Алматы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Алматы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2037</id>
    <revision>
      <id>3685480</id>
      <parentid>3685328</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзендері */</comment>
      <origin>3685480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102453" sha1="ennlo06mw9uqr83od0fiidbe9mz5luc" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы               = Қала
 |атауы                 = Алматы
 |сурет                 = {{Photomontage
|photo1a                = TV-Turm Almaty - 3.jpg
|photo2a                = Abai Theatre.jpg
|photo2b                = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG
|photo3a                = KBTU, Almaty (cropped).jpg
|photo3b                = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg
|photo4a                = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg
|spacing                = 2
|position               = center
|color_border           = white
|color                  = white
|size                   = 308
|foot_montage           = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]].
}}
 |әкімшілік күйі          = [[Республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Coat of arms of Almaty.svg
 |ту                      = Flag of Almaty.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0
  |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]]
 |әкімі                   = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]
 |құрылған уақыты         = 1854
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 683,5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600&amp;nbsp;— 2200 (орталық&amp;nbsp;— 785)
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |климаты                 = [[Континенттік климат|Континенттік]] 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 2 300 876 &lt;ref&gt;{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = Наурыз 2025
  |тығыздығы              = 3366
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 2,5 млн
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] — 63,23% &lt;br&gt; [[орыстар]] — 22,66% &lt;br&gt; [[ұйғырлар]] — 5,36% &lt;br&gt; [[корейлер]] — 1,76% &lt;br&gt; [[татарлар]] — 1,26% &lt;br&gt;[[әзербайжандар]] — 0,74% &lt;br&gt;[[өзбектер]] — 0,66% &lt;br&gt; 
[[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% &lt;br&gt; басқалары — 3,71% (2022)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])&lt;br /&gt; [[Христиандық|христиандар]] &lt;br /&gt; [[Католицизм|католиктер]] &lt;br /&gt; [[Яһудилік|яһудилер]]
  |этнохороним            = алматылық, алматылықтар
 |телефон коды            = 7272
 |пошта индекстері        = 050000—050063
 |автомобиль коды         = 02
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Almaty
 |сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
| add1n = Лақап аты
| add1 = «Оңтүстік астана»
| add2n = Марапаттары
| add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}}
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019).&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. 
Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан.

== Тарихы ==&lt;!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --&gt;
[[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']]
[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі.

Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді.

Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында.

Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады.

Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді.

Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды.

Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар.

28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан.

Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген.

[[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған.

[[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады.

Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Көне тарихы ===
* [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған.
* Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған.
* Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған.
* 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады.
* Алматының  2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген &quot;[[Жетісу]] құрбандық табағы&quot;, ғажайып &quot;Қарғалы тәтісі&quot; бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді.

=== Орта ғасырлар ===
15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды

=== Қазақ хандығы ===

1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]].

1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған.

=== Ресей отарлауы ===
[[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]]
[[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]]
[[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады.

1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды.

[[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды.

[[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды.

=== КСРО құрамында ===
* 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды.
* 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады.
* 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады.

[[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды.

* 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді.
* 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды.
* 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, &quot;Ала­тау&quot; кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді.

Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті.

* 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті.

Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді.

Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады.

Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді.

* 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды.
* Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды.

Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды.

* 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды.
* «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды.

Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Бұрынғы Алматының суреттері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]]
| width=&quot;25%&quot; |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]]
|-
|Губернатор үйі 
|Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері)
|Татар мешіті
|Алматы базары
|}

=== Қайта құру кезеңінде ===
Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді.

=== Тәуелсіздік кезеңі ===
1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды.

1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды.

1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады.
== Климат ==
Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&amp;nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады.

{{Ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Алматы
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-4.7             | Қаң_ор_ж-ш =34 
 | Ақп_ор =-3.0             | Ақп_ор_ж-ш =49 
 | Нау_ор =3.4             | Нау_ор_ж-ш =75 
 | Сәу_ор =11.5             | Сәу_ор_ж-ш =107 
 | Мам_ор =16.6             | Мам_ор_ж-ш =106 
 | Мау_ор =21.6             | Мау_ор_ж-ш =57 
 | Шіл_ор =23.8             | Шіл_ор_ж-ш = 46
 | Там_ор =23.0             | Там_ор_ж-ш = 30
 | Қыр_ор =17.6             | Қыр_ор_ж-ш = 27
 | Қаз_ор =9.9             | Қаз_ор_ж-ш = 60
 | Қар_ор =2.7            | Қар_ор_ж-ш =56 
 | Жел_ор =-2.8            | Жел_ор_ж-ш =42 
 | Жыл_ор = 10            | Жыл_ор_ж-ш =684

 | Қаң_ор_мин =-8.4        | Қаң_ор_макс =0.7 
 | Ақп_ор_мин =-6.9         | Ақп_ор_макс =2.2
 | Нау_ор_мин =-1.1         | Нау_ор_макс =8.7 
 | Сәу_ор_мин =5.9        | Сәу_ор_макс =17.3 
 | Мам_ор_мин =11.0         | Мам_ор_макс =22.4 
 | Мау_ор_мин =15.8         | Мау_ор_макс =27.5 
 | Шіл_ор_мин =18.0         | Шіл_ор_макс =30.0
 | Там_ор_мин =16.9         | Там_ор_макс =29.4 
 | Қыр_ор_мин =11.5         | Қыр_ор_макс =24.2
 | Қаз_ор_мин =4.6         | Қаз_ор_макс =16.3 
 | Қар_ор_мин =-1.3         | Қар_ор_макс =8.2 
 | Жел_ор_мин =-6.4         | Жел_ор_макс =2.3 
 | Жыл_ор_мин = 5.0        | Жыл_ор_макс =15.8

 | Қаң_а_мин =-30.1          | Қаң_а_макс =18.2 
 | Ақп_а_мин =-37.7          | Ақп_а_макс =19.0 
 | Нау_а_мин =-24.8          | Нау_а_макс =28.0 
 | Сәу_а_мин =-10.9          | Сәу_а_макс =33.2 
 | Мам_а_мин =-7.0          | Мам_а_макс =35.1 
 | Мау_а_мин =2.0          | Мау_а_макс =39.3 
 | Шіл_а_мин =7.3          | Шіл_а_макс = 43.4
 | Там_а_мин =4.7          | Там_а_макс =40.5 
 | Қыр_а_мин =-3.0          | Қыр_а_макс = 38.1
 | Қаз_а_мин =-11.9          | Қаз_а_макс =31.1 
 | Қар_а_мин =-34.1         | Қар_а_макс =25.4 
 | Жел_а_мин =-31.8          | Жел_а_макс =19.2 
 | Жыл_а_мин =-37.7          | Жыл_а_макс =43.4 
}}
=== Өзендері ===
Алматы өзендері батыстан шығысқа қарай.&lt;ref&gt;https://aqshamnews.kz/kz/article/almaty-bizdin-ortaq-uiimiz-nauqany-barysynda-taudan-ozen-kolderden-20-myn-tekshe-metrden-astam-qoqys-shygaryldy.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20240616110530/https://alnaz.ru/almaty/reki.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://el.kz/almatinin_ozeni_men_kolderi_819/&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
! Атауы!! Басқа атауы !! Ұзындығы, км !! Қайда құяды !! Ауданы !! Тақырыпша мәтіні !! Тақырыпша мәтіні
|-
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
| || 70 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
|Сол Ақсай
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Қырғауылды
|
|
|[[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]
|
|
|
|-
|Көкөзек
|
|
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Тастыбұлақ || || || Қарғалы || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| Ойжайлау || || || [[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]]|| Наурызбай || ||
|-
| Қарғалы || || 57 или 9 || Қаскелең || Наурызбай, Алатау || ||
|-
| [[Боралдай (Үлкен Алматы саласы)|Боралдай]]|| || 29 или 14,9 || Үлкен Алматы || Алатау || ||
|-
| Жайнақ || || || Боралдай || Алатау || ||
|-
| [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]|| || 96 || Қаскелең || Бостандық, Алалы, Алатау || ||
|-
| Көкшұқыр || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Кіші Казак || || || Үлкен Алматы || Бостандық, Медеу || ||
|-
| [[Өткелді өзені|Өткелді]]|| Проходная || 21 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Қасқабас || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| Майбұлақ || || || Өткелді || Бостандық || ||
|-
| [[Аюсай (өзен)|Аюсай]]|| || 7 || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Мармарсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
| Құмбелсай || || || Үлкен Алматы || Бостандық || ||
|-
|Мыңжылқы
|
|
|Құмбелсай
|Бостандық
|
|
|-
| Шұқыр || || || Құмбелсай || Бостандық || ||
|-
| Сарыбұлақ || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Озерная || || || Үлкен Алматы көлі || Бостандық || ||
|-
| Көкжайлау || || || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
|Қызылкүнгей
|
|
|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]]
|
|
|
|-
|Серкебұлақ
|
|
|Үлкен Алматы көлі
|
|
|
|-
| Терісбұтақ || || 11 || Кіші Казак || Медеу || ||
|-
| Кереңқұлақ || Поганка || 3 || Ұяшық мәтіні || Бостандық || ||
|-
| Ерменсай || Ремизовка || или 1,1 || || Медеу, Бостандық || ||
|-
|Терісбұлақ
|Каменка 
|или 6,5
|
|Медеу
|
|
|-
|[[Есентай]]
|Весновка
|43
|''Қарасу-Түрксіб,'' Кіші Алматы
|Бостандық
|
|
|-
| Сұлтанқарасу || Султанка || 13,6 || Есентай || || ||
|-
| Басқарасу || Мойка || 14,6 || Есентай || || ||
|-
| Қарасу || || || Есентай || || ||
|-
|''Қарасу-Түрксіб''
|
|
|Кіші Алматы
|
|
|
|-
|Ащыбұлақ
|
|8,7
|
|
|
|
|-
|Тереңқара
|
|8,6
|Кіші Алматы
|
|
|
|-
|[[Кіші Алматы]]
|
|125
|Қаскелең
|
|
|
|-
| Бутаковка || Бөкенбай || 4,77 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Беделбай || Батарейка || или 0,97 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| Жарбұлақ || Казачка || 14,6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
| [[Кімасар өзені|Кімасар]]|| Комиссаровка || 6 или 0,96 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|[[Солтүстік Ортасай]].
|
|
|[[Камастра|Кімасар]]
|
|
|
|-
|Тасбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарқырама
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
| [[Күйгенсай]]|| ''Горельник, Тухлый бұлағы, Шіріген ағын''|| 6 || Кіші Алматы || Медеу || ||
|-
|Шымбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу
|
|
|-
|Сарысай
|Жёлтый Лог
|
|Шымбұлақ
|Медеу
|
|
|-
|Бекенбай
|
|
|Бутаковка
|Медеу
|
|
|-
|Шыбынсай
|
|или 1,3
|Бекенбай
|Медеу
|
|
|-
|Қотырбұлақ
|
|
|Кіші Алматы
|Медеу, Түркісіб
|
|
|-
|Тіксай
|Приямуха
|или 2,88
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Шағатай
|
|
|Тіксай
|
|
|
|-
|Әбілғазы
|Солоновка
|или 7,3
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Ботпайсай
|Широкая щель
|или 6,3
|Жарбұлақ
|
|
|
|-
|Қамызсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Кеңсай
|
|
|Әбілғазы
|
|
|
|-
|Ноғайсай
|
|или 2
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Сасықбұлақ
|
|
|Қотырбұлақ
|Түркісіб
|
|
|-
|Пархач
|
|
|Кіші Алматы
|
|
|
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]]
Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFB2B6&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алатау ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFE9B2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Алмалы ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FEFFCC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Әуезов ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCFFB2&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CCE5FF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Медеу ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#CFCCFF&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Наурызбай ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FFBFFC&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#B2FFF1&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]]

== Билік ==
Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары:
* Қаржы
* Мәдениет
* Денсаулық сақтау
* Сәулет және құрылыс
* Бiлiм
* Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама
* Дене шынықтыру және спорт
* Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар
* Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
* Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау
* Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау
* Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу

=== Қала басшылары ===
* Байұзаков Х. Б. — (1940—1941)
* Абдықалықов М. — (1941—1942)
* Шәріпов С. — (1942—1943)
* Орехов П. Г. — (1943—1944)
* Милованов К. А. — (1944—1947)
* Айбасов Х. Х. — (1947—1950)
* Іляшев Р. — (1950—1952)
* Шәріпов И. Ш. — (1950—1954)
* Мамонов Ф. А. — (1954—1956)
* Әділов А. А. — (1956—1960)
* Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975)
* Аухадиев К. М. — (1975—1978)
* Жақыпов А. Х. — (1978—1980)
* Койчуманов А. Ж. — (1981—1983)
* [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985)
* [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994)
* Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997)
* [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004)
* [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008)
* [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.)
* [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019)
*[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022)
*[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)&lt;ref&gt;[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!  Санақ болған жыл !! Халықтың саны
|-
| 1859 || 5000
|-
| 1879 || 18 423
|-
| 1913|| 40 000
|-
| 1926 || 45 400
|-
| 1939 || 222 000
|-
| 1959 || 456 000
|-
| 1970 || 665 000
|-
| 1979 || 899 700
|-
| 1982 || 1 000 000
|-
| 1989 || 1 071 900
|-
| 1999 || 1 129 400
|-
| 2009 || 1 365 600
|-
|2010||1 391 095&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2011||1 414 017&lt;ref name='demoscope'/&gt;
|-
|2012||1 450 327&lt;ref name='demoscope'&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;
|-
|2013||1 475 579&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014||1 507 509
|-
|2015||1 552 349&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016||1 703 482 
|-
|2017||1 751 308&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246  Қазақстан Республикасы  халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|2018||1 801 993
|-
|2019||1 854 656&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472  2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|1 914 856
|-
|2021
|1 993 067
|-
|2022
|2 050 268
|-
|2023
|2 161 700
|-
|2024
|2 280 300
|}

== Экономикасы ==
[[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]]
Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ.

2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.&lt;ref&gt;[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті.

2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады.

2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп.

2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық).

== Өнеркәсібі ==
2021 ж.  мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында.

2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%.

Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%.

Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар:

* Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%;
* Көлік жасау - 15,4%;
* Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%;
* Кен өнеркәсібі - 10,3%;
* Құрылыс заттарын өндіру - 7,6%

Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді.

2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады.

2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды.

2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді.

35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді.

Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді.

2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

== Сауда ==
2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті.

Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді.

Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды.

Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%.

Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%.

2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар:

* Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922;
* Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119;
* Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021;
* Базарлар - 76.
Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді.

2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almaty/&lt;/ref&gt;

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%.

== Аймақтық қаржы орталығы ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Қаланың көрікті орындары&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]]
|-
|''Есентай Тауэрс'' 
|Алматы қаржы орталығы
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы
|''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы
|}
Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді.

2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды.

Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде.

Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді.

Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, &quot;Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды.

Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда.

== VII Қысқы Азия Ойындары ==
{{main|VII Қысқы Азия ойындары}}
[[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]]
[[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек.

Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті.

== Мәдениеті ==

'''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, &quot;[[Қазақстан]]&quot;, &quot;[[Отырар]]&quot;, &quot;Рахат-Палас&quot;, &quot;Анкара&quot;, &quot;[[Достық]]&quot; қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді.

Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды.

* 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты,
* 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты,
* 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал
* 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар.
* 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық &quot;[[Азия дауысы|Азия даусы]]&quot; музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды.
* 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды.

== Театрлар ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры]]
* «ARTиШОК» театры
* [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]]
=== Галерея ===
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Абай театры2.jpg|Опера және балет театры
Alma1095.JPG|Академиялық драма театры
Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры
Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры
Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры
&lt;/gallery&gt;

== Мұражайлар ==
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
* [[Республикалық кітап мұражайы]]
* [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
* Алматы теміржол мұражайы

== Дін ==
[[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]]
[[Алматы орталық мешіті]]
Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде.

Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар.

Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар.

Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр.

Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны.

Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б.

Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар.

Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі.

== Транспорт ==
=== [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] ===
Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе  [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады.

=== Автобус, троллейбус, трамвай, такси===
Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады.

Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады.

Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес.

Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде:
* автобуспен – 1678 млн жолаушы.
* электрокөлікпен – 12 млн жолаушы.
* таксимен – 486 млн жолаушы.

Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды.

Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді.

=== Метрополитен ===
{{main|Алматы метросы}}
Алматының метро құрылысы 1988 ж.  басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен.

=== Жол желісі ===

[[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]]
[[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды.

6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр.

Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды.

Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]]
* [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]]
* [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]]
||
||
* [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]]
* Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]]
* [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]]
* [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]]
* [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]]
* [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]]
* Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]]
* [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин
|}
[[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]]

=== Әуежай ===
{{main|Халықаралық Алматы әуежайы}}
Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.&lt;ref&gt;Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080&lt;/ref&gt; 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).&lt;ref&gt;[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422095744/http://www.alaport.com/ |date=2015-04-22 }} (official site)&lt;/ref&gt;
[[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]]
=== Теміржол ===
Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан.

== Алматы суреттері ==
&lt;gallery widths=&quot;215&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]]
Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]]
Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі»
Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты
Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс
Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны
Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы
Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы
Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі
Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі
&lt;/gallery&gt;
 
== [[Бауырлас қала]]лары ==
* {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
* {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]]
* {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]]
* {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]]
* {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]]
* {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]

== Тағы қараңыз ==
* [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
* [[Алматы қаласының экологиясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Almaty}}
* [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }}
* [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]
{{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Алматы]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]</text>
      <sha1>ennlo06mw9uqr83od0fiidbe9mz5luc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2291</id>
    <revision>
      <id>3685701</id>
      <parentid>3525734</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7063" sha1="2nulfb8w9nferpwpzmr3dilg72bd15j" xml:space="preserve">'''[[Абай Құнанбайұлы]]''' (1845–1904) — қазақ ақыны, ағартушы, философ, сазгер, саяси қайраткер.

'''Абай''' сөзі тағы мынадай мағыналарға жатуы мүмкін:

== Тұлғалар ==
* [[Абай Айдарханұлы Бисембаев]] — қазақстандық саясаткер.
* [[Абай Ахметқалиұлы Айтмұхамбетов]] — қазақстандық ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор.
* [[Абай Естайұлы Мырзахметов]] — агроном.
* [[Абай Жамбылұлы Рахметулин]] — құқықтанушы.
* [[Абай Жақсыбекұлы Нұрғали]] — каратэші, Әлем чемпионатының күміс жүлдегері.
* [[Абай Зубайырұлы Икранбеков]] — экономист.
* [[Абай Қалшабек]] — ақын, аудармашы.
* [[Абай Сабыржанұлы Масалимов]] — физикалық және кванттық химия, еркін радикалдардың ЭПР-спектроскопиясы саласының маманы, химия ғылымдарының докторы, профессор, ЖМ ХҒА академигі.
* [[Абай Ыдырысұлы Айтмағамбетов]] — суретші.

== Елді мекендер ==
=== Ақмола облысы ===
* [[Абай (Егіндікөл ауданы)|Абай]] — [[Егіндікөл ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Қорғалжын ауданы)|Абай]] — [[Қорғалжын ауданы]]ндағы ауыл.

=== Ақтөбе облысы ===
* [[Абай (Ақтөбе облысы)|Абай]] — [[Хромтау ауданы]]ндағы ауыл.

=== Алматы облысы ===
* [[Абай (Алматы облысы)|Абай]] — [[Қарасай ауданы]]ндағы ауыл.

===Батыс Қазақстан облысы ===
* [[Абай (Бәйтерек ауданы)|''Абай'']] — [[Бәйтерек ауданы]]ндағы таратылған ауыл.
* [[Абай (Батыс Қазақстан облысы)|Абай]] — [[Теректі ауданы]]ндағы ауыл.

=== Жамбыл облысы ===
* [[Абай (Байзақ ауданы)|Абай]] — [[Байзақ ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Шу ауданы)|Абай]] — [[Шу ауданы]]ндағы ауыл.

=== Жетісу облысы ===
* [[Абай (Ескелді ауданы)|Абай]] — [[Ескелді ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Сарқан ауданы)|Абай]] — [[Сарқан ауданы]]ндағы ауыл.

=== Қарағанды облысы ===
* [[Абай (қала)|Абай]] — [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]]ндағы қала.
* [[Абай (Ақтоғай ауданы)|Абай]] — [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]]ндағы ауыл.

=== Қостанай облысы ===
* [[Абай (Қостанай ауданы)|Абай]] — [[Қостанай ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Ұзынкөл ауданы)|Абай]] — [[Ұзынкөл ауданы]]ндағы ауыл.

=== Қызылорда облысы ===
* [[Абай (Арал ауданы)|Абай]] — [[Арал ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Қазалы ауданы)|Абай]] — [[Қазалы ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Қызылорда қалалық әкімдігі)|Абай]] — [[Қызылорда қалалық әкімдігі]]не қарасты аумақтағы ауыл.

=== Павлодар облысы ===
* [[Абай (Железин ауданы)|Абай]] — [[Железин ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Май ауданы)|Абай]] — [[Май ауданы]]ндағы ауыл.

=== Түркістан облысы ===
* [[Абай (Жетісай ауданы)|Абай]] — [[Жетісай ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Келес ауданы)|Абай]] — [[Келес ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Мақтаарал ауданы)|Абай]] — [[Мақтаарал ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Сауран ауданы)|Абай]] — [[Сауран ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Созақ ауданы)|Абай]] — [[Созақ ауданы]]ндағы ауыл.
* [[Абай (Төле би ауданы)|Абай]] — [[Төле би ауданы]]ндағы ауыл.

== Жер атаулары ==
* [[Абай асуы]] — [[Іле Алатауы]]ндағы Кіші Алматы сілемінің [[Азутас]] жалынан өтетін асу.
* [[Абай шыңы]] — [[Іле Алатауы]]ның Кіші Алматы сілемінде орналасқан шың.
* [[Абай даласы]] —  [[Теректі жотасы (Алтай Республикасы)|Теректі]] мен [[Қоржынтау|Қоржынтау жоталары]] арасында орналасқан Орталық Алтайдағы тау аралық даласы.
* [[Абай (Көксу тармағы)|Абай өзені]] — [[Көксу (өзен, Алтай Республикасы)|Көксу]] өзенінің саласы.
* [[Абай бұлағы]] — [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]ндағы бұлақ.

== Көше атаулары ==
* [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай даңғылы]] — [[Алматы]]дағы даңғыл.
* [[Абай даңғылы (Астана)|Абай даңғылы]] — [[Астана]]дағы даңғыл.
* [[Абай даңғылы (Тараз)|Абай даңғылы]] — [[Тараз]] қаласындағы даңғыл.
* [[Абай қысқа көшесі (Астана)|Абай қысқа көшесі]] — Астанадағы көше.

== Ескерткіштер ==
* [[Абай ескерткіші (Астана)]]
* [[Абай ескерткіші (Семей)]]
* [[Абай ескерткіші (Шымкент)]]

== Фильмдер ==
* [[Абай (деректі фильм)]] — Алматы киностудиясы шығарған деректі фильм.
* [[Абай (диафильм)]] — Мәскеу Диафильм студиясы шығарған фильм.
* [[Абай (фильм, 1983)]] — [[Қазақфильм]] киностудиясы шығарған деректі фильм.
* [[Абай (фильм, 1995)]] — 1995 жылы түсірілген көркем фильм.

== Басқа мағыналары ==
* [[Абай күні]] — Қазақстан мерекелік күнтізбесіндегі күн.

{{айрық}}</text>
      <sha1>2nulfb8w9nferpwpzmr3dilg72bd15j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5892</id>
    <revision>
      <id>3685606</id>
      <parentid>3652478</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тұлғалар */</comment>
      <origin>3685606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28407" sha1="1goonz54qywo5bdvm7fp55ed75co0kx" xml:space="preserve">{{мағына|Адай (айрық)}}
{{Infobox Kazakh Clan
| атауы             = Адай 
| лақап_атауы       = 
| таңбасы           = YIwNYNk2Mhw.jpg 
| таңба_сипаттамасы = Оқ (жебе), дөңгелек, садақ
| ұраны             = [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]], [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет]], Тегелен
| жүзі              = '''[[Кіші жүз]]'''
| тайпасы           = '''[[Алшын]]'''
| шығу_тегі         = Ауызекі әдебиеттегі Алау батыр жырындағы Алтын Орда әмірі Алаудан тарайтын Алшын тайпасы
| бөлімдері         = 
| тараулары         = 
| ақсақалы          = 
| қыстаулары        = Маңғыстау: Жылыой, Батыс-Арал, Желтау, Бейнеу, Мойнақ, Бозашы, Түпқараған, Қарақия, Балқан, Дайоғыз.
| жайлаулары        = Мұғалжар тауынан Еділге дейін, Жем мен Еней (Сағыз) өзені, Темір жерінен Ойылға дейін.
| торабы            =  https://vk.com/adai_ata
}}
'''Адай''' — [[Алшын]] тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі, [[Байұлы]] рулар бірлестігіне кіреді. Қазіргі Адайлар Қазақстанның көбінесе Маңғыстау облысында, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Түркістан, Алматы және еліміздің басқа облыстарында мекендейді. Түрікменстанның Балқан және Дайоғыз велаяттарында, Қарақалпақстанда, Иранның солтүстігінде және Ресейдің Астархан облысында үлкен диаспоралар бар.

== Репрессияға ұшырауы ==
Патша үкіметіне кірген үш жүзде, жалғыз адайлардың орыс үкіметін мойындамауы: адайларды мыңдаған орыс-казак әскерлерімен соғысуға алып келді. Тарихта: адайлар орыс үкіметінің қазақ жерлерін тартып алу, қазаққа өз жерін билетпей, жұмыс орындарын бермеу, егістік орындарынан ығыстрыру, қазақты, қазақ жерін отарлауға бағынбады. Алайда оның салдарынан көптеген адайлар репрессия, қуғынға ұшырап, жесірлер жетімдерімен Иран асып кетуге мәжбүр болған.  

== Таралуы ==
Адай елі: ежелден Каспий теңізінің шығысынан, Арал теңізінің батыс, оңтүстігіне дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан ([[Ақтөбе облысы]]), солтүстік Балқанға (Түркменстан) дейін, Ойыл өзені мен Мойнақ шөлі (Қарақалпақстанның батысы: Қоңырат, Мойнақ) жерлерінде өмір сүрген халық. Сондықтан Адай елі өздерінің қазіргі: Жылыой, Қызылқоға, Балықшы, Мақат, Ойыл, Темір, Байғанин аудандарының түпкілікті тұрғыны болып өмір сүріп келеді. Қазақстан шекарасын айқындалып, құжатқа түсер кезеңдер де қазақтың оңтүстің  аймақтары [[Өзбекстан]]ның, батысы (Маңғыстаудың шығысы) Қарақалпақстан иелігінде қалып қойды. Қазіргі таңда да сол Адай жерлерінде яғни Мойнақ, Қоңырат аудандарын да Адайлар тұрып жатыр. Сол сияқты Ресей Федерациясында Ноғай-Адай жерлері: «Астархан (Астрахань), Самар (Самарская), Сармат (Саратов), Еділді (Волгоградская), Таңбалы (Тамбов)» облыстары қалып қойған болатын. Адайдың Тәзіке атты немересінен тарайтын ұрпақ қазіргі [[Атырау облысы]]нда кеңінен тараған, олар ерте заманда [[қалмақтар]]мен болған соғыстарға қатысып, [[Жем]], [[Нарын]] бойларында қалған Адай руының ұрпақтары. [[Ақтөбе]], [[Орал]] облыстарында Адайлар бар. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында Адайлардың саны аздау, дегенмен де [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстанның]] Адайлары сол жердің байырғы тұрғындары болып саналады.

== Шежіресі ==
Адай өмірде болған адам, шамамен 15 ғасырда өмір сүрген. Адайдан екі бала бар: Құдайке мен Келімберді. Құдайкеден 2 бала Тәзіке және [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]] ал Келімбердіден 6 бала: Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Тәзіке ол Сегіз Арыстың біріншісі болып табылады одан кейін Қосай ата батыр болғандықтан, Ер Қосай атанып кеткен ол. Ер Қосай Батыр 1507–1594 жылдары өмір сүрген. Одан кейін Келімбердіден тараған 6 баланың біріншісі: Құнанорыс (Ырысқұл). Құнанорыстан 2 бала Жанбай мен Жантұған. Одан кейінгі Ақпан одан кейін Балықшы, негізі Балықшының шын есімі Шыбынтай сол Балықшыдан 3 бала: Жүйрік, Қостай, Есберді одан кейінгі Бұзау. Негізі Бұзаудың шын есімі Әлнияз. Сол Бұзаудан 2 бала Жеменей және Айтұмыс одан кейін Мұңал. Мұңалдан 5 бала: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Жаулы, Шоғы Батыр (Қырықмылтық). [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] лақап аты Қырықмылтық. Шоғы батыр болған ол 1667–1726 жылдары өмір сүрген ол қазіргі Түркістан да [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нде жерленген. Одан кейінгі сегіз арыстың ең кішісі Тобыш одан 2 ұрпақ қалған Ораз және Бегей. Адай атаның өмір сүруі шамамен 14–15 ғасыр. Қазіргі кезде Адай руының кең жайылған жері Маңғыстау облысы болып есептеледі.

{{col-begin}}{{col-2}}
'''[[Құдайке]]'''
* [[Тәзіке]]
** Қабақай
** Сәрке
** Өтей
* [[Қосай]] (Түрікменадай)
** [[Байбол]]
** [[Тіней (Кіші жүз)|Тіней]]
** [[Бәли]]
** Әйтей
** Бегей
** [[Сүйіндік (Адай)|Сүйіндік (Жаманадай)]]
{{col-2}}
'''[[Келімберді]]'''
* Құнанорыс (Ырысқұл)
** Жанбай
** Жантуған
* [[Ақпан рулары|Ақпан]]
** Қаракүшік
** Қармыс
** Сармыс
* [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай)
** Өртілес
** Қоршы-Жүйрік
* Әлнияз (Бұзау)
** Жеменей
** Айтумыс
* [[Тобыш]]
** Ораз
** Бегей
** Көпес
* [[Мұңал рулары|Мұңал]]
** Алақұнан
** Әли
** Бәйімбет
** [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық)
** Жаулы

{{rodovid|937602}}

{{col-end}}

== Тарихы == 
Кіші жүздегі көп тараған рулардың бірі — Адай руы. Маңғыстау адайларының шыққан тегі туралы нақты деректер аз. Тек С.А. Аманжолов қана адайлар, оның өзі жазғандай, Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, б.з.б. ІІ ғасырдың өзінде-ақ, Каспий теңізінің жағалауында мекендеген ежелгі дайлардың ұрпақтары болуы мүмкін деген жорамал пікір айтқан. Сол арада ол адайлар оғыздардың «ада» (арал) «адайлар» (аралдықтар) деген сөзінен шыққан деген нұсқасын да келтіреді. Бізге дайлар (дахтар) адай руының алыстағы бабалары деген нұсқа әбден ықтимал болып көрінеді. Осы пікірді дамыта отырып, рудың шыққан тегі көрінісін мүмкін болғанынша жаңғыртуға тырысайық.

Дайлар (дахтар) туралы алғашқы мәліметтерді буз І Дарийдің Накширустемдік жазбаларынан табамыз, онда б.з.б. VI-IV ғасырларда Яксарттың (Сырдария) сағасы жағында тарадарайя немесе парадарая сақтары тұрған, дахтар солардың одағына кірген делінеді.

Геродот пен Страбонның мәліметтеріне қарағанда, біз б.з.б. V біздің заманымыздағы І ғасырда-ақ Сырдарияның төменгі ағысында емес, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағында, яғни қазіргі Иран мен Түркменстан шекарасындағы аймақта мекендегенін көреміз.

В.М.Массой да «Ксеркстің мерзімі б.з.б. 486-480 жылдар деп белгіленетін белгілі антидевовтық жазбаларында Ахеменидтік Персияға бағынған халықтар мен елдер арасында даха атауы келтірілген, зерттеушілердің көпшілігі оны Страбонның дайларымен салғастырады» деп көрсетеді.

Бұл да дайлар туралы бірден-бір мағлұмат емес, С.П.Толстов «хорезмиліктердің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысындағы көршілері дах тайпалары болып табылады» дейді. Бұл мәліметтер де б.з.б. ІІІ ғасырларға қатысты. С.П. Толстовтың айтуынан дахтар Сырдарияның төменгі ағысында және ішінара Теджен өзені аңғарындағы өңірде, яғни оларды (Геродот пен Страбон бойынша) б.з.б. V ғ. Біздің заманымыздағы І ғасырда мекендеген жерінде орналасқаны көрінеді.

Б.з.б. VI-IV ғасырларда [[Сырдария]]ның төменгі ағысында мекендеген дахтар ІІІ ғасырдың өзінде-ақ, Геродот пен Страбонның деректеріндегідей, ішінара Теджен өзені аңғарына қоныс аударып, қалғандары бұрынғы жерінде тұра беруі ықтимал. Дайлардың (дахтардың) Сырдарияның төменгі ағысынан оңтүстікке қоныс аударғанын Страбон да көрсетеді. Ол Аршакидтік патшалыққа орын тепкен (парнадайлар Меотидояның арғы жағында&quot;, яғни Арал теңізінің арғы жағында «мекендейтін дайлар аймағынан шыққандар» дейді.

Арал өңірі дайларының Теджен өзені бойына қоныс аударғанын С.П. Толстов та айтады. Дайлардың бұдан кейінгі тарихы бізге былайша сияқты. Кангюй ([[қаңлы]]) тайпалық одағының мейлінше гүлденген кезеңінде ол өзінің ықпалын [[Хорезм]], Ферғана, Соғда аймақтарына таратқан. Осы кезеңде дайлар кангюйлердің билігіне ұшырауы ықтимал. Кангюй тайпалық одағының орнына жаңа тайпалық бірлестік Батыс Түрік қағанаты келіп, оның құрамында өз тұтастығын сақтап қалған дайлардың күшті де саны көп тобы болған.

Сонан соң (ІХ ғ.) дайлар тобы оғыз тайпалары одағына кірген. Тегінде, дайлардың (дахтардың) Маңғыстауға орын тебуі сол кезеңде (ІХХ ғғ.) болуы мүмкін. Бұл жағынан әл-Истахридің Гуздер елі туралы «Китаб Месаликал Меналик» деген кітабында келтірілген мәліметтер назар аударарлық. Атап айтқанда, онда былай делінген: «…Онда (Сиякух Маңғыстау В.В.) қоныс және жайылым еткен». Сиякух бұл арада арал деп көрсетілген. Гуздерден бөлініп кеткен «түріктер тайпасы» дайлар (дахтар) болуы, гуздер осы «арал» халқын адайлар деп атауы да мүмкін, өйткені гуздер (оғыздар) тілінде арал — ада.

Шыңғысханның тегі Адай тайпасы, [[Мұңал]] руынан, тарихшының бәрі Мұңал атамыздың атын Мунгал, монгол, могол деп тарихта болмаған, түбі негізсіз атауларды он үшінші ғасырдан бері санаға тықпалап келеді. Мұңалдан – Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді: Жаулы,
Шоғы ( ол [[Қырықмылтық]] деп те аталады),
Әли,
Бәйімбет,
Алаоғылан ( алақұнан ); одан мен білетін ешкім жоқ.
Жаулы екі әйел алыпты, кішісі өзбек қызы дейді. Одан Қосқұлақ, Ескелді туады. Бәйбішесі баланы кештеу көріпті, Жаулы жауға аттанып бара жатқанда бәйбішесі былай депті. « Құрсағымда бір зат бар, кетпе, бір балаға зар болып өтеміз бе », - депті. Сонда Жаулы оған былай депті – міс: « Мен уәде бердім ( жауым – қалмақ ), олар бітімге шақырыпты, бітсе – біткенін, бітпесе – жаулығын көріп қайтам. Қазақтың қырық батырына берген уәдем бар. Ұл тусаң, атын қоярсың » - деп кете беріпті. Сол кеткеннен Жаулы қайта оралмайды. Бәйбіше ұл бала туып, атын Жары қояды. 
Екінші әйелі дегенде түсінік әртүрлі. Әйел үстіне алғанды тоқал деп, қосы ауып, алған әйелді екінші әйел десе, қандай артық-кімі болар еді?!
Ескелдіден: Жақсылық пен Игілік туады.
Игіліктен үш бала: Доғал, Құдайназар, Құдайсүгір.

Адайдан кең тараған рулардың бірі- мұңал. Қазіргі мұңал руынан әли атты ру тараған. Олардың көпшілігі Маңғыстауда және Атырауда. Ал Ақтөбедегі Байғанин және Орал қаласының өзінде адайдан тараған әлилер баршылық. Әлиден 3 ру Меңке, Әлишер, Тоқалы тарап, ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том&lt;/ref&gt;

== Сегіз арыс Адай ==
1. Қосай арысынан: Есембет, Есек, Еміл, Өрезек, Айдаралы, Айтқұл, Бәйнеке, Киікбай, Бердіс, Сердалы, Қатен, Шалбар, Қадір, Әйтей, Бегей, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай).

2. Тәзіке арысынан: Қабақтай, Өтей, Сәрке.

3. Құнанорыс арысынан: Құнанорыс.

4. Ақпан арысынан: Ақпан.

5. Шыбынтай (Балықшы) арысынан: Балықшы.

6. Әлнияз (Жеменей) арысынан: Шолақ, Солтаналы, Бегімбет, Қалша, Мырзагелді, Қожантай, Қожағұл, Қожамсүгір, Алдасай, Кедей, Бәйбіше, Қаратоқа, Ақбота, Көшке, Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже.

7. Тобыш арысынан: Табынай, Бәубек, Шоңай, Қамысбай, Күмісбай, Қаржау, Дорал, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құл-Зорбай, Қожа, Шегем, Жайылған, Шағыр, Бабық, Бегей, Қараш.

