындағы зерттеулер академиясы» деген атаумен құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Part 1 |url=https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802144840/https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-date=2020-08-02 |access-date=2026-09-05 |website=www.nispa.org}}&lt;/ref&gt; Алғашқы оқу жылында академияға күндізгі бөлімге 41 студент, ал сырттай бөлімге 97 студент қабылданды. Бастапқыда оқытушылар құрамы 11 штаттық және толық емес жұмыс күнімен істейтін 17 оқытушыдан тұрды.

2003 жылғы 12 ақпанда президент [[Владимир Воронин]]нің жарлығымен оқу орнының мәртебесі өзгертіліп, Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы болып қайта құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=DPRM1379/2003 |url=https://www.legis.md/cautare/getResults?doc_id=42070&amp;lang=ro |access-date=2026-09-06 |website=www.legis.md}}&lt;/ref&gt; 2014 жылғы 14 қаңтарда президент [[Николае Тимофти]] Мемлекеттік басқару академиясын Әкімшілік зерттеулер академиясы етіп қайта ұйымдастыру туралы жарлыққа қол қойды. Сол жарлыққа сәйкес оқу орны 2014 жылғы 26 наурызда үкімет бекіткен жаңа жарғы негізінде [[Молдова үкіметі]]нің қарамағына және бақылауына қайта берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=webmaster |date=2016-07-18 |title=Brief Historical Data |url=https://old.aap.gov.md/en/article/brief-historical-data |access-date=2026-09-06 |website=Academia de Administrare Publică |language=en}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы жоғары білім беру жүйесіндегі ауқымды ұлттық реформа аясында академия ресми түрде жабылып, оның мүлкі [[Молдова мемлекеттік университеті]]нің қарамағына берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-05 |title=Funcționarii vor fi instruiți în domeniul elaborării proiectelor |url=https://logos-pres.md/noutati/functionarii-vor-fi-instruiti-in-domeniul-elaborarii-proiectelor/ |access-date=2026-09-06 |website=LOGOPRESS |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Түлектері ==
* [[Майя Санду]] — [[Молдова президенті]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Biography of President of the Republic of Moldova Maia Sandu |url=https://presedinte.md/eng/biography |archive-url=https://web.archive.org/web/20260105193320/https://presedinte.md/eng/biography |archive-date=2026-01-05 |access-date=2026-09-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Виталие Жакот]] — 2021–2025 жылдары [[Молдова Республикасының парламенті]]нің депутаты болған.&lt;ref name=&quot;aapprm&quot;&gt;{{cite web|accessdate=2023-03-28|publisher=Moldova State University – Institute of Public Administration|title=Academy of Public Administration Office of the President of the Republic of Moldova|url=https://iap.gov.md/|archive-date=2023-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328154752/https://iap.gov.md/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>o0473blxm0hw10y6yomkqd3ason3xve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685228</id>
      <parentid>3685227</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4309" sha1="dveeu7nr4qmbz9ksd7hhjbvtca3m40x" xml:space="preserve">'''Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' ('''AAP'''; {{lang-ro|Academia de Administrare Publică de pe lângă Președintele Republicii Moldova}}) — [[Молдова Республикасы]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы мемлекеттік жоғары оқу орны.

== Тарихы ==
Академия 1993 жылғы 21 мамырда [[Молдова президенті]]нің № 73 жарлығымен «Мемлекеттік басқару саласындағы зерттеулер академиясы» деген атаумен құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Part 1 |url=https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802144840/https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-date=2020-08-02 |access-date=2026-09-05 |website=www.nispa.org}}&lt;/ref&gt; Алғашқы оқу жылында академияға күндізгі бөлімге 41 студент, ал сырттай бөлімге 97 студент қабылданды. Бастапқыда оқытушылар құрамы 11 штаттық және толық емес жұмыс күнімен істейтін 17 оқытушыдан тұрды.

2003 жылғы 12 ақпанда президент [[Владимир Воронин]]нің жарлығымен оқу орнының мәртебесі өзгертіліп, Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы болып қайта құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=DPRM1379/2003 |url=https://www.legis.md/cautare/getResults?doc_id=42070&amp;lang=ro |access-date=2026-09-06 |website=www.legis.md}}&lt;/ref&gt; 2014 жылғы 14 қаңтарда президент [[Николае Тимофти]] Мемлекеттік басқару академиясын Әкімшілік зерттеулер академиясы етіп қайта ұйымдастыру туралы жарлыққа қол қойды. Сол жарлыққа сәйкес оқу орны 2014 жылғы 26 наурызда үкімет бекіткен жаңа жарғы негізінде [[Молдова үкіметі]]нің қарамағына және бақылауына қайта берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=webmaster |date=2016-07-18 |title=Brief Historical Data |url=https://old.aap.gov.md/en/article/brief-historical-data |access-date=2026-09-06 |website=Academia de Administrare Publică |language=en}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы жоғары білім беру жүйесіндегі ауқымды ұлттық реформа аясында академия ресми түрде жабылып, оның мүлкі [[Молдова мемлекеттік университеті]]нің қарамағына берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-05 |title=Funcționarii vor fi instruiți în domeniul elaborării proiectelor |url=https://logos-pres.md/noutati/functionarii-vor-fi-instruiti-in-domeniul-elaborarii-proiectelor/ |access-date=2026-09-06 |website=LOGOPRESS |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Түлектері ==
* [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] — [[Молдова президенті]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Biography of President of the Republic of Moldova Maia Sandu |url=https://presedinte.md/eng/biography |archive-url=https://web.archive.org/web/20260105193320/https://presedinte.md/eng/biography |archive-date=2026-01-05 |access-date=2026-09-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Виталие Жакот]] — 2021–2025 жылдары [[Молдова Республикасының парламенті]]нің депутаты болған.&lt;ref name=&quot;aapprm&quot;&gt;{{cite web|accessdate=2023-03-28|publisher=Moldova State University – Institute of Public Administration|title=Academy of Public Administration Office of the President of the Republic of Moldova|url=https://iap.gov.md/|archive-date=2023-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328154752/https://iap.gov.md/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dveeu7nr4qmbz9ksd7hhjbvtca3m40x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685229</id>
      <parentid>3685228</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3685229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4448" sha1="0ux3x0exfixeqse6l2sx9yq0bdwams5" xml:space="preserve">'''Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' ('''AAP'''; {{lang-ro|Academia de Administrare Publică de pe lângă Președintele Republicii Moldova}}) — [[Молдова Республикасы]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы мемлекеттік жоғары оқу орны.

== Тарихы ==
Академия 1993 жылғы 21 мамырда [[Молдова президенті]]нің № 73 жарлығымен «Мемлекеттік басқару саласындағы зерттеулер академиясы» деген атаумен құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Part 1 |url=https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802144840/https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-date=2020-08-02 |access-date=2026-09-05 |website=www.nispa.org}}&lt;/ref&gt; Алғашқы оқу жылында академияға күндізгі бөлімге 41 студент, ал сырттай бөлімге 97 студент қабылданды. Бастапқыда оқытушылар құрамы 11 штаттық және толық емес жұмыс күнімен істейтін 17 оқытушыдан тұрды.

2003 жылғы 12 ақпанда президент [[Владимир Воронин]]нің жарлығымен оқу орнының мәртебесі өзгертіліп, Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы болып қайта құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=DPRM1379/2003 |url=https://www.legis.md/cautare/getResults?doc_id=42070&amp;lang=ro |access-date=2026-09-06 |website=www.legis.md}}&lt;/ref&gt; 2014 жылғы 14 қаңтарда президент [[Николае Тимофти]] Мемлекеттік басқару академиясын Әкімшілік зерттеулер академиясы етіп қайта ұйымдастыру туралы жарлыққа қол қойды. Сол жарлыққа сәйкес оқу орны 2014 жылғы 26 наурызда үкімет бекіткен жаңа жарғы негізінде [[Молдова үкіметі]]нің қарамағына және бақылауына қайта берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=webmaster |date=2016-07-18 |title=Brief Historical Data |url=https://old.aap.gov.md/en/article/brief-historical-data |access-date=2026-09-06 |website=Academia de Administrare Publică |language=en}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы жоғары білім беру жүйесіндегі ауқымды ұлттық реформа аясында академия ресми түрде жабылып, оның мүлкі [[Молдова мемлекеттік университеті]]нің қарамағына берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-05 |title=Funcționarii vor fi instruiți în domeniul elaborării proiectelor |url=https://logos-pres.md/noutati/functionarii-vor-fi-instruiti-in-domeniul-elaborarii-proiectelor/ |access-date=2026-09-06 |website=LOGOPRESS |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Түлектері ==
* [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] — [[Молдова президенті]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Biography of President of the Republic of Moldova Maia Sandu |url=https://presedinte.md/eng/biography |archive-url=https://web.archive.org/web/20260105193320/https://presedinte.md/eng/biography |archive-date=2026-01-05 |access-date=2026-09-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Виталие Жакот]] — 2021–2025 жылдары [[Молдова Республикасының парламенті]]нің депутаты болған.&lt;ref name=&quot;aapprm&quot;&gt;{{cite web|accessdate=2023-03-28|publisher=Moldova State University – Institute of Public Administration|title=Academy of Public Administration Office of the President of the Republic of Moldova|url=https://iap.gov.md/|archive-date=2023-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328154752/https://iap.gov.md/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Молдовада 1993 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Молдовадағы университеттер]]</text>
      <sha1>0ux3x0exfixeqse6l2sx9yq0bdwams5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685230</id>
      <parentid>3685229</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4442" sha1="2aly597m4zulcdv58w4a4snpl7g7kau" xml:space="preserve">'''Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' ('''AAP'''; {{lang-ro|Academia de Administrare Publică de pe lângă Președintele Republicii Moldova}}) — [[Молдова Республикасы]]ның астанасы [[Кишинёв]] қаласында орналасқан бұрынғы мемлекеттік жоғары оқу орны.

== Тарихы ==
Академия 1993 жылғы 21 мамырда [[Молдова президенті]]нің № 73 жарлығымен «Мемлекеттік басқару саласындағы зерттеулер академиясы» деген атаумен құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Part 1 |url=https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802144840/https://www.nispa.org/reports/Moldova/Part1.htm |archive-date=2020-08-02 |access-date=2026-09-05 |website=www.nispa.org}}&lt;/ref&gt; Алғашқы оқу жылында академияға күндізгі бөлімге 41 студент, ал сырттай бөлімге 97 студент қабылданды. Бастапқыда оқытушылар құрамы 11 штаттық және толық емес жұмыс күнімен істейтін 17 оқытушыдан тұрды.