8. Мұңал арысынан: Алақұлан, Әли, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Көрпе, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Ескелді, Қосқұлақ, Мете, Дәулеталы, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Қырықмылтық.&lt;ref&gt;Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл&lt;/ref&gt;

== Тұлғалар ==
{{Div col|3}}
# [[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
# [[Атағозы Айтқұлұлы|Атағозы батыр Айтқұлұлы]] Қосай-Айтқұл
# [[Есек батыр Есенқұлұлы]] Қосай
# [[Қашаған Күржіманұлы]] Қосай
# [[Сарымерген би Қосжанұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай)
# [[Нұрым Шыршығұлұлы]] Қосай-Сүйіндік (Жаманадай)
# [[Майфок Хамитов]] Қосай
# [[Нұрлыбек Майфокұлы Хамитов]] Қосай
# [[Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов]] Қосай
# [[Оспан Көбеев|Оспан Көбейұлы]] Қосай-Мәмбетқұл (Шалбар)
# [[Қойшы Қонысбаев|Қойшы Қонысбайұлы]] Қосай-Бәли
# [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев]] Қосай-Тіней
# [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]]
# [[Алдияр ишан Ниязұлы]] Ақпан
# [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]]
# [[Ақтан Керейұлы]] Жеменей
# [[Бүркіт ата|Бүркіт би]] Жеменей
# [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]] Жеменей
# [[Байсал Мырзаболатұлы]] Айтумыс-Өрдек
# [[Мыңкісі Байсалұлы]] Айтумыс-Өрдек
# [[Ақжігіт Бітімұлы]] Айтумыс-Өрдек
# [[Есен Ермембет Тұрұлы|Ермембет би Тұрұлы]] Айтумыс-Есен
# [[Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов]] Айтумыс-Есен
# [[Қабақ Ермембетұлы|Қабақ би Ермембетұлы]] Айтумыс-Кенже
# [[Тобанияз Әлниязұлы]] Айтумыс-Кенже
# [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] Айтумыс-Бөкен
# [[Қалнияз Шопықұлы]]
# [[Бопай Бәтима]]
# [[Бәйімбет Телеуұлы]]
# [[Мырзағали Тынымбаев]]
# [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев]]
# [[Шәкір Жексенбаев]]
# [[Қайыржан Ізтелеуұлы Әлиев]] Мұңал
# [[Бекет Мырзағұлұлы]] Қосқұлақ
# [[Әнес Төлендіұлы Сарай]] 
# [[Әбіш Кекілбайұлы]] Жаңай
# [[Асан Әбдірұлы]] Жаңай
# [[Құлыш Түменбайұлы|Құлыш би Түменбайұлы]] Шоңай
# [[Шайхы|Шайхы ахун]] Шоңай-Монша
# [[Алшын Меңдалыұлы]] Шоңай
# [[Ерғали Төлесінов|Ерғали Төлесінұлы]] Шоңай
# [[Тілеген Қалмағанбетов]] Шоңай
# [[Зейнеп Жұманова]] Шоңай
# [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] Шоңай
# [[Сатша Тоқашев]] Зорбай-Тоқабай
# [[Фариза Оңғарсынова]] Тәзіке 
# [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]]
# [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]]
# [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] 
# [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]] Тобыш
# [[Қабиболла Сыдиықұлы]] Ақбота
# [[Боқай Қожыров]] Ақбота
# [[Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов]] Ақбота
# [[Сембіғали Төрешұлы Зәкенов]] Ақбота
# [[Сұлушаш Молдажанова]] Ақбота
# [[Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова]] Ақбота
# [[Шабай Қонысұлы|Шабай батыр Қонысұлы]] Құнанорыс
# [[Жалау Мыңбаев]] Құнанорыс
# [[Дәуіт Қошанұлы Нүкенов]] Құнанорыс
# [[Таңғали Смитұлы Хамиев]] Құнанорыс
# [[Қожық Сармағанбетұлы]] Құнанорыс
# [[Сембай Байнекеев]] Құнанорыс
# [[Мұрат Құрбанбаев]] Құнанорыс
# [[Амандық Оразов]] Құнанорыс
# [[Сембай Бердімұратов]] Құнанорыс
# [[Асқар Бердімұратов]] Құнанорыс
# [[Тұржан Сариев]] Құнанорыс
# [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай]] Құнанорыс
# [[Базарбай Сабыров]] Құнанорыс
# [[Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев]] Құнанорыс
# [[Шоғы батыр Мұңалұлы]]
# [[Дәуімшар батыр Құттықадамұлы|Дәуімшар батыр Қуатұлы]] Қырықмылтық
# [[Құлшар Бақтыбайұлы]] Қырықмылтық
# [[Аралбай Оңғарбекұлы]] Жаулы-Жары
# [[Тұрмамбет Төлеғожаұлы|Тұрмамбет батыр Төлеғожаұлы]] Жаулы-Ескелді
# [[Бердалы Отарұлы|Бердалы батыр Отарұлы]] Жаулы-Ескелді
# [[Бабаұлы Дауыл|Дауыл батыр Бабаұлы]] Жаулы-Ескелді
# [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] Жаулы-Ескелді
# [[Қылышбек Есқожаұлы]] Жаулы-Ескелді
# [[Қармыс батыр Бекболатұлы]] Балықшы
# [[Балуанияз батыр Мүсірепұлы]] Балықшы
# [[Аман Ғұмырұлы Төлеев]] Балықшы
# [[Шотан батыр Назарұлы]] Жары
# [[Абыл Тілеуұлы]] Жары-Тоқтамыс
# [[Сайын Назарбекұлы]] Жары-Тоқтамыс
# [[Құрамыс Ермеков]] Жары-Тоқтамыс
# [[Қатимолла Ризуанов]] Жары-Тоқтамыс
# [[Сүйінғара Үргенішбайұлы|Сүйінғара батыр Үргенішбайұлы]] Жары-Жетімек
# [[Досан Тәжіұлы|Досан батыр Тәжіұлы]] Жары-Дәулеталы
# [[Шолтаман Байсарыұлы]]
# [[Боқымаш Шоланұлы]] Жары-Майлан
# [[Айдар Шайхысламұлы|Айдар ишан Шайхыисламұлы]] Жары-Тастемір
# [[Жетібай Жылқышыұлы]] Жары-Тастемір
# [[Түменбай Қалжанұлы]] Жары-Базар
# [[Мұқан Бесжанов|Мұқан Бесжанұлы]] Жары-Бектеміс
# [[Нығмет Қалдәулетов|Нығмет Қалдәулетұлы]] Жары-Бектеміс
# [[Ержан Төлегенұлы]] Жары-Бектеміс
# [[Мәди Қайпыұлы Бегенов]] Әли
# [[Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет
# [[Ырсай Бәйімбетұлы|Ырсай батыр Бәйімбетұлы]] Бәйімбет
# [[Текей Райымбердіұлы]] Бәйімбет
# [[Абыз би Әтембекұлы]] Бәйімбет
# [[Қырымқұл би Әнетұлы]] Бәйімбет
# [[Мая би Әнетұлы]] Бәйімбет
# [[Төлеп батыр Әнетұлы]] Бәйімбет
# [[Иса Тіленбайұлы|Иса би Тіленбайұлы]] Бәйімбет-Жаманқара
# [[Бәймембет би Маяұлы]] Бәйімбет-Мая
# [[Досат Бәймембетұлы]] Бәйімбет-Мая
# [[Ағыс Жайылғанұлы]] Бәйімбет-Қыдырша
# [[Ғафур Қалбыұлы|Ғафур би Қалбыұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл
# [[Қожа Ғафурұлы]] Бәйімбет-Қырымқұл
# [[Мәмбетнияз Төлепұлы|Мәмбетнияз би Төлепұлы]] Бәйімбет-Төлеп
# [[Құлсары Тінекейұлы|Құлсары би Тінекейұлы]] Бәйімбет-Күшік
# [[Тілеген Мәмбетұлы|Тілеген би Мәмбетұлы]] Бәйімбет-Медет
# [[Намаз Ізімбергенов|Намаз Ізімбергенұлы]] Бәйімбет-Әтембек
# [[Әлқуат Дауылбаев|Әлқуат Дауылбаұлы]] Бәйімбет-Өтеулі
{{Div col end}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақ рулары}}
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>1goonz54qywo5bdvm7fp55ed75co0kx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарыағаш ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19044</id>
    <revision>
      <id>3685352</id>
      <parentid>3431062</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18251" sha1="da4apqc7vcn495kc4mjtkc4szlhu3hc" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Сарыағаш ауданы
 |елтаңба             = Coat of arms of Saryagash.png
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 37 |lat_sec =12 
  |lon_dir = E |lon_deg = 68 |lon_min = 43 |lon_sec =12
 |облысы              = Түркістан облысы
 |аудан орталығы          = [[Сарыағаш]]
 |ауылдық округтер саны   =13
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 1 
 |ауылдар саны       = 62
 |қалалар саны       = 1 
 |әкімі              = Арман Айдарұлы Абдуллаев
 |әкімдіктің мекенжайы  = Сарыағаш қаласы, Исмаилов көшесі, №37
 |құрылған уақыты    = 1939
 |жер аумағы          = 4 181&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G22UK25189M Сарыағаш ауданының жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жөніндегі 2022-2023 жылдарға арналған жоспарын бекіту туралы]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы бойынша орны  = 
 |тұрғыны             = 218 998&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 
 |санақ жылы          = 2023
 |тығыздығы           = 
 |тығыздығы бойынша орны   = 
 |ұлттық құрамы       =  {{nobr|[[қазақтар]] (85,70%)}}, {{nobr|[[тәжіктер]] (5,00%)}}, {{nobr|[[өзбектер]] (2,79%)}}, {{nobr|[[әзербайжандар]] (1,67%)}}, {{nobr|[[түріктер]] (1,35%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (1,08%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (0,75%)}}, {{nobr|[[ұйғырлар]] (0,68%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,98%)}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |телефон коды        = 
 |пошта индексі       = 
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-saryagash?lang=kk Сарыағаш ауданының әкімдігі
 |карта               = Saryagash District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы =   
 |ортаққордағы санаты = 
}}
'''Сарыағаш ауданы''' – [[Түркістан облысы]]ның оңтүстік бөлігіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік. [[1939 жыл|1939]] жылы құрылған. Жерінің аумағы 4,2 мың км². Орталығы – [[Сарыағаш]] қаласы.

== Тарихы ==
[[1928 жыл|1928]] жылы орталығы Сарыағаш ауылында [[Келес ауданы]] құрылған. [[1939 жыл]]ы [[16 қазан]]да аталған аудан Келес, Сарыағаш аудандары болып екіге бөлінді. [[1963 жыл]]ы [[2 қаңтар]]да Сарыағаш ауданына таратылған Келес ауданының аумағы беріледі. [[1969 жыл]]ы [[13 қаңтар]]да Келес ауданы екінші рет құрылып, [[1988 жыл]]ы Сарыағаш ауданы құрамына қайтадан өтеді. [[1989 жыл]]ы [[13 қазан]]да Келес ауданы үшінші рет бөлініп шығып, [[1997 жыл]]ы [[24 сәуір]]де тағы таратылады. [[2018 жыл]]ы [[5 маусым]]да Келес ауданы төртінші рет қайта бөлініп шықты.

== Географиялық орны, жер бедері ==
Солтүстігінде [[Арыс]] қаласымен, шығысында [[Қазығұрт ауданы|Қазығұрт]], батысында [[Шардара ауданы|Шардара]], оңтүстігінде [[Келес ауданы|Келес]] аудандарымен және оңтүстік-шығысында [[Өзбекстан]]мен шектеседі.

Аудан жері негізінен төбелі, қырқалы жазықты келеді. Солтүстігін [[Белтау]] жотасы 592 м, батысын [[Ызақұдық]] құмы, [[Қауынбаймолда жотасы|Қауынбаймолда]] жотасы, оңтүстігін [[Шардара бөгені]] алып жатыр. Жер қойнауында мәрмәр, құм, бентонит балшығы, шипалы минералды суы барланған. Климаты континенттік, қысы жұмсақ, жазы ыстық, қуаң. Ауаның жылдық орташа температурасы қаңтарда –2 – 3°С, шілдеде 24 – 28°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 200 – 300 мм. Ауданның батысын бойлай Сырдария, Оңтүстік-шығысынан Келес, Құркелес, Ащысай өзендері ағып өтеді. Жері сұр топырақты және құмды келеді. Бетеге, жусан, жүзгін, баялыш, өзен бойларында қамыс, бұта, аралас ағаш өседі. Қасқыр, түлкі, қоян, саршұнақ, күзен, жылан мен кесірткенің түрлері кездеседі. Өсімдіктердің өсіп-өну мерзімі 220-320 тәулік. Аудан аумағынан сулы Келес және Құр Келес өзендері ағып өтеді.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]&lt;/ref&gt; !! 1999 !! 2009&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; !! 2021
|-
| 58841 || {{өсім}}80107 || {{өсім}}96586 || {{өсім}}190366 || {{өсім}}212848 || {{құлдырау}}162031 ||{{өсім}}211851
|}
Тұрғыны 186 109 адам ([[2019 жыл|2019]]). Халқы көп ұлтты, басым көпшілігі қазақтар (85,09%), одан басқа өзбектер (2,98%), тәжіктер (5,00%), әзербайжандар (1,70%), орыстар (1,24%), түріктер (1,41%), т.б. ұлт өкілдері тұрады. Ірі елді мекендері ([[2003 жыл|2003]]): Сарыағаш қаласы  (26,0 мың адам), [[Абай (Келес ауданы)|Абай]]  (18,0), [[Дербісек]] (10,3), [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек жолы]] (5,8), [[Ынтымақ (Келес ауданы)|Ынтымақ]] (5,4), [[Қабыланбек]] (5,1), [[Ақжар (Сарыағаш ауданы)|Ақжар]] (5,0), [[Қызылжар (Сарыағаш ауданы)|Қызылжар]] (4,7), [[Жылға]] (4,1), [[Дарбаза (Сарыағаш ауданы)|Дарбаза]] (3,7), Ақниет (3,6), Құркелес (3,3), Қошқарата (3,2), К.Маркс (3,1), Ақжол (3,0), Таскескен (3,0), Көктерек кенті (2,6).

== Әкімшілік бөлінісі ==
63 елді мекен 1 қалалық әкімдік пен 13 ауылдық округке біріктірілген:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Ақжар ауылдық округі (Түркістан облысы)|Ақжар ауылдық округі]] ||6778 ||{{өсім}}7594 ||112 ||3471 ||{{өсім}}3868 ||111,4 ||3307 ||{{өсім}}3726 ||112,7
|-
| [[Әлімтау ауылдық округі]] ||1705 ||{{құлдырау}}1438 ||84,3 ||888 ||{{құлдырау}}747 ||84,1 ||817 ||{{құлдырау}}691 ||84,6
|-
| [[Дарбаза ауылдық округі]] ||6491 ||{{өсім}}7278 ||112,1 ||3232 ||{{өсім}}3695 ||114,3 ||3259 ||{{өсім}}3583 ||109,9
|-
| [[Дербісек ауылдық округі]] ||12168 ||{{өсім}}14670 ||120,6 ||6164 ||{{өсім}}7501 ||121,7 ||6004 ||{{өсім}}7169 ||119,4
|-
| [[Жартытөбе ауылдық округі (Сарыағаш ауданы)|Жартытөбе ауылдық округі]] ||15656 ||{{өсім}}19557 ||124,9 ||7868 ||{{өсім}}9945 ||126,4 ||7788 ||{{өсім}}9612 ||123,4
|-
| [[Жемісті ауылдық округі]] ||3273 ||{{өсім}}4444 ||135,8 ||1643 ||{{өсім}}2216 ||134,9 ||1630 ||{{өсім}}2228 ||136,7
|-
| [[Жылға ауылдық округі]] ||8633 ||{{өсім}}8634 ||100 ||4406 ||{{өсім}}4494 ||102 ||4227 ||{{құлдырау}}4140 ||97,9
|-
| [[Жібек жолы ауылдық округі (Сарыағаш ауданы)|Жібек жолы ауылдық округі]] ||16167 ||{{өсім}}18298 ||113,2 ||8035 ||{{өсім}}9250 ||115,1 ||8132 ||{{өсім}}9048 ||111,3
|-
| [[Көктерек ауылдық округі (Сарыағаш ауданы)|Көктерек ауылдық округі]] ||5492 ||{{өсім}}6964 ||126,8 ||2670 ||{{өсім}}3435 ||128,6 ||2822 ||{{өсім}}3529||125 
|-
| [[Қабланбек ауылдық округі]] ||15148 ||{{өсім}}18493 ||122,1 ||7461 ||{{өсім}}9208 ||123,4 ||7687 ||{{өсім}}9285 ||120,8
|-
| [[Құркелес ауылдық округі]] ||19186 ||{{өсім}}30989 ||161,5 ||9684 ||{{өсім}}15568 ||160,7 ||9502 ||{{өсім}}15421 ||162,2
|-
| [[Қызылжар ауылдық округі (Түркістан облысы)|Қызылжар ауылдық округі]] ||6229 ||{{өсім}}7627 ||122,4 ||3158 ||{{өсім}}3881 ||122,9 ||3071 ||{{өсім}}3746 ||122
|-
| [[Сарыағаш қалалық әкімдігі]] ||40280 ||{{өсім}}59606 ||148 ||19732 ||{{өсім}}29591 ||150 ||20548 ||{{өсім}}30015 ||146,1
|-
| [[Тегісшіл ауылдық округі]] ||4825 ||{{өсім}}6259 ||129,7 ||2456 ||{{өсім}}3117 ||126,9 ||2369 ||{{өсім}}3142 ||132,6
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||162031 ||{{өсім}}211851 ||130,7 ||80868 ||{{өсім}}106516 ||131,7 ||81163 ||{{өсім}}105335 ||129,8
|}

== Шаруашылығы ==
Сарыағаш ауданында мақта, жүзім, көкөніс, астық, жеміс, бақша, картоп, қаракөл қойы, биязы жүнді қой, сүтті-етті мал, шошқа өсіруге маманданған 4 ұжымшар, 16 кеңшар, Мемлекеттік  сұрыптау ст. болған. Ауданда 16 өнеркәсіп орны, 7077 агроқұрылым, оның ішінде: 101 заңды тұлға, 6976 шаруа қожалықтары бар. Аудан аумағында «Сарыағаш шипажайы» АҚ, «Арман», «Алтын бұлақ – Р» демалыс орындары, балалар шипажайы бар. «Алекс» ЖШС – Қазақстан – Польша бірлескен кәсіпорны, «Демеу», «Әсем-ай», «Курорт – Барс – 2030» ЖШС-тері Сарыағаш шипалы суын құятын кәсіпорындар, «Мырзакент»АҚ, «Айша бибі» ӨК – мақта тазарту завотында мақта талшығын өндіреді. «Сенім» ЖШС – тігін, тоқыма бұйымдарын шығарады. Сарыағаш. ауданында жүзім шаруашылығын өркендету үшін «Жүзім» бағдарламасы жасалынған, бұл бағытта «Қабыланбек» шарап жасайтын компаниясы, «Дербісек – Бахус» ЖШС, «Назико» ЖШС, «Ақжол» АҚ-ның шарап заттары, жүзім өңдейтін 6 цех жұмыс істейді. Ауданның барлық егіс көлемінің үштен бір бөлігіне дәнді дақыл, 11,9%-на көкөніс, 17,3%-на мақта, 31,1%-на жүзімдік егілген. Облыстағы арпаның жалпы өнімінің – 9,5%, жүгерінің – 26,5%, күнбағыстың – 36,5%, картоптың – 30,5%, көкөністің – 26,4%, жемістің – 24,5%, жүзімнің 39,9% жиналады. Облыстағы темекі өсіретін бірден-бір аудан. Аудан шаруашылықтарында облыстағы мүйізді ірі қара малдың – 10,4%, оның ішінде сиырдың – 12,5%, қой мен ешкінің – 13,7%, шошқаның – 3,7%, жылқының – 8,4% шоғырланған; түйе – 180, құс – 75,3 мың басты құрайды. Келес өзенінің бойында «Келес» ӨК-нің су электр ст. электр энергиясын өндіреді. Жалпы білім беретін 137 мектеп бар, оның 94-і орта, 15-і орталау, 28-і бастауыш және 2 спорт, музыка мектептері. Мәдени мекемелерден 290 мәдениет орталықтары мен 36 кітапхана бар. Денсаулық сақтау саласында 2 емхана, 4 аурухана, 24 отбасылық дәрігерлік амбулатория, 104 фельдш.-акушерлік пункт, туберкулезге қарсы диспансер жұмыс істейді. Өзбекстанмен шекаралас Жібек жолы ауылында кеден бекеті орналасқан. Аудан жерінен [[Шымкент]]  – Термез Халықараралық  автомобил магистралі, [[Орынбор]] – [[Ташкент]] темір жолы өтеді.

Аудандағы ірі, орта және шағын әртүрлі меншіктегі кәсіпорындардың өнім шығарып тұрғандары 46% құрайды.

Өнеркәсіп саласы бойынша негізінен Сарыағаш минералды су құю (28.4%) және жеңіл өнеркәсіп (24.7%) салалары бар. Атап айтқанда «Алекс» ЖШС-минералды су құю өндірісі, «Айша-Бибі» ЖШС-мақта талшықтары өндірісі, «АВК Капланбек» АШК-жоғары сапалы шарап өнімдері, «Сенім» ЖШС-жеңіл өнеркәсіп өнімдерін өндіреді. «Әуес», «Жылға-Агро» ЖШС-тері - бидай ұнын экспортқа шығаруда. «Дина-Н» ЖШС-құрылыс материалдарының 8 түрін шығаруда.

=== «Сарыағаш шипажайы» ===

Ауданның бiрден-бiр табиғи байлығы жер асты минералды емдiк-ас сулары болып табылады. Қазiргi кезде 55 термальды су скважиналарының барлығы аудан мекемелерi мен тұрғындарына қызмет көрсетуде. Аудан аумағында аты Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге де мәлiм «Сарыағаш шипажайы» МҚК, «Алтын-Бұлақ», «Арман» санаториясы, «Ана мен бала» шипажайы сияқты 10 демалыс аймағы  бар.
«Сарығаш шипажайы» - бальнеологиялық шипажай, [[Ташкент]] қаласынан 15 шақырымдай қащықтықта орналасқан. 1953 – 1956 жылдар аралығында емдеу орнына айналды. «Сарыағаш шипажайы» табиғи байлығы жер асты минералды емдiк-ас сулары болып табылатынтықтан,  шаруашылық ұңғымалардан тәулігіне 84 м3 су алады. Ауасы құрғақ, жазы ыстық, ұзақ, қысы жұмсақ. Емге пайдаланатын минералды суының температурасы 49 – 52С. Құрамында кремний қышқылы, радиоактивті элементтер, азот, гидрокарбонат, натрий, калий, [[кальций]], магний, алюминий, мыс, марганец, молибден және микроэлементтер бар.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt; Ас қорыту органдарының қызметі, [[зат алмасу]]ы бұзылған, жүйке жүйесі, қол-аяқ, тері, әйел ауруларымен сырқаттанып қалғандар келіп емделеді. Бұл шипажай  Қазақстан Республикасы және басқада тыс жерлерге белгілі.&lt;ref&gt;https://qazir.kz/article/Saryagash_qalasy&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Түркістан облысы}}
{{Сарыағаш ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Сарыағаш ауданы]]</text>
      <sha1>da4apqc7vcn495kc4mjtkc4szlhu3hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түлкібас ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19056</id>
    <revision>
      <id>3685383</id>
      <parentid>3432964</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aidar Ruslanovv</username>
        <id>170776</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22076" sha1="hhzuqmehaa0if3y7625ozqsey9968xw" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Түлкібас ауданы
 |елтаңба             = Coat of arms of Tulkibas district.jpg
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 23 |lat_sec =10
  |lon_dir = E |lon_deg = 70 |lon_min = 30 |lon_sec =15
 |облысы              = Түркістан облысы
 |аудан орталығы          = [[Тұрар Рысқұлов ауылы (Түркістан облысы)|Тұрар Рысқұлов]]
 |ауылдық округтер саны   = 13 
 |кенттік әкімдіктер саны = 2   
 |қалалық әкімдіктер саны =   
 |ауылдар саны       = 59
 |қалалар саны       =   
 |әкімі              = Асқар Сұлтанұлы Естібаев
 |әкімдіктің мекенжайы  = Рысқұлов ауылы, Рысқұлов көшесі, №201
 |құрылған уақыты    = 1928 
 |жер аумағы          = 2,3 мың 
 |жер аумағы бойынша орны  = 
 |тұрғыны             = 106 342&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 
 |санақ жылы          = 2023
 |тығыздығы           = 
 |тығыздығы бойынша орны   = 
 |ұлттық құрамы       =  {{nobr|[[қазақтар]] (82,23%)}}, {{nobr|[[әзербайжандар]] (5,98%)}}, {{nobr|[[өзбектер]] (5,38%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (4,72%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (0,29%)}}, {{nobr|[[немістер]] (0,26%)}}, {{nobr|[[түріктер]] (0,25%)}}, {{nobr|[[қырғыздар]] (0,12%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,77%)}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |телефон коды        = 
 |пошта индексі       = 
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-tyulkubas-audany?lang=kk Түлкібас ауданының әкімдігі
 |карта               = Tulkibas District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы =   
 |ортаққордағы санаты = 
}}

'''Түлкібас ауданы''' — [[Түркістан облысы]]ның оңтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік бөлініс. Жер аумағы 2,3 мың км². Аудан орталығы – [[Тұрар Рысқұлов ауылы (Түркістан облысы)|Тұрар Рысқұлов]] ауылы.

== Географиялық орны ==
Солтүстігінде [[Бәйдібек ауданы]]мен, шығысында [[Жамбыл облысы]]ның [[Жуалы ауданы]]мен, батысында [[Сайрам ауданы|Сайрам]], оңтүстігінде [[Төле би ауданы|Төле би]]  аудандарымен шектеседі. 

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]&lt;/ref&gt; !! 1999 !! 2009&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; !! 2021
|-
| 48887 || {{өсім}}61089 || {{өсім}}74015 || {{өсім}}80169 || {{өсім}}85782 || {{өсім}}86465 || {{өсім}}95468 ||{{өсім}}104295 
|}
Тұрғындары 111 286 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] (82,19%), [[өзбектер]] (5,08%), [[орыстар]] (4,99%), [[әзербайжандар]] (5,97%), [[татарлар]] (0,30%), [[немістер]] (0,28%), [[түріктер]] (0,23%), [[украиндар]] (0,17%), тағы басқа ұлт өкілдері (0,79%).

== Әкімшілік бөлінісі ==
59 елді мекен 2 кенттік әкімдік пен 13 ауылдық округке біріктірілген:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Ақбиік ауылдық округі]] ||3551 ||{{өсім}}3665 ||103,2 ||1838 ||{{өсім}}1948 ||106 ||1713 ||{{өсім}}1717 ||100,2
|-
| [[Арыс ауылдық округі (Түлкібас ауданы)|Арыс ауылдық округі]] ||2910 ||{{құлдырау}}2795 ||96 ||1454 ||{{құлдырау}}1440 ||99 ||1456 ||{{құлдырау}}1355 ||93,1
|-
| [[Балықты ауылдық округі]] ||8659 ||{{құлдырау}}8491 ||98,1 ||4361 ||{{құлдырау}}4309 ||98,8 ||4298 ||{{құлдырау}}4182 ||97,3
|-
| [[Жабағылы ауылдық округі]] ||2436 ||{{өсім}}2467 ||101,3 ||1221 ||{{өсім}}1299 ||106,4 ||1215 ||{{құлдырау}}1168 ||96,1
|-
| [[Жаскешу ауылдық округі]] ||5911 ||{{өсім}}6016 ||101,8 ||2979 ||{{өсім}}3105 ||104,2 ||2932 ||{{құлдырау}}2911 ||99,3
|-
| [[Келтемашат ауылдық округі]] ||4133 ||{{құлдырау}}4068 ||98,4 ||2100 ||{{құлдырау}}2074 ||98,8 ||2033 ||{{құлдырау}}1994 ||98,1
|-
| [[Кемербастау ауылдық округі]] ||4135 ||{{өсім}}4997 ||120,8 ||2101 ||{{өсім}}2586 ||123,1 ||2034 ||{{өсім}}2411 ||118,5
|-
| [[Майлыкент ауылдық округі]] ||19812 ||{{өсім}}27096 ||136,8 ||9644 ||{{өсім}}13452 ||139,5 ||10168 ||{{өсім}}13644 ||134,2
|-
| [[Машат ауылдық округі]] ||4303 ||{{құлдырау}}3911 ||90,9 ||2158 ||{{құлдырау}}2024 ||93,8 ||2145 ||{{құлдырау}}1887 ||88
|-
| [[Мичурин ауылдық округі (Түлкібас ауданы)|Мичурин ауылдық округі]] ||6604 ||{{өсім}}7142 ||108,1 ||3225 ||{{өсім}}3562 ||110,4 ||3379 ||{{өсім}}3580 ||105,9
|-
| [[Рысқұлов ауылдық округі (Түркістан облысы)|Рысқұлов ауылдық округі]] ||6517 ||{{өсім}}7004 ||107,5 ||3265 ||{{өсім}}3529 ||108,1 ||3252 ||{{өсім}}3475 ||106,9
|-
| [[Састөбе кенттік әкімдігі]] ||7705 ||{{құлдырау}}7572 ||98,3 ||3724 ||{{өсім}}3729 ||100,1 ||3981 ||{{құлдырау}}3843 ||96,5
|-
| [[Тастұмсық ауылдық округі]] ||3678 ||{{өсім}}3780 ||102,8 ||1799 ||{{өсім}}1932 ||107,4 ||1879 ||{{құлдырау}}1848 ||98,4
|-
| [[Түлкібас кенттік әкімдігі]] ||11596 ||{{өсім}}11634 ||100,3 ||5744 ||{{өсім}}5908 ||102,9 ||5852 ||{{құлдырау}}5726 ||97,8
|-
| [[Шақпақ ауылдық округі (Түркістан облысы)|Шақпақ ауылдық округі]] ||3518 ||{{өсім}}3657 ||104 ||1783 ||{{өсім}}1858 ||104,2 ||1735 ||{{өсім}}1799 ||103,7
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||95468 ||{{өсім}}104295 ||109,2 ||47396 ||{{өсім}}52755 ||111,3 ||48072 ||{{өсім}}51540 ||107,2
|}

== Тарихы ==
Aудан Сырдария округіне қарасты, Шымкент уезі, Майлыкент болысының аумағында, орталығы Түлкібас стансасы болып, 1928 жылы 17-ші қаңтарда құрылғандығын мұрағат құжаттары растайды.

[[1930]] жылы 17-ші желтоқсандағы Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің қаулысына сәйкес, осы жылдың 23-ші шілдесінде Түлкібас ауданы, Жуалы ауданына қосылды. Бес жылдай Жамбыл облысының қарамағында болып, 1935 жылы 9-шы қаңтарда Оңтүстік Қазақстан облысының құрамында қайта шаңырақ көтеріп, орталығы Ванновка ауылы болып бекітілді. 1963-1966 жылдары Сайрам ауданында болды. 1928 жылдан тәуелсіздік алған жылдарға дейін ауданды 19 азамат басқарған. Тәуелсіздік алғаннан бүгінгі күнге дейін ауданды 9 әкім басқарған.

[[1993]] жылы 7-ші қазанда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен қазақтың қайсар ұлы Тұрар Рысқұловтың 100 жасқа толу құрметіне орай, аудан орталығы Ванновка ауылы Тұрар Рысқұлов ауылы болып өзгертілді. Қазіргі таңда аудан орталығы - Тұрар Рысқұлов болып аталады.

Аудан басшылары: Тұрашбеков Нұрбол Әбдісаттарұлы - аудан әкімі, аудан әкімінің орынбасарлары - Жанесен Марат Сүгірәліұлы, Күзембаев Ерлан Бақытжанұлы, Жабағы Асхат Базарбайұлы. Аудан әкімінің аппаратының басшысы - Орманов Ербол Керімбекұлы.
Аудан әкімдігінің мекенжайы: Т.Рысқұлов ауылы, Т.Рысқұлов көшесі, 201 үй. Индексі: 161300

== Этимологиясы ==
Түлкібас атауының шығу төркіні мен тарихи сыры қазіргі уақытқа дейін толық ашылмаған, әрі жұртшылықтың оған байланысты пікірлері де алуан түрлі. Алайда, санаулы зерттеулерге сүйенетін болсақ, бұл отаршылдық топонимнің негізгі атауы Түркібасы (кейбір деректерде Түрікбасы) ауданы екені анық. Оңтүстік Қазақстан облысындағы бұл ауданның аталуына, оның шығу тарихына қатысты бірқатар тұжырымдар бар.&lt;ref&gt;[https://okg.kz/post?id=12360&amp;slug=tulkibas-atauy-qaidan-shyqqan Түлкібас атауы қайдан шыққан]&lt;/ref&gt;

Сынаптай сырғыған уақытта дыбыстық өзгерістерге ұшыраған бұл мекен халық арасында Түлкібас деп аталып кеткен, оған қазақ тілінде «р» мен «л» дыбыстарының буындық ұқсастығына байланысты бір-бірінің орындарын жиі басуы себеп болды. Мысалы, «қаперімде» сөзі «қапелімде», «мұсылман» сөзі «мұсырман» сөзіне айналғандай «Түркібас» атауы да «Түлкібас» атауына ауысып, дыбыстардың өзара өзгеріске ұшырағанын байқалады.

“Түркі-басы” деген екі негізгі атауын  көне заманның көлбеуінде Қазақстан аймағын VI-XIII ғасырда мекендеген түркі тайпаларына байланысты этнотопнимдер қатарына жатқызамыз. Ауданның осылай аталу уәжін Махмутхан-шейх бабаның “түрік халқының басына барып жатамын” деп айтқан сөздерімен де жиі байланыстырады. Атаудың тура мағынасына үңілетін болсақ, түлкі басының бейнесінің орнына ежелгі заманның түркі тайпалары көз алдыңа елестейді.  Әдебиет әлемінің шексіз айдынында еңбек еткен жазушы, әрі Түлкібас ауданының тумасы Мархабат Байғұт та осы пікірді ұстанады. Жергілікті халықтың аузында болса, ауданда жайлаған түлкілер жайлы әңгімелер, аңыздар, не ертегілер де тарамаған. Тіпті, шығыстанушы В.В. Бартольд өзінің 1893 жыл­ы жарыққа шыққан “Орта Азия сапарының есебінде” Түркібас атауының жергілікті халық аузында Түлкібасыға айналуы жайлы тұжырымын ұсынады.&lt;ref&gt;[https://pdf.egemen.kz/pdfs/2017/10/13.10.2017-web.pdf Егемен Қазақстан газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927035705/https://pdf.egemen.kz/pdfs/2017/10/13.10.2017-web.pdf |date=2020-09-27 }}&lt;/ref&gt;
 
Ауданның Түркібасы болып аталуында қырғыз халқының дәстүрлі “Манас” эпосы да дәлел ретінде қарастырылады, себебі бұл дастанда қырғыз халқының түркі және қытай халықтарымен өзара әрекеттесуі баяндалады. Бұл дастанда Түркібасы атауы жайлы ақиқатты мына жолдардың өзі меңзеп тұрғандай сезіледі:

« Қазақ, қырғыз бірікті,

Қытайлардың соры екен.

Алты жүз мың қол болып,
 
Арада Қытай қамалып,

Бұрынғы аты Жылан су,

Түрікоғлы түмен барғаны.

Бас қосты бәрі түрік деп,

Жыланды аты жоғалып,

Түркібас атқы қалғаны.

Түркібас аты өшіпті,

Қазіргі ақыр заманда,
 
Түлкібас атқа көшіпті».

Осы жолдардың мұра ретінде бекер қалмағанын және осы сөздердің астарындағы мағынаны түсінген бойда, Түлкібас ауданының шынайы атауы Түркібасы деген тұжырыммен келіспеуге болмас.

Қазіргі таңда, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 20 қарашадағы № 782 қаулысына сәйкес, Түлкібас ауданының тарихи Түркібасы атауын қайтару жайлы жобасы қарастырылуда.

== Табиғаты ==
Аудан байлығы - Ақсу-Жабағылы қорығы. Қоғамымыздың бір туар қайраткері Т.Рысқұловтың ұсынысымен жиырмасыншы жылдары Ақсу-Жабағылы қорығы жарияланды. Ақсу-Жабағылы қорығы ЮНЕСКО жасаған дүниежүзілік қорықтар тізіміне енген. Бұл қорық Талас Алатауының Солтүстік-Батыс бөлігінің және оған көршілес Өгем жотасын алып жатыр. Оның негізгі аймағы Оңтүстік Қазақстан облысының Түлкібас, Төле би және Бәйдібек аудандары және Жамбыл облысы Жуалы ауданы жерінде орналасқан. Сонымен қатар, қорық құрамына екі палентологиялық бөлім кіреді. Бірі Қарабастауда жер көлемі 126 га., екіншісі - «Әулие», жер көлемі 100 га. Екеуі де Бәйдібек ауданында қорықтың негізгі аймағынан 120 шақырымдай қашықтықта орналасқан. Қорықтың қазіргі жер көлемі 85754 га. Оның ішінде: Түлкібас ауданында-21255 га., Төле би ауданында-53597 га, Бәйдібек ауданында-231 га., Жамбыл облысы, Жуалы ауданында-10682 га. Қорықтың орталығы Түлкібас темір жол станциясының шығысында, 18-20 шақырымдай жердегі Жабағылы ауылында. Қорықтағы ең ірі өзен - Ақсудың ұзындығы 120 шақырым, ені 10 метрге жетеді, тереңдігі жарты метр. Ақсу-Жабағылы қорығында аң мен құстың 550 түрі, өсімдіктің 200-ден астам түрі бар. Олардың көпшілігі Қызыл кітапқа енгізілген. Аудан орталығы Тұрар Рысқұлов ауылында 21 мыңнан астам адам тұрады. Ауылды қақ жарып өтетін орталық көше бұрын Ленин атында еді, 1994 жылы Тұрар Рысқұлов есімі берілді. Аудан орталығында бүкіл Әлемге белгілі тарихшы-ғалым, қолбасшы - қайраткер Мұхаммед Хайдар Дулати мен түрік жұртына ортақ тұлға Тұрар Рысқұловқа ескерткіш орнатылған.

Көне тарих - бұрынғы ата-бабаларымыздың жолы. Өткен ғасырдан біздің дәуірімізге дейін сан қилы құпиясын қойнына алып, ежелгі дүниенің көне көз елшісіндей болған тарихи ескерткіштер біздің ауданымызда да жетерлік. Аудан аумағында бұрындары болған «Шарафкент», «Будухкент», «Томтодж», «Абардадж» деген үлкен қалалардың орны анықталған.
==Әлеуметтік-экономикалық жағдайы==

=== Өнеркәсіп ===
Ауданның әлеуметтік-экономикалық дамуын арттыру мақсатында  2018 жылдың 9 айының қорытындысы бойынша ауданда 1 ірі, 4 орта,  23 кіші және 4 қосалқы барлығы 32 кәсіпорын жұмыс атқаруда. Оның ішінде белсенді жұмыс атқаратыны – 22, мезгілді жұмыс атқаратыны – 10.

Нәтижесінде 16624,4 млн теңгенің өнімі өндіріліп, нақты көлем индексі 102,2 пайызды құрады.

===Ауыл шаруашылығы===
Ауылшаруашылық саласының өнім көлемі 2018 жылдың 9 айының қорытындысымен 25767,9 млн теңгені құрады. Нақты көлем индексі 104,0 пайызды құрады. Ірі қара мал басы былтырғы жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 105,9% (45816), қой 86,7% (112342),  жылқы 119,8% (22967), түйе 114,3% (11), шошқа 48,8% (841) пайызды құрады.

Ет өндіру-104,7% (12490,9 тн), сүт-103,4% (41079,0 тн), жұмыртқа-100,6%  (13,0 млн  дана).

===Бюджет===
2018 жылдың 1 қараша аудан бюджетінің кіріс бөлігінің жоспары 12333,4 млн. теңге, орындалғаны 12488,0 млн. теңге  немесе 101,3 пайыз.
Жергілікті бюджеттің кіріс жоспары 2201,6 млн. теңге болса, нақты түскені  2356,2 млн. теңге немесе 107,0 пайызға барлық түрі орындалған.

===Әлеуметтік сала===
Аудан бойынша экономикалық белсенді халық саны 52,0 мың адамды құраса (Өткен жылдың тиісті кезеңінде 51,9 мың адам болған), Жұмыспен қамтылғандар 51,3 мың адам (Өткен жылдың тиісті кезеңінде 49,1 мың адам болған). Жұмыссыздық деңгейі 5,2% құрады.

===Білім беру саласы===
60 мектеп, 18 мемлекеттік және жекеменшік әріптестік шеңберіндегі 26 балабақшада жалпы 6560 бала тәрбиеленуде. Балаларды қамту көрсеткіші 
91,0%  құрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Түркістан облысы}}
{{Түлкібас ауданы елді мекендері}}
([Түлкібас атауы қайдан шыққан] [https://okg.kz/post?id=12360&amp;slug=tulkibas-atauy-qaidan-shyqqan])
([Егемен Қазақстан газеті] [https://pdf.egemen.kz/pdfs/2017/10/13.10.2017-web.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927035705/https://pdf.egemen.kz/pdfs/2017/10/13.10.2017-web.pdf |date=2020-09-27 }})

[[Санат:Түлкібас ауданы]]</text>
      <sha1>hhzuqmehaa0if3y7625ozqsey9968xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алгебра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22227</id>
    <revision>
      <id>3685666</id>
      <parentid>3527293</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9069" sha1="1sf3ndlcdmtdjjbh14vc664p6dorscb" xml:space="preserve">[[Сурет:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|thumb|[[Әл-Хорезми]]дің ''Әл-Китаб әл-мұхтасар фи хисаб әл-джәбр уә-л-мұқабалә'' атты кітабынан алынған парақ]]
'''Алгебра'''&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО»ҒӨФ. 2007 жыл.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|&lt;big&gt;الجبر&lt;/big&gt;}} «әл-джәбр» — орнын толтыру&lt;ref name=A6&gt;''Александрова Н. В.'' Математические термины.(справочник). М.: Высшая школа, 1978, 6-бет.&lt;/ref&gt;) — [[математика]]ның алгебралық теңдеулерді шешу жөніндегі есептерге байланысты дамыған негізгі бөлімдерінің бірі. Алгебра атау және жеке ғылым саласы ретінде [[Әл-Хорезми|Мұхаммед әл-Хорезмидің]] (9-ғасыр) 1-, 2-дәрежелі теңдеулерге келтірілетін есептердің жалпы шешімі көрсетілген “Әл-джәбр уә-л-муқабәлә” атты еңбегінен бастау алады. Ал, [[Омар Хайям|Омар һайям]] ([[1038]]/[[1048]] — [[1123]]/[[1124]]) 3-дәрежелі теңдеулерді зерттеуді жүйелеп, өзінің “Алгебрасын” жазған. Орта ғасырлық Шығыс ғұламалары гректер мен үнділіктер математикасын түрлендіріп, қайта өңдеп, [[Еуропа]]ға табыс еткен. Амалдарды белгілейтін таңбалар енгізу нәтижесінде алгебра одан әрі дамыды.

== XVII ғасыр ==
XVII ғасыр ортасында қазіргі алгебрада қолданылатын таңбалар, әріптер толық орнықты, ал XVIII ғасырдың басында алгебра математиканың жеке бөлімі ретінде қалыптасты. XVII-XVIII ғасырларда теңдеулердің жалпы теориясы (көпмүшелер алгебрасы) шапшаң қарқынмен дамыды. Оған сол кездегі аса ірі ғалымдар француз ғалымы [[Рене Декарт|Р.Декарт]] Декарт, ағылшын ғалымы [[Исаак Ньютон|И.Ньютон]], француз ғалымдары [[Жан Лерон Д’Аламбер|Ж.Даламбер]] ([[1717]]-[[1783]]) мен [[Жозеф Луи Лагранж|Ж.Лагранж]] ([[1736]]-[[1813]]) үлкен үлес қосты. Неміс математигі [[Карл Фридрих Гаусс|К.Гаусс]] ([[1777]]-[[1855]]) кез келген n дәрежелі алгебралық теңдеудің нақты не жорымал n түбірі (шешуі) болатындығын анықтаған ([[1799]]).