2003 жылғы 12 ақпанда президент [[Владимир Воронин]]нің жарлығымен оқу орнының мәртебесі өзгертіліп, Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы болып қайта құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=DPRM1379/2003 |url=https://www.legis.md/cautare/getResults?doc_id=42070&amp;lang=ro |access-date=2026-09-06 |website=www.legis.md}}&lt;/ref&gt; 2014 жылғы 14 қаңтарда президент [[Николае Тимофти]] Мемлекеттік басқару академиясын Әкімшілік зерттеулер академиясы етіп қайта ұйымдастыру туралы жарлыққа қол қойды. Сол жарлыққа сәйкес оқу орны 2014 жылғы 26 наурызда үкімет бекіткен жаңа жарғы негізінде [[Молдова үкіметі]]нің қарамағына және бақылауына қайта берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=webmaster |date=2016-07-18 |title=Brief Historical Data |url=https://old.aap.gov.md/en/article/brief-historical-data |access-date=2026-09-06 |website=Academia de Administrare Publică |language=en}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы жоғары білім беру жүйесіндегі ауқымды ұлттық реформа аясында академия ресми түрде жабылып, оның мүлкі [[Молдова мемлекеттік университеті]]нің қарамағына берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-05 |title=Funcționarii vor fi instruiți în domeniul elaborării proiectelor |url=https://logos-pres.md/noutati/functionarii-vor-fi-instruiti-in-domeniul-elaborarii-proiectelor/ |access-date=2026-09-06 |website=LOGOPRESS |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Түлектері ==
* [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] — [[Молдова президенті]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Biography of President of the Republic of Moldova Maia Sandu |url=https://presedinte.md/eng/biography |archive-url=https://web.archive.org/web/20260105193320/https://presedinte.md/eng/biography |archive-date=2026-01-05 |access-date=2026-09-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Виталие Жакот]] — 2021–2025 жылдары [[Молдова Республикасының парламенті]]нің депутаты болған.&lt;ref name=&quot;aapprm&quot;&gt;{{cite web|accessdate=2023-03-28|publisher=Moldova State University – Institute of Public Administration|title=Academy of Public Administration Office of the President of the Republic of Moldova|url=https://iap.gov.md/|archive-date=2023-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328154752/https://iap.gov.md/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Молдовада 1993 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Молдова университеттері]]</text>
      <sha1>2aly597m4zulcdv58w4a4snpl7g7kau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Молдова университеттері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788989</id>
    <revision>
      <id>3685231</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Молдова жоғары оқу орындары]] [[Санат:Елдер бойынша университеттер]]</comment>
      <origin>3685231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="2o2hnxjidzlarilb3weuyw0dgw8bn3f" xml:space="preserve">[[Санат:Молдова жоғары оқу орындары]]
[[Санат:Елдер бойынша университеттер]]</text>
      <sha1>2o2hnxjidzlarilb3weuyw0dgw8bn3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алжир кірпісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788990</id>
    <revision>
      <id>3685235</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:57:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Акмарал Абдрашидовна</username>
        <id>179025</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:Atelerix algirus.jpg|нобай|Алжир кірпісі]]'''Алжир кірпісі'''&lt;ref&gt;[https://www.phantastike.com/dic/5%20yaz%20slovar%20nazv%20zhivotnyh%20mlekopit/djvu/view/ Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. 5391 назв. Млекопитающие. — М.: Русский язык...</comment>
      <origin>3685235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4686" sha1="htizqlb9kwrkrzh5b5vg0pz217zaaf7" xml:space="preserve">[[Сурет:Atelerix algirus.jpg|нобай|Алжир кірпісі]]'''Алжир кірпісі'''&lt;ref&gt;[https://www.phantastike.com/dic/5%20yaz%20slovar%20nazv%20zhivotnyh%20mlekopit/djvu/view/ Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. 5391 назв. Млекопитающие. — М.: Русский язык, 1984. — С. 32. — 10 000 экз. — ISBN 5-200-00232-X.]&lt;/ref&gt; ([[Латын тілі|лат]]. Atelerix algirus) — [[африкалық кірпілер]] (*Atelerix*) туысына жататын жәндікқоректі жануар түрі. Ол [[Алжир]], [[Франция]], [[Ливия]], [[Марокко]], [[Испания]] және [[Тунис]]те кездеседі. Сонымен қатар, адамдар оны [[Канар аралдары]] мен [[Мальта]]ға да жерсіндірген.

== Сипаттамасы ==

Алжир кірпісі кәдімгі [[Кірпітәрізділер|кірпі]]ге өте ұқсас, бірақ олардың арасында бірнеше айқын айырмашылықтар бар. Алжир кірпісі еуропалық туысына қарағанда кішірек келеді, оның ұзындығы 25–30 сантиметрді құрайды. Дегенмен, ол Африкада кездесетін кірпілердің басқа түрлерінен ірірек; аяқтары ұзынырақ болғандықтан, ол жылдамырақ жүгіре алады. Тұмсығы ашық түсті, ал аяқтары мен басы — қоңыр түсті. Оның құлақтары үлкен әрі айқын көрініп тұрады.

Басқа африкалық кірпілерден айырмашылығы, алжирлік кірпінің инелері жұмсақтау әрі ашық түсті болады; сонымен қатар, оның басының алдыңғы жағында басқа түрлерге тән, оларды бірден тануға мүмкіндік беретін ұзын инелерден тұратын айқын «тәжі» болмайды.

Алжир кірпілері жылына екі рет — [[қазан]] мен [[наурыз]] айларының аралығында — көбею кезеңіне кіріседі. 30–40 күнге созылатын буаздық мерзімінен кейін дүниеге келген ұрпақтары соқыр әрі түксіз болады; туған кезде олардың әрқайсысының салмағы 15 грамнан сәл ғана асады. 10–12 апталығында олар көбеюге толық қабілетті болады. Солтүстік Африка кірпілері жұптасу кезінде бір серіктеспен шектелмейді; олар әр жолы жаңа серіктес таңдайды.

Archaeopsylla erinacei maura ауруына жиі шалдығады.

== Тіршілік ортасы ==
Солтүстік Африка кірпісінің қолайлы тіршілік ету ортасы туралы өте аз мәлімет бар. Ол Испанияның оңтүстігіндегі таулы аймақтар мен Солтүстік Африкада кездеседі, сонымен қатар Жерорта теңізіне тән қылқан жапырақты және аралас ормандар климаттық белдеулерінен де табылған. Солтүстік Африкада оны Мароккодан бастап Ливияға дейінгі аумақтан кездестіруге болады, алайда ол осы аймақты қоршап жатқан құрғақ шөлді өңірлерде өмір сүре алмайды. Оны Францияның кейбір бөліктерін, Канар аралдары мен Балеар аралдарын қоса алғанда, басқа да жылырақ аймақтардан кездестіруге болады. Бұл аймақтарда ол көбінесе бақтар мен саябақтарда кездеседі&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B6%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%91%D0%B6 Алжирский ёж]&lt;/ref&gt;.
== Дереккөзі ==

[[Санат:жәндікқоректілер]][[Санат:кірпітәрізділер]][[Санат:Алжир]]</text>
      <sha1>htizqlb9kwrkrzh5b5vg0pz217zaaf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788991</id>
    <revision>
      <id>3685240</id>
      <timestamp>2026-10-23T08:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Университет  |Аты                 = Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті  |Қысқартылған аты    =   |Эмблемасы           = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul Logo.png  |Сурет               =   |Шынайы аты          = Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul  |Халықаралық атауы   =...</comment>
      <origin>3685240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2635" sha1="e2noptr8hnu4bb5hr92nefukpem9c2c" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul Logo.png
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul
 |Халықаралық атауы   = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[7 маусым]] [[1999 жыл|1999]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 2146
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 106
 |Орналасқан жері     = [[Кагул]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.usch.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті''' ('''USC'''; румынша: ''Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul'') — [[Молдова]]ның [[Кагул]] қаласында орналасқан, 1999 жылы құрылған бұрынғы мемлекеттік университет.&lt;ref&gt;[http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale University History] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120715194922/http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale |date=July 15, 2012 }}&lt;/ref&gt; Университет румын жазушысы әрі филологы [[Богдан Петричейку Хашдеу]]дің құрметіне аталған.</text>
      <sha1>e2noptr8hnu4bb5hr92nefukpem9c2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685241</id>
      <parentid>3685240</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2692" sha1="re32c1wrx7kfi25vivpq6k7i0i6mpye" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul Logo.png
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul
 |Халықаралық атауы   = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[7 маусым]] [[1999 жыл|1999]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 2146
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 106
 |Орналасқан жері     = [[Кагул]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.usch.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті''' ('''USC'''; румынша: ''Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul'') — [[Молдова]]ның [[Кагул]] қаласында орналасқан, 1999 жылы құрылған бұрынғы мемлекеттік университет.&lt;ref&gt;[http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale University History] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120715194922/http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale |date=July 15, 2012 }}&lt;/ref&gt; Университет румын жазушысы әрі филологы [[Богдан Петричейку Хашдеу]]дің құрметіне аталған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>re32c1wrx7kfi25vivpq6k7i0i6mpye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685242</id>
      <parentid>3685241</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2633" sha1="ozqe3ln2zwok3ws3wy8ctbo73pwq9zz" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul
 |Халықаралық атауы   = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[7 маусым]] [[1999 жыл|1999]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 2146
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 106
 |Орналасқан жері     = [[Кагул]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.usch.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті''' ('''USC'''; румынша: ''Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul'') — [[Молдова]]ның [[Кагул]] қаласында орналасқан, 1999 жылы құрылған бұрынғы мемлекеттік университет.&lt;ref&gt;[http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale University History] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120715194922/http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale |date=July 15, 2012 }}&lt;/ref&gt; Университет румын жазушысы әрі филологы [[Богдан Петричейку Хашдеу]]дің құрметіне аталған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ozqe3ln2zwok3ws3wy8ctbo73pwq9zz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685243</id>
      <parentid>3685242</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2625" sha1="hyplu7zw4s537oryrar98ka5br0x1lj" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul
 |Халықаралық атауы   = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[7 маусым]] [[1999 жыл|1999]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 2146
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 106
 |Орналасқан жері     = [[Кагул]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.usch.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті''' ('''USC'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul}}) — [[Молдова]]ның [[Кагул]] қаласында орналасқан, 1999 жылы құрылған бұрынғы мемлекеттік университет.&lt;ref&gt;[http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale University History] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120715194922/http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale |date=July 15, 2012 }}&lt;/ref&gt; Университет румын жазушысы әрі филологы [[Богдан Петричейку Хашдеу]]дің құрметіне аталған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>hyplu7zw4s537oryrar98ka5br0x1lj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685244</id>
      <parentid>3685243</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2638" sha1="jr19a9xkb3nymw2yqbf07yju3y1re26" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul
 |Халықаралық атауы   = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[7 маусым]] [[1999 жыл|1999]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 2146
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 106
 |Орналасқан жері     = [[Кагул]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.usch.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті''' ('''USC'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul}}) — [[Молдова]]ның [[Кагул]] қаласында орналасқан, 1999 жылы құрылған бұрынғы мемлекеттік университет.&lt;ref&gt;[http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale University History] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120715194922/http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale |date=July 15, 2012 }}&lt;/ref&gt; Университет румын жазушысы әрі филологы [[Богдан Петричейку Хашдеу]]дің құрметіне аталған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>jr19a9xkb3nymw2yqbf07yju3y1re26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685247</id>
      <parentid>3685244</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2773" sha1="il4efp4znfw5wrhqr5w04uijiqfvk8o" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul
 |Халықаралық атауы   = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[7 маусым]] [[1999 жыл|1999]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 2146
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 106
 |Орналасқан жері     = [[Кагул]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.usch.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті''' ('''USC'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul}}) — [[Молдова]]ның [[Кагул]] қаласында орналасқан, 1999 жылы құрылған бұрынғы мемлекеттік университет.&lt;ref&gt;[http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale University History] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120715194922/http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale |date=July 15, 2012 }}&lt;/ref&gt; Университет румын жазушысы әрі филологы [[Богдан Петричейку Хашдеу]]дің құрметіне аталған.

2026 жылы университет [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктірілді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>il4efp4znfw5wrhqr5w04uijiqfvk8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685250</id>
      <parentid>3685247</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3763" sha1="ovurhm0ru8i216t6w851921iro2hgjk" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul
 |Халықаралық атауы   = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[7 маусым]] [[1999 жыл|1999]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 2146
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 106
 |Орналасқан жері     = [[Кагул]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.usch.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті''' ('''USC'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul}}) — [[Молдова]]ның [[Кагул]] қаласында орналасқан, 1999 жылы құрылған бұрынғы мемлекеттік университет.&lt;ref&gt;[http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale University History] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120715194922/http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale |date=July 15, 2012 }}&lt;/ref&gt; Университет румын жазушысы әрі филологы [[Богдан Петричейку Хашдеу]]дің құрметіне аталған.

2026 жылы университет [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктірілді.