== XIX ғасыр ==
XIX ғасырдың басында норвег математигі Н. Абель ([[1802]]-[[1829]]) және француз математигі Э. Галуа ([[1811]]-[[1832]]) дәрежесі 4-тен жоғары болатын теңдеулердің шешуін алгебралық амалдар көмегімен теңдеудің коэффициенті арқылы өрнектеуге болмайтындығын дәлелдеген. Теңдеулердің радикалда шешілуінің шарттары туралы мәселенің түбегейлі шешімін [[Эварист Галуа|Э. Галуа]] берді. Норвег математигі С. Ли ([[1842]]-[[1899]]) зерттеулері үзіліссіз топтар теориясына жол ашты. Ағылшын ғалымы У. Гамильтон ([[1805]]-[[1865]]) мен неміс математигі [[Герман Гюнтер Грассман|Г. Грассман]] ([[1809]]-[[1877]]) еңбектерінен [[гиперкомплекс жүйелер теориясы]] ([[алгебралар теориясы]]) бастау алды.

== XX ғасыр ==
XX ғасырда алгебраның өрістер теориясы, сақиналар теориясы мен топтардың жалпы теориясы, топологиялық алгебра мен құрылымдар теориясы, [[1940]]-[[1950]] жылдары жартытоптар мен квазитоптар теориясы, әмбебап алгебралар теориясы, категориялар теориясы сияқты жаңа бөлімдері пайда болды. Қазақстанда [[1950]] жылдан бастап алгебралық сандар теориясының кейбір мәселелері Б.М. Оразбаевтың басшылығымен ҚазПИ-де зерттелді. [[1967]] жылдан Қазақстан ғылым академиясының Математика және [[механика]] институтында, ҚазМУ-де, ҚарМУ-де, ҚазПИ-де модельдер теориясының кейбір мәселелері зерттелуде. [[1980]] жылдан бастап Алгебраның топтар теориясы (В.С. Молдағалиев), [[Алгебралық геометрия]] ([[Мұстафин Ғабиден|Ғ. Мұстафин]]), Ли Алгебрасы (А.С. [[Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы|Жұмаділдаев]]), К-теория (М.М. Телемтаев) және Алгебраның алгоритмдік мәселелері (У.У. Өмірбаев) салаларынан зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Алгебра негізінен сызықты алгебра, көпмүшеліктер алгебрасы, векторлық алгебра, тензорлық алгебра, өрістер теориясы, сақиналар теориясы, топтар теориясы, құрылымдар теориясы т.б. салалардан тұрады. Алгебра физикада, кибернетикада, математикалық экономикада т.б. кеңінен қолданылады.&lt;ref name=source1&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

==Жалпылама==
Алгебра – математиканың әр түрлі шамаларға орындалатынамалдарды және амалдармен байланысты теңдеулерді шешудің жалпы әдістерін зерттейтін сала.  Біздің заманымыздан бұрынғы (Б.З.Б) 2000-ыншы жылдарға дейін кезеңде Ежелгі Мысырда (Египетте) бір белгісі бар 1-дәрежелі теңдеулерге және ax&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;=b түріндегі теңдеулерге түрлендірілетін есептер қарастырылды. Сол кезеңде Ежелгі Вавилонда екі белгісі бар 2-дәрежелі және биквадрат теңдеулер, екі белгісі бар теңдеулер жүйелері, тіптен 3-дәрежелі қарапайым теңдеулер шешілген. Егер теңдеулер шешу кезінде a санына 2-дәрежелі түбір табу керек болса, Вавилондық математиктер жуықтап түбір табу тәсілі бойынша x-тің түбірін былайша тапқан: a-ны x-қа бөліп (яғни, &lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;), x-пен &lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt; шамаларының арифметикалық ортасын анықтаған. Осы шама әлгі түбірдің жуық мәні болып есептеледі. Қазіргі кездегі шартты белгілер бойынша бұл былай өрнектеледі: √a=&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(&lt;sup&gt;а&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;х&lt;/sub&gt;).

==Дереккөздер==
Математика әлемі

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://www.flip.kz/catalog?subsection=287 Книги по алгебре] {{ru icon}}
*[http://libra.ucoz.kz/index/algebra/0-9 Алгебра] {{ru icon}}
*[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/ALGEBRA.html Алгебра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110630073446/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/ALGEBRA.html |date=2011-06-30 }} {{ru icon}}
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Математика}}
[[Санат:Математика]]
[[Санат:Алгебра]]</text>
      <sha1>1sf3ndlcdmtdjjbh14vc664p6dorscb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ағыбай батыр (жыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24324</id>
    <revision>
      <id>3685580</id>
      <parentid>3379285</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3334" sha1="i5bujqjnf9qkummr6lmlqpb6oai4jas" xml:space="preserve">'''«Ағыбай батыр»''' – тарихи жыр. 

[[Кенесары Қасымов]] бастаған ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысқан белгілі [[батыр]] [[Ағыбай Қоңырбайұлы]]ның (1802–85) [[ерлік]] істерін баяндайды. Жырдың екі нұсқасы сақталған. Қарағандылық жыршы Тәужи Айнатасов жинаған «Ағыбай батыр» жырында [[Кенесары Қасымұлы|Кенесарының]] [[Түрікмендер|түрікмен]] елінен бір тұлпар әкеп беру туралы өтінішін орындауға аттанған Ағыбай батырдың сапар кезіндегі ерліктері баяндалады. Нұсқа толық емес, он бір буынды, қара өлеңмен жазылған. Жыр [[оқиға]] желісі, құрылысы, суреттеу тәсілі жағынан өте қызғылықты. Романтикалық сарын басым. &lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

Ақын, халық ауыз әдебиетін жинаушы Нұрғали Бейсеновтен 1949 ж. жазып алған &quot;Ағыбай батыр&quot; жырының 2-нұсқасы көркемдігі мен мазмұны жағынан құндырақаласы [[Ағыбай Қоңырбайұлы|Ағыбай]] нақтылы өмірде [[Ресей]] отаршыларына қарсы күрес жүргізсе, жырда қалмақпен соғысып [[ерлік]] көрсетеді, даңқы бүкіл елге жайылған қолбасшы атанады. Бұл жыр да он бір буынды қара өлеңмен жазылған. Батыр ерлігі тарихи жыр шеңберінен асып, ертегі сарынымен бейнеленген, осы арқылы жырдың тарихи-әлеум. идеясы айқын байқалады. 

Ағыбай батырдың елін сыртқы жаудан [[қорғау]] жолындағы ерлік істері туралы осындай мазмұндағы басқа нұсқалар [[Қазақстан]] Ғылымдар Академиясының Орталық ғылыми кітапханасы мен [[Әдебиет]] және өнер институтының Қолжазбалар орталығында сақтаулы. 

«Ағыбай батыр» жырының Т.Айнатасов жинаған нұсқасы «Ақжолтай Ағыбай батыр» жинағында ([[Жезқазған]], 1992) жарияланған. &lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6 &lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Жырлар]]
[[Санат:Қазақ жырлары]]</text>
      <sha1>i5bujqjnf9qkummr6lmlqpb6oai4jas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27335</id>
    <revision>
      <id>3685625</id>
      <parentid>3342068</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Екінші Мемлекеттік Дума]] бетін [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3342068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4461" sha1="ifh5gd6sq9gkjbp3wjfksjbdmzbnmgw" xml:space="preserve">[[Сурет:Coat of arms of the Russian Empire.svg|thumb|Таңбасы]]
[[Сурет:Opening of Duma.jpg|250px|thumb|Мемлекеттік Дума ашылуы 27 маусым 1906 жыл]]
'''Екінші Мемлекеттік Дума'''– [[Ресей империясы]]ндағы мемлекеттік басқарудың 2-рет сайланған конституциялық-монархиялық бағыттағы заң шығарушы жоғары өкілетті органы. 1907 жылы 20 ақпаннан 3 маусымға дейін жұмыс жасаған 103 күн ішінде 2 рет сессия ашып, 53 [[мәжіліс]] өткізді. Қазақ халқынан Думаға сайлау 1905 жылы 11 желтоқсандағы сайлау заңы бойынша жүргізілді. Қазақ халқынан депутаттыққа [[Орал]]дан [[Қаратаев Бақытжан Бейсәліұлы|Б.Қаратаев]], [[Ақмола]]дан [[Қосшығұлов Шаймерден|Ш.Қосшығұлов]], [[Торғай]]дан [[Ахмет Бірімжанов|А.Бірімжанов]], [[Семей]]ден [[Нұрекенов Темірғали|Т.Нұрекенов]], [[Жетісу]]дан [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаев]], [[Сырдария]]дан [[Т.Алдабергенов]], [[Астрахан]]нан [[Құлманов Бақтыкерей|Б.Құлманов]] сайланды. [[Мұсылман фракциясы]]на 36 [[депутат]] енді. Бұл [[фракция]] &quot;[[мұсылман фракциясы]]&quot; және &quot;[[мұсылман қызмет фракциясы]]&quot; болып екі топқа бөлінеді. 1907 жылдың 21 сәуірінен [[мұсылман депутаттары]] &quot;Дума&quot; газетін шығарып, Думада қаралып жатқан мәселелерді жариялап тұрды. [[Мұсылман фракциясы]] [[Ресей]]дің шет аймағындағы отарлау саясатын әшкерелеп, парламенттік жолмен күрес жүргізді. Қазақ депутаттары [[Нұрекенов Темірғали|Нұрекенов]], [[Алдабергенов]], [[Қосшығұлов Шаймерден|Қосшығұлов]], [[Ахмет Бірімжанов|Бірімжанов]] [[мұсылман фракциясы]]ның құрамына, [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Тынышбаев]] конституциялық-демократиялық фракция құрамына кірді. [[Қаратаев Бақытжан Бейсәліұлы|Қаратаев]] алғашқы кезде тіркеу тізімі бойынша [[кадет партиясы]]ның құрамына, кейін партиялық фракция мен топтарды толықтай құрған кезде [[мұсылман фракциясы]]ның тізіміне енгізілді.
Үкіметтің аграрлық және отаршыл саясатын сынға алған бұл Дума депутаттары құрамы жағынан да, күн тәртібіне қойылған талқылау жағынан да [[Бірінші мемлекеттік Дума]]дан төрі солшыл болып шықты. Думаның 39-пленарлық отырысында қазақ өлкесіндегі жер саясатына байланысты Егіншілік пен жерге орналастыру ісінің бас басқармасының бастығы [[князь Васильченко]] мен Министр Кеңесінің төрағасы Столыпиннің қазақ жеріне қатысты жүргізіп отырған қанаушылық, озбырлық істерін дәлелді фактілер келтіре отырып сынға алып, &quot;'''қоныстандыру'''&quot; саясаты қазақ шаруашылығын күйзеліске ұшыратуы мүмкін деген алаңдаушылықтарын білдірді. 1907 ж. 3-ші маусымда таратылды.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Саясат]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>ifh5gd6sq9gkjbp3wjfksjbdmzbnmgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конституция</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28768</id>
    <revision>
      <id>3685720</id>
      <parentid>3370542</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kojabergen</username>
        <id>187412</id>
      </contributor>
      <origin>3685720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14320" sha1="8g1i1fw8shyp1njx8v16r4t3qvw9teq" xml:space="preserve">'''Конституция, Ата Заң, Низам''' (латынның {{lang-la|constitutio}}&amp;nbsp;— яғни «құрылым» сөзінен шыққан) — [[Мемлекет]]тің негізгі [[заң]]ы, елдегі барлық басқа заңдарға қатысты жоғары заңды күшке ие заң немесе заңдар тобы.


Конституция осы заманғы мемлекеттіліктің маңызды белгісі, мемлекеттің бастапқы саяси және құқықтық құжаты болып табылады. Қазіргі кезде [[Парсылар|Парсы]] шығанағындағы кейбір [[абсолютті монархия]]ларда ([[Сауд Арабиясы]]нда, [[Оман]]да) ғана Конституция жоқ. Мемлекеттің барлық басқа заңдары оның қағидаларына барынша сәйкестендіріле отырып қабылданады. Конституциялық қағидалардың бұзылуы өте елеулі құқық бұзушылық болып табылады.

Болжалды қолданылу мерзіміне қарай Конституция тұрақты және уақытша Конституцияларға бөлінеді. Уақытша Конституциялар елдің түпкілікті конституциялық құрылымын әзірлеу қажет болатын өтпелі кезеңде қабылданады. Кейде уақытша Конституция көптеген жылдар бойына қолданыста болады. Керісінше, тұрақты Конституцияның қолданылу уақыты өте қысқа болуы мүмкін. 
Қазіргі әлемдік тәжірибеде жаңа Конституция қабылдаудың түрлі тәсілдері қолданылады. Атап айтқанда, Конституцияны [[парламент]], [[құрылтай]] жиналысы, [[референдум]] қабылдайды немесе аралас тәсілдермен қабылданады. [[Украина]]ның, [[Молдова]]ның, [[Грузия]]ның, [[Өзбекстан]]ның қолданыстағы Конституциялары парламенттік жолмен қабылданды. [[Болгария]]ның, [[Румыния]]ның, [[Камбоджа]]ның, [[Бразилия]]ның, [[Колумбия]]ның Конституциялары Құрылтай жиналысында қабылданды. Қазақстанның ([[1995]] жылғы), [[Ресей]]дің Конституциялары, сондай-ақ [[Беларусь]]тің Негізгі Заңының қазіргі редакциясы мемлекет басшысының басшылығымен әзірленіп, бүкілхалықтық [[референдум]]да қабылданды. [[Армения]]ның, [[Әзірбайжан]]ның, [[Литва]]ның, [[Тәжікстан]]ның Конституцияларын парламент қабылдап, кейін референдумда бекітілді.

[[1995]] ж. 30-тамызда өткізілген бүкілхалықтық референдумда қабылданған [[Қазақстан Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясы]] — конституциялық заңдардың қағидаларын тұжырымдап, бір арнаға келтірген Ата Заң, яғни мемлекетіміздің Негізгі Заңы болып табылады. Ол кіріспеден және 9 бөлімнен (98 баптан) тұрады.&lt;ref name=source1&gt;Балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Конституционализм ==
Конституционализм - [французша Constitutionalisme, латынша Constitutio - заң] - 
: a) бастапқыда - [[саясат]]та, мемлекеттік құқықтағы [[конституциялық монархия]]ны ең қолайлы басқару түрі ретінде мойындайтын бағыт; 
: ә) негізгі заңның (конституцияның) әліппесін немесе жоғары заңдық күші бар мемлекеттің аса маңызды заңдар жинағын, конституциялық процедуралар мен ұстанымдарды қатаң ұстану принципі; заң билігі үстемдік құратын тәртіп, яғни мемлекеттік органдар өз бетінше емес, құқықтық ережелерге сәйкес әрекет етеді;
: б) саяси билік құрудың үстем қағидаты мен құрылымы ретінде заң билігін жақтайтын саяси ойдың бағыты. Ағылшын-саксондық саяси дәстүр конституционализм мен конституциялық басқару жүйесін теңдестіреді. Роман-германдық саяси дәстүрде конституционализм ұғымының баламасы &quot;құқықтық мемлекет&quot; ұғымы болып табылады.

== Конституциялық кеңес ==
Конституциялық кеңес - [[Қазақстан Республикасы]]ның бүкіл аумағында Конституциясының үстінен қарауды қамтамасыз ететін [[мемлекеттік орган]] болып саналады. Конституциялық қадағалаудың үшінші, француздық моделінің үлгісі ретінде Конституциялық Кеңес өкілеттігін жүзеге асырған кезде мемлекеттік органдарға, ұйымдарға, лауазымды тұлғалар мен азаматтарға тәуелді емес, тек Конституцияға бағынады әрі саяси және басқадай себептерге сүйене алмайды. Конституциялық Кеңес өз іс-әрекетінің процесінде, барлық жағдайда, соттардың және өзге де мемлекеттік органдардың құзыретіне жататын мәселелерді анықтаудан және зерттеуден тартынуға міндетті. Конституциялық Кеңес өкілеттігі, қызметінің ұйымдастырылуы және кепілдігі жағынан соттарға көбірек жуықтағанымен, билік тармақтарының бірде-біреуіне бірікпейді.

== Конституциялық сот ==
Конституциялық сот - бір-қатар елдердегі конституциялық бақылау бірден-бір немесе басты міндеті болып табылатын ерекше орган. Жоғарғы соттардан әзгеше түрде ол жалпы соттар жүйесіне кірмейді. Бір елдерде (мысалы Ресейде) ол ерекше санаттағы сот деп саналып, тиісінше сот жүйесіне кіреді, екінші бір елдерде (мысалы [[Германия]]да, [[Италия]]да, [[Румыния]]да, [[Болгария]]да, [[Моңғолия]]да) сот билігіне жатпайтын ерекше бақылау органы болып табыла¬ды. Конституциялық Соттың мүшелеріне парламент сайлайды (Германияда, [[Хорватия]]да), не мемлекет басшысы тағайындайды (Кипрде); кейде Конституциялық Сот мүшелерін [[парламент]]тер, басқа да билік және әділет органдары тағайындайды. Конституциялық бақылау жасаумен қатар Конституциялық Соттың конституцияны түсіндіруге, саяси партиялар қызметінің конституцияға сәйкестігі мәселесін шешуге, құзырет туралы дауларды қарауға, т.б. Құқығы бар. [[Қазақстан Республикасы]]нда Конституциялық Сот 1995 жылға дейін елімізде нормативтік актілердің Конституцияға сай келуін қадағалайтын орган болып келді. Ол 1992 жылы 6 маусымда қабылданған &quot;Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы&quot; Қазақстан Республикасының Заңы негізінде құрылды. &quot;Қазақстан Республикасының Конституциялық сотын сайлау туралы&quot; Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1992 жылғы 2 шілдедегі Қаулысымен Конституциялық Сот құрамы 11 адамнан жасақталды. Тиісті заңға және 1993 жыл¬ғы Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес Конституциялық Сот республика Конституциясын қорғау жөніндегі сот билігінің жоғары органы болып табылады. Оған Конституцияны қорғау және оның мәртебелілігігі қам¬тамасыз ету міндеті жүктелді және оның зандар мен өзге де құжаттарды Конституцияға сай емес деп табуы республика аумағында олардың күшін жояды деп корсетілді. &quot;Қазақстан Республикасы Конституциялық соты туралы&quot; Заңда анықталғандай, бұл органның құзыретіне актілердің конституциялылығын қараумен қатар, Қазақстан Республикасы Президентінің, Министрлер Кабинеті мүшелерінің Жоғарғы сот пен Жоғарғы төрелік сот төрағаларының, Бас прокурордың, Қазақстан Республикасы дипломатиялық, өзге де өкілдіктерінің өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы мәселе қозғалған ретте олардың Республика Конституциясы мен заңдарын сақтауы туралы қорытынды беру, азаматтардың конституциялық құқығына қатысты құқық қолдану тәжірибесінің Конституцияға сай келуі туралы істерді қарау, тиісті заңда көрсетілген нақты мәселелер бойынша іс қозғау, т.б. жатты. 1995 жылы конституцияға сәйкес Конституциялық Соттың орнына сот жүйесіне кірмейтін Конституциялық Кеңес құрылды.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.azattyq.org/content/article/1175478.html Қазақстан Конституциясының қабылданғанына он екі жыл толды ]
* [http://shkola5-balkhash.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=274:q-q-&amp;catid=12:2010-11-10-04-12-51&amp;Itemid=64 &quot;Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы&quot; Қазақстан Республикасының Заңы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721205354/http://shkola5-balkhash.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=274:q-q-&amp;catid=12:2010-11-10-04-12-51&amp;Itemid=64 |date=2011-07-21 }}
* [http://thenews.kz/2011/01/07/676381.html ҚР Президенті Н.Назарбаев ҚР Конституциясына өзгерістер мен толықтыруларды республикалық референдумға шығару туралы Парламент ұсынысын қабылдамады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721210420/http://thenews.kz/2011/01/07/676381.html |date=2011-07-21 }}
* [http://www.bnews.kz/kk/news/post/42701/ Елбасы ҚР Конституциясына өзгерістер мен толықтыруларды республикалық референдумға шығару туралы Парламент ұсынысын қабылдамады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721205402/http://www.bnews.kz/kk/news/post/42701/ |date=2011-07-21 }}
* [http://www.constcouncil.kz/kaz/norpb/constrk/ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯСЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721210622/http://www.constcouncil.kz/kaz/norpb/constrk/ |date=2011-07-21 }}
* [http://www.constcouncil.kz/rus/norpb/constrk/ КОНСТИТУЦИЯ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919224632/http://constcouncil.kz/rus/norpb/constrk/ |date=2010-09-19 }} {{ru icon}}
*[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F Конституция]{{ru icon}}
*[http://en.wikipedia.org/wiki/Constitution Constitution] {{en icon}}


[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Конституциялар]]</text>
      <sha1>8g1i1fw8shyp1njx8v16r4t3qvw9teq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685733</id>
      <parentid>3685720</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kojabergen|Kojabergen]] ([[User talk:Kojabergen|т]]) өңдемелерінен [[User:JellFisher|JellFisher]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3370542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14309" sha1="eevcobtmslrd290gfb0rk5y95h8gb55" xml:space="preserve">'''Конституция, Ата Заң'''  (латынның {{lang-la|constitutio}}&amp;nbsp;— яғни «құрылым» сөзінен шыққан) — [[Мемлекет]]тің негізгі [[заң]]ы, елдегі барлық басқа заңдарға қатысты жоғары заңды күшке ие заң немесе заңдар тобы.


Конституция осы заманғы мемлекеттіліктің маңызды белгісі, мемлекеттің бастапқы саяси және құқықтық құжаты болып табылады. Қазіргі кезде [[Парсылар|Парсы]] шығанағындағы кейбір [[абсолютті монархия]]ларда ([[Сауд Арабиясы]]нда, [[Оман]]да) ғана Конституция жоқ. Мемлекеттің барлық басқа заңдары оның қағидаларына барынша сәйкестендіріле отырып қабылданады. Конституциялық қағидалардың бұзылуы өте елеулі құқық бұзушылық болып табылады.

Болжалды қолданылу мерзіміне қарай Конституция тұрақты және уақытша Конституцияларға бөлінеді. Уақытша Конституциялар елдің түпкілікті конституциялық құрылымын әзірлеу қажет болатын өтпелі кезеңде қабылданады. Кейде уақытша Конституция көптеген жылдар бойына қолданыста болады. Керісінше, тұрақты Конституцияның қолданылу уақыты өте қысқа болуы мүмкін. 
Қазіргі әлемдік тәжірибеде жаңа Конституция қабылдаудың түрлі тәсілдері қолданылады. Атап айтқанда, Конституцияны [[парламент]], [[құрылтай]] жиналысы, [[референдум]] қабылдайды немесе аралас тәсілдермен қабылданады. [[Украина]]ның, [[Молдова]]ның, [[Грузия]]ның, [[Өзбекстан]]ның қолданыстағы Конституциялары парламенттік жолмен қабылданды. [[Болгария]]ның, [[Румыния]]ның, [[Камбоджа]]ның, [[Бразилия]]ның, [[Колумбия]]ның Конституциялары Құрылтай жиналысында қабылданды. Қазақстанның ([[1995]] жылғы), [[Ресей]]дің Конституциялары, сондай-ақ [[Беларусь]]тің Негізгі Заңының қазіргі редакциясы мемлекет басшысының басшылығымен әзірленіп, бүкілхалықтық [[референдум]]да қабылданды. [[Армения]]ның, [[Әзірбайжан]]ның, [[Литва]]ның, [[Тәжікстан]]ның Конституцияларын парламент қабылдап, кейін референдумда бекітілді.

[[1995]] ж. 30-тамызда өткізілген бүкілхалықтық референдумда қабылданған [[Қазақстан Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясы]] — конституциялық заңдардың қағидаларын тұжырымдап, бір арнаға келтірген Ата Заң, яғни мемлекетіміздің Негізгі Заңы болып табылады. Ол кіріспеден және 9 бөлімнен (98 баптан) тұрады.&lt;ref name=source1&gt;Балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Конституционализм ==
Конституционализм - [французша Constitutionalisme, латынша Constitutio - заң] - 
: a) бастапқыда - [[саясат]]та, мемлекеттік құқықтағы [[конституциялық монархия]]ны ең қолайлы басқару түрі ретінде мойындайтын бағыт; 
: ә) негізгі заңның (конституцияның) әліппесін немесе жоғары заңдық күші бар мемлекеттің аса маңызды заңдар жинағын, конституциялық процедуралар мен ұстанымдарды қатаң ұстану принципі; заң билігі үстемдік құратын тәртіп, яғни мемлекеттік органдар өз бетінше емес, құқықтық ережелерге сәйкес әрекет етеді;
: б) саяси билік құрудың үстем қағидаты мен құрылымы ретінде заң билігін жақтайтын саяси ойдың бағыты. Ағылшын-саксондық саяси дәстүр конституционализм мен конституциялық басқару жүйесін теңдестіреді. Роман-германдық саяси дәстүрде конституционализм ұғымының баламасы &quot;құқықтық мемлекет&quot; ұғымы болып табылады.

== Конституциялық кеңес ==
Конституциялық кеңес - [[Қазақстан Республикасы]]ның бүкіл аумағында Конституциясының үстінен қарауды қамтамасыз ететін [[мемлекеттік орган]] болып саналады. Конституциялық қадағалаудың үшінші, француздық моделінің үлгісі ретінде Конституциялық Кеңес өкілеттігін жүзеге асырған кезде мемлекеттік органдарға, ұйымдарға, лауазымды тұлғалар мен азаматтарға тәуелді емес, тек Конституцияға бағынады әрі саяси және басқадай себептерге сүйене алмайды. Конституциялық Кеңес өз іс-әрекетінің процесінде, барлық жағдайда, соттардың және өзге де мемлекеттік органдардың құзыретіне жататын мәселелерді анықтаудан және зерттеуден тартынуға міндетті. Конституциялық Кеңес өкілеттігі, қызметінің ұйымдастырылуы және кепілдігі жағынан соттарға көбірек жуықтағанымен, билік тармақтарының бірде-біреуіне бірікпейді.

== Конституциялық сот ==
Конституциялық сот - бір-қатар елдердегі конституциялық бақылау бірден-бір немесе басты міндеті болып табылатын ерекше орган. Жоғарғы соттардан әзгеше түрде ол жалпы соттар жүйесіне кірмейді. Бір елдерде (мысалы Ресейде) ол ерекше санаттағы сот деп саналып, тиісінше сот жүйесіне кіреді, екінші бір елдерде (мысалы [[Германия]]да, [[Италия]]да, [[Румыния]]да, [[Болгария]]да, [[Моңғолия]]да) сот билігіне жатпайтын ерекше бақылау органы болып табыла¬ды. Конституциялық Соттың мүшелеріне парламент сайлайды (Германияда, [[Хорватия]]да), не мемлекет басшысы тағайындайды (Кипрде); кейде Конституциялық Сот мүшелерін [[парламент]]тер, басқа да билік және әділет органдары тағайындайды. Конституциялық бақылау жасаумен қатар Конституциялық Соттың конституцияны түсіндіруге, саяси партиялар қызметінің конституцияға сәйкестігі мәселесін шешуге, құзырет туралы дауларды қарауға, т.б. Құқығы бар. [[Қазақстан Республикасы]]нда Конституциялық Сот 1995 жылға дейін елімізде нормативтік актілердің Конституцияға сай келуін қадағалайтын орган болып келді. Ол 1992 жылы 6 маусымда қабылданған &quot;Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы&quot; Қазақстан Республикасының Заңы негізінде құрылды. &quot;Қазақстан Республикасының Конституциялық сотын сайлау туралы&quot; Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1992 жылғы 2 шілдедегі Қаулысымен Конституциялық Сот құрамы 11 адамнан жасақталды. Тиісті заңға және 1993 жыл¬ғы Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес Конституциялық Сот республика Конституциясын қорғау жөніндегі сот билігінің жоғары органы болып табылады. Оған Конституцияны қорғау және оның мәртебелілігігі қам¬тамасыз ету міндеті жүктелді және оның зандар мен өзге де құжаттарды Конституцияға сай емес деп табуы республика аумағында олардың күшін жояды деп корсетілді. &quot;Қазақстан Республикасы Конституциялық соты туралы&quot; Заңда анықталғандай, бұл органның құзыретіне актілердің конституциялылығын қараумен қатар, Қазақстан Республикасы Президентінің, Министрлер Кабинеті мүшелерінің Жоғарғы сот пен Жоғарғы төрелік сот төрағаларының, Бас прокурордың, Қазақстан Республикасы дипломатиялық, өзге де өкілдіктерінің өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы мәселе қозғалған ретте олардың Республика Конституциясы мен заңдарын сақтауы туралы қорытынды беру, азаматтардың конституциялық құқығына қатысты құқық қолдану тәжірибесінің Конституцияға сай келуі туралы істерді қарау, тиісті заңда көрсетілген нақты мәселелер бойынша іс қозғау, т.б. жатты. 1995 жылы конституцияға сәйкес Конституциялық Соттың орнына сот жүйесіне кірмейтін Конституциялық Кеңес құрылды.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.azattyq.org/content/article/1175478.html Қазақстан Конституциясының қабылданғанына он екі жыл толды ]
* [http://shkola5-balkhash.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=274:q-q-&amp;catid=12:2010-11-10-04-12-51&amp;Itemid=64 &quot;Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы&quot; Қазақстан Республикасының Заңы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721205354/http://shkola5-balkhash.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=274:q-q-&amp;catid=12:2010-11-10-04-12-51&amp;Itemid=64 |date=2011-07-21 }}
* [http://thenews.kz/2011/01/07/676381.html ҚР Президенті Н.Назарбаев ҚР Конституциясына өзгерістер мен толықтыруларды республикалық референдумға шығару туралы Парламент ұсынысын қабылдамады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721210420/http://thenews.kz/2011/01/07/676381.html |date=2011-07-21 }}
* [http://www.bnews.kz/kk/news/post/42701/ Елбасы ҚР Конституциясына өзгерістер мен толықтыруларды республикалық референдумға шығару туралы Парламент ұсынысын қабылдамады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721205402/http://www.bnews.kz/kk/news/post/42701/ |date=2011-07-21 }}
* [http://www.constcouncil.kz/kaz/norpb/constrk/ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯСЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721210622/http://www.constcouncil.kz/kaz/norpb/constrk/ |date=2011-07-21 }}
* [http://www.constcouncil.kz/rus/norpb/constrk/ КОНСТИТУЦИЯ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919224632/http://constcouncil.kz/rus/norpb/constrk/ |date=2010-09-19 }} {{ru icon}}
*[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F Конституция]{{ru icon}}
*[http://en.wikipedia.org/wiki/Constitution Constitution] {{en icon}}


[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Конституциялар]]</text>
      <sha1>eevcobtmslrd290gfb0rk5y95h8gb55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қалнияз Шопықұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29358</id>
    <revision>
      <id>3685514</id>
      <parentid>3625741</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8316" sha1="so2zeut064cek1jhf0jas4uevr7xy3w" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қалнияз Шопықұлы
 |Атауы                = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 1816
 |Туған жері         = [[Сам (құм)|Сам]] құмы, {{туғанжері|Бейнеу ауданы|Бейнеу ауданында}}
 |Қайтыс болған күні   = 1902
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Гиссар|Гиссарда}}, [[Тәжікстан]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = 
 |Мамандықтары         = [[жырау]], [[күйші]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[домбыра]]
 |Жанрлары             = [[фольклор|фольклорлық музыка]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
}}
'''Қалнияз Шопықұлы''' (1816, [[Сам (құм)|Сам]]құмы, қазіргі [[Маңғыстау облысы]] – 1902, [[Тәжікстан]], Гиссар алқабы) – [[жырау]]. [[Адай]] руынан шыққан қазақ жырауы.&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/kz/news/view/20177&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ежелгі ерлік дастандарды,«Ақтабан — шұбырынды», [[Исатай-Махамбет]] көтерілісі оқиғаларын, көне жыраулар мұрасын ести өседі. [[Атырау]], [[Хиуа]] өңіріне тараған әдеби мұралардан өнеге алады. [[Хиуа]] хандарының [[Маңғыстау]], [[Үстірт]] қазақтарына басқыншылық шабуылдары мен патша үкіметінің отарлаушылық саясаты Қалнияздың ел қорғауға үндейтін жырлар толғап, көне ерлік дастандарды насихаттауына ерекше әсер етеді. Қалнияз өз дәуіріндегі [[Хиуа]] хандары басқыншылығына қарсы күрескен [[Балуанияз]] бен Қармыс, Төлеп пен Амантұрлы, Қожалақ пен Қарақұл, [[Сүгір]] мен Тұрмамбет, [[Балта]] мен [[Дәуіт]] сияқты батырлар бастаған жорықтардың көбіне қатысып, жауынгерлерді өлең, толғауларымен ерлікке үндеген. [[Патша]] үкіметінің 1868 жылғы «Уақытша ережесіне» наразылық білдірген [[Маңғыстау]] қазақтарының бірқатар ауылдарымен бірге Қалнияз да [[Хорезм]] өңіріне барады . Бұл мекенге де көп тұрақтамай, 1870—1880 жылдар аралығында табын Адайбек, Қосқұлақ Көтібар, Бегей Тай жандармен бірге бірқатар адай, табын ауылдарын бастап Тәжік жеріне өтіп, одан көшіп Ауғанстанның Төрiбағлан деген жеріне тоқтайды. Бірақ, жергілікті әкімдердің талауына көне алмай, Есембет Бердібек батыр ұрпақтары Балжігіт, Жанжігіт және Бәли Марқабай батырлардың ұрыса көшуімен сол ауылдардың бірқатары қайтадан Тәжік жеріне келеді. Бұқар әміріне қарайтын бұл аймақты қоныс ету үшін Байбақты Нұрмағанбет, Қырықмылтық Жарғанқажылар қызмет етеді. Сөйтіп, бұрын елсіз жатқан Себістан, Саңлақ, Көләп, Қарған Сарайкемер, Қара тау, Теректі, Төлеу тау сияқты жерлерді заңды мекен етеді. Вахш, Пәндік сияқты дариялы, Теректі сияқты қолайлы қоныста отырса да, Қалнияз елді аңсап, бірқатар ауыл елге қарай [[Душанбе]], Гиссар бетіне көшеді. Қалнияз сол Гиссар алқабында 1902 ж. 83 жаста дүние салады. Балалары қайтадан Теректі тауындағы елге қосылады.

== Шығармашылығы ==
Қалнияздың «Ер Қармыс» жыры, «Жаскелеңмен айтысы», «Көтібар бөтен кісім бе?» деген толғаулары Маңғыстау, Атырау, Қарақалпақстан, Түрікменстан жеріндегі қазақтар арасына кеңінен тараған. Аталған шығармалары және «Сүгір батырға айтқаны», «Батыр да Балуанияз, Қар мысы бар» аталатын өлең, толғаулары Маңғыстау, Үстірт жерінде, «Амантұрлы батыр қазасын естіртуі», «Қожалақ батырға айтқаны», «Ер Көней», «Билерге», «Қара бір сөзге келгенде» жырлары [[Хорезм]] өңірінде, «Ожырай Тәжібай ақынмен айтысуы», «Аңсадым аға, жеңге, ағайынды», «Қалнияз едім күнінде», «Ата қоныс Нарында» толғаулары тәжік аймағында жүргенде туған. Қалнияз жырлары халық тағдыры, елді, жерді сақтау сияқты өз дәуірінің ең көкейкесті мәселесіне арналған. «Ер Қармыс» дастаны, Қожалақ, Сүгір, Ер Көней батырларға арнаған толғаулары осы тақырыпта. Ақынның Көтібар ауылында және билермен кездескенде айтқан толғаулары да оның шеберлігі мен ақпа-төкпе жыраулығын танытады. «Ер Қармыста» жырау Ер Қармыс, Ер Төлеп батырларды шебер бейнелеген. Қалнияз ақпа-төкпе ақындығымен қатар, айтулы Әнші, күйші де болған. «Қалнияздың жорық күйін», «Қалнияздың жыр күйін» Орта Азия жеріндегі қазақ өнерпаздары жиі орындайды Қалнияз Сыпыра жыраудан басталып, Абыл мен Қарасай, Қарыз бен Нұрым жырлап ұластырған «Қырық батыр» аталатын батырлық жырларды айтушылардың бірі болған. Ол —екіталай кезенде ақылшы болып ел бастаған, елі мен жерін қорғар күн туғанда қолына найза алып жорық жыршысы боп қол бастаған жауынгер жырау. Қалнияздың Күлшар, Қожа Бимағамбет, Қортан атты балаларының ішінде Қортан (1868— 1952) әке жолын қуып ақын, жыршы болып тәжік жеріндегі қазақтарға атағы кең тараған. Қалнияз жырлары «Аламан» ([[Ташкент]], 1926), «Ақберен» ([[Алматы]], 1972), ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы ([[Алматы]], 1985) жинақтарында жарияланған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ жыраулары]]

{{Stub}}</text>
      <sha1>so2zeut064cek1jhf0jas4uevr7xy3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685515</id>
      <parentid>3685514</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3685515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8408" sha1="75c605c0lpkbk9xsudmh5wg6z481mi1" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қалнияз Шопықұлы
 |Атауы                = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 1816
 |Туған жері         = [[Сам (құм)|Сам]] құмы, {{туғанжері|Бейнеу ауданы|Бейнеу ауданында}}
 |Қайтыс болған күні   = 1902
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Гиссар|Гиссарда}}, [[Тәжікстан]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = 
 |Мамандықтары         = [[жырау]], [[күйші]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[домбыра]]
 |Жанрлары             = [[фольклор|фольклорлық музыка]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
}}
'''Қалнияз Шопықұлы''' (1816, [[Сам (құм)|Сам]]құмы, қазіргі [[Маңғыстау облысы]] – 1902, [[Тәжікстан]], Гиссар алқабы) – [[жырау]]. [[Адай]] руынан шыққан қазақ жырауы.&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/kz/news/view/20177&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ежелгі ерлік дастандарды,«Ақтабан — шұбырынды», [[Исатай-Махамбет]] көтерілісі оқиғаларын, көне жыраулар мұрасын ести өседі. [[Атырау]], [[Хиуа]] өңіріне тараған әдеби мұралардан өнеге алады. [[Хиуа]] хандарының [[Маңғыстау]], [[Үстірт]] қазақтарына басқыншылық шабуылдары мен патша үкіметінің отарлаушылық саясаты Қалнияздың ел қорғауға үндейтін жырлар толғап, көне ерлік дастандарды насихаттауына ерекше әсер етеді. Қалнияз өз дәуіріндегі [[Хиуа]] хандары басқыншылығына қарсы күрескен [[Балуанияз]] бен [[Қармыс батыр Бекболатұлы|Қармыс]], [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] пен Амантұрлы, Қожалақ пен Қарақұл, [[Сүгір]] мен Тұрмамбет, [[Балта]] мен [[Дәуіт]] сияқты батырлар бастаған жорықтардың көбіне қатысып, жауынгерлерді өлең, толғауларымен ерлікке үндеген. [[Патша]] үкіметінің 1868 жылғы «Уақытша ережесіне» наразылық білдірген [[Маңғыстау]] қазақтарының бірқатар ауылдарымен бірге Қалнияз да [[Хорезм]] өңіріне барады . Бұл мекенге де көп тұрақтамай, 1870–1880 жылдар аралығында табын Адайбек, Қосқұлақ Көтібар, Бегей Тай жандармен бірге бірқатар адай, табын ауылдарын бастап Тәжік жеріне өтіп, одан көшіп Ауғанстанның Төрiбағлан деген жеріне тоқтайды. Бірақ, жергілікті әкімдердің талауына көне алмай, Есембет Бердібек батыр ұрпақтары Балжігіт, Жанжігіт және Бәли Марқабай батырлардың ұрыса көшуімен сол ауылдардың бірқатары қайтадан Тәжік жеріне келеді. Бұқар әміріне қарайтын бұл аймақты қоныс ету үшін Байбақты Нұрмағанбет, Қырықмылтық Жарғанқажылар қызмет етеді. Сөйтіп, бұрын елсіз жатқан Себістан, Саңлақ, Көләп, Қарған Сарайкемер, Қара тау, Теректі, Төлеу тау сияқты жерлерді заңды мекен етеді. Вахш, Пәндік сияқты дариялы, Теректі сияқты қолайлы қоныста отырса да, Қалнияз елді аңсап, бірқатар ауыл елге қарай [[Душанбе]], Гиссар бетіне көшеді. Қалнияз сол Гиссар алқабында 1902 ж. 83 жаста дүние салады. Балалары қайтадан Теректі тауындағы елге қосылады.