== Құрылымы ==
=== Факультеттері ===
* Құқық және мемлекеттік басқару факультеті
* Экономика, ақпараттану және математика факультеті
* Филология және тарих факультеті

=== Серіктестік келісімі ===
* Гуманитарлық, экономикалық және инженерлік ғылымдардың трансшекаралық факультеті — Румыниядағы [[Галац университеті]]мен бірлесіп құрылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ursu |first=Valentina |date=2012-02-07 |title=Universitatea din Cahul şi nevoia de specialişti în Sudul Moldovei |url=https://moldova.europalibera.org/a/24476750.html |access-date=2026-01-21 |work=Radio Europa Liberă |language=ro}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Universitatea_de_Stat_„Bogdan_Petriceicu_Hasdeu”_din_Cahul.jpg|border|right|frameless|270x270px]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ovurhm0ru8i216t6w851921iro2hgjk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685252</id>
      <parentid>3685250</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3685252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="ez8j5engz3yr6x9w3zpdj57zruuu8v9" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul
 |Халықаралық атауы   = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[7 маусым]] [[1999 жыл|1999]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 2146
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 106
 |Орналасқан жері     = [[Кагул]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.usch.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті''' ('''USC'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul}}) — [[Молдова]]ның [[Кагул]] қаласында орналасқан, 1999 жылы құрылған бұрынғы мемлекеттік университет.&lt;ref&gt;[http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale University History] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120715194922/http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale |date=July 15, 2012 }}&lt;/ref&gt; Университет румын жазушысы әрі филологы [[Богдан Петричейку Хашдеу]]дің құрметіне аталған.

2026 жылы университет [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктірілді.

== Құрылымы ==
=== Факультеттері ===
* Құқық және мемлекеттік басқару факультеті
* Экономика, ақпараттану және математика факультеті
* Филология және тарих факультеті

=== Серіктестік келісімі ===
* Гуманитарлық, экономикалық және инженерлік ғылымдардың трансшекаралық факультеті — Румыниядағы [[Галац университеті]]мен бірлесіп құрылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ursu |first=Valentina |date=2012-02-07 |title=Universitatea din Cahul şi nevoia de specialişti în Sudul Moldovei |url=https://moldova.europalibera.org/a/24476750.html |access-date=2026-01-21 |work=Radio Europa Liberă |language=ro}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Universitatea_de_Stat_„Bogdan_Petriceicu_Hasdeu”_din_Cahul.jpg|border|right|frameless|270x270px]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Universities in Cahul}}
* [http://www.usch.md Ресми сайты]
* [http://www.transuei.ugal.ro Трансшекаралық факультеттің ресми сайты]</text>
      <sha1>ez8j5engz3yr6x9w3zpdj57zruuu8v9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685255</id>
      <parentid>3685252</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4246" sha1="qh8dlxuede0oayg0cax8ojla7lx9m23" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul
 |Халықаралық атауы   = Bogdan Petriceicu Hasdeu State University of Cahul
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[7 маусым]] [[1999 жыл|1999]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 2146
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 106
 |Орналасқан жері     = [[Кагул]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://www.usch.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті''' ('''USC'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat „Bogdan Petriceicu Hasdeu” din Cahul}}) — [[Молдова]]ның [[Кагул]] қаласында орналасқан, 1999 жылы құрылған бұрынғы мемлекеттік университет.&lt;ref&gt;[http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale University History] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120715194922/http://www.usch.md/index.php/en/informatii-generale |date=July 15, 2012 }}&lt;/ref&gt; Университет румын жазушысы әрі филологы [[Богдан Петричейку Хашдеу]]дің құрметіне аталған.

2026 жылы университет [[Молдова техникалық университеті]]мен біріктірілді.

== Құрылымы ==
=== Факультеттері ===
* Құқық және мемлекеттік басқару факультеті
* Экономика, ақпараттану және математика факультеті
* Филология және тарих факультеті

=== Серіктестік келісімі ===
* Гуманитарлық, экономикалық және инженерлік ғылымдардың трансшекаралық факультеті — Румыниядағы [[Галац университеті]]мен бірлесіп құрылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ursu |first=Valentina |date=2012-02-07 |title=Universitatea din Cahul şi nevoia de specialişti în Sudul Moldovei |url=https://moldova.europalibera.org/a/24476750.html |access-date=2026-01-21 |work=Radio Europa Liberă |language=ro}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Universitatea_de_Stat_„Bogdan_Petriceicu_Hasdeu”_din_Cahul.jpg|border|right|frameless|270x270px]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Universities in Cahul}}
* [http://www.usch.md Ресми сайты]
* [http://www.transuei.ugal.ro Трансшекаралық факультеттің ресми сайты]

[[Санат:1999 жылы құрылған білім беру мекемелері]]
[[Санат:Кагул]]
[[Санат:Молдова университеттері]]
[[Санат:Молдовада 1999 жылы құрылғандар]]</text>
      <sha1>qh8dlxuede0oayg0cax8ojla7lx9m23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Черен Дондук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788992</id>
    <redirect title="Черен-Дондук" />
    <revision>
      <id>3685283</id>
      <timestamp>2026-10-23T08:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>Unknown Alash [[Черен Дондук]] бетін [[Черен-Дондук]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3685283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="5b3wtr87sd30hpg17zb2s9y57lpaxg9" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Черен-Дондук]]</text>
      <sha1>5b3wtr87sd30hpg17zb2s9y57lpaxg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Satiorca</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788993</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:アルミッツ" />
    <revision>
      <id>3685286</id>
      <timestamp>2026-10-23T08:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Syunsyunminmin</username>
        <id>119729</id>
      </contributor>
      <comment>Syunsyunminmin [[Қатысушы талқылауы:Satiorca]] бетін [[Қатысушы талқылауы:アルミッツ]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Satiorca|Satiorca]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/アルミッツ|アルミッツ]]&quot;</comment>
      <origin>3685286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="klr74qw8m00u5a7jtkn9yik6t3m5o44" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:アルミッツ]]</text>
      <sha1>klr74qw8m00u5a7jtkn9yik6t3m5o44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дондук Дашы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788994</id>
    <redirect title="Дондук-Дашы" />
    <revision>
      <id>3685288</id>
      <timestamp>2026-10-23T08:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>Unknown Alash [[Дондук Дашы]] бетін [[Дондук-Дашы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3685288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="kjdz6c9lrz4omf5rxqs9usromfrfhbk" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Дондук-Дашы]]</text>
      <sha1>kjdz6c9lrz4omf5rxqs9usromfrfhbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Мелдибек Каусар</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788995</id>
    <revision>
      <id>3685292</id>
      <timestamp>2026-10-23T09:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="6lob0nelag6ihy3ixmexwtey6gzpccg" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Мелдибек Каусар}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  14:07, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>6lob0nelag6ihy3ixmexwtey6gzpccg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Ділназабаюнда Бейбіт</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788996</id>
    <revision>
      <id>3685293</id>
      <timestamp>2026-10-23T09:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="orybvloryqvvzrnqylmt7ymb5p7khhm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Ділназабаюнда Бейбіт}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 14:08, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>orybvloryqvvzrnqylmt7ymb5p7khhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Бегалиева Жанель</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788997</id>
    <revision>
      <id>3685294</id>
      <timestamp>2026-10-23T09:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361" sha1="ne2hypq7j0xcr8cj5upswdt5y0ndkvm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Бегалиева Жанель}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:12, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>ne2hypq7j0xcr8cj5upswdt5y0ndkvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Қанат Аяла</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788998</id>
    <revision>
      <id>3685295</id>
      <timestamp>2026-10-23T09:14:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="2vano64683vk7zsq02pj86tbnr1evq1" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Қанат Аяла}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 14:14, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>2vano64683vk7zsq02pj86tbnr1evq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Hectorinaaa</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788999</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:MiamiMint" />
    <revision>
      <id>3685309</id>
      <timestamp>2026-10-23T10:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cabayi</username>
        <id>54188</id>
      </contributor>
      <comment>Cabayi [[Қатысушы талқылауы:Hectorinaaa]] бетін [[Қатысушы талқылауы:MiamiMint]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Hectorinaaa|Hectorinaaa]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/MiamiMint|MiamiMint]]&quot;</comment>
      <origin>3685309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="chb071tjwzwxyp67lbm1fcbzycpj7ye" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:MiamiMint]]</text>
      <sha1>chb071tjwzwxyp67lbm1fcbzycpj7ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бояулы тасбақа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789000</id>
    <revision>
      <id>3685314</id>
      <timestamp>2026-10-23T10:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; '''Бояулы тасбақа'''&lt;ref&gt;Ананьева Н. Б., Боркин Л. Я., Даревский И. С., Орлов Н. Л. Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии. Латинский, русский, английск...</comment>
      <origin>3685314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22281" sha1="9galgll2w2latluqv5sydwn4a0x6e9m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Бояулы тасбақа'''&lt;ref&gt;Ананьева Н. Б., Боркин Л. Я., Даревский И. С., Орлов Н. Л. Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общ. ред. акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1988. — С. 145.&lt;/ref&gt; немесе '''әшекейлі тасбақа''' (лат. ''Chrysemys picta'') — америкалық тұщы су тасбақалары тұқымдасына жататын '''''Chrysemys''''' туысының жалғыз өкілі. Ол [[Солтүстік Америка]]дағы ең кең таралған тасбақа түрі болып саналады. Бояулы тасбақалар [[Канада]]ның оңтүстігінен [[Луизиана]]ға және [[Мексика]]ның солтүстігіне дейінгі аралықтағы тұщы су айдындарын мекендейді. Олардың таралу аймағы шығысында [[Атлант мұхиты]]нан батысында [[Тынық мұхиты]]на дейін созылады. Бояулы тасбақалар ұзақ өмір сүреді, қолда өсірілген жағдайда 40 жылға дейін тіршілік ете алады.
[[Сурет:Painted turtle.jpg|нобай|Бояулы тасбақа]]

Ересек ұрғашы тасбақаның дене ұзындығы 10–25 см болады, ал аталықтары аналықтарына қарағанда кішірек келеді. Сауытының үстіңгі бөлігі тегіс, сопақ пішінді және жотасыз болады. Тері түсі зәйтүн түстен қара түске дейін өзгереді, ал аяқ-қолдарында қызыл, қызғылт сары немесе сары жолақтар кездеседі. Соңғы [[мұз дәуірі]]ндегі географиялық оқшаулану нәтижесінде бұл түрдің төрт түр тармағы қалыптасқан.

Тасбақаның сауытының құрылысы мен түсіне қарап, оның қай түр тармағына жататынын анықтауға болады. ''Chrysemys picta picta'' түр тармағында сауыттың үстіңгі бөлігіндегі тақташалар бір-біріне параллель орналасады. ''Chrysemys picta marginata'' түр тармағының сауыт асты бөлігінде сұр дақ болады. Chrysemys picta dorsalis түр тармағының сауыт үстімен тұтас қызыл жолақ өтеді. Ал Chrysemys picta bellii түр тармағының сауыт асты бөлігінде қызыл түсті өрнек кездеседі.

Бояулы тасбақалар су өсімдіктерімен және ұсақ жануарлармен қоректенеді. Олардың қорегіне жәндіктер, шаянтәрізділер мен балықтар жатады. Тасбақалардың жұмыртқалары мен жаңадан шыққан балапандары [[кеміргіш]]терге, [[ит]]терге және [[жылан]]дарға жем болады. Ересек тасбақалар қатты сауытының арқасында жыртқыштардың көпшілігінен қорғана алады. Алайда оларға [[аллигатор]]лар мен [[жанат]]тар қауіп төндіруі мүмкін.
Суыққанды жануарлар болғандықтан, бояулы тасбақалардың белсенділігі қоршаған ортаның температурасына тәуелді. Олар негізінен күндіз белсенді болады. Қыста, әдетте, су айдындарының түбіндегі лайға көміліп, қысқы ұйқыға кетеді. Аталықтары 2–9 жас аралығында, ал аналықтары 6–16 жас аралығында жыныстық жетілуге жетеді. Олар көктем мен күзде жұптасады. Көктемнің соңы мен жаздың басында аналықтары жерді қазып, ұя жасап, оған жұмыртқа салады. Табиғи ортада бұл тасбақалардың өмір сүру ұзақтығы 55 жылдан асуы мүмкін.