== Шығармашылығы ==
Қалнияздың «Ер Қармыс» жыры, «Жаскелеңмен айтысы», «Көтібар бөтен кісім бе?» деген толғаулары Маңғыстау, Атырау, Қарақалпақстан, Түрікменстан жеріндегі қазақтар арасына кеңінен тараған. Аталған шығармалары және «Сүгір батырға айтқаны», «Батыр да Балуанияз, Қар мысы бар» аталатын өлең, толғаулары Маңғыстау, Үстірт жерінде, «Амантұрлы батыр қазасын естіртуі», «Қожалақ батырға айтқаны», «Ер Көней», «Билерге», «Қара бір сөзге келгенде» жырлары [[Хорезм]] өңірінде, «Ожырай Тәжібай ақынмен айтысуы», «Аңсадым аға, жеңге, ағайынды», «Қалнияз едім күнінде», «Ата қоныс Нарында» толғаулары тәжік аймағында жүргенде туған. Қалнияз жырлары халық тағдыры, елді, жерді сақтау сияқты өз дәуірінің ең көкейкесті мәселесіне арналған. «Ер Қармыс» дастаны, Қожалақ, Сүгір, Ер Көней батырларға арнаған толғаулары осы тақырыпта. Ақынның Көтібар ауылында және билермен кездескенде айтқан толғаулары да оның шеберлігі мен ақпа-төкпе жыраулығын танытады. «Ер Қармыста» жырау Ер Қармыс, Ер Төлеп батырларды шебер бейнелеген. Қалнияз ақпа-төкпе ақындығымен қатар, айтулы Әнші, күйші де болған. «Қалнияздың жорық күйін», «Қалнияздың жыр күйін» Орта Азия жеріндегі қазақ өнерпаздары жиі орындайды Қалнияз Сыпыра жыраудан басталып, Абыл мен Қарасай, Қарыз бен Нұрым жырлап ұластырған «Қырық батыр» аталатын батырлық жырларды айтушылардың бірі болған. Ол —екіталай кезенде ақылшы болып ел бастаған, елі мен жерін қорғар күн туғанда қолына найза алып жорық жыршысы боп қол бастаған жауынгер жырау. Қалнияздың Күлшар, Қожа Бимағамбет, Қортан атты балаларының ішінде Қортан (1868— 1952) әке жолын қуып ақын, жыршы болып тәжік жеріндегі қазақтарға атағы кең тараған. Қалнияз жырлары «Аламан» ([[Ташкент]], 1926), «Ақберен» ([[Алматы]], 1972), ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы ([[Алматы]], 1985) жинақтарында жарияланған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ жыраулары]]

{{Stub}}</text>
      <sha1>75c605c0lpkbk9xsudmh5wg6z481mi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685516</id>
      <parentid>3685515</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8406" sha1="jbn21wsf5458mijeg6v2iidjs9ntujl" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қалнияз Шопықұлы
 |Атауы                = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 1816
 |Туған жері         = [[Сам (құм)|Сам]] құмы, {{туғанжері|Бейнеу ауданы|Бейнеу ауданында}}
 |Қайтыс болған күні   = 1902
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Гиссар|Гиссарда}}, [[Тәжікстан]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = 
 |Мамандықтары         = [[жырау]], [[күйші]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[домбыра]]
 |Жанрлары             = [[фольклор|фольклорлық музыка]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
}}
'''Қалнияз Шопықұлы''' (1816, [[Сам (құм)|Сам]]құмы, қазіргі [[Маңғыстау облысы]] – 1902, [[Тәжікстан]], Гиссар алқабы) – [[жырау]]. [[Адай]] руынан шыққан қазақ жырауы.&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/kz/news/view/20177&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ежелгі ерлік дастандарды,«Ақтабан — шұбырынды», [[Исатай-Махамбет]] көтерілісі оқиғаларын, көне жыраулар мұрасын ести өседі. [[Атырау]], [[Хиуа]] өңіріне тараған әдеби мұралардан өнеге алады. [[Хиуа]] хандарының [[Маңғыстау]], [[Үстірт]] қазақтарына басқыншылық шабуылдары мен патша үкіметінің отарлаушылық саясаты Қалнияздың ел қорғауға үндейтін жырлар толғап, көне ерлік дастандарды насихаттауына ерекше әсер етеді. Қалнияз өз дәуіріндегі [[Хиуа]] хандары басқыншылығына қарсы күрескен [[Балуанияз]] бен [[Қармыс батыр Бекболатұлы|Қармыс]], [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] пен Амантұрлы, Қожалақ пен Қарақұл, [[Сүгір]] мен Тұрмамбет, [[Балта]] мен [[Дәуіт]] сияқты батырлар бастаған жорықтардың көбіне қатысып, жауынгерлерді өлең, толғауларымен ерлікке үндеген. [[Патша]] үкіметінің 1868 жылғы «Уақытша ережесіне» наразылық білдірген [[Маңғыстау]] қазақтарының бірқатар ауылдарымен бірге Қалнияз да [[Хорезм]] өңіріне барады . Бұл мекенге де көп тұрақтамай, 1870–1880 жылдар аралығында табын Адайбек, Қосқұлақ Көтібар, Бегей Тай жандармен бірге бірқатар адай, табын ауылдарын бастап Тәжік жеріне өтіп, одан көшіп Ауғанстанның Төрiбағлан деген жеріне тоқтайды. Бірақ, жергілікті әкімдердің талауына көне алмай, Есембет Бердібек батыр ұрпақтары Балжігіт, Жанжігіт және Бәли Марқабай батырлардың ұрыса көшуімен сол ауылдардың бірқатары қайтадан Тәжік жеріне келеді. Бұқар әміріне қарайтын бұл аймақты қоныс ету үшін Байбақты Нұрмағанбет, Қырықмылтық Жарғанқажылар қызмет етеді. Сөйтіп, бұрын елсіз жатқан Себістан, Саңлақ, Көләп, Қарған Сарайкемер, Қара тау, Теректі, Төлеу тау сияқты жерлерді заңды мекен етеді. Вахш, Пәндік сияқты дариялы, Теректі сияқты қолайлы қоныста отырса да, Қалнияз елді аңсап, бірқатар ауыл елге қарай [[Душанбе]], Гиссар бетіне көшеді. Қалнияз сол Гиссар алқабында 1902 ж. 83 жаста дүние салады. Балалары қайтадан Теректі тауындағы елге қосылады.

== Шығармашылығы ==
Қалнияздың «Ер Қармыс» жыры, «Жаскелеңмен айтысы», «Көтібар бөтен кісім бе?» деген толғаулары Маңғыстау, Атырау, Қарақалпақстан, Түрікменстан жеріндегі қазақтар арасына кеңінен тараған. Аталған шығармалары және «Сүгір батырға айтқаны», «Батыр да Балуанияз, Қар мысы бар» аталатын өлең, толғаулары Маңғыстау, Үстірт жерінде, «Амантұрлы батыр қазасын естіртуі», «Қожалақ батырға айтқаны», «Ер Көней», «Билерге», «Қара бір сөзге келгенде» жырлары [[Хорезм]] өңірінде, «Ожырай Тәжібай ақынмен айтысуы», «Аңсадым аға, жеңге, ағайынды», «Қалнияз едім күнінде», «Ата қоныс Нарында» толғаулары тәжік аймағында жүргенде туған. Қалнияз жырлары халық тағдыры, елді, жерді сақтау сияқты өз дәуірінің ең көкейкесті мәселесіне арналған. «Ер Қармыс» дастаны, Қожалақ, Сүгір, Ер Көней батырларға арнаған толғаулары осы тақырыпта. Ақынның Көтібар ауылында және билермен кездескенде айтқан толғаулары да оның шеберлігі мен ақпа-төкпе жыраулығын танытады. «Ер Қармыста» жырау Ер Қармыс, Ер Төлеп батырларды шебер бейнелеген. Қалнияз ақпа-төкпе ақындығымен қатар, айтулы Әнші, күйші де болған. «Қалнияздың жорық күйін», «Қалнияздың жыр күйін» Орта Азия жеріндегі қазақ өнерпаздары жиі орындайды Қалнияз Сыпыра жыраудан басталып, Абыл мен Қарасай, Қарыз бен Нұрым жырлап ұластырған «Қырық батыр» аталатын батырлық жырларды айтушылардың бірі болған. Ол —екіталай кезенде ақылшы болып ел бастаған, елі мен жерін қорғар күн туғанда қолына найза алып жорық жыршысы боп қол бастаған жауынгер жырау. Қалнияздың Күлшар, Қожа Бимағамбет, Қортан атты балаларының ішінде Қортан (1868— 1952) әке жолын қуып ақын, жыршы болып тәжік жеріндегі қазақтарға атағы кең тараған. Қалнияз жырлары «Аламан» ([[Ташкент]], 1926), «Ақберен» ([[Алматы]], 1972), ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы ([[Алматы]], 1985) жинақтарында жарияланған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Stub}}

[[Санат:Қазақ жыраулары]]</text>
      <sha1>jbn21wsf5458mijeg6v2iidjs9ntujl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685517</id>
      <parentid>3685516</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8406" sha1="bu4tferx38sy15bfee4sxy98ueudqtx" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қалнияз Шопықұлы
 |Атауы                = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 1816
 |Туған жері         = [[Сам (құм)|Сам]] құмы, {{туғанжері|Бейнеу ауданы|Бейнеу ауданында}}
 |Қайтыс болған күні   = 1902
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Гиссар|Гиссарда}}, [[Тәжікстан]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = 
 |Мамандықтары         = [[жырау]], [[күйші]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[домбыра]]
 |Жанрлары             = [[фольклор|фольклорлық музыка]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
}}
'''Қалнияз Шопықұлы''' (1816, [[Сам (құм)|Сам]]құмы, қазіргі [[Маңғыстау облысы]] – 1902, [[Тәжікстан]], Гиссар алқабы) — [[жырау]]. [[Адай]] руынан шыққан қазақ жырауы.&lt;ref&gt;https://adebiportal.kz/kz/news/view/20177&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Ежелгі ерлік дастандарды,«Ақтабан — шұбырынды», [[Исатай-Махамбет]] көтерілісі оқиғаларын, көне жыраулар мұрасын ести өседі. [[Атырау]], [[Хиуа]] өңіріне тараған әдеби мұралардан өнеге алады. [[Хиуа]] хандарының [[Маңғыстау]], [[Үстірт]] қазақтарына басқыншылық шабуылдары мен патша үкіметінің отарлаушылық саясаты Қалнияздың ел қорғауға үндейтін жырлар толғап, көне ерлік дастандарды насихаттауына ерекше әсер етеді. Қалнияз өз дәуіріндегі [[Хиуа]] хандары басқыншылығына қарсы күрескен [[Балуанияз]] бен [[Қармыс батыр Бекболатұлы|Қармыс]], [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] пен Амантұрлы, Қожалақ пен Қарақұл, [[Сүгір]] мен Тұрмамбет, [[Балта]] мен [[Дәуіт]] сияқты батырлар бастаған жорықтардың көбіне қатысып, жауынгерлерді өлең, толғауларымен ерлікке үндеген. [[Патша]] үкіметінің 1868 жылғы «Уақытша ережесіне» наразылық білдірген [[Маңғыстау]] қазақтарының бірқатар ауылдарымен бірге Қалнияз да [[Хорезм]] өңіріне барады . Бұл мекенге де көп тұрақтамай, 1870–1880 жылдар аралығында табын Адайбек, Қосқұлақ Көтібар, Бегей Тай жандармен бірге бірқатар адай, табын ауылдарын бастап Тәжік жеріне өтіп, одан көшіп Ауғанстанның Төрiбағлан деген жеріне тоқтайды. Бірақ, жергілікті әкімдердің талауына көне алмай, Есембет Бердібек батыр ұрпақтары Балжігіт, Жанжігіт және Бәли Марқабай батырлардың ұрыса көшуімен сол ауылдардың бірқатары қайтадан Тәжік жеріне келеді. Бұқар әміріне қарайтын бұл аймақты қоныс ету үшін Байбақты Нұрмағанбет, Қырықмылтық Жарғанқажылар қызмет етеді. Сөйтіп, бұрын елсіз жатқан Себістан, Саңлақ, Көләп, Қарған Сарайкемер, Қара тау, Теректі, Төлеу тау сияқты жерлерді заңды мекен етеді. Вахш, Пәндік сияқты дариялы, Теректі сияқты қолайлы қоныста отырса да, Қалнияз елді аңсап, бірқатар ауыл елге қарай [[Душанбе]], Гиссар бетіне көшеді. Қалнияз сол Гиссар алқабында 1902 ж. 83 жаста дүние салады. Балалары қайтадан Теректі тауындағы елге қосылады.

== Шығармашылығы ==
Қалнияздың «Ер Қармыс» жыры, «Жаскелеңмен айтысы», «Көтібар бөтен кісім бе?» деген толғаулары Маңғыстау, Атырау, Қарақалпақстан, Түрікменстан жеріндегі қазақтар арасына кеңінен тараған. Аталған шығармалары және «Сүгір батырға айтқаны», «Батыр да Балуанияз, Қар мысы бар» аталатын өлең, толғаулары Маңғыстау, Үстірт жерінде, «Амантұрлы батыр қазасын естіртуі», «Қожалақ батырға айтқаны», «Ер Көней», «Билерге», «Қара бір сөзге келгенде» жырлары [[Хорезм]] өңірінде, «Ожырай Тәжібай ақынмен айтысуы», «Аңсадым аға, жеңге, ағайынды», «Қалнияз едім күнінде», «Ата қоныс Нарында» толғаулары тәжік аймағында жүргенде туған. Қалнияз жырлары халық тағдыры, елді, жерді сақтау сияқты өз дәуірінің ең көкейкесті мәселесіне арналған. «Ер Қармыс» дастаны, Қожалақ, Сүгір, Ер Көней батырларға арнаған толғаулары осы тақырыпта. Ақынның Көтібар ауылында және билермен кездескенде айтқан толғаулары да оның шеберлігі мен ақпа-төкпе жыраулығын танытады. «Ер Қармыста» жырау Ер Қармыс, Ер Төлеп батырларды шебер бейнелеген. Қалнияз ақпа-төкпе ақындығымен қатар, айтулы Әнші, күйші де болған. «Қалнияздың жорық күйін», «Қалнияздың жыр күйін» Орта Азия жеріндегі қазақ өнерпаздары жиі орындайды Қалнияз Сыпыра жыраудан басталып, Абыл мен Қарасай, Қарыз бен Нұрым жырлап ұластырған «Қырық батыр» аталатын батырлық жырларды айтушылардың бірі болған. Ол —екіталай кезенде ақылшы болып ел бастаған, елі мен жерін қорғар күн туғанда қолына найза алып жорық жыршысы боп қол бастаған жауынгер жырау. Қалнияздың Күлшар, Қожа Бимағамбет, Қортан атты балаларының ішінде Қортан (1868— 1952) әке жолын қуып ақын, жыршы болып тәжік жеріндегі қазақтарға атағы кең тараған. Қалнияз жырлары «Аламан» ([[Ташкент]], 1926), «Ақберен» ([[Алматы]], 1972), ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы ([[Алматы]], 1985) жинақтарында жарияланған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Stub}}

[[Санат:Қазақ жыраулары]]</text>
      <sha1>bu4tferx38sy15bfee4sxy98ueudqtx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байжігіт Тоқтарқожаұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45989</id>
    <revision>
      <id>3685658</id>
      <parentid>3624491</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салимгерей Диас</username>
        <id>161541</id>
      </contributor>
      <comment>/* Байжігіт руының тарихы */</comment>
      <origin>3685658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32233" sha1="2zf5e7rms35a74k261wszq93h2shw8c" xml:space="preserve">'''Байжігіт Тоқтарқожаұлы''' (шамамен 1519 — 1608) — би, [[шешен]], [[батыр]], ел билеушісі. [[Орта жүз]] құрамындағы қалың [[Найман]] тайпасының [[Қаракерей]] руының [[Мейрам]] бөлімінен шыққан. Түркістан маңында дүниеге келген.

== Байжігіт руының тарихы ==
Аңыз нұсқасы бойынша, Тоқтарқожа Байыс батырдың ауылына келіп, қызына құда түседі. Сол кезде Мақта әкесіне шарт қояды:&lt;blockquote&gt;«Менің ұрпағым сенің төрт ұлыңнан бөлінбей, бесінші Байыс болып есептелсін; еншім де олардың еншісімен тең болсын; әрі қоныстық құқық берілсін».&lt;/blockquote&gt;Байыс батыр бұл талапты қабылдап, қызының ұрпағын өз әулетіне тең қылып енгізеді. Осыдан кейін дүниеге келген ұлдардың бірі – Жанжігіт, екіншісі – Байжігіт деп аталған. Шежірелерде, кейіннен Тоқтарқожа бір баласы Жанжігітті алып, өз ұлысына, Үргенішке қайта кеткені айтылады:

# Шәкәрім Құдайбердіұлы: &quot;Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі&quot;

&lt;blockquote&gt;«Байыстың Мақтабай деген бір қызы Тоқтар деген сартқа тиіп, Ержігіт, Байжігіт деген екі бала тауып, Ержігіт сартпен еріп Түркістанға кетіп, Байжігіт мұнда қалған».&lt;ref&gt;Шәкәрім Құдайбердіұлы. Шығармалары. Астана, 2018. 140 б.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;2. Құрбанғали Халиди: &quot;Тауарих хамса&quot;&lt;blockquote&gt;«Мақтапайдың ері Тоқтарқожа деген түркістандық, одан: Байжігіт, Жанжігіт туады. Тоқтарқожа омірінің соңында Жанжігітті ертіп еліне кетіп, олардан кім бар-жоғын біле алмадық. Байжігіт анасымен қалып, қазір әулеті сегіз болыс ел болып отыр».&lt;ref&gt;(Құрбанғали Халиди. Тауарих хамса (Бес тарих). Алматы, 1992. 95 .&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;3. Мұхамеджан Тынышпаев: &quot;(Материалы к истории киргиз-казакского народа&quot;&lt;blockquote&gt;«Макта была замужем за сартом; сын Байджигит остался у киргиз, а другой Ерджигит вместе с отцом Тахтарходжой ушел в Ургенч».&lt;ref&gt;М. Тынышпаев. Материалы к истории киргиз-казакского народа. Ташкент, 1925. С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;4. Коншин Н.Я. Заметка о происхождении родов Средней киргизской орды:&lt;blockquote&gt; «Одна из дочерей Баиса от первой жены вышла замуж за сарта Тохтархожу, у которого родились дети Байджигит и Эрджигит. Последний ушел к сартам в Туркестан, а Байджигит остался у деда».&lt;ref&gt;Коншин Н.Я. Заметка о происхождении родов Средней киргизской орды // Памятная книжка Семипалатинской области на 1900 г. Выпуск IV. Семипалатинск, 1900.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Ал Байжігіт Найман арасында қалып, өсіп-өнген. Осы себепті Байжігіт руы толықтай қазақ құрамында қалды және Найман тайпасының бір бөлшегіне айналды.

XVғ. Байжігіт руы Найман-Қаракерей құрамында болды. Бұл рудың мүшелері қазақ қоғамындағы әлеуметтік мәртебесін бастапқыдан-ақ тең дәрежеде иеленді. Мақта ананың қойған шарттары шежіреде арнайы атап көрсетілгені де осының айғағы. Яғни Байжігіт руы ешқашан «қыздан тарады» деп шеттетілген жоқ, керісінше, Найманның негізгі бөлігі болып есептелді.

Байжігіт руының тарихын зерттеу барысында бір мәселе айрықша назар аударады: біріншісі – рудың негізін қалаушының әкесі - Тоқтарқожаның тегі.

== Байжігіттің шығу тегіне қатысты теориялар ==
'''Бірінші теория''' – Байжігіт руы Мұхаммед Шайбани хан әулетінен тарайды деген пікір. Бұл көзқарас Тоқтарқожаның Шайбани ұлысынан келуімен байланысты. Шежірелік дәстүрде ол Шайбанилермен тікелей қатысы бар тұлға ретінде сипатталады. Кейбір нұсқаларда Тоқтарқожаны Мұхаммед Шайбанидің ұлы немесе туысы деп көрсетеді. Бұл жағдайда Байжігіт руы шынымен де Шыңғыс хан әулетімен байланысты болып шығады. Қазақ руларының арасында төрелерден тараған әулеттердің бар екендігі белгілі, сондықтан бұл теория толықтай қисынсыз емес.

'''Екінші теория''' – Байжігіт руы Шайбани ұлысының құрамындағы найман тайпасынан тарайды деген көзқарас. Бұл нұсқа Тоқтарқожаны Шайбани әскерінің құрамында жүрген найман руының өкілі ретінде қарастырады. Яғни ол Мұхаммед Шайбанидің туысы емес, бірақ сол ортадан шыққан найман. Бұл жағдайда Байжігіт руы сырттан келгенімен, этникалық тұрғыдан Найманға жақын болғандықтан, қазақ арасындағы Найман-Қаракерейге оңай сіңген.

'''Үшінші теория''' – Тоқтарқожа қожа әулетінен шыққан деген пікір. Кейбір зерттеушілер оның есіміндегі «қожа» сөзін негізге алып, тегін қожа әулетіне жатқызады. Дегенмен, бұл көзқарастың тарихи негізі әлсіз. Себебі адам есімінің соңындағы &quot;қожа&quot; жалғауы сол адамның қожа тұқымынан екенін көрсетпейді. Оған мысалдар көп: мысалы, Абақ Керейден шыққан Қожаберген батыр, Қазақ арғындарының ортақ бабасы - Дайырқожа, Оның баласы - Қарақожа, және т.б. Айта берсең мысалдар жетеді.

Үш теорияны салыстырғанда, үшінші нұсқаның әлсіздігі анық байқалады. Тоқтарқожаның қожа әулетінен шыққаны туралы ешқандай дерек жоқ, ал есіміндегі «қожа» сөзін тек қана тегіне байланыстыруға болмайды.

== Шайбанид теориясы ==
Байжігіт руының шығу тегіне қатысты ең ықпалды әрі қисынды нұсқалардың бірі – олардың Мұхаммед Шайбани хан әулетінен тарайды деген пікір. Бұл көзқарастың негізінде халық шежіресі де, тарихи жағдай да жатыр.

Аңыз – шежірелердің көбі бабаларымыздың арғы тегін Сәйбек ханға апарып тірейді. Сәйбек ханның толық аты – жөні Мұхамет Хайдар Дулатидің «Тарихи Рашиди» атты еңбегіндегі деректер бойынша Мұхамед Шайбани – [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] немересі Шайбаннан өрбіген ұрпағы, өзбектің ханы Әбілхайырдың шөбересі. Әбілхайыр хандығы тарағаннан кейін Хорезмге билік жүргізген, сонда 1510 жылы қаза болған. Тегі бойынша Шыңғыс ханның тұңғышы Жошының ұрпағы болып тұр. Ондай деректер тарихи әдебиетте көп кезігеді.

Оған дәлел ретінде бірнеше шежіре деректерді келіре кетейік:

# Шәуен Мәсәлімұлы - &quot;Тәңір Құтын іздедім&quot;:&lt;blockquote&gt;Ақсақ Темірдің ұрпақтары келіп қаланы шауып, өртегенде Шудың бойында наймандарды паналап, сол жақта Сеид Сайбақтың(авт. Мухаммед Шайбани хан) ұлы Тоқтарқожа Байыстың қызы Мақтаға үйленген.&lt;ref&gt;Шәуен Мәсәлімұлы - &quot;Тәңір Құтын іздедім&quot;&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
# Ақтайлақ бидің – «Байжігіттің тарихы» атты еңбегінде Сайбақ ханның(авт. Мұхаммед Шайбани хан) қазақ ханы Жәнібекпен замандас болғаны, оның 30 баласы болғаны және оның бірі Тоқтарқожа(барлық Байжігіт наймандарының атасы, Байжігіт бидің әкесі) болғаны айтылады.&lt;ref&gt;Ақтайлақ би - &quot;Байжігіт тарихы&quot;&lt;/ref&gt;
# Балқаш Бафинның еңбектерінде Әлімғазы Жаманкөзұлы(Байжігіт бидің ұрпағы) туралы деректер бар, онда Әлімғазы Шайбақ ханның(авт. Мұхаммед Шайбани) 15-ші ұрпағы болғаны айтылады.  Әлімғазының Байжігіттің ұрпағы екенгіне көз жеткізу үшін оның 1944 жылы Шәуешекте қызы - Гүлғасылдың қайтыс болғанын жоқтауынан үзінді алуға болады:&lt;blockquote&gt;...Тоқтарқожа, Байжігіт - бұрынғы өткен бабамыз,  Шежіреге қарасақ, төрт Байжігіт арамыз,  Жұмық, Тоғас, Бай Мәмбет, қарақұрсақ боламыз,  Үйрек ұшып, қаз қонса, сарқылмаған сабамыз...&lt;/blockquote&gt;Бұл Әлімғазының Байжігіт би мен Тоқтарқожаның ұрпағы екенін дәлелдейді. Яғни, Балқаш Бафин шындықты айтты, Әлімғазы Байжгітіттің және Шайбақ ханның(Мұаммед шайбани ұрпағы).
# «Атамыз Тоқтар қожа Сәйбек ханнан, кезінде озған екен мың мен саннан» - Байжігіт руы араыснда кең-таралған мақал.
# Қырықмылтық Сүлеймен бидің шежіресіндегі: «Тарихты енді айтамын Тоқтарқожа, Сәдібек хан баласы тегі таза» деген шумағы Байжігіттің арғы тегі хан тұқымынан екенін тағы да айғақтайды.
# Осы сұрақтың жауабын осындай аңыздардың басын қосып талдай келе 1991 жылы Нығмет Мыңжан айтқан. Оның дерегі бойынша:&lt;blockquote&gt;«Дарабоздың түп атасы Өзбек хан, одан Қаракерей Қабанбайға дейін он бес ата, Қабекең он алтыншы. Және ең қызығы, Өзбек ханнан бергі аталары түгелдей «хан» деп аяқталады. Тоқтыхан, Тоқтамысхан, Тоғасхан, т. б.».&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Нығмет Мыңжан - Қазақтың қысқаша тарихы, [8. 18 бет].&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Бұл аңыздарда айтылатын Сәйбек ханымыз – сол Мұхамет Шайбани. Шежірелер мен ауызекі деректер бойынша ол кісінің аты Шаһибан, Шайбан, Шахибек, Сақибек, Сайбек болып өзгеріп айтыла береді.  Осындай шежірелерге қарап көпшілік Тоқтарқожаны Шыңғыс хан әулетінен деп санайды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
# Қабанбай батыр кесенесінің шырақшысы - Қамал Әбдірахманның &quot;Қаракерей Қабанбай батырдың туғанына 325 жыл&quot; мақаласынан үзінді:&lt;blockquote&gt;&quot;Тоқтарқожаның атасы Сәйбек хан мен анасы Жұпар - қазақтың ханы Әз-Жәнібекпен сыйласымды болды. Жұпар ана Жәнібекпен тең сөйлседі...&quot;&lt;ref&gt;[https://abai.kz/post/63378 Қамал Әбдірахман &quot;Қаракерей Қабанбай батырдың туғанына 325 жыл&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
# Шежіреші Ахмади Сүгірбайұлы да &quot;Тоқтарқожа - Шайбақ ханның баласы&quot; деп айтады.&lt;ref&gt;&quot;Ахмади шежіресі&quot;&lt;/ref&gt;
# Сүлеймен би өз шежіресінде &quot;Тоқтарқожаның 9 атасының барлығы да хан болған&quot; дейді. Бірақ неге 9 ата? Бұл көшпенділердің 7(9) ата жүйесімен байланысты болса керек. Өйткені, мысал үшін қазақтар мен қалмақтардың арасында барлығы дерлік 7 атасын(торлмуд), ал халха-моңғолдар мен буряттар 9 атасын(есон үе) біледі. Сондықтан Сүлеймен би Тоқтарқожа шежіресінде 7 (немесе 9) атаның бәрі хан болғанын көрсеткісі келіп, осы арқылы Тоқтарқожаның тектілігін көрсетпек болған.&lt;ref&gt;&quot;Сүлеймен би шежіресі&quot;&lt;/ref&gt;
# Балқаш Бафин «Ата шежіре» атты еңбегінде Шайбани ханның шежіресін осылайша тарқатады:&lt;blockquote&gt;Күшік хан - Болат - Жармұхаммед - Сүйініш сұлтан - Мұхаммед Шайбани - Тоқтарқожа - Байжігіт&lt;ref&gt;Балқаш Бафин - &quot;Ата шежіре&quot;&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Осы шежіре-деректердің барлығы Тоқтарқожаның(Байжігіттің әкесі) Мұхамед Шайбаниден тарағанын, яғни хан тұқымынан екенін дәлелдейді.

яғни Байжігіт руының шығу тегі жайлы бірінші теория - осы үшеуінің ішінде шындыққа ең жақыны.

== Байжігіттің ұлы - Тоғас хан ==
Шайбанид теориясын дәлелдейтін тағы бір мысал - ол Тоғас хан. Байжігіт руының тарихында Тоғас хан есімі айрықша орын алады. Шежірелік және ауызша деректерде оның Есім хан дәуірінде үш ай бойы хандық билікті уақытша иеленгені айтылады.

# '''Зейнолла Сәнік «Абылайдың бас батыры» деген мақаласында:'''

&lt;blockquote&gt;«1627 жылы Бәйжігіттен туған Жұмық, Тоғас, Мәмбетке үш қыз тарту етілді. Нарбике Мәмбетке, Қызбике Жұмыққа, Асылбике Тоғасқа бұйырыпты. Оның үстіне Тоғас батырды үш айдай хан тағына отырғызып үлкен қошемет көрсеткен» - деп жазады&lt;ref&gt;[https://anatili.kazgazeta.kz/news/4356 Зейнолла Сәнік - &quot;Абылайдың бас батыры&quot;]&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Бір рулы ел есімін иеленіп отырған Жәнбике ананың да осы қатардан екені даусыз, оның Назар батырға бұйырғанын айғақтайтын ауызша да, жазбаша да деректер жеткілікті. Назар Байыстың шөбересі болғанда Жұмық, Тоғас, Мәмбет те шөбере жиендері, заман тұстары бір болған соң тізе қосып жауға бірге шабуы заңды.

Соғыста батырлық көрсеткеннің бәріне сый сияпат жасалады, ал «хан» атағы екінің біріне беріле бермейді. Бізді батыр бабаларымыз даңқты Жалаңтөс баһадүрмен замандас болған, бірге қимыл - қызмет жасаған.

'''2. Оған белгілі ақын Несіпбек Айтұлының «Жалаңтөс» поэмасындағы мынадай жолдар дәлел бола алады:'''

«Жалаңтөс қамал бұзған алдыменен, көрсетіп сол соғыста ерлік ерен» дей келе Есім ханның алдына қолға түскен Тұрсынның келтірілгенін, Жалаңтөстің ерлігінің басымдау болғанын сипаттай келіп:&lt;blockquote&gt;«Есімнің әмірімен Тоғас батыр, Тұрсынның шауып тұрып басын алған» деп толғайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://bilim-all.kz/olen/25614-ZHalantos Несіпбек Айтұлы - &quot;Жалаңтөс&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Бұдан байқайтынымыз, Есім ханның ескі салтты берік сақтап «Ханның басын хан алады» деген қағиданы бұлжытпай орындағаны.

Әрі қарай қанша ерлік жасаса да, талассыз лайық болса да Жалаңтөстің хан болып сайланбау себебін:&lt;blockquote&gt;«Бір кесіп екі қайта байламайтын, Есімнің саясаты айдан айқын. Болмаса Ақсүйектің тұқымынан, Ол кезде қарадан хан сайламайтын» - деп жырлайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;Кіші жүз алшыннан шыққан, қиын-қыстау кезеңде елдің қорғаны болған кесек тұлға Жалаңтөс баһадүрдің Есім ханға өкпесі де болғанға ұқсайды. Поэмадағы&lt;blockquote&gt;«Жалаңтөс Самарқанды мекендеген, Ойы жоқ қазағынан кетем деген. Есімге өкпелейтін сыңайы бар, хандыққа қарасынып көтермеген»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;деген жолдар осының айғағы. Міне осы деректер Тоғастың хан тұқымынан екенін талассыз дәлелдеп тұр. 

'''3. Оған қоса, Қабанбай батырдың тарихын 40 жылдан бері зерттеп жүрген Камал Абдрахманов Тоқтарқожаның хан тұқымынан екенін  дәлелдей түсу үшін одан әрі қарай:'''&lt;blockquote&gt;«Қаракерей Қабанбай 1724 жылы Түркстанда хан сайланды. Бұл – факт. Оның немере атасы Тоғас хан сайланды. Ар жағында шежіре мақұлдайтын тағы да тоғыз хан бар» деп сабақтайды.&lt;ref&gt;Абдрахманов К. Қабанбайдың атасы Тоқтарқожа. – NaimanKZ. Yvision.kz.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Тоқтарқожаның бір ұлы  Мәмбеттің немересі  Қабанбайға Абылайдың  «Хан батыр» атағын беруі Ұлы қолбасшының батырлығы мен қатар тегіне де  құрмет көрсеткені шығар.

==Өмірбаяны==
Шежіре бойынша [[Найман]] тайпасының [[Қаракерей]] руының Мейрам бөлімінен тараған&lt;ref&gt;https://arqau.kz/kz/article/toqtarqoja-turaly-anyz-ben-aqiqat.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204060546/https://arqau.kz/kz/article/toqtarqoja-turaly-anyz-ben-aqiqat.html |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt;.

Байжігіттің әкесі Тоқтарқожа - Бұқар хандығының ханы Мұхаммед Шайбанидің ұлы болған деген теория бар.&lt;ref&gt;&quot;Есенгелді би: тарихы мен шежіресі&quot;, Алматы 2025.&lt;/ref&gt;

Бәйжігітке шешендік, ақындық анасынан дарыған. Байыс биден билік, шешендік [[өнер|өнерді]] жастай тағылым алған Бәйжігіт би 14 жасында билік айтады. Халыққа [[ділмар]]лығымен, ақыл-парасатымен, әділдігімен танылған oл [[“Ұлыс биі”]] атанады. Бәйжігіт биден [[Жұмық]], [[Тоғас]], [[Мәмбет (ру)|Мәмбет]], [[ Алыс]], [[Қарақұрсақ]], ал Мәмбет ұрпақтарынан [[Қабанбай батыр]] тарайды. [[Бәйжігіт]] биден тарайтын ұрпақ, негізінен, [[Шығыс Қазақстан]]ның [[Тарбағатай]], [[Мақаншы]], [[Алматы облысы|Алматы облысының]] [[ Алакөл]] өңірін, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] өлкесін ([[Қытай]]), кейбір аталары [[Түркия]]ға кетіп сол жерде қоныстанған. Жасынан билікке араласады. Содан ұзақ жылдар бойы [[Қаракерей]]де Мұрын елін билеп, өзінің әділдігі, ділмарлығы, ақыл-парасатымен әділетті &quot;Ұлыс биі&quot; атанған. Бәйжігіт биден Тоғас, Жұмык, Мәмбет аталары. Жұмықтан Қожан батыр, ал Мәмбет ұрпағынан атақты Ерасыл Қожағұлұлы [[Қабанбай батыр]] тарайды. Қаракерей Қабанбайдың жоңғар басқыншылығы кезінде Абылай ханның Бас батыр қолбасшысы болғаны аян.

==Қазақ шежіресінде жеті Байжігіт==

Қазақ шежіресінде жеті Байжігіт кездеседі. Олардың бәрі шетінен би, шешен, ақын, жырау, күйші болыпты делінеді. Ал, Қазақ Совет энциклопедиясында (2 т.) екі Байжігіт аталады. Бірі - Сіргелі тайпасынан шығады. Ол Байжігіттен Амалдық, Көшімбай, Келімбет, Оразымбет ұрпақтары таралады. Екінші - Найман тайпасына жататын ру. Байжігіттерді жіктеп беретін тағы бір дерек бар. Ол халық сазы аспаптар мұражайының аға ғылыми қызметкері Омар Қаймолдаұлының талдауы. Ол былай жазады:
-Біріншісі - &quot;Ұлыс биі&quot;, Байыс қызы Ақмақта ақыннан туған екі ұлдын бірі Байжігіт. Нағашы жұрты Төлегетайдың Қаракерей тайпасының тізгінін ұстаған биі, ал Жанжігіт әкесіне еріп Хиуа, Хорезм, Самарқан маңында ірге тепкен. Үрім-бұтағы осы күні бар. &quot;Ұлыс биі&quot; аталған Бәйжігіт дүниеден қайтқанда бәйбішесі былай дей жоқтау айтыпты деген сөз бар:
- Бісміллә сөзден бастайын, Асығыс айтып саспайын. Бұлаңдап жүрген бағланым, Қысқа болды-ау ғұмырың, Аяққа кұйған астайын Құдай қосқан қосағың. Зарлап қалды-ау жастайын. Бес атаның баласы Мына бір сөзге қарашы! Сенген жаксың кеткен соң, Кімге сеніп жүрсіңдер? Алыстап бара жатыр ғой, Ағайынның арасы. Артықша туған арыстаным Мақшарда біткен жарасы. Әуедегі жұлдызым Су ішінде кұндызым Ай касында Шолпаным Хан қасында сұлтаным! Суытып қойған тұлпарым
Тұғырдағы сұңқарым Төрге шықса төбедей. Төбеге шықса төредей. Саяға кеп шақырсам, Келер ме екен құрмалым. Тарбағатай, Алатау, Асуыңдай бел еді, Көз жеткісіз дариядай, Айдыны терең мол еді. Садаққа салған саржа оқ Жебесіндей ер еді Садаққа салған саржа сым, Тартпай да, шаппай бүлінді. Жау май да шашпай аспаннан, Басыма түман ілінді. Бір мен емес жылаған, Елдің бәрі егіліп Көзінің жасын бұлаған. Қадірің жұртқа білінді, Бес байыстың баласы, 
Мына бір сөзге қарашы. Қос қалқам қалды артында, Көзінін аты мен қарасы. Нағашын сенің Шаянбай, Қайын атаң Баянбай, Бес атаның қамқоры. Өзің сапар шеккен соң, Жұртыңа тықыр таянды-ай! Аңырап қалды артыңда, Таңдап алған зайыбың Байжігіттін ішінде Баянбай еді қайының.
Алтыннан ер боятып, Жібектен таққан айылын. Жылаудан жұртым пайда жоқ, Артының берсін қайырын. Бас, бас, өлім, бас өлім, Бәрін де алған осы өлім. Арғын, Найман жиылса, Суырыла шыққан көсемім, Қара тілге дес бермей, Сөз сөйлеген шешенім. Жыладың деп сөкпегін, Қанеки, менің еселім?.. 
Екіншісі - &quot;Қара таңдай&quot; атанған шешен Байжігіт.
Үшіншісі - &quot;Суырыпсалма&quot; атанған Байжігіт Ұбайұлы, уақ ұлысынан шыққан жырау.
Төртіншісі - &quot;Қос жетім&quot; атанған, Байжігіттер.
Бесіншісі - XVII ғасырда Көрпебай батыр бастаған, &quot;Бес қасқа&quot; атанған бес батырдың бірі Байжігіт Рыспетекұлы.
Алтыншысы - ұлы Абайдың замандасы, &quot;қасқа жорға&quot; атанған XIX ғасырдағы Байжігіт Сүйіндікұлы, Абылайдың &quot;Тоғыз тарау, тоқсан толғау&quot; атты күйлерін әйгілеп, мадақ тұтқан домбырашы.
Жетіншісі - &quot;Қос міскер&quot; атанған шеберлер, домбыраны бітеу ағашты қуыстап шабатын ағайынды, жол жорғалы Байжігіт және Ержігіт Мұсабек- ұлдары&quot;.

==Байжігіт бидің әділ билік, адалдық жөнінде айтқан терме, толғау, нақылдары==

Байжігіт Тоқтарқожаұлының әділ билік, адалдық жөнінде айтқан терме, толғау, нақылдары жинақтала қоймаған. Ел аузында айтылып жүрген бірлі- жарымы мыналар: 
Әділ бидің алдынан іс кетпейді, Жәбірлікті бекерге істетпейді. Ердің кұнын екі ауыз сөзбен шешіп, Абыройын кісінің еш төкпейді. Қылар жақсы түймеден түйедейді. Жөнін тауып әр істі жүйелейді.
Жаман болса төреңіз ептей алмай, Ақ ісіңді қаралап күйелейді. Дұшпандарды әділ би дос қылады Жаман би дауыңа дау костырады. Бұл бір мақал киікті ата алмаған.
Атамын деп киікті бостырады.
Жақсы менен жаманның наркы
баска,Айта берсең бірталай сөз болады

*Қараша үй екен деп, Көп ауыл дан қашпаңыз. Тамаша үй екен деп Бай отауына қадам баспаңыз.

*Құм үстінде ине сабақтама, Түсіп кетсе табылмас. Қонған үйді бір күнде адақтама,
Қоналқы ертеңге табылмас.

*Берекесі кеткен ауылдың - Айтқаны өсек болар. Жатқаны төсек болар, Берекелі ауылдың - Айналдырғаны шаруа болар, Еккені тары, жегені жарма болар. 

== Байжігіт биден тараған атақты тұлғалар: ==

* [[Қабанбай батыр]]
* [[Дәулетбай батыр]]
* [[Көлбай Төгісов]]
* [[Есенгелді би]]
* [[Мұстафа Өзтүрiк|Мұстафа Өзтүрік]]
* [[Сасан Мыңбайұлы]]
* [[Тоғас Хан]]

 &lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}


{{stub}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>2zf5e7rms35a74k261wszq93h2shw8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Директорлар кеңесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54350</id>
    <revision>
      <id>3685716</id>
      <parentid>3259864</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56849-29</username>
        <id>187483</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2946" sha1="byuht1qxjx0vj510mwpn64k01iq9fzl" xml:space="preserve">'''Мүдірлер кеңесі''' — [[акционерлік қоғам]]ның сайланбалы органы. [[Акционер]]лердің жалпы жиналасының айрықша құзыретіне жататын мәселелерді шешуді қоспағанда, қоғамның қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Директорлар кеңесі қадағалаушылар кеңесі деп те аталады. Директорлар кеңесінің айрықша құзыретіне мына мәселелер жатады: [[қоғам]] қызметінің басым бағыттарын айқындау; акционерлердің жылдық, кезектен тыс жалпы жиналыстарын шақыру; акционерлердің жалпы жиналысының күн тәртібін бекіту; жалпы жиналысқа қатысуға құқылы акционерлердің тізімін жасау, жиналыстың өткізілетін күнін белгілеу, оны ұйымдастыруға қатысты басқа да мәселелер; акциялар бойынша [[дивиденд]]тің мөлшерін және оны төлеу тәртібін белгілеу; [[мүлік бағасы|мүліктің бағасын]], эмиссиялық [[бағалы қағаздар]]ды орналастыру және сатып алу бағасын айқындау, қоғамның атқарушы органын құру оның өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату; қоғамның бөлімшелерін құру және өкілдіктерін ашу; қоғамның сақтық қорын пайдалану; қоғамның тіркеушісін бекіту; заңда және қоғамның жарғысында көзделген өзге де мәселелер. Директорлар кеңесінің мүшелерін акционерлердің жалпы жиналысы 1 жылға сайлайды. Директорлар кеңесі акционерлердің жылдық жалпы жиналысының қарауына жылдық есепті, [[бухгалтерлік теңгерім]]ді, [[пайда]] мен [[залал]] есебін, қоғамның пайдасы мен залалын бөлуді ұсынады.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы,10 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]


{{Economy-stub}}</text>
      <sha1>byuht1qxjx0vj510mwpn64k01iq9fzl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685727</id>
      <parentid>3685716</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56849-29|~2026-56849-29]] ([[User talk:~2026-56849-29|т]]) өңдемелерінен [[User:Тұран|Тұран]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3259864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2952" sha1="akg3ipwdmzqlnyzhq4flqj5jg2j7tzz" xml:space="preserve">'''Директорлар кеңесі''' — [[акционерлік қоғам]]ның сайланбалы органы. [[Акционер]]лердің жалпы жиналасының айрықша құзыретіне жататын мәселелерді шешуді қоспағанда, қоғамның қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Директорлар кеңесі қадағалаушылар кеңесі деп те аталады. Директорлар кеңесінің айрықша құзыретіне мына мәселелер жатады: [[қоғам]] қызметінің басым бағыттарын айқындау; акционерлердің жылдық, кезектен тыс жалпы жиналыстарын шақыру; акционерлердің жалпы жиналысының күн тәртібін бекіту; жалпы жиналысқа қатысуға құқылы акционерлердің тізімін жасау, жиналыстың өткізілетін күнін белгілеу, оны ұйымдастыруға қатысты басқа да мәселелер; акциялар бойынша [[дивиденд]]тің мөлшерін және оны төлеу тәртібін белгілеу; [[мүлік бағасы|мүліктің бағасын]], эмиссиялық [[бағалы қағаздар]]ды орналастыру және сатып алу бағасын айқындау, қоғамның атқарушы органын құру оның өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату; қоғамның бөлімшелерін құру және өкілдіктерін ашу; қоғамның сақтық қорын пайдалану; қоғамның тіркеушісін бекіту; заңда және қоғамның жарғысында көзделген өзге де мәселелер. Директорлар кеңесінің мүшелерін акционерлердің жалпы жиналысы 1 жылға сайлайды. Директорлар кеңесі акционерлердің жылдық жалпы жиналысының қарауына жылдық есепті, [[бухгалтерлік теңгерім]]ді, [[пайда]] мен [[залал]] есебін, қоғамның пайдасы мен залалын бөлуді ұсынады.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы,10 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]


{{Economy-stub}}</text>
      <sha1>akg3ipwdmzqlnyzhq4flqj5jg2j7tzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685731</id>
      <parentid>3685727</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2963" sha1="iuvigb0wxyn8m0w9tso6x9rsc0olrmc" xml:space="preserve">'''Директорлар кеңесі''' — [[акционерлік қоғам]]ның сайланбалы органы. [[Акционер]]лердің жалпы жиналасының айрықша құзыретіне жататын мәселелерді шешуді қоспағанда, қоғамның қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Директорлар кеңесі қадағалаушылар кеңесі деп те аталады. Директорлар кеңесінің айрықша құзыретіне мына мәселелер жатады: [[қоғам]] қызметінің басым бағыттарын айқындау; акционерлердің жылдық, кезектен тыс жалпы жиналыстарын шақыру; акционерлердің жалпы жиналысының күн тәртібін бекіту; жалпы жиналысқа қатысуға құқылы акционерлердің тізімін жасау, жиналыстың өткізілетін күнін белгілеу, оны ұйымдастыруға қатысты басқа да мәселелер; акциялар бойынша [[дивиденд]]тің мөлшерін және оны төлеу тәртібін белгілеу; [[мүлік бағасы|мүліктің бағасын]], эмиссиялық [[бағалы қағаздар]]ды орналастыру және сатып алу бағасын айқындау, қоғамның атқарушы органын құру оның өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату; қоғамның бөлімшелерін құру және өкілдіктерін ашу; қоғамның сақтық қорын пайдалану; қоғамның тіркеушісін бекіту; заңда және қоғамның жарғысында көзделген өзге де мәселелер. Директорлар кеңесінің мүшелерін акционерлердің жалпы жиналысы 1 жылға сайлайды. Директорлар кеңесі акционерлердің жылдық жалпы жиналысының қарауына жылдық есепті, [[бухгалтерлік теңгерім]]ді, [[пайда]] мен [[залал]] есебін, қоғамның пайдасы мен залалын бөлуді ұсынады.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы,10 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Economy-stub}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]</text>
      <sha1>iuvigb0wxyn8m0w9tso6x9rsc0olrmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матай (ру бірлестігі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59344</id>
    <revision>
      <id>3685642</id>
      <parentid>3672062</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салимгерей Диас</username>
        <id>161541</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тұлғалар */</comment>
      <origin>3685642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14246" sha1="10nr2ubpa2zf2hdihf940u18hbvvyl5" xml:space="preserve">{{мағына|Матай}}
'''Матай''' — [[Орта жүз]] [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы және [[ру]]лар бірлестігі.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
''Таңбасы – Бөрі; Ұраны – Бөрібай''

== Шежіресі ==
[[Орта жүз]]дегі Найман, біздің қазақтың ескі сөзінше, Софы мырза дегеннің нәсілі. Оны Баба мырза деген інісі өлтіргенде, Софы мырзаның тоқалының жалғыз баласы Өкіреш қазақ ішіне көшіпті. Осы сөз Әбілғазы ханның сөзіне тура келеді. Себебі Әбілғазының әкесі араб Мұхамедханды өлтіріп, «орнына хан қоямын» деп Софы мырза Самарқандтан Хысырау деген хан нәсілді біреуді алып келгенде, араб Махмұд біліп Хысырауды өлтіріп, Софы мырзаны өзіне [[нөкер]] болып тұрған Софының інісі Баба мырзаға бергенде, «мен ханға дұшпан кісіні аға қылмаймын» деп өз ағасын өзі өлтірді деп жазады. Орта жүздегі найманның бергі аталары туралы жазылған Спасский, Аристов, Маевский деген орыс жазушыларының сөзінде жауынгер болып жазылды. Біздің білуімізше, орта жүздегі [[Найман атасы]] - [[Софы мырза]], оның баласы - [[Өкіреш]], оның үш баласы - [[Домбауыл]], [[Сүгірше]], [[Саржомарт]]. [[Домбауыл]] тұқымы жылқысына теріс жағынан таңба басып [[Терістаңбалы]] атанды.
 
'''Терістаңбалы – Найман елінің ноқта ағасы''',
 
ол ішінен екі руға бөлінеді [[Бағаналы]], [[Балталы]] екеуі ағайынды емес бірақ ата қонысы бір болғандықтан екеуі бірге айтылады, арғы аталары туыстас Найман. Сүгіршенің баласы - [[Қытай]], оның баласы - [[Төлегетай]], оның төрт баласы - [[Қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]], [[Садыр]], [[Төртұл]], бұл төртеуі:
 
'''Төлегетайдың төрт арыстаны'''
 
[[Қаракерей]]дің екі баласы - [[Байторы]], [[Ерторы]]. [[Байторының]] баласы - [[Байыс|Мейрам]] және асырап алған [[Ақнайман]] бұл Найман ішінде жеке ру атанды. Мейрамның баласы Байыс.Ерторының баласы - [[Байсиық]] және асырап алған [[Қарамолда]], Байыстың бәйбішеден төрт баласы - Мәмбетқұл, Сыбанқұл, Ахмедқұл, Сары. Мәмбетқұл жас күнінде өкпешіл болып, қыржиып отыра бергеннен [[Қыржи]] атанды. Сыбанқұл [[Сыбан]] атанып, Ахмедқұл [[Ақымбет]] атанды. Байыстың тоқалынан екі баласы - [[Тума]], [[Тоқбақ]] және тоқалынан екі бала - [[Бошатчы]], [[Байғана]]. Және Байыстың баласы Тоқтарқожа одан  Байжігіт, Жанжігіт деген екі бала дүниеге келеді. Жоғарыдағы Сарының қатынының аты [[Мұрын]] екен, Сарының нәсілі сол шешелерінің атымен [[Мұрын]] атанды; жоғарғы Байсиықтың төрт баласы - [[Жанғұлы]], [[Меңлібай]], [[Төбет]], [[Ақбелбеу]]. Бұл төртеуіменен [[Қарамолда]] және асыранды [[Семіз Найман]] атанды. Жоғырғы [[Матай]]дың үш баласы - Аталық, [[Кенже]], [[Қаптағай]] - Аталықтың қатыны [[Қызай]] дегеннің атымен тұқымы [[Қызай]] атанды. 
 
Найманның тағы бір үлкен елі [[Сарыжомарт]], '''Сары мырза''' еліне қаһарман, жомарт болғаннан кейін '''Сары''' атына '''Жомарт''' жұрнағы қосылып '''Сарыжомарт''' атанды
Жоғарғы Сарыжомарттың бәйбішесінен - [[Қаратай (ру)|Қаратай]] және тоқалдың төрт баласы - [[Бұйдалы]], [[Жансары]], [[Баржақсы]], [[Шайгөз]]. Бұл төртеуі нағашысы [[Уақ]] ішіне кетіп, күні бүгін ергенекті [[уақ]] атанып кетті. Оның себебі, [[Саржомарт]]тың нәсілі Ергенек [[таңба]] салып:

'''Ергенекті Найман'''
 
аталды. Сол себептен бұлар [[Ергенекті]] деді. Бірақ халықтың көбі оларды [[Уақ]] деп кетті. Саржомарттың тоқалының балалары - [[Бура]] және [[Көкжарлы]].
&lt;ref&gt;Шәкәрім Құдайбердіұлы&lt;/ref&gt;

== Қысқаша ==
{{Infobox Kazakh Clan
| атауы             = МАТАЙ
| лақап_атауы       = : Өр Найман
| таңбасы           =  Бөрі
| таңба_сипаттамасы =  Бөрі-Қасқыр
| ұраны             = : [[Бөрібай батыр]], Қаптағай
| жүзі              = : [[Орта жүз]]
| тайпасы           = :[[Найман]] 
| шығу_тегі         = : [[Төлегетай баба]]
| бөлімдері         =:Аталық,Кенже, Қаптағай батыр
| тараулары         =Алып
| ақсақалы          =: Матай Бозғара&lt;ref&gt;http://www.elim.kz/article/122/&lt;/ref&gt;
| қыстаулары        = : [[Алтай таулары|Алтай]], [[Тарбағатай]]
| жайлаулары        = : [[Іле]],[[Лепсі]] бойлары
| торабы            = : Қара [[Ертіс]] 
}}
 
== Мекені ==
Шежіре деректері бойынша Матайдан ''Аталық би, Кенже шешен, Қаптағай батыр'' рулары тараған.
Матайлар [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Шар (өзен)|Шар]], [[Қызылсу өзені|Қызылсу]], [[Көкпекті өзені|Көкпекті]], [[Былқылдақ өзені|Былқылдақ өзендерінің]] алқабы мен [[Шыңғыстау тауы|Шыңғыстау]], [[Жуантөбе тауы|Жуантөбе]], [[Салқынтөбе тауы|Салқынтөбе тауларының]] атырабын мекендеген.
 
Қаптағай батыр ұрпақтары (Көлдей-[[Қарауылжасақ]], Жұмбай-Жарылқамыс, Қыдыралы, Құлшан, [[Төртқара]], Толыбай, Төртсары, Ақтілес, Қаржау, Бөрте) [[Лепсі (өзен)|Лепсі]], [[Қапал өзені|Қапал өзендерінің]] және [[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]], [[Сарқант өзені|Сарқант]], [[Бүйен өзені|Бүйен өзендерінің]] алқабын қоныстанған. Қаптағай батырдың – Бөрібай батыр бесінші ұрпағы болса, оның аты шыққан тағы бір ұрпағы ол – Асанның алты ұлының бірі – Сары батыр. Сары батыр болса, ол да Бөрібай батырдың әкесі екендігі және бұл жалғастық ұрпақтардың батырлық жалғасы іспеттес.
'''Матайдан''' тараған ұрпақтың бәрі [[Шынжырлы тұқым]].
 
'''&quot;Найман болсаң Матай бол&quot;''' деп [[Бұқар жырау]] бекер айтпаған.

==Ұраны және таңбасы==
'''Ұраны''' — ''[[Ер Қаптағай батыр]], [[Бөрібай батыр]].'' 
'''Рулық таңбасы''' — ''бөрі'', ''қылыш'', ''аша'', ''бақан'', ''түйе''.
 
==Болыстары==
[[Шыңғыстау]]:
# Кешке      
# Шошқа      
# Бәкі       
# Самай      
# Еменалы    
# Қуантай
# Қожанқұл
# Қарауылжасақ
# Киді 
# Тентек
# Жарылқамыс
# Қайнар
Он екі болысқа бөлінеді.
 
[[Жетісу]] және [[Қытай]]:
* Бестамақ 
*Қызай
Болыстары.
 
[[Ертіс]]:
* Тентек
* Құнантай
Болыстары өз ақсақалдарымен бірге [[Ертіс]] бойында, тура Төменгі жартастағы Барашков станицасы тұсында үлкен Матай болысында қоныс тепті.
 
[[Ақсу]] өңірінде:
[[Мысық|Мысық болыс]] басқарған
*Шоқан
болысы.
 
[[Қапал]], [[Лепсі]], [[Сарқант]]:
 
[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] басқарған ағайынды Көлбай және Жұмбай болысы, бұл ағайындылар [[Біржан сал]]дың әнінде көп кездеседі.
 
'''Матай'''дың көп болысы [[тобықты]] елімен көршілес тұрды бәрі [[Шыңғыстау]] етегінде.
 
==Тарихы==
Шежіре бойынша Найман ақсақалдан [[Төлегетай баба]],[[Өкіреш баба]],[[Сарыжомарт]], [[Терістаңбалы]] тарайды,Төлегетай бабадан Найманның белгілі де атақты рулары '''Матай''',[[Қаракерей]],[[Төртуыл]],[[Садыр]] тарайды.
Ал енді тарих бойынша б.з.б. II ғасырда
Қытай мен Қазақстан жерінде алып Матай-Шан Найман империясы болған және бірнеше хандықтарға бөлінген.
Ұлан-ғайыр алып жатқан жеріне сай халқы да көп әрі дәулетті, жуан сіңір ел болған.

== Тұлғалар ==
{{Div col|2}}
# [[Ер Қаптағай батыр|Ер Қаптағай батыр Матайұлы]]
# [[Зере]] әже
# [[Ілияс Жансүгіров]] 
# [[Барлыбек Сыртанов]]
# [[Біләл Сүлеев]]
# [[Сайын Мұратбеков]]
# [[Маман Қалқабайұлы]] 
# [[Есенқұл Маманұлы]]
# [[Тұрысбек Маманұлы]]
# [[Сейітбаттал Маманұлы]]
# [[Таңжарық Жолдыұлы]]
# [[Дәурен Серікбекұлы Серғазин]]
# [[Бекмұханбет Нұрмұханбетұлы Нұрмұханбетов]]
# [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев]]
# [[Әди Шәріпов]]
# [[Назаролла Жүндібайұлы]] (Ағашаяқ-сері)
# [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]]
# [[Сара Тастанбекқызы]]
# [[Раиса Мәжитқызы Мұхамедиярова]]
# [[Алтай Сырымбет]] батыр
# [[Шоңай Қожамқұлұлы]] батыр
# [[Бөрібай батыр]]
# [[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] батыр
# [[Аухадиев Қойгелді]]
# [[Қыдыралы Бөрібайұлы]]
# [[Тәттібай Есімбекұлы]] батыр
# [[Шиырбай Келдібайұлы]]
# [[Әшім Дүңшіұлы]]
# [[Есімбек қажы Тәнекеұлы]]
# [[Молықбай Байсақұлы]]
# [[Жетен батыр]]
# [[Есенкелді Құдайназарұлы]] 
# [[Төртқара]] [[Апыр батыр]]
# [[Еңлік-Кебек]]—'''Еңлік сұлу'''
# [[Сары мырза]]
# [[Қисық Төзекұлы]]
# [[Қарымбай Әулие]]
# [[Есжан Берліқожанов]]
# [[Дулат Нұрмашұлы Шоқаев]]
# [[Бәйеке Жазыбайұлы]]
# [[Аша Матай]]
# [[Саржан Томанышұлы]]
# [[Шәкі шешен]]
# [[Кенже би]]
# [[Тәңірберген Қалилаханов]]
# [[Ақбике]]
{{Div col end}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Қазақ рулары}}
 
[[Санат:Қазақ рулары]]
 
{{stub}}

== Матай руына берілген жер-су аттары ==
[[Матай ауылдық округі]] -ауыл Алматы облысы Ақсу ауданындағы әкімшілік бірлік.
 
[[Матай жотасы]] - Жетісу (Жоңғар) Алатауының қиыр оңтүстік шетіндегі жоталар тобы. Оңтүстік-батысында Шолақ тауымен, солтүстік-шығысында Алтынемел жотасымен шектеседі. Ол ендік бойымен 40-45 км-ге созылып жатыр.
Аңыз бойынша Жоңғар шыпқыншылығында Матайлар осы таумен Ұлы жүзге көмек берген делінеді.

== Дереккөздер ==
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
==Сілтемелер== 
&lt;references /&gt;

{{Суретсіз мақала}}

  {{Қазақ рулары}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ рулары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>10nr2ubpa2zf2hdihf940u18hbvvyl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685655</id>
      <parentid>3685642</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салимгерей Диас</username>
        <id>161541</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тұлғалар */</comment>
      <origin>3685655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14413" sha1="g269yjq9uompav7gtuughmgzzjc9z0f" xml:space="preserve">{{мағына|Матай}}
'''Матай''' — [[Орта жүз]] [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы және [[ру]]лар бірлестігі.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
''Таңбасы – Бөрі; Ұраны – Бөрібай''

== Шежіресі ==
[[Орта жүз]]дегі Найман, біздің қазақтың ескі сөзінше, Софы мырза дегеннің нәсілі. Оны Баба мырза деген інісі өлтіргенде, Софы мырзаның тоқалының жалғыз баласы Өкіреш қазақ ішіне көшіпті. Осы сөз Әбілғазы ханның сөзіне тура келеді. Себебі Әбілғазының әкесі араб Мұхамедханды өлтіріп, «орнына хан қоямын» деп Софы мырза Самарқандтан Хысырау деген хан нәсілді біреуді алып келгенде, араб Махмұд біліп Хысырауды өлтіріп, Софы мырзаны өзіне [[нөкер]] болып тұрған Софының інісі Баба мырзаға бергенде, «мен ханға дұшпан кісіні аға қылмаймын» деп өз ағасын өзі өлтірді деп жазады. Орта жүздегі найманның бергі аталары туралы жазылған Спасский, Аристов, Маевский деген орыс жазушыларының сөзінде жауынгер болып жазылды. Біздің білуімізше, орта жүздегі [[Найман атасы]] - [[Софы мырза]], оның баласы - [[Өкіреш]], оның үш баласы - [[Домбауыл]], [[Сүгірше]], [[Саржомарт]]. [[Домбауыл]] тұқымы жылқысына теріс жағынан таңба басып [[Терістаңбалы]] атанды.
 
'''Терістаңбалы – Найман елінің ноқта ағасы''',
 
ол ішінен екі руға бөлінеді [[Бағаналы]], [[Балталы]] екеуі ағайынды емес бірақ ата қонысы бір болғандықтан екеуі бірге айтылады, арғы аталары туыстас Найман. Сүгіршенің баласы - [[Қытай]], оның баласы - [[Төлегетай]], оның төрт баласы - [[Қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]], [[Садыр]], [[Төртұл]], бұл төртеуі:
 
'''Төлегетайдың төрт арыстаны'''
 
[[Қаракерей]]дің екі баласы - [[Байторы]], [[Ерторы]]. [[Байторының]] баласы - [[Байыс|Мейрам]] және асырап алған [[Ақнайман]] бұл Найман ішінде жеке ру атанды. Мейрамның баласы Байыс.Ерторының баласы - [[Байсиық]] және асырап алған [[Қарамолда]], Байыстың бәйбішеден төрт баласы - Мәмбетқұл, Сыбанқұл, Ахмедқұл, Сары. Мәмбетқұл жас күнінде өкпешіл болып, қыржиып отыра бергеннен [[Қыржи]] атанды. Сыбанқұл [[Сыбан]] атанып, Ахмедқұл [[Ақымбет]] атанды. Байыстың тоқалынан екі баласы - [[Тума]], [[Тоқбақ]] және тоқалынан екі бала - [[Бошатчы]], [[Байғана]]. Және Байыстың баласы Тоқтарқожа одан  Байжігіт, Жанжігіт деген екі бала дүниеге келеді. Жоғарыдағы Сарының қатынының аты [[Мұрын]] екен, Сарының нәсілі сол шешелерінің атымен [[Мұрын]] атанды; жоғарғы Байсиықтың төрт баласы - [[Жанғұлы]], [[Меңлібай]], [[Төбет]], [[Ақбелбеу]]. Бұл төртеуіменен [[Қарамолда]] және асыранды [[Семіз Найман]] атанды. Жоғырғы [[Матай]]дың үш баласы - Аталық, [[Кенже]], [[Қаптағай]] - Аталықтың қатыны [[Қызай]] дегеннің атымен тұқымы [[Қызай]] атанды. 
 
Найманның тағы бір үлкен елі [[Сарыжомарт]], '''Сары мырза''' еліне қаһарман, жомарт болғаннан кейін '''Сары''' атына '''Жомарт''' жұрнағы қосылып '''Сарыжомарт''' атанды
Жоғарғы Сарыжомарттың бәйбішесінен - [[Қаратай (ру)|Қаратай]] және тоқалдың төрт баласы - [[Бұйдалы]], [[Жансары]], [[Баржақсы]], [[Шайгөз]]. Бұл төртеуі нағашысы [[Уақ]] ішіне кетіп, күні бүгін ергенекті [[уақ]] атанып кетті. Оның себебі, [[Саржомарт]]тың нәсілі Ергенек [[таңба]] салып:

'''Ергенекті Найман'''
 
аталды. Сол себептен бұлар [[Ергенекті]] деді. Бірақ халықтың көбі оларды [[Уақ]] деп кетті. Саржомарттың тоқалының балалары - [[Бура]] және [[Көкжарлы]].
&lt;ref&gt;Шәкәрім Құдайбердіұлы&lt;/ref&gt;

== Қысқаша ==
{{Infobox Kazakh Clan
| атауы             = МАТАЙ
| лақап_атауы       = : Өр Найман
| таңбасы           =  Бөрі
| таңба_сипаттамасы =  Бөрі-Қасқыр
| ұраны             = : [[Бөрібай батыр]], Қаптағай
| жүзі              = : [[Орта жүз]]
| тайпасы           = :[[Найман]] 
| шығу_тегі         = : [[Төлегетай баба]]
| бөлімдері         =:Аталық,Кенже, Қаптағай батыр
| тараулары         =Алып
| ақсақалы          =: Матай Бозғара&lt;ref&gt;http://www.elim.kz/article/122/&lt;/ref&gt;
| қыстаулары        = : [[Алтай таулары|Алтай]], [[Тарбағатай]]
| жайлаулары        = : [[Іле]],[[Лепсі]] бойлары
| торабы            = : Қара [[Ертіс]] 
}}
 
== Мекені ==
Шежіре деректері бойынша Матайдан ''Аталық би, Кенже шешен, Қаптағай батыр'' рулары тараған.
Матайлар [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Шар (өзен)|Шар]], [[Қызылсу өзені|Қызылсу]], [[Көкпекті өзені|Көкпекті]], [[Былқылдақ өзені|Былқылдақ өзендерінің]] алқабы мен [[Шыңғыстау тауы|Шыңғыстау]], [[Жуантөбе тауы|Жуантөбе]], [[Салқынтөбе тауы|Салқынтөбе тауларының]] атырабын мекендеген.
 
Қаптағай батыр ұрпақтары (Көлдей-[[Қарауылжасақ]], Жұмбай-Жарылқамыс, Қыдыралы, Құлшан, [[Төртқара]], Толыбай, Төртсары, Ақтілес, Қаржау, Бөрте) [[Лепсі (өзен)|Лепсі]], [[Қапал өзені|Қапал өзендерінің]] және [[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]], [[Сарқант өзені|Сарқант]], [[Бүйен өзені|Бүйен өзендерінің]] алқабын қоныстанған. Қаптағай батырдың – Бөрібай батыр бесінші ұрпағы болса, оның аты шыққан тағы бір ұрпағы ол – Асанның алты ұлының бірі – Сары батыр. Сары батыр болса, ол да Бөрібай батырдың әкесі екендігі және бұл жалғастық ұрпақтардың батырлық жалғасы іспеттес.
'''Матайдан''' тараған ұрпақтың бәрі [[Шынжырлы тұқым]].
 
'''&quot;Найман болсаң Матай бол&quot;''' деп [[Бұқар жырау]] бекер айтпаған.

==Ұраны және таңбасы==
'''Ұраны''' — ''[[Ер Қаптағай батыр]], [[Бөрібай батыр]].'' 
'''Рулық таңбасы''' — ''бөрі'', ''қылыш'', ''аша'', ''бақан'', ''түйе''.
 
==Болыстары==
[[Шыңғыстау]]:
# Кешке      
# Шошқа      
# Бәкі       
# Самай      
# Еменалы    
# Қуантай
# Қожанқұл
# Қарауылжасақ
# Киді 
# Тентек
# Жарылқамыс
# Қайнар
Он екі болысқа бөлінеді.
 
[[Жетісу]] және [[Қытай]]:
* Бестамақ 
*Қызай
Болыстары.
 
[[Ертіс]]:
* Тентек
* Құнантай
Болыстары өз ақсақалдарымен бірге [[Ертіс]] бойында, тура Төменгі жартастағы Барашков станицасы тұсында үлкен Матай болысында қоныс тепті.
 
[[Ақсу]] өңірінде:
[[Мысық|Мысық болыс]] басқарған
*Шоқан
болысы.
 
[[Қапал]], [[Лепсі]], [[Сарқант]]:
 
[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] басқарған ағайынды Көлбай және Жұмбай болысы, бұл ағайындылар [[Біржан сал]]дың әнінде көп кездеседі.
 
'''Матай'''дың көп болысы [[тобықты]] елімен көршілес тұрды бәрі [[Шыңғыстау]] етегінде.
 
==Тарихы==
Шежіре бойынша Найман ақсақалдан [[Төлегетай баба]],[[Өкіреш баба]],[[Сарыжомарт]], [[Терістаңбалы]] тарайды,Төлегетай бабадан Найманның белгілі де атақты рулары '''Матай''',[[Қаракерей]],[[Төртуыл]],[[Садыр]] тарайды.
Ал енді тарих бойынша б.з.б. II ғасырда
Қытай мен Қазақстан жерінде алып Матай-Шан Найман империясы болған және бірнеше хандықтарға бөлінген.
Ұлан-ғайыр алып жатқан жеріне сай халқы да көп әрі дәулетті, жуан сіңір ел болған.

== Тұлғалар ==
{{Div col|2}}
# [[Ер Қаптағай батыр|Ер Қаптағай батыр Матайұлы]]
# [[Зере]] әже
# [[Ілияс Жансүгіров]] 
# [[Барлыбек Сыртанов]]
# [[Біләл Сүлеев]]
# [[Сайын Мұратбеков]]
# [[Маман Қалқабайұлы]] 
# [[Есенқұл Маманұлы]]
# [[Тұрысбек Маманұлы]]
# [[Сейітбаттал Маманұлы]]
# [[Таңжарық Жолдыұлы]]
# [[Дәурен Серікбекұлы Серғазин]]
# [[Бекмұханбет Нұрмұханбетұлы Нұрмұханбетов]]
# [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев]]
# [[Әди Шәріпов]]
# [[Назаролла Жүндібайұлы]] (Ағашаяқ-сері)
# [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]]
# [[Сара Тастанбекқызы]]
# [[Раиса Мәжитқызы Мұхамедиярова]]
# [[Марғасқа жырау|Марқасқа жырау]]
# [[Алтай Сырымбет]] батыр
# [[Шоңай Қожамқұлұлы]] батыр
# [[Бөрібай батыр|Бөрібай батыр Сарыұлы]]
# [[Қыдыралы Бөрібайұлы]]
# [[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы|Тәнеке Дөсетұлы]] батыр
# [[Есімбек қажы Тәнекеұлы|Есімбек Тәнекеұлы]]
# [[Тәттібай Есімбекұлы]] батыр
# [[Аухадиев Қойгелді]]
# [[Шиырбай Келдібайұлы]]
# [[Әшім Дүңшіұлы]]
# [[Молықбай Байсақұлы]]
# [[Жетен батыр]]
# [[Есенкелді Құдайназарұлы]] 
# [[Төртқара]] [[Апыр батыр]]
# [[Еңлік-Кебек]]—'''Еңлік сұлу'''
# [[Сары мырза]]
# [[Қисық Төзекұлы]]
# [[Қарымбай Әулие]]
# [[Есжан Берліқожанов]]
# [[Дулат Нұрмашұлы Шоқаев]]
# [[Бәйеке Жазыбайұлы]]
# [[Аша Матай]]
# [[Саржан Томанышұлы]]
# [[Шәкі шешен]]
# [[Кенже би]]
# [[Тәңірберген Қалилаханов]]
# [[Ақбике]]
{{Div col end}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Қазақ рулары}}
 
[[Санат:Қазақ рулары]]
 
{{stub}}

== Матай руына берілген жер-су аттары ==
[[Матай ауылдық округі]] -ауыл Алматы облысы Ақсу ауданындағы әкімшілік бірлік.
 
[[Матай жотасы]] - Жетісу (Жоңғар) Алатауының қиыр оңтүстік шетіндегі жоталар тобы. Оңтүстік-батысында Шолақ тауымен, солтүстік-шығысында Алтынемел жотасымен шектеседі. Ол ендік бойымен 40-45 км-ге созылып жатыр.
Аңыз бойынша Жоңғар шыпқыншылығында Матайлар осы таумен Ұлы жүзге көмек берген делінеді.

== Дереккөздер ==
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
==Сілтемелер== 
&lt;references /&gt;

{{Суретсіз мақала}}

  {{Қазақ рулары}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ рулары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>g269yjq9uompav7gtuughmgzzjc9z0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төлеп батыр Әнетұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74175</id>
    <revision>
      <id>3685477</id>
      <parentid>3374326</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4332" sha1="0f2f6ahh5o9t2d0hyv3n9fo7wcg9cme" xml:space="preserve">'''Төлеп батыр Әнетұлы''' (шамамен 1752–1754, [[Маңғыстау]] ойы – 1835, Тұщыбек бұлағы) — аты аңызға айналған [[батыр]], [[қолбасшы]].&lt;ref&gt;«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001;&lt;/ref&gt; Оның жеке ерлігі толығырақ сипатталған шығарма Қалнияз Шопықұлының «Ер Қармыс – Ер Төлеп» жыры. Жырда елге жау тигенін естіген 75 жастағы Ер Қармыс Бекболатұлы ер-тоқымсыз, желең көйлекпен басқыншыларды қуғыншы қол жеткенше кідірту үшін атқа қонады. Батырдың жалғыздығын білген жау оны ортаға алып найза ұшына көтереді. Кеудесіндегі найза ұңғысы енген орнын бармағымен бітеп жан сақтап жатқан Ер Қармыс «''Әнеттің ұлы Ер Төлеп, Жауға кегім кетеді деп, Бәйге күрең жетектеп, Шауып келеді ентелеп''», – дегендей артынан қол бастап жеткен Төлепке жау кеткен бағытты сілтейді. Төлеп жекпе-жекте жау батырын жеңіп, жесір мен малды, Қармыс пен елдің кегін қайтарады.&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;&lt;/ref&gt; [[Тұрұлы Ермембет|Тұрұлы Ермембет бидің]] [[Хиуа]] ханымен сөз қағысындағы: «Біз жауға бүгін барып, ертең өлгенді батыр демейтін жұртпыз. Менің өткенімнің батыры елу рет қол бастап жарақты жауды қайтарған, жауынан бірде-бір меселі қайтпаған 85 жасына қарағанда Алланың ақ ажалымен оң жақтан ақыретке аттанған Әнетұлы Төлеп» деген сөзі Ер Төлептің халық аузындағы мінездемесі. Төлеп ұрыс тактикасында құлпытасына қашалған ер қаруы бес қаруды толық қолдана білгенімен оның «Қол оққа» шеберлігі, ауыр, адырнасы үлектің желке сіңірінің тарамысынан жасалған «Сары садағы» туралы аңыз мол. Төлептің құрама дулығасы, салмағы бір пұттық желең сауыты, ауыр семсері 1949 жылдарға дейін [[Қаратау]]дың шығыс шетіндегі «Тамды» бұлағы басында сақталған. Төлеп атын тікелей сақтаған жер-су аттары да аз емес. Қарақия ойпатындағы «Батыр» соры, «Төлеп бұлақ», «Төлептің сартұйығы», «Төлеп шоқысы» аталатын жерлер шепте жүріп, ел баққан, құлан қаққан аңшылығының куәсі болса, [[үстірт]]тегі «Төлепқазған» барымташыларды құдықшы еткен бітімгерлігінің айғағы. Құлпытасындағы мәлімет «Төлеп ибн Әнет. Руы Адай, Адайдың Бәйімбеті, Райымберді елінің қазағы Төлеп Әнетұлы». Құлпытас суретін алғаш жариялаған [[ғалым]] М.Меңдіқұлов (1952). Төлеп батырдың суретін салған [[Қуанбай Әлиев]], кесенесін тұрғызған сәулетші [[Насуха Ұлықпанов]].&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>0f2f6ahh5o9t2d0hyv3n9fo7wcg9cme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685478</id>
      <parentid>3685477</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4343" sha1="6oqdnqandlozyvrlxhx5wmxah6diz73" xml:space="preserve">'''Төлеп батыр Әнетұлы''' (шамамен 1752–1754, [[Маңғыстау]] ойы – 1835, Тұщыбек бұлағы) — аты аңызға айналған [[батыр]], [[қолбасшы]].&lt;ref&gt;«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001;&lt;/ref&gt; Оның жеке ерлігі толығырақ сипатталған шығарма Қалнияз Шопықұлының «Ер Қармыс – Ер Төлеп» жыры. Жырда елге жау тигенін естіген 75 жастағы Ер Қармыс Бекболатұлы ер-тоқымсыз, желең көйлекпен басқыншыларды қуғыншы қол жеткенше кідірту үшін атқа қонады. Батырдың жалғыздығын білген жау оны ортаға алып найза ұшына көтереді. Кеудесіндегі найза ұңғысы енген орнын бармағымен бітеп жан сақтап жатқан Ер Қармыс «''Әнеттің ұлы Ер Төлеп, Жауға кегім кетеді деп, Бәйге күрең жетектеп, Шауып келеді ентелеп''», – дегендей артынан қол бастап жеткен Төлепке жау кеткен бағытты сілтейді. Төлеп жекпе-жекте жау батырын жеңіп, жесір мен малды, Қармыс пен елдің кегін қайтарады.&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;&lt;/ref&gt; [[Тұрұлы Ермембет|Тұрұлы Ермембет бидің]] [[Хиуа]] ханымен сөз қағысындағы: «Біз жауға бүгін барып, ертең өлгенді батыр демейтін жұртпыз. Менің өткенімнің батыры елу рет қол бастап жарақты жауды қайтарған, жауынан бірде-бір меселі қайтпаған 85 жасына қарағанда Алланың ақ ажалымен оң жақтан ақыретке аттанған Әнетұлы Төлеп» деген сөзі Ер Төлептің халық аузындағы мінездемесі. Төлеп ұрыс тактикасында құлпытасына қашалған ер қаруы бес қаруды толық қолдана білгенімен оның «Қол оққа» шеберлігі, ауыр, адырнасы үлектің желке сіңірінің тарамысынан жасалған «Сары садағы» туралы аңыз мол. Төлептің құрама дулығасы, салмағы бір пұттық желең сауыты, ауыр семсері 1949 жылдарға дейін [[Қаратау]]дың шығыс шетіндегі «Тамды» бұлағы басында сақталған. Төлеп атын тікелей сақтаған жер-су аттары да аз емес. Қарақия ойпатындағы «Батыр» соры, «Төлеп бұлақ», «Төлептің сартұйығы», «Төлеп шоқысы» аталатын жерлер шепте жүріп, ел баққан, құлан қаққан аңшылығының куәсі болса, [[үстірт]]тегі «Төлепқазған» барымташыларды құдықшы еткен бітімгерлігінің айғағы. Құлпытасындағы мәлімет «Төлеп ибн Әнет. Руы Адай, Адайдың Бәйімбеті, Райымберді елінің қазағы Төлеп Әнетұлы». Құлпытас суретін алғаш жариялаған [[ғалым]] М.Меңдіқұлов (1952). Төлеп батырдың суретін салған [[Қуанбай Әлиев]], кесенесін тұрғызған сәулетші [[Насуха Ұлықпанов]].&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Stub}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>6oqdnqandlozyvrlxhx5wmxah6diz73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685484</id>
      <parentid>3685478</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="892g3tz3zxk511hsucxmnmm5d61uegc" xml:space="preserve">'''Төлеп батыр Әнетұлы''' (шамамен 1752–1754, [[Маңғыстау]] ойы – 1835, Тұщыбек бұлағы) — аты аңызға айналған [[батыр]], [[қолбасшы]].&lt;ref&gt;«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001;&lt;/ref&gt; Оның жеке ерлігі толығырақ сипатталған шығарма Қалнияз Шопықұлының «Ер Қармыс – Ер Төлеп» жыры. Жырда елге жау тигенін естіген 75 жастағы [[Қармыс батыр Бекболатұлы|Ер Қармыс Бекболатұлы]] ер-тоқымсыз, желең көйлекпен басқыншыларды қуғыншы қол жеткенше кідірту үшін атқа қонады. Батырдың жалғыздығын білген жау оны ортаға алып найза ұшына көтереді. Кеудесіндегі найза ұңғысы енген орнын бармағымен бітеп жан сақтап жатқан Ер Қармыс «''Әнеттің ұлы Ер Төлеп, Жауға кегім кетеді деп, Бәйге күрең жетектеп, Шауып келеді ентелеп''», – дегендей артынан қол бастап жеткен Төлепке жау кеткен бағытты сілтейді. Төлеп жекпе-жекте жау батырын жеңіп, жесір мен малды, Қармыс пен елдің кегін қайтарады.&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;&lt;/ref&gt; [[Тұрұлы Ермембет|Тұрұлы Ермембет бидің]] [[Хиуа]] ханымен сөз қағысындағы: «Біз жауға бүгін барып, ертең өлгенді батыр демейтін жұртпыз. Менің өткенімнің батыры елу рет қол бастап жарақты жауды қайтарған, жауынан бірде-бір меселі қайтпаған 85 жасына қарағанда Алланың ақ ажалымен оң жақтан ақыретке аттанған Әнетұлы Төлеп» деген сөзі Ер Төлептің халық аузындағы мінездемесі. Төлеп ұрыс тактикасында құлпытасына қашалған ер қаруы бес қаруды толық қолдана білгенімен оның «Қол оққа» шеберлігі, ауыр, адырнасы үлектің желке сіңірінің тарамысынан жасалған «Сары садағы» туралы аңыз мол. Төлептің құрама дулығасы, салмағы бір пұттық желең сауыты, ауыр семсері 1949 жылдарға дейін [[Қаратау]]дың шығыс шетіндегі «Тамды» бұлағы басында сақталған. Төлеп атын тікелей сақтаған жер-су аттары да аз емес. Қарақия ойпатындағы «Батыр» соры, «Төлеп бұлақ», «Төлептің сартұйығы», «Төлеп шоқысы» аталатын жерлер шепте жүріп, ел баққан, құлан қаққан аңшылығының куәсі болса, [[үстірт]]тегі «Төлепқазған» барымташыларды құдықшы еткен бітімгерлігінің айғағы. Құлпытасындағы мәлімет «Төлеп ибн Әнет. Руы Адай, Адайдың Бәйімбеті, Райымберді елінің қазағы Төлеп Әнетұлы». Құлпытас суретін алғаш жариялаған [[ғалым]] М.Меңдіқұлов (1952). Төлеп батырдың суретін салған [[Қуанбай Әлиев]], кесенесін тұрғызған сәулетші [[Насуха Ұлықпанов]].&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Stub}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>892g3tz3zxk511hsucxmnmm5d61uegc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қармыс-Төлеп (жыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75481</id>
    <revision>
      <id>3685581</id>
      <parentid>3674928</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Қармыс-Төлеп]] бетін [[Қармыс-Төлеп (жыр)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3674928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="c8u5vprvhv4jq1we258bd3ke9f1s79u" xml:space="preserve">'''«Қармыс-Төлеп»''' – тарихи жыр. Бұл жыр кейде ''«Төлеп пен Қармыс», «Қармыс батыр», «Ер Қармыс»'' деп те аталады. 
*Авторы ''Қалнияз жырау''. 
*Шығармадағы оқиға желісі 19 ғасырдың 1-жартысында түрікмен мен қазақ арасындағы жер мен жесір дауына байланысты өрбіген. Түрікмен батыры [[Сейілхан]] адайларды шаппақшы болады. Осы хабарды естіген [[адай]] батырлары Қармыс пен Төлеп [[Кіші жүз]] руларынан қол жинап қарсы аттанады. Ұрыс кезінде Қармыс жау қолына түседі. Оның соңына ерген Төлеп батыр тұтқынға түскендер мен тоналған мал-мүліктерді қайтарып алады. 
*11 буынды қара өлең үлгісімен жазылған жыр қолжазбасы ҚР ҰҒА Ортуылған [[кітапхана]] қорында сақтаулы.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Stub}}