Кейбір үндіс тайпаларының ертегілерінде бояулы тасбақа айлакер кейіпкердің рөлін атқарған. 1990 жылдардың басында ол [[АҚШ]]-та үй жағдайында ұсталатын [[тасбақа]]лардың ішінде танымалдығы бойынша екінші орында болған. Алайда кейінгі жылдары оларды аулауға қатысты шектеулер күшейтілді.
Тіршілік ету ортасының жойылуы және автожолдарда көлік астына түсіп қырылуы бояулы тасбақалардың популяциясының азаюына әсер етті. Соған қарамастан, олардың адам мекендейтін аумақтарда да тіршілік ете алу қабілеті [[Солтүстік Америка]]дағы ең кең таралған тасбақа түрлерінің бірі болып қалуына мүмкіндік берді. Тек АҚШ-тың [[Орегон]] штатында және Канаданың [[Британдық Колумбия]] провинциясында олардың популяциясына қауіп төніп отыр. АҚШ-тың төрт штаты бояулы тасбақаны өздерінің ресми жорғалаушы жануары ретінде таныған.

== Атауының этимологиясы ==

Бояулы тасбақаның ''Chrysemys'' туыстық атауы көне грек тіліндегі χρυσός — «алтын» және ἑμύς — «эмида» (батпақ тасбақасының бір түрі) сөздерінен шыққан.
Латын тіліндегі ''picta'' түрлік атауы «боялған», «әдемі», «әсем», «өрнектелген», «теңбілді» деген мағыналарды білдіреді.&lt;ref&gt;''Taxonomy chapter for turtle, eastern painted'' (030060). BOVA Booklet. Virginia Fish and Wildlife Information Service (2010). &lt;/ref&gt;
Түр тармақтарының атаулары да өзіндік мағынаға ие: ''marginata'' латын тілінен аударғанда «жиектелген» дегенді білдіреді және сауыттың үстіңгі бөлігінің сыртқы, шеткі жағындағы қызыл дақтарды меңзейді. ''Dorsalis'' атауы латынның ''dorsum'' — «арқа» сөзінен шыққан. Бұл атау сауыттың үстіңгі бөлігінің ортасымен өтетін айқын жолаққа қатысты қойылған. Ал ''bellii'' атауы зоолог Томас Белл''Көлбеу мәтін''дің құрметіне берілген. Ол [[Чарльз Дарвин]]нің ғылыми еңбектерінің бірлескен авторы болған.

== Таксономиясы және эволюциясы ==

Неміс табиғат зерттеушісі '''Иоганн Готлоб Шнайдер'''
Бояулы тасбақа (C. picta) — америкалық тұщы су тасбақалары тұқымдасына жататын Chrysemys туысының жалғыз түрі. Бұл тұқымдас екі тұқымдас тармағын қамтиды. Chrysemys батыс тармаққа жататын Deirochelyinae тұқымдас тармағының құрамына кіреді. Бояулы тасбақаның төрт түр тармағы бар: шығыс (C. p. picta), орталық (C. p. marginata), оңтүстік (C. p. dorsalis) және батыс (C. p. bellii).

== Жіктелуі ==
[[Сурет:Gray John Edward 1800-1875.png|нобай|Джон Эдуард Грей]]
1783 жылы Шнайдер бұл тасбақаны ''Testudo picta'' деген атаумен сипаттаған. Ал 1855 жылы Грей оған Chrysemys picta деген атау берген. Сол кезеңге қарай төрт түр тармағының барлығы анықталған болатын: шығыс түр тармағын 1783 жылы Шнайдер, [[Сурет:Schneider Johann Gottlob 1750-1822.png|нобай|Иоганн Готлоб Шнайдер]]  батыс түр тармағын 1831 жылы Грей, ал орталық және оңтүстік түр тармақтарын 1857 жылы Агассис сипаттаған.
[[Сурет:Louis Agassiz.jpg|нобай|Жан Луи Родольф Агассис]]
1930 жылдарға дейін бояулы тасбақаның кейбір түр тармақтары Chrysemys туысына жататын дербес түрлер ретінде жіктеліп келді. Мысалы, батыс және орталық түр тармақтарының таралу аймақтары түйісетін шекаралық өңірде кездесетін бояулы тасбақалар treleasei деп аталатын жеке түр ретінде қарастырылды.
1931 жылы герпетолог әрі арахнолог Ш. Ч. Бишоп пен табиғат зерттеушісі Ф. Шмидт қазіргі жіктеудің негізін қалады. Олар бояулы тасбақаны бір түрге жатқызып, оның төрт түр тармағын ажыратуды ұсынды. Тасбақалардың бүкіл таралу аймағынан жиналған үлгілерді салыстырмалы өлшеу нәтижелеріне сүйене отырып, зерттеушілер оларды түр тармақтарына бөлді және treleasei атауын жіктеуден алып тастады.
1958 жылдан бастап бояулы тасбақаның түр тармақтары соңғы мұз дәуірі кезінде, шамамен 100 000–11 000 жыл бұрын, географиялық оқшаулану жағдайында эволюциялық даму жолынан өтті деген теория кеңінен тарала бастады. Сол кезеңде бояулы тасбақалар үш оқшауланған популяцияға бөлінген: шығыс популяциясы [[Атлант мұхиты]] жағалауының оңтүстік-шығыс бөлігінде, оңтүстік популяциясы Миссисипи өзенінің оңтүстік бөлігіндегі аумақта, ал батыс популяциясы қазіргі [[АҚШ]]-тың оңтүстік-батыс өңірінде мекендеген.
Бұл популяциялар жаңа түрлердің қалыптасуына жеткілікті ұзақ уақыт бойы оқшауланып қалған жоқ. Мұздықтар шамамен 11 000 жыл бұрын шегінгеннен кейін үш популяция да солтүстікке қарай тарала бастады. Батыс және оңтүстік түр тармақтары Миссури аумағында қайта түйісіп, нәтижесінде жаңа будан — орталық түр тармағы пайда болды. Кейін ол Огайо және Теннесси өзендерінің алаптары арқылы шығыс пен солтүстікке қарай таралды.
Ұзақ уақыт бойы герпетологтар ''Chrysemys'', ''Pseudemy''s және ''Trachemys'' туыстарын біріктіру мәселесін талқылады. 1952 жылдан бастап кейбір зерттеушілер сыртқы ұқсастықтарына байланысты ''Chrysemys'' пен ''Pseudemy''s туыстарын бір туысқа біріктіруді ұсынды. 1964 жылы [[Сэмюэл Макдауэлл]] тасбақалардың бас сүйегі мен аяқ-қолдарының өлшемдеріне сүйене отырып, осы үш туыстың барлығын бір туысқа біріктіру жөнінде ұсыныс жасады.
Алайда 1967 жылы жүргізілген қосымша өлшеулер мұндай біріктірудің негізді екенін растамады. Сол жылы палеонтолог әрі герпетолог [[Алан Холман]] бұл үш туысқа жататын тасбақалардың табиғи ортада жиі қатар кездесетініне және көбею ерекшеліктерінің ұқсастығына қарамастан, өзара будандаспайтынын атап өтті. 1980 жылдары жүргізілген биохимиялық және паразитоло''гиялық зерттеулер де ''Chrysemys'', ''Pseudemys'' және'' Trachemys үш бөлек туыс екенін көрсетті.
Шамамен 5 миллион жыл бұрынғы сауыттың жоғарғы және төменгі бөліктерінің қазба қалдықтары. Теннесси штатындағы карст шұңқырынан табылған.
2003 жылы '''Дэвид Старки''' мен оның әріптестері бояулы тасбақаның жіктелуіне қатысты жаңа нұсқаны ұсынды. Митохондриялық ДНҚ зерттеулерінің нәтижелеріне сүйене отырып, олар мұз дәуірі кезіндегі эволюциялық даму туралы болжамды жоққа шығарды. Зерттеушілер оңтүстік бояулы тасбақаларды дербес C. dorsalis түрі ретінде қарастыруды, ал қалған түр тармақтарын жеке-жеке ажыратпауды ұсынды.
Алайда бұл тұжырым кеңінен қолдау таппады. Бұған бояулы тасбақаның барлық түр тармақтары өздерінің таралу аймақтарының шекаралас өңірлерінде өзара будандаса алатынының бұған дейін дәлелденуі себеп болды.
Соған қарамастан, 2010 жылғы жағдай бойынша Халықаралық табиғатты қорғау одағы оңтүстік бояулы тасбақаның ''C. dorsalis'' және ''C. p. dorsalis'' деген екі атауын да жарамды ғылыми атаулар ретінде мойындады.

== ДНҚ ==

Бояулы тасбақаның кариотипінде 50 хромосома бар. Бұл көрсеткіш [[Deirochelyinae]] тұқымдас тармағына жататын басқа өкілдердің хромосома санымен сәйкес келеді. Эволюциялық тұрғыдан алшақ америкалық тұщы су тасбақаларында хромосома саны 26-дан 66-ға дейін жетеді. Бұл тасбақалардың әртүрлі популяцияларындағы кариотип өзгерістері әлі де аз зерттелген. Дегенмен, 1967 жылы [[Жаңа Англия]]ның аралдарында мекендейтін тасбақалардың ақуыздарындағы аминқышқылдарының тізбегін зерттеу нәтижелері олардың материктік популяция өкілдерінен ерекшеленетінін көрсетті.
Бояулы тасбақаның түр тармақтарының хромосомалық ДНҚ-сын салыстырмалы талдау Старки ұсынған таксономиялық жіктеуге қатысты пікірталастар барысында қарастырылды. Алайда 2009 жылғы жағдай бойынша зерттеу нәтижелері жарияланбаған болатын. Бояулы тасбақа геномының толық құрылымын анықтау 2011 жылы аяқталды. Бұл тасбақа геномын секвенирлеу жұмыстары жүргізілген алғашқы жорғалаушылардың бірі ретінде таңдалды.

== Қазба қалдықтары ==

Бояулы тасбақалардың қазба қалдықтары салыстырмалы түрде жиі кездеседі. Соған қарамастан, олардың эволюциялық тарихы әлі толық анықталмаған. Атап айтқанда, олардың соңғы ортақ арғы тегі кім болғаны және одан туыстас топтардың қалай таралып, қалыптасқаны жөніндегі мәселелер әлі де зерттеуді қажет етеді.
Бояулы тасбақалардың жасы шамамен 15 миллион жыл болатын ең көне қазба үлгілері Небраска штатынан табылған. Жасы 15–58 миллион жыл аралығындағы тасбақалардың қазба қалдықтары Небраска мен [[Канзас штаттары]]ның аумағында кездеседі. Бұл өңірлерден табылған қалдықтар ежелгі тасбақалардың біртіндеп таралғанын көрсетеді. Ал жасы 300 мың жылдан аз қазба үлгілері [[АҚШ]] аумағының басым бөлігінде және Канаданың оңтүстігінде кездеседі.