[[Санат:Қазақ жырлары]]
[[Санат:Жырлар]]</text>
      <sha1>c8u5vprvhv4jq1we258bd3ke9f1s79u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бас директор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84369</id>
    <revision>
      <id>3685718</id>
      <parentid>2093585</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kojabergen</username>
        <id>187412</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="749" sha1="1jd2dzdgv5g0f8qzfeg4gjmjig3tguk" xml:space="preserve">'''Бас мүдір''' - көп салалы фирманың [[атқарушы орган]]ының [[лауазым]]ды адамы. Оның орынбасарлары жекелеген бөлімшелердің немесе қызмет бағыттарынын [[директор]]лары лауазымында қызмет етеді.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]


{{Economy-stub}}</text>
      <sha1>1jd2dzdgv5g0f8qzfeg4gjmjig3tguk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685734</id>
      <parentid>3685718</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kojabergen|Kojabergen]] ([[User talk:Kojabergen|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2093585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="755" sha1="a7u2h0dya2anfyuuaa6hdoi2vca1ak6" xml:space="preserve">'''Бас директор''' - көп салалы фирманың [[атқарушы орган]]ының [[лауазым]]ды адамы. Оның орынбасарлары жекелеген бөлімшелердің немесе қызмет бағыттарынын [[директор]]лары лауазымында қызмет етеді.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]


{{Economy-stub}}</text>
      <sha1>a7u2h0dya2anfyuuaa6hdoi2vca1ak6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685735</id>
      <parentid>3685734</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="758" sha1="28ppcmbe87ekm4ongqizv655p5p2x36" xml:space="preserve">'''Бас директор''' — көп салалы фирманың [[атқарушы орган]]ының [[лауазым]]ды адамы. Оның орынбасарлары жекелеген бөлімшелердің немесе қызмет бағыттарынын [[директор]]лары лауазымында қызмет етеді.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]


{{Economy-stub}}</text>
      <sha1>28ppcmbe87ekm4ongqizv655p5p2x36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685736</id>
      <parentid>3685735</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="769" sha1="pbv7lko7bfndbba0bbxnlnd0ez8dfjg" xml:space="preserve">'''Бас директор''' — көп салалы фирманың [[атқарушы орган]]ының [[лауазым]]ды адамы. Оның орынбасарлары жекелеген бөлімшелердің немесе қызмет бағыттарынын [[директор]]лары лауазымында қызмет етеді.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Economy-stub}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]</text>
      <sha1>pbv7lko7bfndbba0bbxnlnd0ez8dfjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елемісов атындағы көше (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106478</id>
    <revision>
      <id>3685605</id>
      <parentid>2065995</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3685605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1183" sha1="qdnnmlw2nxfd4b6ntmdx9zl7f8xfl9h" xml:space="preserve">Көшеге көрнекті ғалым, мемлекетжәне қоғам қайраткері, заңғылымдарының кандидаты Ғалым
Елемісовтің есімі ([[Алматы]] қаласы мәслихаты мен [[Алматы]] қаласы әкімшілігінің 06.04.2004 №
2/270 қаулысы) берілген. Елемісов Ғалым Ақмола облысында дүниеге келген. Ол [[Көкшетау]], Семей облыстық прокурорының орынбасары, ҚазКСР Жоғарғы Сотының төрағасы және ҚазКСР-
ның бас прокуроры қызметтерін атқарған.

Көше [[Әуезов ауданы]]нда орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1100 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Елемісов атындағы көше (Алматы).jpg|нобай]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>qdnnmlw2nxfd4b6ntmdx9zl7f8xfl9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Үлгілер:Спортсмендер туралы аяқталмаған мақалалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>111240</id>
    <redirect title="Санат:Үлгілер:Спортшылар туралы аяқталмаған мақалалар" />
    <revision>
      <id>3685609</id>
      <parentid>1897766</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="sb1fgvgddezm75qwyonj7gwetwmd5nl" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Санат:Үлгілер:Спортшылар туралы аяқталмаған мақалалар]]</text>
      <sha1>sb1fgvgddezm75qwyonj7gwetwmd5nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лагранж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111593</id>
    <redirect title="Жозеф Луи Лагранж" />
    <revision>
      <id>3685667</id>
      <parentid>2202096</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Жозеф Луи Лагранж]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="ny0cd94h2jr98wse3fuhvt7o081itpw" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Жозеф Луи Лагранж]]</text>
      <sha1>ny0cd94h2jr98wse3fuhvt7o081itpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Камерун футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>120648</id>
    <revision>
      <id>3685627</id>
      <parentid>2855809</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="0fv8ncv6vzsv55k7nkbclszfyk50z7n" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Камерун спортшылары]]
[[Санат:Камерундағы футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>0fv8ncv6vzsv55k7nkbclszfyk50z7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128173</id>
    <revision>
      <id>3685394</id>
      <parentid>3684094</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19191" sha1="ozfz74qpspve9mp7swqm8ew4e6wwj0y" xml:space="preserve">{{alsonumber|2026}}
{{Жыл үшін навигация|2026}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2026}}
{{Жыл туралы|2026}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]]
** [[Болгария]] [[еуро]] валютасын қабылдап, [[еуроаймақ]]тың жаңа мүше-мемлекеті атанды.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=2025-07-08 |publisher=[[Еуропалық кеңес]] |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[Кипр]] [[Еуропалық кеңес]]тің президенті атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rigonat |first=Filippo |date=2025-12-30 |title=Cyprus EU Council Presidency kicks off: between security and competitiveness |url=https://www.leuropeista.it/en/cyprus-eu-council-presidency-security-competitiveness/ |accessdate=2025-12-31 |publisher=L'Europeista |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
** [[Швейцария]], [[Кран-Монтана]] [[бар]]ындағы өрт нәтижесінде 40 адам қайтыс болды, 116 адам жарақаттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Michael, Chris; Giuffrida, Angela; Harding, Luke |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say |title=Several dead and injured in explosion at Swiss ski resort town Crans-Montana, police say |language=en |work=[[The Guardian]] |place=[[Кран-Монтана]], Швейцария |accessdate=2026-01-01 |date=2026-01-01}}&lt;/ref&gt;
* [[3 қаңтар]]
** АҚШ солтүстік [[Венесуэла]]ның түрлі жерлеріне [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы|әуе соққылары]]н жасап, президенті [[Николас Мадуро]]ны қамауға алды да, АҚШ-қа әкетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adyrna.kz/ru/post/1240315 |title=Мадуро мен оның жұбайы сот орнына жақын абақтыға жеткізілді |language=kk |publisher=Адырна |date=2026-01-05 |accessdate=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
** [[Экваторлық Гвинея]] астанасын [[Малабо]]дан [[Сьюдад-де-ла-Пас]] қаласына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html |title=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz |date=2026-01-04 |via=Le Monde |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[7 қаңтар]] – «Оңтүстік Найза» операциясы аясындағы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың мұнай блокадасы барысында Америка Құрама Штаттары көлеңкелі флотқа тиесілі екі танкерді, оның ішінде [[Ресей туы]] астында жүрген бір танкерді тәркіледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Venezuela Updates: U.S. Forces Seize Two Tankers; Rubio Lays Out Plan for American Control |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/07/world/venezuela-us-trump |accessdate=2026-01-08 |publisher=The New York Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=US seizes Russian-flagged tanker in Atlantic as UK confirms it gave support to operation |language=en |url=https://www.bbc.com/news/live/cwynjdqgellt |accessdate=2026-01-08 |publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;
* [[9 қаңтар]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]: Аумақтық шығындардан, оның ішінде астанасы [[Аден]]нен айырылғаннан кейін, [[Оңтүстік Өтпелі Кеңес]] өзінің таратылғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Yemeni southern separatists in Riyadh announce disputed disbanding of STC |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/yemens-separatist-southern-transitional-council-announces-its-dissolution |language=en |accessdate=2026-01-09 |publisher=[[Әл-Жазира]] |date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;
* [[13 қаңтар]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]: [[Иран]] режиміне қарсы бүкіл ел бойынша наразылықтар жалғасуда, үкіметтің қатаң қысымы аясында мыңдаған адамның қаза тапқаны және тағы мыңдағанының ұсталғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-10-13 |title=About 2,000 killed in Iran protests, official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/about-2000-killed-iran-protests-official-says-2026-01-13/ |accessdate=2026-01-13 |work=[[Reuters]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* [[18 қаңтар]] – Сегіз еуропалық ел бірлескен мәлімдеме жасап, [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]]тың [[Гренландия]]ны аннексиялау жөніндегі қоқан-лоқысы «қауіпті» екенін және «трансатлантикалық қатынастарға нұқсан келтіретінін» мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-01-18 |title=Trump’s tariff threat over Greenland risks ‘dangerous downward spiral’, warn Nato members – Europe live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/jan/18/greenland-eu-donald-trump-tariffs-keir-starmer-europe-live-latest-updates |accessdate=2026-01-18 |work=The Guardian |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* [[19 қаңтар|19]]–[[23 қаңтар]] – [[Давос]], Швейцарияда 56-[[Бүкіләлемдік экономикалық форум]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2026/01/davos-2026-annual-meeting-what-to-expect/ |title=Davos 2026: What to expect, who's coming and how to follow |publisher=[[Бүкіләлемдік экономикалық форум]] |language=en |date=2026-01-06 |accessdate=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
* [[20 қаңтар]] – Шабуыл және одан кейінгі бітімнен соң [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі|Сирияның өтпелі үкіметі]] [[Сирия демократиялық күштері]] бақылауында болған аумақтың басым бөлігін өз қолына алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Syria-SDF ceasefire hangs in balance after renewed clashes, faltering talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/20/syria-sdf-ceasefire-hangs-in-balance-after-renewed-clashes-faltering-talks |work=[[Әл-Жазира]] |date=2026-01-20 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[22 қаңтар]]
** АҚШ ресми түрде [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]нан шығып кетті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=United States Completes WHO Withdrawal |work=HHS.gov |date=2026-01-23 |url=https://www.hhs.gov/press-room/united-states-completes-who-withdrawal.html |accessdate=2026-01-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[Франция]] [[Жерорта теңізі]]нде Ресей туы астында жүрген көлеңкелі флотқа тиесілі бір танкерді тәркіледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-01-22 |title=French navy intercepts suspected Russian ‘shadow fleet’ tanker in Mediterranean |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/22/french-navy-intercepts-suspected-russian-shadow-fleet-tanker-mediterranean |accessdate=2026-01-22 |work=The Guardian |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* [[23 қаңтар]] – [[Румен Радев]] отставкасынан кейін [[Илияна Йотова]] Болгарияның тұңғыш әйел [[Болгария премьер-министрі|премьер-министрі]] атанды.
* [[27 қаңтар]] – [[Қазақстан]] мен [[Израиль]] екіжақты визасыз режим орнату бойынша меморандумға қол қойды.
* [[30 қаңтар]] – бірнеше белгілі тұлғалар бейнеленген және айтылған 3 миллион [[Эпштейн файлдары]] жарық көрді.

=== [[Ақпан]] ===
* [[6 ақпан|6]]–[[22 ақпан]] – [[Милан]] мен [[Кортина-д’Ампеццо]] қалаларында [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары|Қысқы Олимпиада ойындары]] орын алды.
* [[8 ақпан]] – [[Жапониядағы парламент сайлауы (2026)|Жапониядағы парламент сайлауы]]: [[Жапония премьер-министрі|премьер-министр]] [[Санаэ Такаити]] үлкен жеңіске қол жеткізіп, [[Жапония Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]нда суперкөпшілікке ие болады.
* [[13 ақпан|13]]–[[15 ақпан]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2026)|62-Мюнхен қауіпсіздік конференциясы]] орын алды.
* [[22 ақпан]] – 9-Ұлттық съез барысында [[Ким Чен Ын]] [[Корея еңбек партиясының бас хатшысы]] болып қайта сайланды.
* [[23 ақпан]] – 2025 жылдан бергі саяси бытыраңқылықтан кейін [[Роб Йеттен]] [[Нидерланд премьер-министрі]] лауазымына тағайындалды.
* [[26 ақпан]] – [[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]: [[Пәкістан]] үкіметі [[Ауғанстан]]дағы [[Талибан]]ға қарсы «ашық соғыс» жариялайды.
* [[28 ақпан]] – [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]: Израиль мен АҚШ Иранға қарсы соғыс ашады, нәтижесінде бірнеше ирандық басшылар, соның ішінде [[Иран жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] өлтірілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-01 |title=Аятолланың өлімі соғыстың басы ма? Ирандағы жағдай енді қалай қарай өрбуі мүмкін? |url=https://qaz.ulysmedia.kz/saraptama/37750-aiatollanyn-olimi-sogystyn-basy-ma-irandagy-zhagdai-endi-kalai-karai-orbui-mumkin/ |accessdate=2026-10-06 |work=qaz.ulysmedia.kz |last=Қызырбекұлы |first=Есдәулет |language=kk}}&lt;/ref&gt; Иранның жаңа [[Уақытша басшылық кеңесі]] жауап ретінде Израильге қарсы соққылар жасайды, [[Ормуз бұғазы]]н жапты.

=== [[Наурыз]] ===
* [[2 наурыз]] – [[Ливандағы соғыс (2026)|Ливандағы соғыс]]: [[Хезболла]] Израильге қарсы [[Иран жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи өлтірілуі|Әли Хаменеидің өлімі]] үшін жауап шабуыл жасайды.
* [[6 наурыз|6]]–[[15 наурыз]] – [[Италия]]дағы [[Милан]] мен [[Кортина-д’Ампеццо]]да [[Қысқы Паралимпиада ойындары 2026]] орын алды.
* [[6 наурыз|6]]–[[7 наурыз]] – [[Кения]]дағы су тасқынына кеміне 66 адам құрбан болды.
* [[8 наурыз]] – [[Иран жоғарғы көсемі]] болып [[Әли Хаменеи]]дің ұлы [[Моджтаба Хаменеи]] сайланды.
* [[15 наурыз]] – [[Қазақстандағы референдум (2026)|Қазақстандағы референдум]]ның ресми нәтижесінше жаңа [[Қазақстан Конституциясы|Конституция]] қабылданды.
* [[17 наурыз]] – [[Иран ұлттық қауіпсіздігінің жоғарғы кеңесі]]нің хатшысы [[Әли Лариджани]] Израиль соққысы кезінде өлтірілді.
* [[22 наурыз]] – [[Словениядағы парламент сайлауы (2026)|Словениядағы парламент сайлауы]]: [[Словения Мемлекеттік жиналысы]]нда қызметтегі премьер-министр көпшілік алды.

=== [[Сәуір]] ===
* [[1 сәуір]] – Айды айналып ұшсын деп [[НАСА]] [[Артемида II]]-ні ғарышқа жіберді. Бұл 1972 жылдан бергі адамның Айға қарай тұңғыш ұшқаны.
* [[6 сәуір]] – [[Артемида II]] экипажы Жер ғаламшарынан ең алыс орналасқан адам рекордын жасады.
* [[7 сәуір]]
** [[Вьетнамдағы президент сайлауы (2026)|Вьетнамдағы президент сайлауы]]: [[Вьетнам Ұлттық жиналысы]] жаңа [[Вьетнам президенті]] болып [[То Лам]]ды сайлайды.
** [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]: [[Ормуз бұғазы]] жайлы Дональд Трамптың ультиматумынан кейін Иран мен АҚШ екі апталық бітім жасайды.
* [[8 сәуір]] – [[Хезболла]]ға қарсы соққыда Израиль [[Ливан]]да 300-ден астам адамның өліміне, 1100-ден астам адамның жарақатына әкелді.
* [[10 сәуір]] – [[Артемида II]] экипажы [[Тынық мұхит]]та, [[Сан-Диего]], [[Калифорния]] маңында аман-сау болып қонады.
* [[12 сәуір]] – [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|Мажарстандағы парламент сайлауы]]: қызметтегі премьер-министр [[Виктор Орбан]] қайта сайланамын деп жеңілді де, билікке [[Петер Мадияр]]дың [[Тиса (партия)|Тиса партиясы]] келеді. [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]] партиясының 16 жыл бойғы билігі осылайша бітеді.
* [[12 сәуір]] – Израиль мен Ливан арасында АҚШ ұсынған 10 күндік бітім орнайды.

=== [[Мамыр]] ===
* [[1 мамыр]] – [[Біріккен Араб Әмірліктері]] [[Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы]]нан (МЭЕҰ) шықты, ұйымның ең ірі мұнай өндірушілерінің бірі осылайша оған мүше болмай қалды.
* [[12 мамыр|12]]–[[16 мамыр]] – [[Eurovision ән байқауы 2025|өткен жылғы байқау]]да жеңген Аустрияның [[Вена]] қаласында [[Eurovision ән байқауы 2026|2026 жылғы Eurovision ән байқауы]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-05-11 |title=Венада &quot;Евровидение-2026&quot; халықаралық ән байқауының 70-маусымы салтанатты түрде ашылды |url=https://baq.kz/venada-evrovidenie-2026-halyqaralyq-an-bayqauynyn-70-shi-mausymy-saltanatty-turde-ashyldy-320026168/ |accessdate=2026-10-23 |work=baq.kz |last=Аманғали |first=Шолпан |language=kk}}&lt;/ref&gt; Байқау нәтижесінде Болгария атынан [[Bangaranga]] әнін айтқан [[Дара (әнші)|Дара]] жеңді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-05-18 |title=Қос стандарт, бойкот және «фрик-шоу»: Eurovision-2026 несімен есте қалды |url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/39507-kos-standart-boikot-zh-ne-frik-shou-eurovision-2026-nesimen-este-kaldy/ |accessdate=2026-10-23 |work=qaz.ulysmedia.kz |last=Лепесова |first=Айнар |language=kk}}&lt;/ref&gt; Болгария елі байқау тарихында тұңғыш рет жеңді.
* [[15 мамыр]] – [[Газадағы соғыс]]: Израиль әуе соққысы нәтижесінде Газадағы ХАМАС қолбасшысы [[Эзз ад-Дин әл-Хаддад]] қайтыс болды.

=== [[Маусым]] ===
* [[7 маусым]] – [[Армениядағы парламент сайлауы (2026)|Армениядағы парламент сайлауы]] нәтижесінде қызметтегі премьер-министр [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] басқарған [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] партиясы жеңіске жетті.
* [[22 маусым]] – [[Кир Стармер]] [[Ұлыбритания премьер-министрі]] лауазымынан отставкасын жариялады, [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] көшбасшылығы үшін сайлау басталды.

=== [[Шілде]] ===

=== [[Тамыз]] ===

=== [[Қыркүйек]] ===

=== [[Қазан]] ===

== Қайтыс болғандар ==
{{Толық мақала|2026 жылы қайтыс болғандар тізімі}}

== Болжамды және жоспарланған оқиғалар ==
* [[16 желтоқсан]]
**[[Желтоқсан көтерілісі|Желтоқсан оқиғасы]]ның 40 жылдығы.
**[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні|Қазақстан Тәуелсіздігі]]нің 35 жылдығы.

== 2026 жылғы атаулы жылдар ==

* БҰҰ. 2026 жыл Халықаралық еріктілер жылы (Қазақстан ұсынысымен)
* [[ЮНЕСКО]]. [[Марокко]]ның [[Рабат (қала)|Рабат]] қаласы 2026 жылғы Әлемдік кітап астанасы аталды.
* [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]. Денсаулық қорғау жылы 
* ТМД. Мегри (Армения) қаласы ТМД мәдени астанасы. 
* ТМД. [[Алматы]] (Қазақстан) қаласы ТМД спорт астанасы. 
* [[Қазақстан]]. Цифрлық технология және жасанды интеллект жылы 

== Тағы қараңыз ==
* [[2026 жылғы спорт жарыстары]]

{{commonscat|2026}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Year-stub}}
{{Жыл күнтізбесі|2026}}

[[Санат:2026 жыл|*]]</text>
      <sha1>ozfz74qpspve9mp7swqm8ew4e6wwj0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Практика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134856</id>
    <revision>
      <id>3685723</id>
      <parentid>3685041</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kojabergen</username>
        <id>187412</id>
      </contributor>
      <origin>3685723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="998" sha1="fd5f7cx34i8j4zjvsc1xcxqj6wrtvy2" xml:space="preserve">'''Практика, Машықтану''' ({{lang-el|praktios}} - іс-әрекет, тәжірибе) — қоғамдық өндірісте табиғатты, [[қоғам]]дық қатынастарды өзгертуге бағытталған адамның мақсатты мәнді
қызметі тарихи қалыптасқан
[[өмір]] сүру әрекетінің сезімдік
заттық нысаны, адамның дүниеге қатынасы, адамдық болмыстың тәсілі, [[тәжірибе]]сі.&lt;ref&gt;Қазіргі заман ұғымдарымен терминдерінің қысқаша түсіндірме сөздігі. Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2001.ISBN 5-7667-8676-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[be:Практыка, філасофія]]
[[ru:Практика (философия)]]
[[simple:Practice]]
[[uk:Практика]]</text>
      <sha1>fd5f7cx34i8j4zjvsc1xcxqj6wrtvy2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685732</id>
      <parentid>3685723</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kojabergen|Kojabergen]] ([[User talk:Kojabergen|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3685041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="978" sha1="tbd7le7xrctgrbi7cr67ccywdnyq43k" xml:space="preserve">'''Практика''' ({{lang-el|praktios}} - іс-әрекет, тәжірибе) — қоғамдық өндірісте табиғатты, [[қоғам]]дық қатынастарды өзгертуге бағытталған адамның мақсатты мәнді
қызметі тарихи қалыптасқан
[[өмір]] сүру әрекетінің сезімдік
заттық нысаны, адамның дүниеге қатынасы, адамдық болмыстың тәсілі, [[тәжірибе]]сі.&lt;ref&gt;Қазіргі заман ұғымдарымен терминдерінің қысқаша түсіндірме сөздігі. Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2001.ISBN 5-7667-8676-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[be:Практыка, філасофія]]
[[ru:Практика (философия)]]
[[simple:Practice]]
[[uk:Практика]]</text>
      <sha1>tbd7le7xrctgrbi7cr67ccywdnyq43k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марракеш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138285</id>
    <revision>
      <id>3685420</id>
      <parentid>3143741</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56472-90</username>
        <id>187455</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3685420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4387" sha1="hvybnh5wtt6s8hw427ui3aah883utsp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Марракеш 
 |шынайы атауы            = {{lang-ar|مراكش}}&lt;br&gt;{{lang-ber|ⴰⵎⵓⵔⴰⴽⵓⵛ}}
 |сурет                   = Marrakech montage2.png
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Марокко
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Flag of Marrakech province.svg 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 31|lat_min = 38|lat_sec = 00
  |lon_dir = W|lon_deg = 08|lon_min = 00|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Марокко әкімшілік бөлінісі{{!}}Облыс
 |аймағы                  = Марракеш — Сафи
 |кестедегі аймақ         = Марракеш — Сафи
 |аудан түрі              = Марокко әкімшілік бөлінісі{{!}}Префектура
 |ауданы                  = Марракеш
 |кестедегі аудан         = Марракеш
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Әкімі
 |басшысы                 = Мохаммед Ларби Белкаид
 |құрылған уақыты         = [[1062 жыл|1062 жылы]]
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 209
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 457
 |климаты                 = тропикалық
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 952 000
  |санақ жылы             = 2018
  |тығыздығы              = 4441
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Арабтар|арабтар]], [[Берберлер|берберлер]] және т.б.
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +0
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 40000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Marrakech
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = http://www.ville-marrakech.ma/
}}
'''Марракеш''' ({{lang-ar|مراكش}}, {{lang-ber|ⴰⵎⵓⵔⴰⴽⵓⵛ}}) – [[Марокко]]ның оңтүстік-батысында [[Атлас тауы]]ның етегінде орналасқан қала.

== Тарихы ==
Көлемі бойынша елдегі үшінші қала. Халық саны 1 002 697 адам (2024 жылғы халық санағы бойынша). Қаланың негізін [[1062 жыл]]ы [[Эль-Мурабитин]] әулетінен шыққан Жүсіп ибн Ташфин қалаған. Жүз жыл бойы [[Әлморавиттер]] мен [[Әлмохаттар]] билігі кезінде Астана болған. 

[[1269 жыл]]ы Марракеш Маринидтердің қоластына өткенде астана Фес қаласына көшеді. [[IX ғасыр]]да араб билігі кезінде салынған қаланың ''«Медине»'' бөлігі [[1985 жыл]]ы [[ЮНЕСКО]]НЫҢ Бүкіләлемдік мұралар қорына енгізіліп, №331 нысан болып тіркелген. Қаланың бұл бөлігін «қызыл қала» деп те атайды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Марокко қалалары]]</text>
      <sha1>hvybnh5wtt6s8hw427ui3aah883utsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Ғалым</title>
    <ns>10</ns>
    <id>196831</id>
    <revision>
      <id>3685721</id>
      <parentid>3574015</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="o0hdumggpoqahb5q6odg18jf40fx6mu" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Мақала бойынша санаттар|Алфавит бойынша тұлғалар}}{{Мақала бойынша санаттар|Алфавит бойынша ғалымдар}}{{Инфобокс
|дене_класс      = vcard
|дене_стиль      = width: 23em;
|үсті            = {{{Есімі}}}
|үсті_класс      = fn
|үсті_стиль      = background:#eee; padding: 0.3em;
|үсті2           = {{{Шынайы есімі|}}}
|үсті_класс2     = nickname
|үсті_стиль2     = font-style: normal
|сурет       = {{#if:{{{Суреті|}}} | [[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|200px}}]]}}
|сурет_стиль        = 
|сурет_атауы        = {{{Сурет тақырыбы|}}}
|сурет_атауы_стиль  = 
|тақырыпша_стиль    = 
|белгі_стиль        = min-width:8em;
|мәтін_стиль        = 

|белгі1     = Туған күні
|мәтін1     = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}

|белгі2     = Туған жері
|мәтін2     = {{{Туған жері|}}}

|белгі3     = Қайтыс болған күні
|мәтін3     = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}

|белгі4     = Қайтыс болған жері
|мәтін4     = {{{Қайтыс болған жері|}}}

|белгі5     = Азаматтығы
|мәтін5     = {{#if:{{{Азаматтығы|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{Азаматтығы}}}&lt;/span&gt;}}

|белгі6     = Жұбайы
|мәтін6     = {{{Жұбайы|}}}

|белгі7     = Балалары
|мәтін7     = {{{Балалары|}}}

|белгі8     = Мамандығы
|мәтін8     = {{{Мамандығы|}}}

|белгі9     = Ғылыми аясы
|мәтін9     = {{{Ғылыми аясы|}}}

|белгі10    = Жұмыс орны
|мәтін10    = {{{Жұмыс орны|}}}
|класс10    = org

|белгі11    = Ғылыми дәрежесі
|мәтін11    = {{{Ғылыми дәрежесі|}}}

|белгі12    = Ғылыми атағы
|мәтін12    = {{{Ғылыми атағы|}}}

|белгі13     = Альма-матер
|мәтін13     = {{{Альма-матер|}}}

|белгі14     = Ғылыми жетекші
|мәтін14     = {{{Ғылыми жетекші|}}}

|белгі15     = Атақты шәкірттері
|мәтін15     = {{{Атақты шәкірттері|}}}

|белгі16     = Несімен белгілі
|мәтін16     = {{{Несімен белгілі|}}}
|класс16    = note

|белгі17     = Марапаттары
|мәтін17     = {{#if:{{{Марапаттары|}}}|&lt;br style=&quot;line-height:0;&quot;/&gt;
{{{Марапаттары}}}}}

|белгі18     = Сайты
|мәтін18     = {{{Сайты|}}}
|класс18    = url

|белгі19     = Қолтаңбасы
|мәтін19     = {{#if:{{{Қолтаңбасы|}}}|[[Сурет:{{{Қолтаңбасы|}}}|{{#if:{{{Қолтаңба ені|}}}|{{{Қолтаңба ені}}}|180px}}|Қолтаңбасы]]}}

|мәтін20     = {{#if:{{{Уикидәйек|}}}|&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;[[q:{{{Уикидәйек}}}|Уикидәйек]] [[Уикидәйек|Уикидәйекте]].&lt;/span&gt;}}

|мәтін21     = {{#if:{{{Уикиқайнар|}}}|
{{#ifeq: {{{Уикиқайнар|}}}|болмайды|&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{Unicode|©}} Бұл автордың шығармасы бос емес&lt;/span&gt;|&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;[[s:{{{Уикиқайнар}}}|Шығармасы]] [[Уикиқайнар|Уикиқайнарда]].&lt;/span&gt;}}|}}

|асты_стиль       =  background:#eee; border-top:1px solid #DDD; 
|асты             = {{#if:{{{Commons|}}}|&lt;div&gt;'''[[commons:Category:{{{Commons}}}|{{{Есімі|{{{Commons|}}}}}}]]''' [[Ортаққор]]да&lt;/div&gt;}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o0hdumggpoqahb5q6odg18jf40fx6mu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Ғалым/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>196833</id>
    <revision>
      <id>3685722</id>
      <parentid>3574016</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1087" sha1="1fc6mqfl9jr242yd24kv29w0xmgplei" xml:space="preserve">== Көшіріп алу үшін ==
&lt;pre&gt;
{{Ғалым
 |Есімі               = 
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 
 |Туған жері          = 
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Мамандығы           = 
 |Ғылыми аясы         = 
 |Жұмыс орны          = 
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
&lt;/pre&gt;
&lt;includeonly&gt;
[[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Тұлғалар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>1fc6mqfl9jr242yd24kv29w0xmgplei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карнеги Меллон Университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202128</id>
    <revision>
      <id>3685806</id>
      <parentid>3342496</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65163" sha1="ferrkvb6g3pdpsdpmk0qwae3vmhsyo2" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                                      = Карнеги Меллон Университеті
 |Қысқартылған аты            = 
 |Эмблемасы                        = [[Image:Carnegie Mellon wordmark.svg|200px]]
 |Сурет                                  = 
 |Шынайы аты                      = 
 |Халықаралық атауы        = 
 |Бұрынғы атауы                 = 
 |Ұраны                                 = &quot;My heart is in the work&quot; - Эндрью Карнеги
 |Құрылған жылы                = 1900 жылы [[Эндрью Карнеги]]
 |Жабылған жылы              =
 |Қайта құрылған                =
 |Қайта құрылған жылы    =
 |Түрі                                     = Жеке-меншік
 |Басшының лауазымы     = 
 |Фио лауазымы                  = 
 |Президенті                         = Жаред Коһан
 |Ғылыми жетекшісі            = 
 |Ректоры                              = Марк Кәмлет
 |Студенттер                        = 
 |Шетел студенттері           = 
 |Мамандар                          = 
 |Бакалавриат                      = 6,178
 |Магистратура                    = 5,777
 |Аспирантура                      = 103
 |Докторантура                    = 
 |Ғылым доктары                 = 
 |Профессоры                      = 
 |Оқытушылар                       = 1,423
 |Орналасқан жері               = [[Питтсбург]], [[Пеннсильвания]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті                       = 
 |Кампус                                 = 
 |Мекенжайы                         = 
 |Сайты                                   = [http://www.cmu.edu/ cmu.edu]
 |Марапаттары                      = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale                          = 
 |edu_region                           = 
}}

&lt;!--
|image_size     = 200px
|calendar       = Семестр
|endowment      = [[АҚШ доллары|АҚШ $]]1.017 миллиард (Мамыр 30, 2011)&lt;ref&gt;{{cite web | title = Carnegie Mellon Factbooks 2010-2011： Finances  | publisher = Carnegie Mellon University  | url = http://www.nacubo.org/Documents/research/2011_NCSE_Public_Tables_Endowment_Market_Values_Final_January_17_2012.pdf | accessdate = February 6, 2012}}&lt;/ref&gt;   
|campus         = [[urban area|Urban]], {{convert|144|acre|ha}}
|nickname       = Тартандар
|athletics      =[[National Collegiate Athletic Association|NCAA]] Division III [[University Athletic Association|UAA]]&lt;br/&gt;17 varsity teams&lt;ref&gt;{{cite web|title=Carnegie Mellon Athletics official website|url=http://www.cmu.edu/athletic/|publisher=cmu.edu|accessdate=2008-02-17}}&lt;/ref&gt;
|colors         = Cardinal, Gray, and Tartan Plaid&lt;ref&gt;{{cite web|title=Official Carnegie Mellon colors|url=http://www.cmu.edu/identity/id_colorplaid.html|publisher=cmu.edu|accessdate=2008-02-17}}&lt;/ref&gt;
|mascot         = Scotty the [[Scottish Terrier|Scottie Dog]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Carnegie Mellon's Mascot|url=http://www.cmu.edu/mascot/}}&lt;/ref&gt;
}}
--&gt;
'''Карнеги Меллон Университеті''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] '''Carnegie Mellon''' немесе '''CMU''') [[АҚШ|Америка]]ның Пенсильвания штаты [[Питтсбург]] қаласында орналасқан жеке-меншік зерттеу-[[университет]]і.
&lt;!--
The university began as the Carnegie Technical Schools, founded by [[Andrew Carnegie]] in 1900. In 1912, the school became [[Carnegie Institute of Technology]] and began granting four-year degrees. In 1967, the Carnegie Institute of Technology merged with the [[Mellon Institute of Industrial Research]] to form Carnegie Mellon University. The university's {{convert|140|acre|km2|sing=on}} main campus is {{convert|3|mi|km}} from [[Downtown Pittsburgh, Pennsylvania|Downtown Pittsburgh]] and abuts the [[Carnegie Museums of Pittsburgh]], [[Schenley Park]], and the campus of the [[University of Pittsburgh]] in the city's [[Oakland (Pittsburgh)|Oakland]] and [[Squirrel Hill]] neighborhoods, partially extending into [[Shadyside (Pittsburgh)|Shadyside]]. 

Carnegie Mellon has seven colleges and independent schools: the Carnegie Institute of Technology (engineering), [[Carnegie Mellon College of Fine Arts|College of Fine Arts]], [[Dietrich College of Humanities and Social Sciences]], [[Mellon College of Science]], [[Tepper School of Business]], [[Carnegie Mellon School of Computer Science|School of Computer Science]], and the [[Heinz College|H. John Heinz III College]].

Carnegie Mellon students come from all 50 [[U.S. state]]s and 93 countries. It presently ranks 21st among the top universities worldwide.&lt;ref&gt;http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/top-400.html&lt;/ref&gt;  It consistently ranks among the top 25 universities in the United States and was named one of the &quot;New [[Ivy League|Ivies]]&quot; by ''[[Newsweek]]'' in 2006.&lt;ref&gt;{{cite web|title=America''s 25 New Elite ''Ivies''|url=http://www.newsweek.com/2006/08/20/25-new-ivies.html|publisher=newsweek.com|accessdate=2010-08-21}}&lt;/ref&gt; Although a relatively young university, it is affiliated with eighteen [[Nobel laureates]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cmu.edu/news/rankings-awards/awards/nobel-prize.shtml|accessdate=2010-10-12|title=Carnegie Mellon Nobel Laureates}}&lt;/ref&gt;
--&gt;

==Тарихы==

Азаматтық соғыстан кейін Американың индустриялистері ақша жинап, сол ақшаға институттар сала бастады. Олар Вашингтон Дюк - Дюк университетін, Эзра Корнель - Корнель университетін, Джон Хопкинс - Джон Хопкинс университетін, Леланд Стэнфорд - [[Стэнфорд Университеті|Стэнфорд университеті]]н және Корнелиус Вандербильт - Вандербильт университеттерінің негіздерін қалайды.

&lt;!-- accumulated unprecedented wealth and some were eager to found institutions in their names as part of [[philanthropy]] campaigns using portions of their vast wealth. [[Washington Duke]] at [[Duke University]], [[Ezra Cornell]] at [[Cornell University]], [[Johns Hopkins]] at [[Johns Hopkins University]], [[Leland Stanford]] at [[Stanford University]], and [[Cornelius Vanderbilt]] at [[Vanderbilt University]] are several notable examples of Andrew Carnegie's [[The Gospel of Wealth|gospel of wealth]] mentality and Carnegie Mellon University is one such result.

Carnegie Mellon predecessor institution, Carnegie Technical Schools, was founded in 1900 in [[Pittsburgh]] by the [[Scottish American]] industrialist and philanthropist Andrew Carnegie, who wrote the time-honored words &quot;My heart is in the work&quot;, when he donated the funds to create the institution. Carnegie's vision was to open a vocational training school for the sons and daughters of working-class Pittsburghers (Many of whom worked in his mills). The campus began to take shape in the [[Beaux-Arts architecture]] style of [[Henry Hornbostel]], winner of the 1904 competition to design the original institution and later the founder of what is now the [[Carnegie Mellon School of Architecture]]. The name was changed to the Carnegie Institute of Technology in 1912, and the school began offering four-year degrees. In 1965, it merged with [[Andrew W. Mellon|Andrew Mellon]]'s Mellon Institute of Industrial Research to become Carnegie Mellon University. In addition, Carnegie founded Carnegie Mellon's coordinate [[Women's colleges in the United States|women's college]], [[Margaret Morrison Carnegie College]] in 1903 (which closed in 1973).&lt;ref&gt;{{cite web|title=History of MMCC|url=http://www.carnegiemellontoday.com/article.asp?Aid=347|publisher=carnegiemellontoday.com|accessdate=2008-02-15}}&lt;/ref&gt;

There was little change to the campus between the [[World War I|first]] and [[World War II|second World War]]. A 1938 master plan by Githens and Keally suggested acquisition of new land along Forbes Avenue, but the plan was not fully implemented. The period starting with the construction of the Graduate School of Industrial Administration building (1952) and ending with Wean Hall (1971) saw the institutional change from Carnegie Institute of Technology to Carnegie Mellon University. New facilities were needed to respond to the University's growing national reputation in [[artificial intelligence]], business, robotics and the arts. In addition, an expanding student population resulted in a need for improved facilities for student life, athletics and libraries. The campus finally expanded to [[Forbes Avenue]] from its original land along [[Schenley Park]]. A ravine long known as &quot;the cut&quot; was gradually filled in to campus level, joining &quot;the Mall&quot; as a major campus open space.

[[Image:CMU Hamerschlag Hall.jpg|thumb|left|Hamerschlag and Roberts Halls are two of the teaching facilities of the [[Carnegie Institute of Technology|College of Engineering]]]]
The buildings of this era reflect current attitudes toward architectural style. The [[International style (architecture)|International Style]], with its rejection of historical tradition and its emphases on functionalism and expression of structure, had been in vogue in urban settings since the 1930s. It came late to the Carnegie campus because of the hiatus in building activity and a general reluctance among all institutions of higher education to abandon historical styles. By the 1960s, it was seen as a way to accomplish the needed expansion and at the same time give the campus a new image. Each building was a unique architectural statement that may have acknowledged the existing campus in its placement, but not in its form or materials.

During the 1970s and 1980s, the tenure of University President Richard M. Cyert (1972–1990) witnessed a period of unparalleled growth and development. The research budget soared from roughly US$12 million annually in the early 1970s to more than US$110 million in the late 1980s. The work of researchers in new fields like [[robotics]] and [[software engineering]] helped the university build on its reputation for innovation and practical problem solving. President Cyert stressed strategic planning and comparative advantage, pursuing opportunities in areas where Carnegie Mellon could outdistance its competitors. One example of this approach was the introduction of the university's &quot;[[Andrew Project|Andrew]]&quot; computing network in the mid-1980s. This pioneering project, which linked all [[computer]]s and workstations on campus, set the standard for educational computing and established Carnegie Mellon as a leader in the use of technology in education and research. On April 24, 1984, [http://www.cmu.edu cmu.edu], Carnegie Mellon's Internet domain became among the first six [[.edu]] [[URL]]s.
--&gt;
===Карнеги Меллон бүгінгі күні===
[[Image:Wean hall.jpg|thumb|right|Уин холы, әлемнің тұңғыш интернет арқылы сатып алынатын су сатушы мәшіне (internet-enabled soda vending machine).&lt;ref&gt;{{cite web|title=Randy Pausch's Last Lecture: Really Achieving Your Childhood Dreams|publisher=Randy Pausch|url=http://download.srv.cs.cmu.edu/~pausch/Randy/pauschlastlecturetranscript.pdf|accessdate=2008-05-07}}&lt;/ref&gt;]]
&lt;!--In the 1990s and into the 2000s (decade), Carnegie Mellon solidified its status among elite American universities, consistently ranking in the top 25 in ''[[US News and World Report]]'' rankings. Carnegie Mellon is distinct in its interdisciplinary approach to research and education. Through the establishment of programs and centers that are outside the limitations of departments or colleges, the university has established leadership in fields such as [[computational finance]], [[management information systems|information systems management]], arts management, product design, [[behavioral economics]], [[human-computer interaction]], [[entertainment technology]], and [[decision science]]. Within the past two decades, the university has built a new university center, theater and drama building (Purnell Center), business school building (Posner Hall), student union and several dormitories. Baker Hall was renovated in the early 2000s (decade), and new chemistry labs were established in Doherty Hall soon after. Several computer science buildings, such as [[Newell Simon Hall]], also were established, renovated or renamed in the early 2000s (decade). The university has most recently completed building the Gates Hillman Complex and continues renovating historic academic and residence halls.

The Gates Hillman Complex, opened for occupancy on August 11, 2009, sits on a {{convert|5.6|acre|m2|sing=on}} site on the university's West Campus, surrounded by Cyert Hall, the Purnell Center for the Arts, Doherty Hall, Newell-Simon Hall, Smith Hall, Hamburg Hall and the Collaborative Innovation Center. It contains 318 offices as well as labs, computer clusters, lecture halls, classrooms and a 250-seat auditorium. The Gates Hillman Complex was made possible by a $20 million lead gift from the [[Bill &amp; Melinda Gates Foundation]] and an additional $10 million grant from The Henry L. Hillman Foundation. The Gates Hillman Complex and the Purnell Center for the Arts are connected by the [[Randy Pausch]] Memorial Footbridge.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Top 200 World Universities|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=144|publisher=timeshighereducation.com|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt;

On April 15, 1997, [[Jared Cohon|Jared L. Cohon]], former dean of [[Yale University]]'s School of Forestry and Environmental Studies, was elected president by Carnegie Mellon's Board of Trustees. During Cohon's presidency, Carnegie Mellon has continued its trajectory of innovation and growth. He leads a strategic plan that aims to leverage the University's strengths to benefit society in the areas of [[biotechnology]] and [[life sciences]], information and security technology, [[environmental science]] and practices, the [[fine arts]] and [[humanities]], and [[business]] and [[policy|public policy]].

On July 1, 2003, Carnegie Mellon launched Insp!re Innovation, a $1 billion comprehensive fundraising campaign. Half of the campaign goal is intended for the endowment to provide long-lasting support for faculty, students and breakthrough innovations. As of April 15, 2012, the campaign had brought in $1.02 billion, with $531.6 million going toward Carnegie Mellon’s endowment. It also enabled the university to establish 24 endowed professorships, 77 endowed fellowships and 191 endowed scholarships.&lt;ref&gt;[http://www.cmu.edu/campaign/about/index.html Inspire Innovation: About the Campaign - Carnegie Mellon Web Site.]. Retrieved September 11, 2011.&lt;/ref&gt; On September 7, 2011, [[William S. Dietrich II]], the former chairman of Dietrich Industries, Inc., a subsidiary of Worthington Industries, Inc., pledged a gift of $265 million, effective on October 6, 2011, upon his death. In response to this gift, Carnegie Mellon renamed the College of Humanities of Social Sciences as the Marianna Brown Dietrich College of Humanities and Social Sciences after William Dietrich's mother.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bill Dietrich &amp; Carnegie Mellon University|url=http://www.cmu.edu/dietrich/=2011-09-07}}&lt;/ref&gt;

New York’s Mayor [[Michael R. Bloomberg]], and [[New York University|New York University’s]] President [[John Sexton]] on April 23rd, 2012, announced an historic agreement between [[New York City]], New York’s MTA, and a consortium of world-class academic institutions, and private technology companies, that will lead to the creation in New York of a [[Center for Urban Science and Progress]] (CUSP). The Center for Urban Science and Progress (CUSP) is an applied science research institute which will be a partnership of top institutions from around the globe, led by NYU and [[NYU-Poly]] with a consortium of world-class universities including: The [[ University of Warwick]], Carnegie Mellon University, the [[City University of New York]], the [[Indian Institute of Technology Bombay]], and the [[University of Toronto]].

Peer institutions of Carnegie Mellon's institutional research and analysis program include [[California Institute of Technology|Caltech]], [[Cornell University|Cornell]], [[Duke University|Duke]], [[Emory University|Emory]], [[Georgia Institute of Technology|Georgia Tech]], [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]], [[Northwestern University|Northwestern]], [[Princeton University|Princeton]], [[Rice University|Rice]], [[Rensselaer Polytechnic Institute|RPI]], [[Stanford University|Stanford]], [[University of Pennsylvania|Penn]] and [[Washington University in St. Louis|Washington University]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Peer institutions of Carnegie Mellon University|url=http://www.cmu.edu/ira/infox/external/peer.html|publisher=cmu.edu|accessdate=2009-03-28}}&lt;/ref&gt;

==Campus==
Carnegie Mellon's {{convert|140|acre|km2|sing=on}} main campus is three miles (5&amp;nbsp;km) from downtown [[Pittsburgh, Pennsylvania|Pittsburgh]], between [[Schenley Park]] and the [[Squirrel Hill]], [[Shadyside (Pittsburgh)|Shadyside]], and [[Oakland (Pittsburgh)|Oakland]] neighborhoods. Carnegie Mellon is bordered to the west by the campus of the [[University of Pittsburgh]]. Carnegie Mellon owns 81 buildings in the [[Oakland (Pittsburgh)|Oakland]] and [[Squirrel Hill]] neighborhoods of Pittsburgh.

For decades the center of student life on campus was &quot;''Skibo Hall''&quot;, the University's student union. Built in the 1950s, Skibo Hall's design was typical of [[Mid-Century Modern]] architecture, but was poorly equipped to deal with advances in computer and internet connectivity. The original Skibo was razed in the summer of 1994 and replaced by a new student union that is fully wi-fi enabled. Known as ''University Center'', the building was dedicated in 1996.

A large grassy area known as &quot;the Cut&quot; forms the backbone of the campus, with a separate grassy area known as &quot;the Mall&quot; running perpendicular. The Cut was formed by filling in a ravine (hence the name) with soil from a nearby hill that was leveled to build the College of Fine Arts building.

The northwestern part of the campus (home to Hamburg Hall, Newell-Simon Hall, Smith Hall, and Gates Hillman Complex) was acquired from the [[United States Bureau of Mines]] in the 1980s. 

In 2006, Carnegie Mellon Trustee Jill Gansman Kraus donated the {{convert|80|ft|m|adj=on}}-tall sculpture [[Walking to the Sky]], which was placed the lawn facing Forbes Ave between the University Center and Warner Hall. The sculpture was controversial for its placement, the general lack of input that the campus community had, and its aesthetic appeal.&lt;ref name=thorn&gt;{{cite web|title=The Tartan reflects on the people and events of 2005-2006|url=http://www.thetartan.org/2006/5/1/forum/thistles_and_thorns|publisher=The Tartan|year=2006|accessdate=2009-01-07}}&lt;/ref&gt; 

{{wide image|Cmu panorama.jpg|1500px|A panoramic view of Carnegie Mellon University's Pittsburgh campus from the College of Fine Arts Lawn.&lt;br/&gt;From left to right: College of Fine Arts, Hunt Library, Baker and Porter Hall, Hamerschlag Hall, [[University of Pittsburgh]]'s Cathedral of Learning (in the background), Wean Hall and Doherty Hall, Purnell Center, and the University Center. Also visible are &quot;The Fence,&quot; and the &quot;Walking to the Sky&quot; sculpture.}}

===Beyond Pittsburgh===
In addition to its Pittsburgh campus, Carnegie Mellon has a branch campus in the [[Middle East]], [[Carnegie Mellon University in Qatar]], which offers a full undergraduate curriculum with degree programs in computer science, business administration and information systems. It also has graduate-level extension campuses in [[Carnegie Mellon Silicon Valley|Mountain View, California]] in the heart of [[Silicon Valley]] (offering masters programs in [[Software engineering|Software Engineering]] and Software Management). The [[Tepper School of Business]] maintains a satellite center in downtown [[Manhattan]] and the Heinz College maintains one in [[Adelaide]], [[Australia]] and one in [[Washington, DC]]. Carnegie Mellon also maintains the Carnegie Mellon Los Angeles Center in [[North Hollywood, California]] where students in the Master of Entertainment Industry Management program are required to relocate to Los Angeles in their second year and attend classes at this facility. Carnegie Mellon's [[Information Networking Institute]] offers graduate programs in [[Athens, Greece]] and [[Kobe, Japan]], in collaboration with [[Athens Information Technology]] and the Hyogo Institute of Information Education Foundation, respectively. In the fall of 2007, the cities of [[Aveiro, Portugal|Aveiro]] and [[Lisbon, Portugal]] were added to the [[Information Networking Institute]]'s remote locations. The Institute for Software Research International (ISRI) offers graduate programs in [[Coimbra, Portugal|Coimbra]], [[Portugal]].The Entertainment Technology Center offers graduate programs in [[Portugal]], [[Japan]], and [[Singapore]]. The [[Human-Computer Interaction Institute]] offers a masters degree in conjunction with the [[University of Madeira]], in [[Portugal]].

===In media, entertainment, and culture===
The Carnegie Mellon University campus in Pittsburgh has served as the locale for many motion pictures. Alumnus [[George A. Romero]] filmed ''[[Creepshow]]'' (1982) in and around Margaret Morrison Hall. Much of the on-campus scenes in the 2000 film ''[[Wonder Boys (film)|Wonder Boys]]'', starring [[Michael Douglas]] and [[Tobey Maguire]], were filmed in Carnegie Mellon's campus. Other movies filmed at Carnegie Mellon include ''[[The Mothman Prophecies (film)|The Mothman Prophecies]]'', ''[[Dogma (film)|Dogma]]'', ''[[Lorenzo's Oil (film)|Lorenzo's Oil]]'', ''[[The Dark Knight Rises]]'', and ''[[Flashdance]]''. The university is also featured prominently in the film ''[[Smart People]]'', starring [[Sarah Jessica Parker]] and [[Dennis Quaid]], and in the anime ''[[Summer Wars]]''. It was also referenced on [[Take My Life, Please|an episode]] of ''[[The Simpsons]]'' and in the movie ''[[Mean Girls 2]]''. Carnegie Mellon was identified as the university &quot;Rat&quot; went to in the science fiction movie ''[[The Core (film)|The Core]],'' as well as the university that one of the astronauts attended in the film ''[[Deep Impact (film)|Deep Impact]].''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cmu.edu/news/blog/2009/Winter%202009/doh-carnegie-mellon-gets-the-simpsons-treatment.shtml |title=Carnegie Mellon on &quot;The Simpsons&quot; and &quot;Lie to Me&quot;- Carnegie Mellon University |publisher=Cmu.edu |date=2009-02-16 |accessdate=2010-02-22}}&lt;/ref&gt; 

The play ''[[Pippin (musical)|Pippin]]'' was originally conceived by [[Stephen Schwartz (composer)|Stephen Schwartz]] as a student musical performed by the Scotch'n'Soda student theatre troupe.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Holahan |first=Jane |url=http://local.lancasteronline.com/4/28490 |title=Creator on ‘Pippin:’ ‘It was an inventive time’ |publisher=Lancaster Online |date=2006-12-07 |accessdate=2006-12-30}}&lt;/ref&gt;

While enrolled at Carnegie Mellon, acting students [[Michael McKean]] and [[David Lander]] (class of 1969) created the characters &quot;''Lenny &amp; Squiggy''&quot;. The pair continued performing the characters in live comedy routines before joining the cast of the TV series ''[[Laverne and Shirley]]''. 

In 2008, Carnegie Mellon professor [[Randy Pausch]]'s &quot;[[Really Achieving Your Childhood Dreams|Last Lecture]]&quot; became a pop culture phenomenon. Based on a lecture he gave in September 2007 - shortly after he learned his cancer had metastasized - his book quickly rose to the top of bestseller lists around the country. Named in ''[[Time Magazine]]''{{'}}s &quot;[[Time 100]]&quot; list of influential people, he died in July 2008 from pancreatic cancer.&lt;ref&gt;{{cite web|author=By KATIE COURIC Thursday, April 30, 2009 |url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733756_1736194,00.html |title=Randy Pausch - The 2008 TIME 100 |publisher=TIME |date=2009-04-30 |accessdate=2010-02-22}}&lt;/ref&gt;

Carnegie Mellon also established and administers the [[Robot Hall of Fame]] in partnership with the [[Carnegie Science Center]].

==Schools and divisions==
[[Image:School of design.jpg|thumb|right|Margaret Morrison Hall, home of the [[Carnegie Mellon School of Architecture]]]]
*'''The [[Carnegie Institute of Technology]]''' includes seven engineering departments: [[Biomedical Engineering]], [[Chemical Engineering]], [[Civil Engineering|Civil]] and [[Environmental Engineering]], [[Electrical Engineering|Electrical]] and [[Computer Engineering]], [[Engineering and Public Policy]], [[Mechanical Engineering]], and [[Materials Science]] and Engineering, and two institutes, the [[Information Networking Institute]] and the Institute for Complex Engineered Systems.

*'''The [[Carnegie Mellon College of Fine Arts|College of Fine Arts]]''' is the second oldest college of fine arts in the United States (behind the Maryland Institute College of Art), and today it is a federation of schools with professional training programs in the visual and [[performing arts]]: [[Architecture]], [[Art]], [[Design]] (ranked #1 MFA program in Multimedia and Visual Communication),&lt;ref&gt;{{cite news | work = U.S. News &amp; World Report | title = America's Best Graduate Schools 2009 | url = http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/grad/art/multimedia | accessdate = 2008-04-27 }}&lt;/ref&gt; [[Drama]] and [[Music]]. The college shares research projects, interdisciplinary centers and educational programs with other units across the university. The college initiated several interdisciplinary program which facilitate graduate student research and enrich their knowledge.

*'''The [[Heinz College|H. John Heinz III College]]''' offers top-ranked masters degrees in [[Policy|Public Policy]] and [[Management]], Health Care Policy and Management, Biotechnology and Management, Medical Management, [[Public Management]], Arts Management, Entertainment Industry Management, [[Management Information Systems|Information Systems Management]], Information Technology, and Information Security Policy and Management. It consists of the School of Information Systems &amp; Management and the School of Public Policy &amp; Management. It also offers various Ph.D. and executive education programs.

*'''The [[Dietrich College of Humanities and Social Sciences]]''' is the university's liberal and professional studies college and emphasizes the study of the human condition through rigorous analysis and technology. Departments include [[Economics]], [[English studies|English]], [[History]], [[Modern Languages]], [[Philosophy]], [[Psychology]], [[Social and Decision Sciences]] and [[Statistics]]. The college also offers undergraduate degree programs in [[Information systems]] and [[International relations|International Relations and Politics]].

*'''The [[Mellon College of Science]]''' includes four departments: [[Biological Sciences]], [[Chemistry]], [[Mathematical Sciences]] and [[Physics]]. In addition, the college is expanding efforts in [[green chemistry]], [[bioinformatics]], [[computational biology]], [[nanotechnology]], [[computational finance]], sensor research and biological physics.
[[Image:Huntlibrary.jpg|thumb|250px|right|The Hunt Library at Carnegie Mellon University is the largest library on the Pittsburgh Campus]]
[[File:Carnegie-Mellon-University-29 Inside Gates Center.JPG|thumb|upright|The Gates Center is a recent addition to the university's computer science school.]]
*'''The [[Carnegie Mellon School of Computer Science|School of Computer Science]]''': Carnegie Mellon University helped define, and continually redefines, the field of [[computer science]]. The School of Computer Science is recognized internationally as one of the top schools for computer science.&lt;ref&gt;{{cite news | work = U.S. News &amp; World Report | title = America's Best Graduate Schools 2009 | url = http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/usnews/edu/grad/rankings/phdsci/brief/com_brief.php | accessdate = 2008-03-28 }}&lt;/ref&gt;

*'''The [[Tepper School of Business]]''' offers undergraduate programs in [[Business Administration]] and [[Economics]]. Undergraduate Tepper students can choose from an array of tracks including: [[Finance]], [[Information Technology]], [[Entrepreneurship]], [[Management]], [[Management consulting|Consulting]], and [[Marketing]]. In addition to choosing a track, undergraduate Tepper students must also choose a minor from one of the other colleges on campus and take a variety of supplemental breadth courses outside of the business program. The Tepper School offers masters degrees in Business Administration ([[Master of Business Administration|MBA]]) and joint degrees in [[Computational Finance]] (MSCF) with the Dietrich College of Humanities and Social Sciences, the Mellon College of Science, and the School of Computer Science. In addition, joint degrees are offered with Civil and Environmental Engineering and the Heinz College. The Tepper School also offers doctoral degrees in several areas and presents a number of [[executive education]] programs.

In addition to the research and academic institutions, the University hosts the [[Pennsylvania Governor's School for the Sciences]], a state-funded summer program that aims to foster interest in science amongst gifted high school students, and the [[Carnegie Mellon Institute for Talented Elementary and Secondary Students]] program (C-MITES). The Cyert Center for Early Education is a child care center for Carnegie Mellon faculty and staff, as well as an observational setting for students in child development courses.

Carnegie Mellon University Libraries include Hunt Library, the Engineering and Science Library, the [[Mellon Institute]] Library, the Posner Center, and the Qatar Library. Additionally the Libraries manage the [[Software Engineering Institute]] Library, and the [[Universal Digital Library]]. The library system includes a number of special collections such as the [[Andrew Carnegie]] Collection, [[Herbert A. Simon]] Collection, [[Allen Newell]] Collection, the [[H. John Heinz III]] Collection, and the Posner Memorial Collection among many others. Carnegie Mellon students and faculty also have access to the [[Carnegie Library of Pittsburgh]] and the [[University of Pittsburgh]] libraries through the Oakland Library Consortium. The Hunt Institute for Botanical Documentation (HIBD), a research division of Carnegie Mellon University, and its library collections are located on the top floor of Hunt Library, but are not part of the University Library System.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://huntbot.andrew.cmu.edu/HIBD/Home/FAQ.shtml#Departments Hunt Institute], retrieved March 5, 2010.&lt;/ref&gt;

Carnegie Mellon also manages the [[Naval Reserve Officer Training Corps]] in Pittsburgh on which students throughout Pittsburgh's universities rely. Carnegie Mellon relies on the [[University of Pittsburgh]] to provide opportunities in [[Army Reserve Officers' Training Corps]] and [[Air Force Reserve Officer Training Corps]] to its students.

=== Collaboration with the University of Pittsburgh ===
Carnegie Mellon University neighbors the campus of the [[University of Pittsburgh]], and in some cases, buildings of the two universities are intermingled. This helps to facilitate myriad academic and research collaborations between the two schools,&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.post-gazette.com/stories/local/neighborhoods-city/pitt-cmu-make-most-of-proximity-266578/?p=0 | title=Pitt, CMU make most of proximity | first=Bill | last=Schackner | first2=Eleanor | last2=Chute | newspaper=Pittsburgh Post-Gazette | location=Pittsburgh, PA | date=2012-03-29 | accessdate=2012-05-21}}&lt;/ref&gt; including such projects as the [[Pittsburgh Supercomputing Center]], the [[Pittsburgh Life Sciences Greenhouse]], the Immune Modeling Center, the Center for the Neural Basis of Cognition, the [[University of Pittsburgh Cancer Institute]], as well as the National Science Foundation-supported Pittsburgh Science of Learning Center.&lt;ref&gt;http://www.pitt.edu/~oafa/community.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.learnlab.org/|title=Welcome|publisher=Pittsburgh Science of Learning Center|accessdate=2 December 2011}}&lt;/ref&gt; Further, the universities also offer multiple dual and joint degree programs such as the [[University of Pittsburgh School of Medicine#MD/PhD Program|Medical Scientist Training Program]], the Molecular Biophysics and Structural Biology Graduate Program, and the Law and Business Administration program. Some professors hold joint professorships between the two schools, and students at each university may take classes at the other (with appropriate approvals).&lt;ref name=&quot;PCHE Cross Registration&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pchepa.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=14&amp;Itemid=29|title=Cross Registration |publisher=Pittsburgh Council on Higher Education|accessdate=2 December 2011}}&lt;/ref&gt; CMU students and faculty also have access to the University of Pittsburgh library system, as well as the [[Carnegie Library of Pittsburgh]], through the Oakland Library Consortium.&lt;ref&gt;{{cite journal | url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1300/J121v07n01_06?journalCode=wrsi20#preview | title=Models of Access: The Oakland Library Consortium | first=Sylverna | last=Ford | year=1992 | publisher=The Haworth Press, Inc. | journal=Resource SHaring and Information Networks | volume=7 |number=1 | pages=67–80 | doi=10.1300/J121v07n01_06 | accessdate=2011-12-01}}&lt;/ref&gt; The two universities also co-host academic conferences, such as the 2012 Second Language Research Forum.&lt;ref name=&quot;SLRF 2012&quot;&gt;{{cite web|url=http://ml.hss.cmu.edu/slrf2012/|title=SLRF 2012 in Pittsburgh|publisher=SLRF 2012 Organizing Committee|accessdate=2 December 2011}}&lt;/ref&gt;
--&gt;

==Бакалавр==
[[Image:Posner 1.jpg|thumb|right|[[Познер]] Холлы, Теппер Бизнес Мектебінің алғашқы ғимараты]]
2011 жылы Питтсбург кампусына 27,913 ерекше адам тапсырып оның 5,948 (21%) университетке қабылданды. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Carnegie Mellon Admission Statistics|url=http://my.cmu.edu/portal/site/admission/adm_statistics|publisher=Carnegie Mellon University|accessdate=2011-11-14}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--In 2011, the most selective undergraduate college was the School of Computer Science, which admitted only 11.1% of total applicants. The largest college, in terms of enrollment, is the Carnegie Institute of Technology with 455 students in the class of 2015, followed by the Dietrich College of Humanities &amp; Social Sciences with 241, and the College of Fine Arts with 235. The smallest college in terms of total undergraduate enrollment is the Tepper School of Business (with 90). Carnegie Mellon enrolls students from all 50 states and the District of Columbia, and 15.6% of the students are citizens of countries other than the United States, representing more than 40 countries. About 96.3% of first-year students enrolled in 2009 returned for their second year, and 72.7% of students in the class of 2010 graduated within four years. Undergraduate tuition is $43,160 and room and board is $11,110.&lt;ref name=&quot;fact&quot;&gt;{{cite web|title=Admission Costs|url=http://my.cmu.edu/portal/site/admission/costs2|publisher=Carnegie Mellon University|accessdate=2011-07-26}}&lt;/ref&gt;

==Research==
&lt;!-- Deleted image removed: [[Image:Lorax rover.jpg|thumb|right|The [[LORAX]] rover Nomad being tested on New Hampshire's [[Mascoma Lake]] with its wind turbine deployed.]] --&gt;
[[Image:Scarab Lunar Rover.jpg|thumb|Скараб (Scarab) Ай бетінде жүретін мәшіне зерттеу институты дамытқан.]]
&lt;!--
For the 2006 fiscal year, the University spent $315 million on research. The primary recipients of this funding were the School of Computer Science ($100.3 million), the [[Software Engineering Institute]] ($71.7 million), the Carnegie Institute of Technology ($48.5 million), and the Mellon College of Science ($47.7 million). The research money comes largely from federal sources, with federal investment of $277.6 million. The federal agencies that invest the most money are the [[National Science Foundation]] and the [[United States Department of Defense|Department of Defense]], which contribute 26% and 23.4% of the total university research budget respectively.&lt;ref name=&quot;fact&quot;/&gt; 

The '''[[Pittsburgh Supercomputing Center]]''' (PSC) is a joint effort between Carnegie Mellon University, [[University of Pittsburgh]], and [[Westinghouse Electric Company]]. PSC was founded in 1986 by its two scientific directors, Dr. Ralph Roskies of the University of Pittsburgh and Dr. Michael Levine of Carnegie Mellon University. PSC is a leading partner in the [[TeraGrid]], the National Science Foundation’s cyberinfrastructure program.&lt;ref&gt;{{cite web|title=PITTSBURGH SUPERCOMPUTING CENTER|url=http://www.psc.edu|publisher=[[Pittsburgh Supercomputing Center]]|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt;

The '''[[Robotics Institute]]''' (RI) is a division of the School of Computer Science and considered to be one of the leading centers of robotics research in the world. The Field Robotics Center (FRC) has developed a number of significant robots, including [[Sandstorm (vehicle)|Sandstorm]] and [[H1ghlander]], which finished second and third in the [[DARPA Grand Challenge]], and Boss, which won the [[DARPA Urban Challenge]]. The RI is primarily sited at Carnegie Mellon's main campus in Newell-Simon hall.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Robotics Institute|url=http://www.ri.cmu.edu/|publisher=[[Robotics Institute]]|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt;

The '''[[Software Engineering Institute]]''' (SEI) is a [[federally funded research and development center]] sponsored by the U.S. Department of Defense and operated by Carnegie Mellon University, with offices in Pittsburgh, Pennsylvania, USA; Arlington, Virginia, and Frankfurt, Germany. The SEI publishes books on [[software engineering]] for industry, government and military applications and practices. The organization is known for its [[Capability Maturity Model]] (CMM) and [[Capability Maturity Model Integration]] (CMMI), which identify essential elements of effective system and software engineering processes and can be used to rate the level of an organization's capability for producing quality systems. The SEI is also the home of [[CERT Coordination Center|CERT/CC]], the federally-funded computer security organization. The CERT Program's primary goals are to ensure that appropriate technology and systems management practices are used to resist attacks on networked systems and to limit damage and ensure continuity of critical services subsequent to attacks, accidents, or failures.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Software Engineering Institute|url=http://www.sei.cmu.edu/|publisher=sei.cmu.edu|accessdate=2008-02-16}}&lt;/ref&gt;

The '''[[Human-Computer Interaction Institute]]''' (HCII) is a division of the School of Computer Science and is considered one of the leading centers of [[human-computer interaction]] research, integrating computer science, design, social science, and learning science.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Welcome to the Human-Computer Interaction Institute|url=http://www.hcii.cmu.edu/|publisher=[[Human-Computer Interaction Institute]]|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt; Such interdisciplinary collaboration is the hallmark of research done throughout the university.

The '''[[Language Technologies Institute]]''' (LTI) is another unit of the School of Computer Science and is famous for being one of the leading research centers in the area of [[language technologies]]. Primary research focus of the institute is on [[machine translation]], [[speech recognition]], [[speech synthesis]], [[information retrieval]], [[parsing]] and [[information extraction]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=CMU/Language Technologies Institute|url=http://www.lti.cs.cmu.edu/|publisher=[[Language Technologies Institute]]|accessdate=2008-12-24}}&lt;/ref&gt;  Until 1996, the institute existed as the Center for Machine Translation that was established in 1986. From 1996 onwards, it started awarding graduate degrees and the name was changed to Language Technologies Institute.

Carnegie Mellon is also home to the '''[[Carnegie School]]''' of management and economics. This intellectual school grew out of the [[Tepper School of Business]] in the 1950s and 1960s and focused on the intersection of behavioralism and management. Several management theories, most notably [[bounded rationality]] and the behavioral [[theory of the firm]], were established by Carnegie School management scientists and economists.

Carnegie Mellon has made a concerted effort to attract corporate research labs and offices to the Pittsburgh campus. [[Apple Inc.]], [[Intel]], [[Google]], [[Microsoft]], [[Disney]], [[IBM]], [[General Motors]], [[Bombardier Inc.]], and the [[Rand Corporation]] have established a presence on or near campus. In collaboration with Intel, Carnegie Mellon has pioneered research into [[claytronics]].&lt;ref&gt;[http://www.cs.cmu.edu/~claytronics/ The Claytronics Project - Collaborative Research in Programmable Matter Directed by Carnegie Mellon and Intel]&lt;/ref&gt;

==Alumni and faculty==
[[Image:John f nash 20061102 3.jpg|right|thumb|150px|[[John Forbes Nash]], subject of ''[[A Beautiful Mind (book)|A Beautiful Mind]]'']]
{{main|List of Carnegie Mellon University people}}
There are more than 86,500 Carnegie Mellon alumni worldwide. Famous alumni include former [[General Motors]] [[CEO]] and [[Secretary of Defense]], [[Charles Erwin Wilson]]; billionaire [[hedge fund]] investor [[David Tepper]]; [[James Gosling]], creator of the [[Java (programming language)|Java]] programming language; [[Andy Bechtolsheim]], co-founder of [[Sun Microsystems]]; pop artists [[Andy Warhol]] and [[Burton Morris]]; Mountaineer and Author [[Aron Ralston]]; and [[astronaut]] [[Judith Resnik]], who perished in the [[Space Shuttle Challenger]] disaster. A memorial to Judy Resnik can be found near Porter Hall, sponsored by the engineering fraternity.

Overall, Carnegie Mellon is affiliated with eighteen [[Nobel laureates]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cmu.edu/news/rankings-awards/awards/nobel-prize.shtml|accessdate=2010-10-12|title=Carnegie Mellon Nobel Laureates}}&lt;/ref&gt; eleven [[Turing Award]] winners, ninety seven [[Emmy Award]] recipients (including ten time recipient Steven Bochco), six [[Academy Award]] recipients, and twenty two [[Tony Award]] recipients (including Andrew Omondi). [[John Forbes Nash]], a 1948 graduate and winner of the 1994 [[Nobel Prize in Economics]], was the subject of the book and subsequent film ''[[A Beautiful Mind (book)|A Beautiful Mind]]''. [[Alan Perlis]], a 1943 graduate was a pioneer in programming languages and recipient of the first ever [[Turing award]].

Carnegie Mellon alumni have had success in [[Hollywood]], [[Broadway theatre|Broadway]], television, and the music industry. They include:

*Actor [[Robert Cummings]] (1930)
*Actress [[Carol Channing]] (1943)
*Actress [[Jean Carson]] (1945)
*Actor [[G. Wood]] (1945)
*Actor [[Jack Klugman]] (1948)
*Artist and filmmaker [[Andy Warhol]] (1949)
*Actress [[Nancy Marchand]] (1949)
*Actress [[Sada Thompson]] (1949)
*Actor [[George Peppard]] (1951)
*''[[Get Smart]]'' actress [[Barbara Feldon]] (1955)
*Legendary horror director [[George A. Romero]] (1960)
*Actor [[René Auberjonois (actor)|René Auberjonois]] (1962)
*Actor [[James Cromwell]] (1964)
*Actress [[Mariette Hartley]] (1965)
*Ten time [[Emmy Award]]-winning TV producer/writer [[Steven Bochco]] (1966)
*Actor Robert Brooks (1969)
*Actor [[Michael McKean]] (1969)
*Actor [[David Lander]] (1969)
*Actor [[Ted Danson]] (1972)
*Actress [[Cherry Jones]] (1978)
*Best Actress Academy award winner [[Holly Hunter]] (1980)
*Actor [[Blair Underwood]] (1988)
*Actor [[Gabriel Macht]] (1994)
*Actor [[Patrick Wilson (actor)|Patrick Wilson]] (1995)
*Actor [[Zachary Quinto]] (1999)
*Actress [[Cote de Pablo]] (2000)
*Actor [[Joe Manganiello]] (2000)
*Actor [[Matthew Bomer]] (2001)
*Actor [[Josh Gad]] (2003)
*Actor [[Rory O'Malley]] (2003)
*Broadway actress/singer [[Megan Hilty]] (2004)
*Actor [[Van Hansis]] (2004)
*Actor [[Gaius Charles]] (2005)
*Actress [[Patina Miller]] (2006)
*Actress and stunt woman [[Patricia Tallman]]
*Actor [[Rhys Coiro]]
*Baritone opera singer [[Liam Bonner]]
--&gt;

== Рейтингісі ==

Образование в области Компьютерлік технология облысында, конструкциялау, бизнес және экономика, мемелекеттік қызмет, ақпарат жүйелері, психология, қоғамдық және басқару ғылымдары (decison science) және өнер жөнінен әлемдегі ең күштілердің бірі болып саналады.

2010 жылы Университет US News and World Report рейтингісі бойынша 23 орын, ал Times Higher Education QS World University Rankings бойынша — 20 және 34 . Университет компьютерлік технологиялар мамандарын дайындау санатынан әлемдегі озықтардың бірі.
&lt;!--

In 2011 Carnegie Mellon ranked 23rd among &quot;national universities&quot; in the ''[[US News and World Report]]'' and 21st by the [[Times Higher Education World University Rankings]]. Carnegie Mellon is ranked 1st for graduate studies in computer science, a position consistently held in the past except in 2009. It is also 6th for graduate studies in engineering, 7th for graduate studies in fine arts, 7th for graduate studies in electrical engineering, 9th for graduate studies in public affairs, 16th for graduate studies in business, 19th for graduate studies in economics, 9th for graduate studies in statistics, and 17th for graduate studies in psychology in the 2012 rankings released by US News and World Report.&lt;ref name=&quot;usnews.com&quot;&gt;{{cite web|title=America's Best Graduate Schools 2010|url=http://www.usnews.com/usnews/edu/grad/rankings/phdsci/brief/com_brief.php|publisher=usnews.com|accessdate=2010-02-21}}&lt;/ref&gt;
The undergraduate business program is also ranked 2nd for information systems, production/operations, and quantitative analysis, 5th for supply chain management, 9th for finance, 16th for entrepreneurship, 24th for general management, and 7th as an undergraduate business program overall by the 2011 US News and World Report.&lt;ref name=&quot;usnews.com&quot;/&gt;
In 2010, the ''[[Wall Street Journal]]'' ranked Carnegie Mellon 1st in computer science, 4th in finance, 7th in economics, 10th overall, and 21st in engineering according to job recruiters.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704554104575435563989873060.html |title=The Top 25 Recruiter Picks |newspaper=Wall Street Journal |date=September 13, 2010 }}&lt;/ref&gt;
The university is one of 62 elected members of the [[Association of American Universities]] and its academic reputation has led it to be included in Newsweek’s list of “New Ivies”.&lt;ref&gt;{{cite web|title=25 New Ivies|url=http://www.newsweek.com/id/39401|publisher=[[Newsweek]]|accessdate=2008-02-17}}&lt;/ref&gt; [[BusinessWeek]]'s rankings of college return on investment placed Carnegie Mellon at 17th in the country.&lt;ref&gt;{{cite web|title=BusinessWeek ROI rankings|url=http://www.businessweek.com/interactive_reports/bs_collegeROI_0621.html|accessdate=2010-06-29}}&lt;/ref&gt; [[BusinessWeek]]'s 2011 rankings of the best undergraduate business schools have also placed the [[Tepper School of Business]]'s undergraduate business program at 3rd for starting salaries (competing with [[Wharton School of Business]] and the [[MIT Sloan School of Management]]) and 4th for academic quality.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tepper Rankings|url=http://tepper.cmu.edu/news-multimedia/rankings/index.aspx|publisher=Carnegie Mellon University|accessdate=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; In SmartMoney's rankings of the most valuable colleges, Carnegie Mellon ranked 4th amongst private universities and 23rd amongst all universities nation-wide.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SmartMoney|url=http://www.smartmoney.com/borrow/student-loans/which-colleges-help-their-grads-get-top-salaries-1312402692380/?link=SM_mag_inside|publisher=SmartMoney|accessdate=2011-08-15}}&lt;/ref&gt; Carnegie Mellon is also a member of the Global University Leaders Forum of the [[World Economic Forum]], one of 26 institutions in the world and one of only 12 in the United States.&lt;ref&gt;{{cite web|title=World Economic Forum Global University Leaders Forum|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GULF_Members_2011.pdf|publisher=World Economic Forum|accessdate=2012-01-25}}&lt;/ref&gt;
 
Carnegie Mellon's offerings in [[Carnegie Mellon School of Computer Science|computer science]], [[Carnegie Institute of Technology|electrical engineering]], [[Tepper School of Business|business, economics]], [[Heinz College|public policy]], [[Heinz College|information systems]], [[Carnegie Mellon College of Humanities and Social Sciences|psychology, statistics, creative writing]], [[Entertainment Technology Center|entertainment technology]], [[Social and Decision Sciences|decision science]], and the [[Carnegie Mellon College of Fine Arts|arts]] are considered among the best in their fields.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rankings of various Carnegie Mellon programs|url=http://www.cmu.edu/news/rankings/|publisher=cmu.edu|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt;

==Student life==
Carnegie Mellon's student life includes over 225 student organizations, art galleries, and various unique traditions. Student organizations provide social, service, media, academic, spiritual, recreational, sport, religious, political, cultural, and governance opportunities. Carnegie Mellon's campus houses several galleries such as ''The Frame'', a student-devoted gallery, and the [[Regina Gouger Miller Gallery]], an art gallery that specializes in contemporary professional artists. The [[Carnegie Mellon Philharmonic]], [[Carnegie Mellon School of Drama]] and the student-run theatrical organization [[Scotch'n'Soda]] provides campus with a variety of world-class performance arts events. The university has a strong Scottish motif inspired by Andrew Carnegie's Scottish heritage, as well as Andrew Mellon's Scots-Irish ancestry. Examples include Scotty, the [[Scottish Terrier]] mascot, [[The Tartan]] student newspaper, [[Skibo Castle|Skibo]] Gymnasium, and The [[Thistle]] yearbook.

===Traditions===
[[File:The Fence at Carnegie Mellon University.jpg|thumbnail|right|The Fence]]
{{main|Carnegie Mellon University traditions}}
*'''The Fence''' - In the early days of Carnegie Tech, there was a single bridge, which connected Margaret Morrison Women's College with the Carnegie Institute of Technology. The bridge was a meeting place for students. In 1916, the bridge was taken down and the university filled in the area. The administration built a wooden fence as a new meeting place. The students did not understand why anyone would want to meet at a fence. Administration was about to give up and tear it down but that night a fraternity, as a prank, painted the entire fence advertising a fraternity party. Ever since, painting the Fence has been a Carnegie Mellon tradition.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Walking Tour|url=http://www.cmu.edu/walkingtour/|publisher=cmu.edu|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt; The Fence at Carnegie Mellon lies at the center of campus, in the area known as “the cut.&quot; Students “guard” the fence 24 hours a day, and, as long as two vigils are maintained, no other student may “take” the fence. The fence can then be painted by the group that has it, but only between midnight and 6 am. Only hand brushes may be used; the use of spray paint or paint rollers is considered vandalism and results in a fine. The previous paint cannot be stripped, and each new painting adds a new layer. The original wooden fence finally collapsed in the 1990s due to the weight from over 1' of surrounding paint, and was immediately replaced with an identical one manufactured from concrete. Today the fence is considered &quot;the world's most painted object&quot;, by the Guinness Book of World Records.

*'''Spring Carnival''' - Usually held in April, Spring Carnival is the biggest event of the school year. In addition to classic carnival attractions, the Spring Carnival features the “Buggy Sweepstakes” and &quot;Booth&quot; (a competition between various organizations to build small, elaborate booths based on a theme chosen each year).