== Сипаттамасы ==

Бояулы тасбақа. Тұмсығындағы өзіне тән сары жолақтар мен аяқтарындағы жүзу жарғақтары көрінеді.
Бояулы тасбақаның сауыты сопақ пішінді, тегіс, ұзындығы 7–25 см болады. Сауыттың төменгі бөлігі жалпақ келеді. Сауыттың үстіңгі бөлігі — карапакс — зәйтүн түстен қара түске дейін өзгереді. Мұндай реңк тасбақаның қоршаған ортаға сіңісіп, көзге түспеуіне мүмкіндік береді.
Сауыттың төменгі бөлігі — пластрон — сары немесе қызыл түсті болады, кейде оның ортасында қара дақтар кездеседі. Тері түсі де карапакстың түсіне ұқсас, зәйтүн түстен қара түске дейін өзгереді. Мойнында, аяқ-қолдарында және құйрығында қызыл және сары жолақтар болады. Түрдің атауы да осы ерекше түсіне байланысты берілген.
Көптеген тұщы су тасбақалары сияқты, бояулы тасбақаның да аяқтарындағы саусақтарының арасында жүзуге көмектесетін жарғақтар бар.
Бояулы тасбақаның бас пішіні де өзіне тән ерекшеліктерімен сипатталады. Тұмсығының бойында тек сары жолақтар болады. Әр көзінің артында ірі сары дақ пен жолақ орналасқан. Иегінде жақтың ұшында түйісетін екі жалпақ жолақ бар. Тасбақаның жоғарғы жағы төңкерілген «V» әрпіне ұқсайды, ал оның екі жағында төмен қарай бағытталған тіс тәрізді шығыңқы бөліктер болады.
Жас тасбақалардың басы, көзі мен құйрығы дене өлшеміне шаққанда ересек дараларға қарағанда кішірек, ал сауыты дөңгелектеу келеді.
Ересек аналық тасбақалар, әдетте, аталықтарынан ірі болады: аналықтарының дене ұзындығы 10–25 см, ал аталықтарынікі 7–15 см аралығында. Аналықтардың карапаксы аталықтарға қарағанда дөңгелектеу келеді. Аналықтардың ірі дене бітімі жұмыртқа салуға қолайлы жағдай жасайды деген болжам бар.
Аталықтардың алдыңғы аяқтарындағы тырнақтары ұзынырақ, ал құйрығы ұзын әрі жуан болады. Аталықтардың аналь тесігі (клоакасы) аналықтарға қарағанда құйрықтың ұшына қарай орналасады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9galgll2w2latluqv5sydwn4a0x6e9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:IamStivens/Халықаралық пианистер күні</title>
    <ns>2</ns>
    <id>789001</id>
    <redirect title="Халықаралық пианистер күні" />
    <revision>
      <id>3685317</id>
      <timestamp>2026-10-23T10:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IamStivens</username>
        <id>187035</id>
      </contributor>
      <comment>IamStivens [[Қатысушы:IamStivens/Халықаралық пианистер күні]] бетін [[Халықаралық пианистер күні]] бетіне жылжытты: Жобаны негізгі кеңістікке көшіру; өңдеу тарихы сақталады. Мен World Pianist Day жобасымен байланыстымын; мәтінді дайындауда ChatGPT көмегі пайдаланылды.</comment>
      <origin>3685317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="acqtk1fv771fdbajcyejg8qyy8q1x72" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Халықаралық пианистер күні]]</text>
      <sha1>acqtk1fv771fdbajcyejg8qyy8q1x72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комрат мемлекеттік университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789002</id>
    <revision>
      <id>3685321</id>
      <timestamp>2026-10-23T10:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Университет  |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті  |Қысқартылған аты    =   |Эмблемасы           = Universitatea de Stat din Comrat.png  |Сурет               =   |Шынайы аты          = гаг. Komrat Devlet Universiteti&lt;br&gt;рум. Universitatea de Stat din Comrat&lt;br&gt;орыс. Комратский государственный университет  |Халықарал...</comment>
      <origin>3685321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2950" sha1="mbyjglwewplsuw56k28xje9mj50915c" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = Universitatea de Stat din Comrat.png
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = гаг. Komrat Devlet Universiteti&lt;br&gt;рум. Universitatea de Stat din Comrat&lt;br&gt;орыс. Комратский государственный университет
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Гагауз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Гагаузия]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; румынша: ''Universitatea de Stat din Comrat'') — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.</text>
      <sha1>mbyjglwewplsuw56k28xje9mj50915c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685322</id>
      <parentid>3685321</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3007" sha1="qcqwjx5b9uy15yx9l2qjloeb6rqup06" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = Universitatea de Stat din Comrat.png
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = гаг. Komrat Devlet Universiteti&lt;br&gt;рум. Universitatea de Stat din Comrat&lt;br&gt;орыс. Комратский государственный университет
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Гагауз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Гагаузия]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; румынша: ''Universitatea de Stat din Comrat'') — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qcqwjx5b9uy15yx9l2qjloeb6rqup06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685323</id>
      <parentid>3685322</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="psp2z9jtthx6j1050k4xs10q4mv8nk0" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = гаг. Komrat Devlet Universiteti&lt;br&gt;рум. Universitatea de Stat din Comrat&lt;br&gt;орыс. Комратский государственный университет
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Гагауз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Гагаузия]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; румынша: ''Universitatea de Stat din Comrat'') — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>psp2z9jtthx6j1050k4xs10q4mv8nk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685325</id>
      <parentid>3685323</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2963" sha1="gdk3tpfaxoxyqo0t6xde2qogzgn1ef4" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = гаг. Komrat Devlet Universiteti&lt;br&gt;рум. Universitatea de Stat din Comrat&lt;br&gt;орыс. Комратский государственный университет
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Гагауз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Гагаузия]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>gdk3tpfaxoxyqo0t6xde2qogzgn1ef4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685326</id>
      <parentid>3685325</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="3nq9uoh2t0za8fu5u7ptde0wajmky1c" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = гаг. Komrat Devlet Universiteti&lt;br&gt;рум. Universitatea de Stat din Comrat&lt;br&gt;орыс. Комратский государственный университет
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3nq9uoh2t0za8fu5u7ptde0wajmky1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685327</id>
      <parentid>3685326</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2982" sha1="8aas2fox5jvz96gbwg8ovjexio18909" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = {{lang-gag|Komrat Devlet Universiteti}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Комратский государственный университет}}
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8aas2fox5jvz96gbwg8ovjexio18909</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685344</id>
      <parentid>3685327</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4004" sha1="etfyhpabs7myh1vkl7c8cqnnyhrt04v" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = {{lang-gag|Komrat Devlet Universiteti}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Комратский государственный университет}}
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Құрылымы ==
[[Сурет:Komrat Devlet Universiteti1.jpg|border|right|frameless|268x268px]]
Университетте 4 факультет бар:
* Ұлттық мәдениет факультеті
* Экономика факультеті
* Құқық факультеті
* Аграрлық-технологиялық факультет

Университетте аймақтың қажеттіліктеріне сәйкес 38 мамандық бойынша білім беретін 17 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар екі ғылыми орталық, агроэкологиялық орталық және ақпараттық технологиялар орталығы бар.

Университеттің басты міндеттерінің бірі — Молдова Республикасының, әсіресе Гагаузияның жоғары білікті мамандарға деген қажеттілігін қанағаттандыру.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>etfyhpabs7myh1vkl7c8cqnnyhrt04v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685345</id>
      <parentid>3685344</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құрылымы */</comment>
      <origin>3685345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4776" sha1="qbrwcqlt1a0xi7uyv5r0femki7wdorh" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = {{lang-gag|Komrat Devlet Universiteti}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Комратский государственный университет}}
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Құрылымы ==
[[Сурет:Komrat Devlet Universiteti1.jpg|border|right|frameless|268x268px]]
Университетте 4 факультет бар:
* Ұлттық мәдениет факультеті
* Экономика факультеті
* Құқық факультеті
* Аграрлық-технологиялық факультет

Университетте аймақтың қажеттіліктеріне сәйкес 38 мамандық бойынша білім беретін 17 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар екі ғылыми орталық, агроэкологиялық орталық және ақпараттық технологиялар орталығы бар.

Университеттің басты міндеттерінің бірі — Молдова Республикасының, әсіресе Гагаузияның жоғары білікті мамандарға деген қажеттілігін қанағаттандыру.

Барлық студенттер [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]] тілін оқиды. Бұл тіл [[Молдова Республикасы]] құрамындағы [[Ғағауызстан]]ның ресми тілі болып табылады, алайда сабақтардың барлығы дерлік орыс тілінде өткізіледі. «Ғағауыз тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша сабақтар ғағауыз тілінде жүргізіледі. Сонымен қатар курстық және дипломдық жұмыстар да осы тілде жазылады. Сабақтар румын, болгар және ағылшын тілдерінде де өткізіледі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qbrwcqlt1a0xi7uyv5r0femki7wdorh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685346</id>
      <parentid>3685345</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құрылымы */</comment>
      <origin>3685346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5832" sha1="evrn7vxyywmj48lw87d1lsucwt86tog" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = {{lang-gag|Komrat Devlet Universiteti}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Комратский государственный университет}}
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Құрылымы ==
[[Сурет:Komrat Devlet Universiteti1.jpg|border|right|frameless|268x268px]]
Университетте 4 факультет бар:
* Ұлттық мәдениет факультеті
* Экономика факультеті
* Құқық факультеті
* Аграрлық-технологиялық факультет

Университетте аймақтың қажеттіліктеріне сәйкес 38 мамандық бойынша білім беретін 17 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар екі ғылыми орталық, агроэкологиялық орталық және ақпараттық технологиялар орталығы бар.

Университеттің басты міндеттерінің бірі — Молдова Республикасының, әсіресе Гагаузияның жоғары білікті мамандарға деген қажеттілігін қанағаттандыру.

Барлық студенттер [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]] тілін оқиды. Бұл тіл [[Молдова Республикасы]] құрамындағы [[Ғағауызстан]]ның ресми тілі болып табылады, алайда сабақтардың барлығы дерлік орыс тілінде өткізіледі. «Ғағауыз тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша сабақтар ғағауыз тілінде жүргізіледі. Сонымен қатар курстық және дипломдық жұмыстар да осы тілде жазылады. Сабақтар румын, болгар және ағылшын тілдерінде де өткізіледі.

Комрат мемлекеттік университеті ғылыми конференциялар ұйымдастырады. Жыл сайын қаңтар–ақпан айларында университеттің мерейтойларына арналған ғылыми конференциялар өткізіледі. Молдова–Ресей симпозиумының маңызы ерекше.

Университетте ғағауыз филологиясы, экономика және менеджмент салалары бойынша докторантурада білім алуға болады. Университет құрамында бірқатар шет мемлекеттердің тілдері мен мәдениеттеріне арналған алты орталық жұмыс істейді. Олар Германия, Ұлыбритания, АҚШ, Түркия, Әзербайжан және Грекияның Молдовадағы елшіліктерінің қолдауымен құрылған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>evrn7vxyywmj48lw87d1lsucwt86tog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685347</id>
      <parentid>3685346</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құрылымы */</comment>
      <origin>3685347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5828" sha1="0bcfgzzt4k1erxgwbm2gkeid174xzgn" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = {{lang-gag|Komrat Devlet Universiteti}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Комратский государственный университет}}
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Құрылымы ==
[[Сурет:Komrat Devlet Universiteti1.jpg|border|right|frameless|268x268px]]
Университетте 4 факультет бар:
* Ұлттық мәдениет факультеті
* Экономика факультеті
* Құқық факультеті
* Аграрлық-технологиялық факультет

Университетте аймақтың қажеттіліктеріне сәйкес 38 мамандық бойынша білім беретін 17 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар екі ғылыми орталық, агроэкологиялық орталық және ақпараттық технологиялар орталығы бар.

Университеттің басты міндеттерінің бірі — Молдова Республикасының, әсіресе Гагаузияның жоғары білікті мамандарға деген қажеттілігін қанағаттандыру.

Барлық студенттер [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]] тілін оқиды. Бұл тіл [[Молдова Республикасы]] құрамындағы [[Ғағауызстан]]ның ресми тілі болып табылады, алайда сабақтардың барлығы дерлік орыс тілінде өткізіледі. «Ғағауыз тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша сабақтар ғағауыз тілінде жүргізіледі. Сонымен қатар курстық және дипломдық жұмыстар да осы тілде жазылады. Сабақтар румын, болгар және ағылшын тілдерінде де өткізіледі.

Комрат мемлекеттік университеті ғылыми конференциялар ұйымдастырады. Жыл сайын қаңтар-ақпан айларында университеттің мерейтойларына арналған ғылыми конференциялар өткізіледі. Молдова-Ресей симпозиумының маңызы ерекше.

Университетте ғағауыз филологиясы, экономика және менеджмент салалары бойынша докторантурада білім алуға болады. Университет құрамында бірқатар шет мемлекеттердің тілдері мен мәдениеттеріне арналған алты орталық жұмыс істейді. Олар Германия, Ұлыбритания, АҚШ, Түркия, Әзербайжан және Грекияның Молдовадағы елшіліктерінің қолдауымен құрылған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>0bcfgzzt4k1erxgwbm2gkeid174xzgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685348</id>
      <parentid>3685347</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құрылымы */</comment>
      <origin>3685348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6694" sha1="gcrwz0pfn81mr72jhaposudujd6hq96" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = {{lang-gag|Komrat Devlet Universiteti}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Комратский государственный университет}}
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Құрылымы ==
[[Сурет:Komrat Devlet Universiteti1.jpg|border|right|frameless|268x268px]]
Университетте 4 факультет бар:
* Ұлттық мәдениет факультеті
* Экономика факультеті
* Құқық факультеті
* Аграрлық-технологиялық факультет

Университетте аймақтың қажеттіліктеріне сәйкес 38 мамандық бойынша білім беретін 17 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар екі ғылыми орталық, агроэкологиялық орталық және ақпараттық технологиялар орталығы бар.

Университеттің басты міндеттерінің бірі — Молдова Республикасының, әсіресе Гагаузияның жоғары білікті мамандарға деген қажеттілігін қанағаттандыру.

Барлық студенттер [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]] тілін оқиды. Бұл тіл [[Молдова Республикасы]] құрамындағы [[Ғағауызстан]]ның ресми тілі болып табылады, алайда сабақтардың барлығы дерлік орыс тілінде өткізіледі. «Ғағауыз тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша сабақтар ғағауыз тілінде жүргізіледі. Сонымен қатар курстық және дипломдық жұмыстар да осы тілде жазылады. Сабақтар румын, болгар және ағылшын тілдерінде де өткізіледі.

Комрат мемлекеттік университеті ғылыми конференциялар ұйымдастырады. Жыл сайын қаңтар-ақпан айларында университеттің мерейтойларына арналған ғылыми конференциялар өткізіледі. Молдова-Ресей симпозиумының маңызы ерекше.

Университетте ғағауыз филологиясы, экономика және менеджмент салалары бойынша докторантурада білім алуға болады. Университет құрамында бірқатар шет мемлекеттердің тілдері мен мәдениеттеріне арналған алты орталық жұмыс істейді. Олар Германия, Ұлыбритания, АҚШ, Түркия, Әзербайжан және Грекияның Молдовадағы елшіліктерінің қолдауымен құрылған.

Университет [[Балқан университеттері желісі]]мен&lt;ref&gt;[http://bsec.trakya.edu.tr Konferenz der Balkan Universitäten Mai 2010 in Edirne] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430190246/http://bsec.trakya.edu.tr/ |date=2010-04-30 }}&lt;/ref&gt; және Түркия, Болгария, Ресей, Германия мен Қытайдың басқа да жоғары оқу орындарымен кең ауқымды халықаралық байланыстар орнатқан. Бұл байланыстар білім беру және ғылыми жұмысты жетілдіру мақсатында студенттер мен оқытушылар алмасуға мүмкіндік береді.

Университет халықаралық [[TEMPUS]] жобасына белсенді қатысады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>gcrwz0pfn81mr72jhaposudujd6hq96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Алма Досова</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789003</id>
    <revision>
      <id>3685339</id>
      <timestamp>2026-10-23T11:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="ructm9n8tpkrlsv8a3huujgapgupvw4" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Алма Досова}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 16:04, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>ructm9n8tpkrlsv8a3huujgapgupvw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Логгерхед</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789004</id>
    <revision>
      <id>3685342</id>
      <timestamp>2026-10-23T11:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Акмарал Абдрашидовна</username>
        <id>179025</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:Loggerhead Sea Turtle mirror image.jpg|нобай|Логгерхед]]'''Логгерхед''' -Бас-[[Тасбақалар|тасбақа]]&lt;ref&gt;[[Ананьева Н. Б., Боркин Л. Я., Даревский И. С., Орлов Н. Л. Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии. Латинский, русский, английс]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ананьева Н. Б., Орл...</comment>
      <origin>3685342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6249" sha1="b8e0v2cmsj8fmd6zbhqvnadlkf52b4s" xml:space="preserve">[[Сурет:Loggerhead Sea Turtle mirror image.jpg|нобай|Логгерхед]]'''Логгерхед''' -Бас-[[Тасбақалар|тасбақа]]&lt;ref&gt;[[Ананьева Н. Б., Боркин Л. Я., Даревский И. С., Орлов Н. Л. Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии. Латинский, русский, английс]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Ананьева Н. Б., Орлов Н. Л., Халиков Р. Г., Даревский И. С., Рябов С. А., Барабанов А. В. Атлас пресмыкающихся Северной Евразии (таксономическое раз|Ананьева Н. Б., Орлов Н. Л., Халиков Р. Г., Даревский И. С., Рябов С. А., Барабанов А. В. Атлас пресмыкающихся Северной Евразии (таксономическое разнообразие, географическое распространение и природоохранный статус). — СПб.: Зоологический институт РАН, 2004. — С. 18. — 1000 экз. — ISBN 5-98092-007-2.]]&lt;/ref&gt; (ғылыми атауы: Caretta caretta) — [[Теңіз тасбақалары|теңіз тасбақа]]ларының бір түрі және Caretta (Rafinesque, 1814) тегінің жалғыз өкілі.

== Сыртқы келбеті ==
Ересек тасбақаның ұзындығы 70–95 см-ге, ал салмағы 80–200 кг-ға жетеді. Жүрек пішінді сауыты [[қоңыр]], қызыл-қоңыр немесе зәйтүн түсті болады. Пластроны мен сүйек көпіршесінің түсі кілегей түстен сары түске дейін өзгереді&lt;ref&gt;[[Carl H. Ernst, Jeffrey E. Lovich. Turtles of the United States and Canada. — JHU Press, 2009. — 827 с. — ISBN 0801891213.]]&lt;/ref&gt;.

Арқасында бес жұп бүйір қалқаны бар. Басы үлкен әрі ірі қалқандармен қапталған. Алдыңғы ескек аяқтарының әрқайсысында екі тырнақ болады.

== Іс әрекеті ==
Ол негізінен [[Моллюскалар|моллюска]]лармен және [[Шаянтәрізділер|шаянтәрізділер]]мен, сондай-ақ [[балықтар]]мен, [[Медуза|медузалар]]мен қоректенеді. 

Тасбақалар, әдетте, өздері дүниеге келген жағажайларға қайта оралып, [[ұя |ұя салады]]. Аналықтары [[Жұмыртқа басу|жұмыртқа]]ларын [[жаз]] бен [[күз]] айларында, [[түн]] мезгілінде, маусым ішінде 4–5 рет салады. Бір салымда диаметрі шамамен 4 см болатын, қабығы былғары тәрізді 80-нен 126-ға дейін жұмыртқа болады. Тасбақа бір түннің ішінде онға дейін ұя шұңқырын қазып үлгеруі мүмкін.

Тасбақа балалары 45–70 күннен кейін жұмыртқадан шығып, ұяда бірнеше сағат болады, содан кейін құмның арасынан бірге шығып, теңізге қарай бет алады&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%B4  Логгерхед]&lt;/ref&gt;.

== Географиялық таралуы ==
[[Тынық мұхит|Тынық]], [[Атлант мұхиты|Атланд]] және [[Үнді мұхиты|Үнді мұхит]]тарының жылы сулары. Логгерхед теңіз тасбақасын [[Оңтүстік Қытай теңізі|Оңтүстік Қытай]] және [[Шығыс Қытай теңізі|Шығыс Қытай теңіздерінен]]  кездестіруге болады&lt;ref&gt;[https://baike.baidu.com/ru/item/%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%B4/6429556 Логгерхед животное типа Хордовые]&lt;/ref&gt;.

== Қорғалуы ==
Бас-тасбақа (loggerhead sea turtle) IUCN [[Қызыл кітап]] тізімінде осал түр ретінде тіркелген және Жойылып кету қаупі төнген жабайы [[фауна]] мен [[флора]] түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенцияның (CITES) қосымшаларына енгізілген. Ол [[Америка Құрама Штаттары]], [[Кипр]], [[Италия]], [[Грекия]] және [[Түркия]]ның ұлттық заңнамаларымен қорғалады&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/3897/0 Caretta caretta (Loggerhead). Дата обращения: 2 января 2010. Архивировано 23 февраля 2012 года.]&lt;/ref&gt;.

Закинф аралындағы Дионисиос Соломос әуежайында сағат 00:00 мен 04:00 аралығында ұшақтардың ұшуына және қонуына тыйым салынған. Бұл шектеу түнде әуежайға жақын орналасқан Лаганас жағажайына жұмыртқа салу үшін келетін теңіз тасбақаларына байланысты енгізілген.

== Галерея ==
[[Сурет:Loggerhead Sea Turtle (Caretta caretta) .jpg|нобай|солға|Логгерхедтің басы]][[Сурет:Turtle eggs yakushima relocation - bury.jpg|нобай|ортаға|Логгерхед жұмыртқалары]]

[[Сурет:Logger baby 01.jpg|нобай|Логгерхед баласы]][[Сурет:Turtle returning to sea 6425.JPG|нобай|оңға|ұрғашы Логгерхед іздері]]

== Дереккөзі ==

[[Санат:тасбақалар]][[Санат:алфавит бойынша жануарлар]][[Санат:бауырымен жорғалаушылар]]</text>
      <sha1>b8e0v2cmsj8fmd6zbhqvnadlkf52b4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стрелецтер көтерілісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789005</id>
    <revision>
      <id>3685343</id>
      <timestamp>2026-10-23T11:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рақымжан Курманали</username>
        <id>186874</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; ''' Стрелецтер көтерілісі (1682)''' 1682 жылғы «Хованщина» деген атпен де белгілі болған атысшылар (стрелецтер) көтерілісі — 1682 жылы 15 мамырда Мәскеу атысшыларының көтерг...</comment>
      <origin>3685343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36190" sha1="7ifva52hgcau48c1cxblny24rx5ax3s" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
''' Стрелецтер көтерілісі (1682)'''
1682 жылғы «Хованщина» деген атпен де белгілі болған атысшылар (стрелецтер) көтерілісі — 1682 жылы 15 мамырда Мәскеу атысшыларының көтерген бүлігі. Нәтижесінде, патша қызы [[София Алексеевна|Софья Алексеевна]] елдің нақты билеушісіне айналды, ал оның жас інілері — [[Петр]] мен Иван — тек формальды түрде патшалар болып саналды &lt;ref&gt;https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%BD%D1%82%D1%8B&lt;/ref&gt;. &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0_%D0%B8_%D0%95%D1%84%D1%8&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&lt;/ref&gt;

===== '''Себептері''' =====

'''Федор Алексеевичтің''' билік құрған кезінде-ақ, «стрелецтер» арасында наразылық ұзақ уақыт бойы пісіп-жетіле бастаған еді. «Жаңа үлгідегі» полктер құрылғаннан кейін, билік өкілдерінің стрелецтерге деген көзқарасы өзгере бастады. Олар енді элиталық әскери бөлімдер ретінде емес, көбінесе қалалық полиция күштері іспетті қабылданатын болды. Қазына бос болғандықтан, стрелецтерге төленетін жалақы тұрақты берілмей, айтарлықтай кешіктіріліп отырды.Сонымен қатар, стрелец әскерлерінің жоғары шенді командирлері (капитандар мен полковниктер) өз қызметтік жағдайларын жиі теріс пайдаланып, стрелецтерге тиесілі жалақының бір бөлігін өз пайдаларына иемденіп қалдыратын және оларды өздерінің жеке иеліктерінде ауыр қара жұмыс істеуге мәжбүрлейтін еді.

1682 жылы 27 сәуірде патша Федор Алексеевич тікелей мұрагер қалдырмастан қайтыс болды. Тақ оның аға-інілерінің біріне өтуі тиіс еді: бірі — патша Алексей Михайловичтің бірінші әйелі, марқұм патшайым Мария Ильиничнадан (қыз күніндегі тегі — Милославская) туған, Милославскийлер әулеті қолдаған 16 жастағы Иван болса, екіншісі — Алексей Михайловичтің екінші әйелі, жесір қалған патшайым [[Наталья Кирилловнада]]н (қыз күніндегі тегі — Нарышкина) туған 10 жастағы Петр еді. Осы екі бояр әулеті арасындағы күрес шарықтау шегіне жетті:
* '''Милославскийлер''' — патшазада Иванның анасы жағынан туыстары,
* '''Нарышкин''' — Наталья Кирилловна мен Петрдің туыстары

Жаңа патшаның кім болатыны ақсүйек әулеттерінің қайсысы «ішкі боярылар» мәртебесіне ие болатынын анықтайтын еді; бұл мәртебе иелері патшаның мемлекеттік маңызды мәселелер жөніндегі кеңесшілері, оның шешімдерін жүзеге асыруға, жоғары мемлекеттік лауазымдарды бөлуге және патша қазынасын басқаруға жауапты шенеуніктер рөлін атқаратын.

Бұл мәселе бойынша түпкілікті шешімді Бояр думасы қабылдайтын еді. Боярлардың көпшілігі үшін — ал олардың болашағы патшаның ілтипатына немесе ықылассыздығына тікелей байланысты болатын — үміткерлердің қайсысы жеңіп шығатынын алдын ала болжап, сол адамның жағына шығып үлгеру аса маңызды еді. Екеуінің үлкені Иван сәби кезінен бастап-ақ (патшайым Мария Ильиничнаның барлық ұлдары сияқты) өте әлсіз, аурушаң болып өсті. Сондықтан жұрт арасында ол көп ұзамай қайтыс болады деген пікір кең тараған еді &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_V&lt;/ref&gt;; ал ол дүние салған жағдайда, таққа Петр отыратын болатын.Бұл жағдайда Бояр думасының көпшілігі мен Патриарх Иоаким анағұрлым «перспективалы» Петрді қолдады, сөйтіп 1682 жылғы 27 сәуірде — Федор Алексеевич қайтыс болған күні — Петр патша деп жарияланды.

[[Сурет:History of Peter I (Krekshin) - Miloslavskiy's house.jpg|нобай|Бұл көріністе 1682 жылғы Стрелецтер көтерілісінің алдындағы оқиғалар бейнеленген. Үй ішінде князьдер Иван Милославский, Иван Хованский және басқа да қастандыққа қатысушылар Нарышкиндер әулетіне қарсы бағытталған, стрелецтерге арналған үндеу құжаттарын дайындап жатыр. Шабармандар бұл құжаттарды әртүрлі стрелец полктеріне жеткізу үшін жолға шығуда.]]

Дәстүрлі көзқарас бойынша, оқиғалардың мұндай өрбуі Милославскийлер үшін билікке қатысты барлық үміттің үзілгенін білдірді. Сол себепті, ақылды әрі жігерлі, 25 жастағы патша қызы Софья Алексеевна жағдайды өз пайдасына шешу үшін «стрелецтер» (атқыштар) арасындағы наразылықты пайдалануға бел буды. Ол Милославский әулетіне және бірқатар боярыларға, соның ішінде тегі төмен Нарышкиндердің жоғары көтерілуіне қатты наразы болған, ең атақты князьдік әулеттерден шыққан князьдер В. В. Голицын мен И. А. Хованскийге арқа сүйеді. 
[[Сурет:Golytsin GIM.jpg|нобай|Василий Васильевич Голицын]]
Жағдайды жас Иван Нарышкинге соттағы ең жоғары мәртебе — «бояр» атағының бұрын-соңды болмаған түрде берілуі одан сайын ушықтыра түсті. Алайда, қазіргі тарихи зерттеулер сарайдағы ықпалды топтар арасындағы бәсекелестікті тек Милославскийлер мен Нарышкиндер арасындағы қақтығысқа ғана тели салу — мәселені тым жеңілдетіп қарастыру екенін көрсетеді. Көтерілісте басты рөл атқарған тұлғалардың ешқайсысы да, сөзсіз, аталған екі әулеттің ешқайсысына жатпаған еді.

== '''Көтерілістің басталуы''' ==
[[Сурет:Artamon Matveev - photo of a parsuna.jpg| 1:1px|нобай|солға|Артамон Матвеев - парсунаның суреті]]
Милославскийлердің өкілдері «Нарышкиндер билік құрса, өздерін бұрынғыдан да зор қысым мен ауыр қиындықтар күтіп тұр» деген қауесеттер таратып, атушылар (стрелецтер) арасында наразылықты өршіте бастады. Атушылардың өз басшыларына бағынбау оқиғалары жиілеп кетті; тіпті тәртіпті қалпына келтірмек болған командирлерді олар қоңырау мұнарасына сүйреп апарып, төменге — жерге лақтырып жіберген жағдайлар да болды.5 мамырда патшаға жақын бояр Милославский мен оның жиені Толстой «стрелецтер» (мылтықшы жауынгерлер) тұратын аудандарды аралап, оларды қызмет атқару үшін Кремльге шақырды. Сонымен қатар, олар Нарышкиндердің патшазада Иван Алексеевичті тұншықтырып өлтіргенін айтып, айқай салды. Дабыл қағылып, бірнеше полктің стрелецтері мен Бутырский полкінің сарбаздары толық қаруланып, дабыл қағып, Кремльге қарай бет алды. Олар сарай күзетіндегі шағын топты ығыстырып тастап, сарай алдындағы Собор алаңын толтырып жіберді. Патриарх пен бірнеше боярдың сүйемелдеуімен, бір қолынан патша Петрді, екінші қолынан патшазада Иванды жетектеген патшайым Наталья Кирилловна «Қызыл кіреберіске» (Красное крыльцо) шықты. Стрелецтер қатарында абыржу пайда болды: патшазада Иван тірі әрі аман-есен еді. Олардың сұрақтарына жауап ретінде ол былай деді &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%91%D0%B2,_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&lt;/ref&gt;:
&lt;code&gt;Мені ешкім қинамайды, шағымданатын ешкімім де жоқ.&lt;/code&gt;

Бұл жағдайда «стрелецтердің» әрекеттері еш ақталмайтын еді және оларды бүлік деп бағалауға болатын еді; дегенмен, олардың өздері мемлекетті қорғаушылармыз және заң үстемдігінің сақшыларымыз деп мәлімдеген болатын. Сол сәтте князь Михаил Долгоруков &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(%D0%B1%D0%BE%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%BD)&lt;/ref&gt; «стрелецтерге» айқай салып, оларды ұрлық пен опасыздық жасады деп айыптады әрі қатаң жаза қолданамын деп қорқытты.

Бұл оқиға әлдеқашан қатты қозу күйінде тұрған тобырды тіпті есінен тандыра түсті; садақшылар (стрелецтер) баспалдақ алаңына көтеріліп, Долгоруковты төменде найзаларын кезеніп тұрғандардың үстіне лақтырып жіберді. Қан төгіс лезде өрши түсті: келесі құрбан Нарышкиндер әулетінің мойындалған көшбасшысы, боярин Артамон Матвеев болды. Стрелецтер сарайдың ішкі бөлмелеріне басып кіріп, алдын ала дайындалған «қара тізімдерге»  сүйене отырып, бірнеше бояринді өлтірді. Олардың қатарында патшайымның ағасы Афанасий Кириллович Нарышкин, князь Григорий Григорьевич Ромодановский, боярин Языков және Елшілік істер басқармасының «думный дьягы» (жоғары лауазымды мемлекеттік хатшысы) Ларион Иванов та бар еді.Стрелецтер патшайымның басқа ағасы Иван Кириллович Нарышкинді іздеді, бірақ сол күні таба алмады; ол қарындасының бөлмелерінде тығылып отырған еді. Қала бойынша боярлар мен стрелец полктерінің командирлері өлтіріліп жатты; олардың арасында стрелецтер ісіне жетекшілік еткен князь Юрий Алексеевич Долгоруков та бар болатын. Егде жастағы, сырқат әрі үйінен шыға алмайтын халде жатқанына қарамастан, оны ұлы Михаилдың өлімі үшін кек алуы мүмкін деген қауіппен өлтіріп тастады. Стрелецтер Кремльдің барлық жеріне күзет қойып, ешкімнің кіруіне немесе шығуына рұқсат бермеу туралы бұйрық берді. Нәтижесінде, Кремль ішіндегі барлық адамдар, соның ішінде патша отбасы да, бүлікшілердің тұтқынына айналды.

Ертеңіне стрелецтер Кремльге қайта оралып, Иван Нарышкинді өздеріне беруді талап етті және егер бұл талап орындалмаса, барлық боярларды қырып тастаймыз деп қорқытты. Софья мен боярлар Наталья Кирилловнаға қатты қысым көрсетті:
&lt;code&gt;Брату твоему не отбыть от стрельцов;
не погибать же нам всем за него!
Бояре &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%91%D0%B2,_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&lt;/ref&gt;&lt;/code&gt;

Иван Нарышкинді ұстап берді, азаптады және өлім жазасына кесті. Патшайымның әкесі, егде жастағы Кирилл Полуектович Нарышкинді — *стрелецтердің* талабы бойынша — монахтық ант қабылдауға мәжбүрлеп, Кирилло-Белозерский монастырына жер аударды.

Мұндай соттан тыс жазалаулар 18 мамырға дейін жалғасты. *Стрелецтердің* соңғы құрбандарының бірі патша Федор Алексеевичті улады деп айыпталған фон Гаден есімді неміс дәрігері болды. Марқұм патшаның жесірі — патшайым Марфаның араша түсуі де еш нәтиже бермеді; ол фон Гаденнің науқас патшаға берген әрбір дәрісін алдымен өзі дәмдеп көретінін жеке көргенін айтып куәлік еткен еді.

[[Сурет:History of Peter I (Krekshin) - Streltsy entering Kremlin palaces.jpg|нобай|оңға|Стрелецтер Кремльге басып кірді. Көтерілісшілер Кремльдің ішкі бөлмелерінде жүріп, Нарышкиндерді іздеу мақсатында патша палаталары мен шіркеулерді тінтіп жатыр. Сол жақта патшайым Петр және Иванмен бірге бейнеленген (қолжазбадағы миниатюра).]]
[[Сурет:History of Peter I (Krekshin) - Streltsy muteny.jpg|нобай|оңға|Бүлікшіл атушылар. Оқиға Кремльде өтеді: сол жақта князь М. Долгоруков пен бояр А. Матвеев Кремльге күштеп кірген атушыларды тарап кетуге көндіруге тырысуда. Оң жақта, теремде (сарай бөлмелерінде) патша қызы Софья көрінеді.]]

Мемлекеттік билік жойылған еді: жас Петр номиналды түрде патша болып қала берді, ал патшайым Наталья Кирилловна мемлекетті басқарушы (регент) қызметін атқарды. Алайда олардың қолында нақты жұмыс істейтін үкімет болмады, өйткені олардың барлық туыстары мен жақтастары не өлтірілді, не стрелецтерден құтылу үшін Мәскеуден қашып кеткен еді.

19 мамырда стрелец полктерінің өкілдері патшаға өтініш — ресми түрде өтініш деп аталғанымен, шын мәнінде ультиматум — тапсырды. Олар өз есептеулері бойынша 240 000 рубльді құрайтын жалақы қарыздарының толық төленуін талап етті. Қазынада мұндай қаражат жоқ еді, дегенмен талапты орындауға тура келді. Сол кезде ресми билігі болмаған Софья бүкіл ел бойынша осы мақсатқа қаражат жинауды, сондай-ақ патша сарайындағы алтын және күміс ыдыс-аяқтарды балқытып, ақша жасауды бұйырды.

23 мамырда Стрелец Жаңа челобитнаяға Петрден басқа патша (сонымен бірге аға) Иван царевич деп аталды, ал 29 мамырда тағы бір челобитная Софья Алексеевна патшалардың жас болуына байланысты билеуші (регент) болды. Стрелецтердің бұл талаптары, негізінен, Милославтар руының мүдделеріне сай болды, оларға Софияның жақтастары айтқан, ал Милославтықтарды күшейту және нарышкиндерді құлату кезінде стрелецтер соңғысының кек алуына қатысты кейбір кепілдіктерді көрді. Патриарх пен бояр Думасы стрелецтердің талаптарын орындады, ал 25 Маусымда Иван V Мен Петр I Мәскеу Кремльінің Успен соборында патшалыққа үйленді.

Стрелецтер Үкіметке өз еріктерін айтқан Ереженің қожайыны болып шықты, бірақ олар Кремльден кеткеннен кейін олардың күші аяқталатынын түсініп, өздерін сенімсіз сезінді, содан кейін оларға жақсы ештеңе күтудің қажеті жоқ. Болашақта өзін ықтимал қудалаудан қорғауға тырысып, Стрелец билеушіге жаңа челобитная-ультиматум береді, оған сәйкес 15-18 мамырдағы стрелецтердің барлық әрекеттері, соның ішінде боярларды өлтіру, үкімет заңды деп тануы керек, мемлекет пен патша тегінің мүдделеріне сай, бұдан былай Стрелецті қудалауға әкелмейді, бұл ескерткіш баған маңдай аймағында орнатылуы керек (Жаяу әскердің тірегі), онда Стрелец жойған барлық бояр ұрыларының есімдері олардың қылмыстары мен қиянаттарын (жарамды немесе ойдан шығарылған) тізімдеу арқылы ойып жазылуы керек. Үкімет бұл талаптарды орындауға мәжбүр болды.

== '''Хованщина''' ==

Жоғары Стрелец бастығы София Стрелецтер арасында танымал князь Иван Андреевич Хованскийді тағайындады, Милославскийдің жақтаушысы. София Хованский Стрелецті тыныштандырады деп үміттенді, бірақ ол өз ойынын ойнауға шешім қабылдады. Ол стрелецтерді бәріне қызықтырды және оларға сүйене отырып, билеушіге қысым көрсетуге тырысты, оны сендірді: &quot;мен болмасам, Мәскеуде олар қанда тізе бүгеді&quot;. Стрелецтер Кремльді күзету сылтауымен бақылауды жалғастырды, бұл Үкіметке жаңа талаптар қою мүмкіндігін сақтап қалды. Бұл уақыт орыс тарихында Хованщина деген атқа ие болды.

Осы уақытта Үкіметтің әлсіздігін сезініп, сол уақытқа дейін патша өкіметі тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшыраған ескі сенушілер өздерінің сағаттары келді деп шешті. Олардың белсенділері Мәскеуде алыс сапарлардан жиналып, Стрелец полктерінде ескі рәсімдерге оралуды уағыздады. Бұл талаптарды Үкіметке тағы бір қысым тұтқасын тапқан Хованский ынтамен қолдады. Бірақ ол да, билеуші София да барлық тілектерімен шіркеу — Патриарх пен епископтардың құзырында болған бұл мәселені шеше алмады. Шіркеу ешқандай жағдайда Собор қабылдаған қаулылардан бас тарта алмады, әсіресе сол кезде ол ескі сенушілерді бидғатшылар деп таныды. София үшін ескі сенімге оралу оның әкесі, патша Алексей Михайловичтің және жаңа рәсімді қолдаған ағасы, патша Федор Алексеевичтің қателігін мойындауды білдіреді.

Дауды шешу үшін ескі сенушілер жаңа және ескі сенімнің кешірім сұраушылары арасында ашық теологиялық пікірталас ұсынды, оны бүкіл халықтың қатысуымен Қызыл алаңда өткізу керек &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F&lt;/ref&gt;. Хованский дау-дамай идеясын қолға алып, оны жүзеге асыруға ұмтыла бастады. Патриарх алаңда дау-дамайды өткізуге қарсылық білдіріп, ондағы Жеңіс аргументтер мен логикаға емес, бастапқыда билікке қарсы болған және оны қолдайтын ресми шіркеудің көпшілігінің жанашырлығына байланысты болатынын түсінді. Патриарх Кремльдің қырлы палатасында дау-дамай өткізуді ұсынды, онда көптеген қарапайым адамдар сыймайды және Патриарх шенеунігі, патша сарайы, боярлар мен қамқоршыларға айтарлықтай қарсы болады. София бұл дауға Патриарх тарапынан белсенді түрде араласып, ханшайымдармен — әпкелерімен және тәтелерімен бірге дауға қатысуға ниет білдірді, ал олар сол кездегі қатаң ұғымдар бойынша алаңда пайда болды.

Хованский мен ескі сенушілер ұзақ қуғын-сүргіннен кейін ақыры қырлы палатаға келісті және 5 шілдеде сенім туралы пікірталас өтті. Ресми шіркеуді Патриарх Йоаким, ескі сенуші — Никита Пустосвят ұсынды. Дау тараптарды бидғат пен надандық үшін өзара айыптауға, сайып келгенде, ант беруге және төбелеске дейін азайды. Ескі сенушілер Кремльден басын көтеріп кетіп, Қызыл алаңда өздерінің толық жеңістерін жариялады. Ал осы уақытта грановита палатасында билеуші Стрелец өкілдеріне: &quot;Сіз не көріп тұрсыз? Мұндай надан адамдар бізге бүлік шығарып, бәрімізді ренжітіп, айқайлағаны жақсы ма? Сіз, біздің атамыздың, әкеміздің және ағамыздың адал қызметшілері, шизматиктермен келісесіз бе? Сіз және біздің адал қызметшілеріміз: неге мұндай надандарға жол бересіз? Егер біз осындай құлдықта болуымыз керек болса, онда патшалар мен біз енді өмір сүре алмаймыз: біз басқа қалаларға барып, осындай бағынбау мен қирау туралы бүкіл халыққа хабарлаймыз &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%91%D0%B2,_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&lt;/ref&gt;&quot;. Бұл сөздерде жасырын қауіп болды: Мәскеуден кетіп, Стрелецтің қамқорлығынан босатылғаннан кейін үкімет Стрелецті басуға қабілетті күш-асыл милицияны шақыра алады. Стрелец ескі сенушілерден бас тартты, оларды шатастырды және оларды патшаларға қарсы қалпына келтіргісі келді деп айыптады, ал сол күні кешке Никита Пустосяттың басын кесіп тастады. Хованский бұрын қауіпсіздікке кепілдік берген басқа ескі сенушілерді құтқара алмады. Осы оқиғадан кейін София енді Хованскийдің көмегіне сенбеді және оны өзінің басты қарсыластарының бірі ретінде қарастырды.

Стрелецке тәуелді Үкіметтің жағдайы тамыздың ортасына дейін София өз қаупін жүзеге асырудың жолын тапқанға дейін жалғасты. 19 тамызда Дон монастырында крест жорығы өтуі керек еді, оған әдеттегідей патшалар қатысуы керек еді. Осыны пайдаланып, патша отбасы толық құрамда (екі патша да, екі патшайым да — Наталья мен Марта және сегіз ханшайым — екі тәтесі Мен алты патшаның әпкесі, оның ішінде билеуші София) патша үстелдерінің колоннасының астында монастырьға барды, бірақ жол бойында олар патша отбасының Коломенское — Мәскеу маңындағы мүлкіне бұрылды ауылдар бойынша, Мәскеуді айналып өтіп, 14 қыркүйекке дейін олар Ярославль жолындағы Воздвиженский ауылына, Стрелецтермен қақтығыс кезінде патша резиденциясы ретінде таңдалған Троица-Сергиус монастырынан бірнеше шақырым жерде жетті. Бояр Думасы мен патша сарайының қалдықтары да осында жиналды.

Бұл маневрлер Стрелецті алаңдатты. Князь Хованский Ұлы Андреймен бірге Воздвиженское билеушімен келісімге келді, бірақ Пушкинде олар жолда ұйықтап жатқанда, патша үстелінің мықты отряды тұтқынға алынды және 17 қыркүйекте (Софияның туған күні) Воздвиженскоға тұтқындар ретінде әкелінді. Мұнда, маңында, бірнеше боярлардың қатысуымен әкесі мен баласына патшаларды әктеу және тақты өзі иемдену ниеті туралы айып, сондай-ақ өлім жазасы оқылды, ол бірден орындалды. София өзінің ставкасын Троица-Сергиевке ауыстырып, милиция жинай бастады.

'''== Нәтижесі =='''
[[Сурет:Ivan V and Peter I the Great - The Book of the Crowning of the Kingdom.png|нобай|солға|1682 жылғы таққа отыру альбомындағы Иван V Мен Петр I портреттері]]

Көшбасшысынан айырылған Стрелец кез-келген шешімді әрекет ету қабілетінен айырылды. Олар билеушіге бірінен соң бірі челобитная жіберді, онда Софиядан оларды рақымынан айырбауды сұрады және оған ішін аямай сенім мен шындыққа қызмет етуге уәде берді. Олар Хованскийдің кіші ұлы-Иванды үштікке берді, содан кейін ол жер аударылуға жіберілді.

Қазан айында стрелецтер челобитная жіберді, онда олар 15-18 мамырдағы әрекеттерін қылмыстық деп таныды, патшалардан кешірім сұрады және өздері өз уақытында қудалаудың кепілі ретінде олардың талабы бойынша тұрғызылған маңдайдағы ескерткіш бағананы бұзу туралы патша жарлығын сұрады. София сагиттарийлерге тек сагиттарийлер берген Хованскийдің ең жақын көмекшісі Алексей Юдинді өлім жазасына кесу арқылы кешірім беруге уәде берді. Стрелецкий бұйрығының бастығы болып дума Дик Федор Леонтьевич Шакловити тағайындалды, ол стрелецкий армиясында тәртіп пен тәртіпті қалпына келтірді, негізінен қуғын-сүргінсіз жасады, бірақ бохин полкінде қиындықтар қайталанған кезде, қоздырушы деп танылған төрт Стрелец дереу өлім жазасына кесілді.

Қараша айының басында патша соты Мәскеуге оралды, тек патшайым Наталья Кирилловна өзі үшін және Ұлы үшін Кремльде қалуды қауіпті деп санады, онда бәрі Милославскийдің бақылауында болды және Алексей Михайловичтің қала маңындағы резиденциясында — Преображенский ауылында, оған адал адамдардың қорғауында тұруды жөн көрді. Патша Петр сол жерде тұрды, Мәскеуге оның қатысуы қажет деп саналатын рәсімдерге қатысу үшін ғана келді.

Стрелецкий көтерілісі нәтижесінде құрылған Петр I мен Иван V номиналды билігі кезіндегі София Алексеевнаның билік ету режимі 7 жылға созылды, 1689 жылдың қыркүйегіне дейін, ересек Петр мен София арасындағы қақтығыстың күшеюі нәтижесінде ол биліктен шеттетілді.

'''Мәдениетте'''

1682 жылғы Стрелец бүлігінің оқиғалары, 1698 жылғы бүлік сияқты, А. Н.Толстойдың &quot;Петр I&quot; (1929-1945) романында, Константин Масальскийдің &quot;Стрелец&quot; (1832) романында және Р. Р. Гординнің &quot;Василий Голицын: тағдыр ойыны&quot; (2001) романында сипатталған.

1883 жылы Модест Мусоргскийдің &quot;Хованщина&quot; операсының партитурасы Римский-Корсаковтың редакциясында жарық көрді.

== Дереккөзі ==


[[Санат:тарих]] [[Санат:ресей тарихы]]</text>
      <sha1>7ifva52hgcau48c1cxblny24rx5ax3s</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>