[[Image:CarnegieMellonBuggy.jpg|225px|thumb|right|Two pushers exchange the buggy for [[Kappa Delta Rho]] on the first hill of Sweepstakes.]]
*'''Buggy Races''' - Buggy, officially called Sweepstakes, is a race around [[Schenley Park]]. It can be thought of as a relay race with five runners, using the buggy vehicle as the baton. Entrants submit a small, usually torpedo-shaped, vehicle that is pushed uphill and then allowed to roll downhill. The vehicles are unpowered, including the prohibition of such energy-storing devices as flywheels. They are, however, steered by a driver who is usually a petite female student lying prone, arms stretched forward to steer via a turning mechanism. Space is so tight inside the buggies that the drivers usually cannot change position beyond turning their heads.

[[Image:mobot.jpg|225px|thumb|left|A Mobot competing in the annual Mobot challenge]]
*'''Mobot''' - &quot;Mobot,' a [[portmanteau]] for &quot;mobile robot,&quot; is an annual competition at Carnegie Mellon that made its debut in 1994. In this event, robots try (autonomously) to pass through gates, in order, and reach the finish line. There is a white line on the pavement connecting the gates, and the line is normally used to find the gates, though it is not mandated by the rules that the robots follow the line.

*'''Bagpipers''' - As one of only two colleges offering a degree in [[bagpipe]] music (the other being UC Riverside),&lt;ref&gt;{{cite web|title=Traditions|url=http://www.cmu.edu/about/traditions.shtml|publisher=cmu.edu|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt; Carnegie Mellon's Pipe Band features the sounds of Scottish bagpipes and performs at University events. Head of the Pipe Band is champion piper [[Andrew Carlisle]], a highly decorated solo piper and long time member of seven times World Pipe Band Champions Field Marshal Montgomery.

*'''The Kiltie Band'''- Carnegie Mellon's Kiltie Band, dressed in full Scottish regalia including kilts and knee socks, performs during every home football game.

*'''Autographing the Green Room''' - Seniors in the [[Carnegie Mellon College of Fine Arts|College of Fine Arts]] sign the Green Room's walls and ceilings before leaving the university. Supposedly, Oscar-winning actress [[Holly Hunter]] broke university tradition by signing the Green Room during her freshman year.

===Housing===

Carnegie Mellon offers conventional housing for its students through single-gender, coeducational, and special interest options. Students can choose from standard, prime, or suite-style rooms, efficiencies, one or two bedroom apartments, and houses. There are 20 residential buildings on campus and 5 off campus in the Oakland area of Pittsburgh.&lt;ref name=&quot;CMU Housing&quot;&gt;{{cite web|title=CMU Housing|url=http://www.housing.cmu.edu/buildings/|publisher=Carnegie Mellon University|accessdate=2011-07-26}}&lt;/ref&gt;

Most incoming freshmen are assigned to the dedicated freshman residence halls on campus, including: Morewood E-Tower, Residence on Fifth, and the Boss, Donner, Hamerschlag, McGill, Mudge, Scobell, and Stever houses. The upperclassmen who choose to live in university housing do so in the remaining residence halls: Morewood Gardens and West Wing in addition to the Doherty, Fairfax, Margaret Morrison, Neville, Shady Oak, Shirley, and Woodlawn Apartments and the Henderson, Resnik, Roselawn, Spirit, Tech, Webster, and Welch houses.&lt;ref name=&quot;CMU Housing&quot;/&gt;

===Fraternities and sororities===

{{Main|Fraternities and sororities at Carnegie Mellon University}}

The Greek tradition at Carnegie Mellon University began nearly 100 years ago with the founding of the first fraternity on campus, [[Theta Xi]], in 1912. The Panhellenic sorority community was founded in 1945, by [[Chi Omega]], [[Delta Delta Delta]], [[Delta Gamma]], [[Kappa Alpha Theta]], and [[Kappa Kappa Gamma]]. The Chi Omega chapter at Carnegie Mellon has since become [[Alpha Chi Omega]], although the similarity between the two women's fraternity names is incidental. 

Currently, Carnegie Mellon University has ten active Fraternities: [[Alpha Epsilon Pi]], [[Beta Theta Pi]], [[Delta Tau Delta]], [[Kappa Sigma]], [[Pi Kappa Alpha]], [[Sigma Alpha Epsilon]], [[Sigma Nu]], [[Sigma Phi Epsilon]], [[Sigma Tau Gamma]], [[Sigma Chi]] (colony) and [[Delta Upsilon]] (colony).

In addition to participating in campus traditions such as Buggy and Booth, the fraternities and sororities hold an annual fundraiser called Greek Sing, one of the largest Greek events of the year. Each year, the organizations vote on a cause to support and raise money through ticket sales, ad sales, corporate sponsorships and donations. Each organization performs a 13-minute long original show or a rendition of a popular show. In Spring 2010, Greek Sing raised over $42,000 for St. Jude Children's Research Hospital.

== Athletics ==
The Carnegie Mellon Tartans were a founding member of the [[University Athletic Association]] of the [[Division III (NCAA)|NCAA Division III]]. Prior to World War II Carnegie Mellon (as Carnegie Tech) played with [[Division I (NCAA)|NCAA Division I]] teams and in 1939 the Tartan football team earned a trip to the NCAA National Championship at the [[Sugar Bowl]]. That same year, Robert Doherty, university president at the time, banned the football team from competing in postseason bowl games. In 1936 the Carnegie Tech riflery team won the national intercollegiate championship.&lt;ref&gt;{{cite web | title= Intercollegiate rifle team trophy | url = http://www.nrahq.org/compete/nat-trophy/tro-113.pdf | accessdate =2009-09-05}}&lt;/ref&gt; Currently, varsity teams are fielded in basketball, track, cross country, football, golf, soccer, swimming, volleyball, tennis, and cheerleading. In addition, club teams exist in ultimate frisbee,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Carnegie Mellon Ultimate Club|url=http://www.contrib.andrew.cmu.edu/~ultimate/|publisher=cmu.edu|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt; [[rowing (sport)|rowing]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartan Crew|url=http://www.tartancrew.org/|publisher=tartancrew.org|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt; [[Carnegie Mellon Rugby Football Club|rugby]], lacrosse, hockey,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartan Ice Hockey|url=http://www.andrew.cmu.edu/user/hockey|publisher=cmu.edu|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt; baseball,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Join the Baseball Club|url=http://www.cmubaseball.com/|publisher=cmu.edu|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt; softball, skiing &amp; snowboarding, water polo,&lt;ref&gt;{{cite web|title=CMUWP|url=http://www.andrew.cmu.edu/org/cmuwp/|publisher=cmuwp|accessdate=2009-08-25}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt; and cycling.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Carnegie Mellon Cycling Club|url=http://www.andrew.cmu.edu/~cycling/|publisher=cmu.edu|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt; Carnegie Mellon Athletics runs a comprehensive and popular intramural system, maintains facilities (primarily Skibo Gymnasium, University Center, and Gesling Stadium), and offers courses to students in fitness and sports. Carnegie Mellon's primary athletic rivals are fellow [[University Athletic Association|UAA]] schools [[Case Western Reserve University]] and [[Washington University in St. Louis]]; the Tartans have an especially intense rivalry with the [[Washington University in St. Louis football|latter's football team]].

[[Image:Gesling.jpg|thumb|770px|center|Carnegie Mellon's Gesling Stadium taken during the 2009 opening game against Ohio Wesleyan University.]]

===Football===
On November 27, 1926, the 6–2 Carnegie Tech football team shutout [[Knute Rockne]]'s undefeated [[Notre Dame Fighting Irish football|Notre Dame Fighting Irish]] 19–0 at [[Forbes Field]]. It would be the only loss for the Irish all season and only the second time they allowed a touchdown that season.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tech's Greatest Victory|url=http://www.carnegiemellontoday.com/article.asp?Aid=380|publisher=carnegiemellontoday.com|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt; The game was ranked the fourth-greatest upset in [[college football]] history by [[ESPN]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Upset special: With Rockne gone, Irish took a Michigan-like tumble|url=http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=ncf&amp;id=3006504&amp;campaign=rsssrch&amp;source=coach|publisher=sports.espn.go.com|accessdate=2008-02-18}}&lt;/ref&gt;

====Bowl Game and AP rankings====
In the 1930s Carnegie Tech (as it was known then) was among the top football programs in the country. In 1938 and 1939 the team achieved national rankings in the AP Poll. Carnegie Tech earned a January 1 Bowl game date following their 1938 campaign in the [[Sugar Bowl]] losing 15–7 to [[Texas Christian University|Texas Christian]].

Carnegie Tech's AP Ranking history includes:
*October 17, 1938 #13
*October 24, 1938 #16
*October 31, 1938 #19
*November 7, 1938 #6
*November 14, 1938 #6
*November 21, 1938 #7
*November 28, 1938 #6
*December 5, 1938 #6 FINAL
*October 16, 1939 #15

====Modern achievements====
In 2006, the varsity football team was offered a bid to the NCAA Division III playoffs, and became one of the first teams in school history (the first team to win a Division III playoff game was in 1977, when Carnegie Mellon beat Dayton) and University Athletic Association ([[University Athletic Association|UAA]]) conference history to win an NCAA playoff game with a 21-0 shutout of [[Millsaps College]] of the SCAC conference.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Carnegie Mellon football tramples Majors|url=http://www.thetartan.org/2006/11/20/sports/football|publisher=thetartan.org|accessdate=2008-04-11}}&lt;/ref&gt; In addition to winning a playoff game, several team members were elected to the All American and All Region Squads. The 2006 team won more games in a single season than any other team in school history. The current coach is [[Rich Lackner]], who is also a graduate of Carnegie Mellon and who has been the head coach since 1986.

===Track and cross country===
In recent years, the varsity [[Track and field|track]] and [[cross country running|cross country]] programs have seen outstanding success on the [[Division III (NCAA)|Division III]] national level. The men's cross country team has finished in the top 15 in the nation each of the last three years, and has boasted several individual [[All-America]]ns. The men's track team has also boasted several individual All-Americans spanning sprinting, distance, and field disciplines. Recent All-Americans from the track team are Brian Harvey (2007–2009), Davey Quinn (2007), Nik Bonaddio (2004, 2005), Mark Davis (2004, 2005), Russel Verbofsky (2004, 2005) and Kiley Williams (2005).

===Volleyball===
With much of the team's support, Lauren Schmidt received the NCAA Pennsylvania Woman of the Year award (2003), was a two-time All-American (2001 and 2002), a four-time All-University Athletic Association selection (1999–2002), and the conference’s Player of the Year (2001).&lt;ref&gt;http://www.wellsville.wnyric.org/education/components/scrapbook/default.php?sectiondetailid=104408&amp;pagecat=546&lt;/ref&gt;
--&gt;

==Фото галерея==
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;gallery&gt;
Image:Student Center.jpg
Image:Resnik House.jpg
Image:Posner Center.jpg
Image:College of Fine Arts.jpg
Image:Future Gates Center for Computer Science.jpg

Image:Carnegie Mellon University College of Fine Arts building.jpg
Image:Doherty Fence Cut.JPG
Image:University Center.JPG
Image:Margaret Morrison Hall.JPG
Image:West Wing Path.JPG
Image:CMU Buildings.JPG
File:CMUquadfromCoLcrop.jpg
Image:CmuHamerschlag.JPG
Image:The Mall Carnegie Mellon.jpg
Image:SkywaytoGHC.JPG
File:Main Building, U.S. Bureau of Mines.jpg
&lt;/gallery&gt;&lt;/div&gt;

==Сілттемелер==
{{reflist|colwidth=30em}}
* [http://www.cmu.edu/cmnews/extra/040223_makeoverman.html &quot;Burton Morris: The King of Pop Art Hits the &quot;Red Carpet&quot;, Carnegie Mellon Today, 2004]

==Сыртқы сілттемелер==
* [http://www.cmu.edu Ресми торабы]


[[Санат:Пенсильвания университеттері]]
[[Санат:1900 жылы құрылған оқу орындары]]</text>
      <sha1>ferrkvb6g3pdpsdpmk0qwae3vmhsyo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Германия:Эрланген-Хёхштадт ауданы:Қалалар</title>
    <ns>10</ns>
    <id>203326</id>
    <revision>
      <id>3685762</id>
      <parentid>2488715</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:DE Landkreis Erlangen-Hoechstadt COA.svg]] → [[File:DEU Landkreis Erlangen-Höchstadt COA.svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>3685762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1718" sha1="j5lncdxe7esv3admzykswolmco1xhkr" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол
|түс={{түс|Германия}}
|сурет = [[Сурет:DEU Landkreis Erlangen-Höchstadt COA.svg|40px|Аудан таңбасы]]
|тақырыбы    = [[Эрланген-Хёхштадт (аудан)|Эрланген-Хёхштадт ауданының]] елді мекендері ([[Бавария]])  &lt;small&gt; — [[:de:Landkreis Erlangen-Höchstadt|Landkreis Erlangen-Höchstadt]]&lt;/small&gt; 
|мазмұны  = 
[[Адельсдорф]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Аурахталь]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Байерсдорф (Бавария)|Байерсдорф]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Бубенройт]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Буккенхоф]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Эккенталь]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Гремсдорф]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Гроссензеебах]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Хемхофен]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Херольдсберг]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Херцогенаурах]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Хесдорф]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Хёхштадт-на-Айше]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Кальхройт]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Лоннерштадт]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Марлофштайн]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Мёрендорф]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Мюльхаузен (Франкония)|Мюльхаузен]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Оберрайхенбах (Ортаңғы  Франкония)|Оберрайхенбах]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Рёттенбах (Эрланген)|Рёттенбах]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Шпардорф]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Уттенройт]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Фестенбергсгройт]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Вахенрот]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Вайзендорф]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Уикипедия:Бавария географиясы бойынша навигациялық үлгілер]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j5lncdxe7esv3admzykswolmco1xhkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрланген-Хёхштадт (аудан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203365</id>
    <revision>
      <id>3685763</id>
      <parentid>2539787</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:DE Landkreis Erlangen-Hoechstadt COA.svg]] → [[File:DEU Landkreis Erlangen-Höchstadt COA.svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>3685763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3860" sha1="0cpfw9vvr0xsuegqbyraui5af4worc7" xml:space="preserve">{{Германия ауданы
|Қазақша атауы        = Эрланген-Хёхштадт (аудан)
|Шынайы атауы   = Landkreis Erlangen-Höchstadt
|Таңбасы                    = DEU Landkreis Erlangen-Höchstadt COA.svg
|Орналасуы            = Lage des Landkreises Erlangen-Höchstadt in Deutschland.png
|Ел                  = [[Германия]]
|Жері                   = [[Бавария]]
|Әкімшілік округі  = [[Ортаңғы Франкония]]
|Басшысы                   = Eberhard Irlinger ([[Социал-демократиялық одағы (Германия)|ХДО]])
|Басшының түрi          = [[Ландрат]]
|Жер аумағы                 = 564,57
|Тілі                    = [[неміс тілі|немісше]] 
|Тілдері                   =   
|Тұрғыны               = 130 696
|Тығыздығы     = 232
|Карта                   = Bavaria_erh.png
|Ресми коды         = 09 5 72
|Автомобиль коды       = &lt;tt&gt;ERH&lt;/tt&gt;
|Сайты                    = http://www.erlangen-hoechstadt.de/ www.erlangen-hoechstadt.de
|email                   =
|Мекен-жайы                   = Marktplatz 6&lt;br /&gt;91054 Erlangen
|Орталығы                   = [[Эрланген]]
}}

'''Эрланген-Хёхштадт''' ({{lang-de|Landkreis Erlangen-Höchstadt}})— [[Германия]] [[Германия ауданы|ауданы]]. Аудан орталығы — [[Эрланген]] қаласы. Аудан [[Бавария]] [[Германия әкімшілік бөлінісі|жерінде]] орналасқан. [[Ортаңғы Франкония әкімшілік округі|Ортаңғы Франкония ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. Жер аумағы 564,57 км² шамасында. Тұрғыны 564,57 адамды құрайды (2010). Халық тығыздығы  232 адам/км². Ауданның ресми коды — 09 5 72.

Аудан 25 елді мекенге бөлінеді.

== Қалалар мен қауымдар ==
;Қалалар
# [[Байерсдорф]] (7 106)
# [[Херцогенаурах]] (23 047)
# [[Хёхштадт-на-Айше]] (14 064)

;Жәрмеңке
# [[Эккенталь]] (14 179)
# [[Херольдсберг]] (7 408)
# [[Лоннерштадт]] (1 958)
# [[Мюльхаузен (Франкония)|Мюльхаузен]] (1 682)
# [[Фестенбергсгройт]] (1 627)
# [[Вахенрот]] (2 183)
# [[Вайзендорф]] (6 177)

;Қауымдастық
;Басқарма [[Аурахталь]]
;Басқарма [[Хесдорф]]
;Басқарма Хёкстадт-а.д. Айш
;Басқарма [[Уттенройт]]

;Қауым
# [[Адельсдорф]] (7 185)
# [[Аурахталь]] (2 944)
# [[Бубенройт]] (4 470)
# [[Буккенхоф]] (3 279)
# [[Гремсдорф]] (1 495)
# [[Гроссензеебах]] (2 380)
# [[Хемхофен]] (5 239)
# [[Хесдорф]] (3 475)
# [[Кальхройт]] (3 033)
# [[Марлофштайн]] (1 634)
# [[Мёрендорф]] (4 372)
# [[Оберрайхенбах (Средняя Франкония)|Оберрайхенбах]] (1 221)
# [[Рёттенбах (Эрланген)|Рёттенбах]] (4 654)
# [[Шпардорф]] (1 931)
# [[Уттенройт]] (4 571)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.erlangen-hoechstadt.de/ www.erlangen-hoechstadt.de Ресми сайты]

{{Бавария аудандары}}
{{Үлгі:Германия:Эрланген-Хёхштадт ауданы:Қалалар}}
{{germany-geo-stub}}

{{Coord|49.67|10.83|display=title|format=dms}}

[[Санат:Бавария аудандары]]</text>
      <sha1>0cpfw9vvr0xsuegqbyraui5af4worc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CEO</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203866</id>
    <revision>
      <id>3685715</id>
      <parentid>2916794</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56849-29</username>
        <id>187483</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="728" sha1="iy6i5ycn0fpy4499o5o3hl7d9vngqud" xml:space="preserve">'''CEO''' (''chief executive officer'', қазақша баламасы &quot;бас атқарушы мүдір&quot;) — компананияның жоғарғы лауазымды тұлғасы. Компания немесе корпорацияның жалпы стратегиясын анықтап, жоғарғы деңгейде шешімдер қабылдап, уәкілдік міндеттер атқарады. [[Директорлар кеңесі]] немесе [[акционер]]лер тарапынан тағайындалады. 

== Жауапкершіліктері ==
==Халықаралық қолданысы==
== Дәйеккөздері ==
==Сілтемелер==
[[Санат:Лауазымдар]]</text>
      <sha1>iy6i5ycn0fpy4499o5o3hl7d9vngqud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685728</id>
      <parentid>3685715</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56849-29|~2026-56849-29]] ([[User talk:~2026-56849-29|т]]) өңдемелерінен [[User:Amherst99|Amherst99]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2916794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="734" sha1="sgllgqlkefsv2ihidme5p3qtk638tca" xml:space="preserve">'''CEO''' (''chief executive officer'', қазақша баламасы &quot;бас атқарушы директор&quot;) — компананияның жоғарғы лауазымды тұлғасы. Компания немесе корпорацияның жалпы стратегиясын анықтап, жоғарғы деңгейде шешімдер қабылдап, уәкілдік міндеттер атқарады. [[Директорлар кеңесі]] немесе [[акционер]]лер тарапынан тағайындалады. 

== Жауапкершіліктері ==
==Халықаралық қолданысы==
== Дәйеккөздері ==
==Сілтемелер==
[[Санат:Лауазымдар]]</text>
      <sha1>sgllgqlkefsv2ihidme5p3qtk638tca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685729</id>
      <parentid>3685728</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="741" sha1="ep6cq3w7tr7oqqtom2vma8ipowd04wk" xml:space="preserve">'''CEO''' ({{lang-en|chief executive officer}}, қазақша баламасы &quot;бас атқарушы директор&quot;) — компананияның жоғарғы лауазымды тұлғасы. Компания немесе корпорацияның жалпы стратегиясын анықтап, жоғарғы деңгейде шешімдер қабылдап, уәкілдік міндеттер атқарады. [[Директорлар кеңесі]] немесе [[акционер]]лер тарапынан тағайындалады.

== Жауапкершіліктері ==
==Халықаралық қолданысы==
== Дәйеккөздері ==
==Сілтемелер==
[[Санат:Лауазымдар]]</text>
      <sha1>ep6cq3w7tr7oqqtom2vma8ipowd04wk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685730</id>
      <parentid>3685729</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="769" sha1="gyz60df6yo1awbt28f5ykcv74lsqlt5" xml:space="preserve">{{Қысқа мақала}}
'''CEO''' ({{lang-en|chief executive officer}}, қазақша баламасы &quot;бас атқарушы директор&quot;) — компананияның жоғарғы лауазымды тұлғасы. Компания немесе корпорацияның жалпы стратегиясын анықтап, жоғарғы деңгейде шешімдер қабылдап, уәкілдік міндеттер атқарады. [[Директорлар кеңесі]] немесе [[акционер]]лер тарапынан тағайындалады.

== Жауапкершіліктері ==
==Халықаралық қолданысы==
== Дәйеккөздері ==
==Сілтемелер==
[[Санат:Лауазымдар]]</text>
      <sha1>gyz60df6yo1awbt28f5ykcv74lsqlt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Германия:Мюльдорф (Инн) ауданы:Қалалар</title>
    <ns>10</ns>
    <id>204203</id>
    <revision>
      <id>3685753</id>
      <parentid>2539794</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Landkreis Mühldorf am Inn.svg]] → [[File:DEU Landkreis Mühldorf am Inn COA.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] · Harmonisation of a fileset</comment>
      <origin>3685753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2140" sha1="5gb11csj785g30m9ir447hn8gffaepz" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол
|түс={{түс|Германия}}
|сурет = [[Сурет:DEU Landkreis Mühldorf am Inn COA.svg|40px|Таңба]]
|тақырыбы    = [[Мюльдорф (Инн) (аудан)|Мюльдорф (Инн) ауданының]] елді мекендері ([[Бавария]])  &lt;small&gt; — [[:de:Landkreis Mühldorf am Inn|Landkreis Mühldorf am Inn]]&lt;/small&gt; 
|мазмұны  = 
[[Ампфинг]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Ашау (Инн)]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Бухбах (Жоғарғы Бавария)|Бухбах]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Эглькофен]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Эрхартинг]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Гарс (Инн)]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Хаг (Жоғарғы Бавария)|Хаг]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Хельденштайн]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Еттенбах (Жоғарғы Бавария)|Еттенбах]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Кирхдорф (Хаг, Жоғарғы Бавария)|Кирхдорф]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Крайбург (Инн)]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Локирхен]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Майтенбет]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Меттенхайм (Бавария)|Меттенхайм]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Мюльдорф (Инн)]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Ноймаркт-Занкт-Файт]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Нидербергирхен]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Нидертауфкирхен]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Обербергирхен]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Обернойкирхен (Жоғарғы Бавария)|Обернойкирхен]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Обертауфкирхен]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Поллинг (Мюльдорф (Инн))|Поллинг]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Раттенкирхен]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Рехтмеринг]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Райхертсхайм]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Шёнберг (Жоғарғы Бавария)|Шёнберг]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Швиндегг]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Тауфкирхен (Мюльдорф (Инн))|Тауфкирхен]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Унтеррайт]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Вальдкрайбург]]&amp;nbsp;&amp;#124;
[[Цангберг]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Уикипедия:Бавария географиясы бойынша навигациялық үлгілер]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5gb11csj785g30m9ir447hn8gffaepz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мюльдорф-на-Инне (аудан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204204</id>
    <revision>
      <id>3685758</id>
      <parentid>3121781</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Landkreis Mühldorf am Inn.svg]] → [[File:DEU Landkreis Mühldorf am Inn COA.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] · Harmonisation of a fileset</comment>
      <origin>3685758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4600" sha1="1gmg8tbjmkstfj3qiayu1r9bueevbhp" xml:space="preserve">{{Германия ауданы
|Қазақша атауы         = Мюльдорф (Инн) (аудан)
|Шынайы атауы   = Landkreis Mühldorf am Inn
|Таңбасы                    =  DEU Landkreis Mühldorf am Inn COA.svg
|Орналасуы            =  Lage des Landkreises Mühldorf a.Inn in Deutschland.png
|Ел                    =  [[Германия]]
|Жері         =  [[Бавария]]
|Әкімшілік округі  =  [[Жоғарғы Бавария]]
|Басшысы                   = Georg Huber ([[Христиан-социал одағы|ХСО]])
|Басшының түрi          =  [[Ландрат]]
|Жер аумағы                =  805,32
|Тілі                     =  [[неміс тілі|немісше]] 
|Тілдері                    =   
|Тұрғыны              =  111 024
|Тығыздығы    =  138
|Карта                  =  Bavaria_mue.png
|Ресми коды      =  09 1 83
|Автомобиль коды      =  MÜ
|Сайты                   =  http://www.landkreis-muehldorf.de/ www.landkreis-muehldorf.de
|email                   =  null
|Мекен-жайы                   =  Töginger Str. 18&lt;br /&gt;84453 Mühldorf a.Inn
|Орталығы                   =  [[Мюльдорф (Инн)]]
}}
'''Мюльдорф (Инн)''' ({{lang-de|Landkreis Mühldorf am Inn}}) — [[Германия]] [[Германия ауданы|ауданы]]. Аудан орталығы — [[Мюльдорф (Инн)]] қаласы. Аудан [[Бавария]] [[Германия әкімшілік бөлінісі|жерінде]] орналасқан. [[Жоғарғы Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. Жер аумағы 805,32 км² шамасында. Тұрғыны 111 024 адамды құрайды. Халық тығыздығы 138 адам/км². 
Ауданның ресми коды — 09 1 83.

Аудан 31 елді мекенге бөлінеді.

== Қалалар мен қауымдар ==
;Қалалар
# [[Мюльдорф (Инн)]] (17 776)
# [[Ноймаркт-Занкт-Файт]] (6 249)
# [[Вальдкрайбург]] (24 391)
;Жәрменкелер
# [[Бухбах (Жоғарғы Бавария)|Бухбах]] (3 158)
# [[Гарс (Инн)]] (3 851)
# [[Хаг (Жоғарғы Бавария)|Хаг]] (6 202)
# [[Крайбург (Инн)]] (4 097)
;Қауым бірлестіктері
;[[Гарс (Инн)]] басқармасы
;[[Хельденштайн]] басқармасы
;[[Крайбург (Инн)]] басқармасы
;[[Майтенбет]] басқармасы
;[[Ноймаркт-Занкт-Файт]] басқармасы
;[[Обербергирхен]] басқармасы
;Поллинг басқармасы
;[[Райхертсхайм]] басқармасы
;Рорбах басқармасы
;Қауымдар
# [[Ампфинг]] (6 158)
# [[Ашау (Инн)]] (2 894)
# [[Эглькофен]] (1 231)
# [[Эрхартинг]] (945)
# [[Хельденштайн]] (2 391)
# [[Еттенбах (Жоғарғы Бавария)|Еттенбах]] (738)
# [[Кирхдорф (Хаг, Жоғарғы Бавария)|Кирхдорф]] (1 291)
# [[Локирхен]] (673)
# [[Майтенбет]] (1 876)
# [[Меттенхайм (Бавария)|Меттенхайм]] (3 245)
# [[Нидербергирхен]] (1 247)
# [[Нидертауфкирхен]] (1 346)
# [[Обербергирхен]] (1 651)
# [[Обернойкирхен (Жоғарғы Бавария)|Обернойкирхен]] (818)
# [[Обертауфкирхен]] (2 403)
# [[Поллинг (Мюльдорф (Инн))|Поллинг]] (3 474)
# [[Раттенкирхен]] (953)
# [[Рехтмеринг]] (1 752)
# [[Райхертсхайм]] (1 651)
# [[Шёнберг (Жоғарғы Бавария)|Шёнберг]] (934)
# [[Швиндегг]] (3 514)
# [[Тауфкирхен (Мюльдорф (Инн))|Тауфкирхен]] (1 314)
# [[Унтеррайт]] (1 668)
# [[Цангберг]] (1 004)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.landkreis-muehldorf.de/ www.landkreis-muehldorf.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030622233254/http://landkreis-muehldorf.de/ |date=2003-06-22 }}

{{Бавария аудандары}}
{{Үлгі:Германия:Мюльдорф (Инн) ауданы:Қалалар}}
{{germany-geo-stub}}

[[Санат:Бавария аудандары]]


[[ro:Mühldorf am Inn (district)]]</text>
      <sha1>1gmg8tbjmkstfj3qiayu1r9bueevbhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мюльдорф (Инн) (аудан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204205</id>
    <revision>
      <id>3685759</id>
      <parentid>3121782</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Landkreis Mühldorf am Inn.svg]] → [[File:DEU Landkreis Mühldorf am Inn COA.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] · Harmonisation of a fileset</comment>
      <origin>3685759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4562" sha1="h8rhsild92npay4dsw3wqqk3cl9e7gk" xml:space="preserve">{{Германия ауданы
|Қазақша атауы         = Мюльдорф (Инн) (аудан)
|Шынайы атауы   = Landkreis Mühldorf am Inn
|Таңбасы                    =  DEU Landkreis Mühldorf am Inn COA.svg
|Орналасуы            =  Lage des Landkreises Mühldorf a.Inn in Deutschland.png
|Ел                    =  [[Германия]]
|Жері         =  [[Бавария]]
|Әкімшілік округі  =  [[Жоғарғы Бавария]]
|Басшысы                   = Georg Huber ([[Христиан-социал одағы|ХСО]])
|Басшының түрi          =  [[Ландрат]]
|Жер аумағы                =  805,32
|Тілі                     =  [[неміс тілі|немісше]] 
|Тілдері                    =   
|Тұрғыны              =  111 024
|Тығыздығы    =  138
|Карта                  =  Bavaria_mue.png
|Ресми коды      =  09 1 83
|Автомобиль коды      =  MÜ
|Сайты                   =  http://www.landkreis-muehldorf.de/ www.landkreis-muehldorf.de
|email                   =  null
|Мекен-жайы                   =  Töginger Str. 18&lt;br /&gt;84453 Mühldorf a.Inn
|Орталығы                   =  [[Мюльдорф (Инн)]]
}}
'''Мюльдорф (Инн)''' ({{lang-de|Landkreis Mühldorf am Inn}}) — [[Германия]] [[Германия ауданы|ауданы]]. Аудан орталығы — [[Мюльдорф (Инн)]] қаласы. Аудан [[Бавария]] [[Германия әкімшілік бөлінісі|жерінде]] орналасқан. [[Жоғарғы Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. Жер аумағы 805,32 км² шамасында. Тұрғыны 111 024 адамды құрайды. Халық тығыздығы 138 адам/км². 
Ауданның ресми коды — 09 1 83.

Аудан 31 елді мекенге бөлінеді.

== Қалалар мен қауымдар ==
;Қалалар
# [[Мюльдорф (Инн)]] (17 776)
# [[Ноймаркт-Занкт-Файт]] (6 249)
# [[Вальдкрайбург]] (24 391)
;Жәрменкелер
# [[Бухбах (Жоғарғы Бавария)|Бухбах]] (3 158)
# [[Гарс (Инн)]] (3 851)
# [[Хаг (Жоғарғы Бавария)|Хаг]] (6 202)
# [[Крайбург (Инн)]] (4 097)
;Қауым бірлестіктері
;[[Гарс (Инн)]] басқармасы
;[[Хельденштайн]] басқармасы
;[[Крайбург (Инн)]] басқармасы
;[[Майтенбет]] басқармасы
;[[Ноймаркт-Занкт-Файт]] басқармасы
;[[Обербергирхен]] басқармасы
;Поллинг басқармасы
;[[Райхертсхайм]] басқармасы
;Рорбах басқармасы
;Қауымдар
# [[Ампфинг]] (6 158)
# [[Ашау (Инн)]] (2 894)
# [[Эглькофен]] (1 231)
# [[Эрхартинг]] (945)
# [[Хельденштайн]] (2 391)
# [[Еттенбах (Жоғарғы Бавария)|Еттенбах]] (738)
# [[Кирхдорф (Хаг, Жоғарғы Бавария)|Кирхдорф]] (1 291)
# [[Локирхен]] (673)
# [[Майтенбет]] (1 876)
# [[Меттенхайм (Бавария)|Меттенхайм]] (3 245)
# [[Нидербергирхен]] (1 247)
# [[Нидертауфкирхен]] (1 346)
# [[Обербергирхен]] (1 651)
# [[Обернойкирхен (Жоғарғы Бавария)|Обернойкирхен]] (818)
# [[Обертауфкирхен]] (2 403)
# [[Поллинг (Мюльдорф (Инн))|Поллинг]] (3 474)
# [[Раттенкирхен]] (953)
# [[Рехтмеринг]] (1 752)
# [[Райхертсхайм]] (1 651)
# [[Шёнберг (Жоғарғы Бавария)|Шёнберг]] (934)
# [[Швиндегг]] (3 514)
# [[Тауфкирхен (Мюльдорф (Инн))|Тауфкирхен]] (1 314)
# [[Унтеррайт]] (1 668)
# [[Цангберг]] (1 004)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.landkreis-muehldorf.de/ www.landkreis-muehldorf.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030622233254/http://landkreis-muehldorf.de/ |date=2003-06-22 }}

{{Бавария аудандары}}
{{Үлгі:Германия:Мюльдорф (Инн) ауданы:Қалалар}}
{{germany-geo-stub}}

[[Санат:Бавария аудандары]]</text>
      <sha1>h8rhsild92npay4dsw3wqqk3cl9e7gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иффельдорф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210401</id>
    <revision>
      <id>3685565</id>
      <parentid>3425941</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>67438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:DEU Iffeldorf COA 3.svg]] → [[File:DEU Iffeldorf COA.svg]]</comment>
      <origin>3685565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5069" sha1="4d5m4s47cu4jfa9k6tz03grngebjz8w" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Иффельдорф 
 |шынайы атауы            = Iffeldorf 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Iffeldorf COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=46 |lat_sec=16 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=19 |lon_sec=10 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Вайльхайм-Шонгау 
 |кестедегі аудан         = Вайльхайм-Шонгау (аудан){{!}}Вайльхайм-Шонгау 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Хуберт Кройс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 27.61 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 603 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2529 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 08856, teilweise 08801 
 |пошта индексі           = 82393 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WM 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 1 90 132 
 |ортаққордағы санаты     = Iffeldorf 
 |сайты                   = http://www.iffeldorf.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Иффельдорф''' ({{lang-de|Iffeldorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Бавария (округ)|Жоғарғы Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Вайльхайм-Шонгау (аудан)|Вайльхайм-Шонгау]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2529 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428054219/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 |date=2021-04-28 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 27.61 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 1 90 132''. Муниципалитеттің басшысы — Хуберт Кройс.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.iffeldorf.de Ресми сайты]

{{Бавария аудандары}}
{{Германия:Вайльхайм-Шонгау ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>4d5m4s47cu4jfa9k6tz03grngebjz8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ален (Баден-Вюртемберг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213420</id>
    <revision>
      <id>3685536</id>
      <parentid>3682832</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4137" sha1="ekduic155hpftm62809837dol06gw4w" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Ален (Баден-Вюртемберг) 
 |шынайы атауы            = Aalen 
 |сурет                   = Aalen.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Aalen COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=50 |lat_sec=14 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=05 |lon_sec=37 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Восточный Альб 
 |кестедегі аудан         = Восточный Альб (аудан){{!}}Восточный Альб 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Мартин Герлах 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 146,48 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 429 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 66113 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07361, 07366, 07367 
 |пошта индексі           = 73430-73434 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = AA 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 1 36 088 
 |ортаққордағы санаты     = Aalen 
 |сайты                   = http://www.aalen.de/ www.aalen.de
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Ален (Баден-Вюртемберг)''' ({{lang-de|Aalen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Шығыс Альб (аудан)|Шығыс Альб]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 66113 адамды құрайды (2010). Алып жатқан жер аумағы 146,48 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 36 088''. Қаланың басшысы — Мартин Герлах.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.aalen.de/ Ресми сайты]

{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>ekduic155hpftm62809837dol06gw4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685537</id>
      <parentid>3685536</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4080" sha1="fev23d2huh5k4ihr7w3c9g0yrixy0da" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Ален (Баден-Вюртемберг) 
 |шынайы атауы            = Aalen 
 |сурет                   = Aalen.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Aalen COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=50 |lat_sec=14 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=05 |lon_sec=37 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Восточный Альб 
 |кестедегі аудан         = Восточный Альб (аудан){{!}}Восточный Альб 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Мартин Герлах 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 146,48 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 429 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 66113 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07361, 07366, 07367 
 |пошта индексі           = 73430-73434 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = AA 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 1 36 088 
 |ортаққордағы санаты     = Aalen 
 |сайты                   = http://www.aalen.de/ www.aalen.de
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Ален (Баден-Вюртемберг)''' ({{lang-de|Aalen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Шығыс Альб (аудан)|Шығыс Альб]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 66113 адамды құрайды (2010). Алып жатқан жер аумағы 146,48 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 36 088''. Қаланың басшысы — Мартин Герлах.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.aalen.de/ Ресми сайты]

{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>fev23d2huh5k4ihr7w3c9g0yrixy0da</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адельсхайм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213428</id>
    <revision>
      <id>3685519</id>
      <parentid>2910521</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4728" sha1="ps1z47u7zxegfb1uu4ybsx8fh2lbnki" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Адельсхайм 
 |шынайы атауы            = Adelsheim 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Adelsheim.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=24 |lat_sec=17 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=23 |lon_sec=21 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Неккар-Оденвальд 
 |кестедегі аудан         = Неккар-Оденвальд (аудан){{!}}Неккар-Оденвальд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Клаус Грамлих 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 43,84 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 226 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5307 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06291 
 |пошта индексі           = 74740 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = MOS 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 2 25 001 
 |ортаққордағы санаты     = Adelsheim 
 |сайты                   = http://www.adelsheim.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Адельсхайм''' ({{lang-de|Adelsheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Неккар-Оденвальд (аудан)|Неккар-Оденвальд]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5307 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 43,84 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 25 001''. Қаланың басшысы — Клаус Грамлих.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.adelsheim.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Неккар-Оденвальд ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>ps1z47u7zxegfb1uu4ybsx8fh2lbnki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685520</id>
      <parentid>3685519</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4743" sha1="j6uzr7cdn11uf3r1dgxayd1r6ujxd98" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Адельсхайм 
 |шынайы атауы            = Adelsheim 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Adelsheim.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=24 |lat_sec=17 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=23 |lon_sec=21 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Неккар-Оденвальд 
 |кестедегі аудан         = Неккар-Оденвальд (аудан){{!}}Неккар-Оденвальд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Клаус Грамлих 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 43,84 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 226 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5307 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06291 
 |пошта индексі           = 74740 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = MOS 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 2 25 001 
 |ортаққордағы санаты     = Adelsheim 
 |сайты                   = http://www.adelsheim.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Адельсхайм''' ({{lang-de|Adelsheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Неккар-Оденвальд (аудан)|Неккар-Оденвальд]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5307 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 43,84 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 25 001''. Қаланың басшысы — Клаус Грамлих.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.adelsheim.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Неккар-Оденвальд ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>j6uzr7cdn11uf3r1dgxayd1r6ujxd98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айхгальден</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213433</id>
    <revision>
      <id>3685530</id>
      <parentid>3527284</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:54:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4855" sha1="9rrrjm8cfxg0x85fwsis5ig3gxqofmr" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айхгальден 
 |шынайы атауы            = Aichhalden 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Aichhalden COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=16 |lat_sec=03 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=24 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ротвайль 
 |кестедегі аудан         = Ротвайль (аудан){{!}}Ротвайль 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Экхард Зекингер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 25,74 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 716 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4083 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07422, 07444, 07836 
 |пошта индексі           = 78733 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = RW 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 3 25 001 
 |ортаққордағы санаты     = Aichhalden 
 |сайты                   = http://www.aichhalden.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айхгальден''' ({{lang-de|Aichhalden}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ротвайль (аудан)|Ротвайль]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4083 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 25,74 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 25 001''. Муниципалитеттің басшысы — Экхард Зекингер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.aichhalden.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518183144/http://aichhalden.de/ |date=2013-05-18 }}

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Ротвайль ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>9rrrjm8cfxg0x85fwsis5ig3gxqofmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айхштеттен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213434</id>
    <revision>
      <id>3685534</id>
      <parentid>3420116</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4806" sha1="cai56ma4fiy8glici16lt1ckmhfah81" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айхштеттен 
 |шынайы атауы            = Aichstetten 
 |сурет                   = Kirche Aichstetten.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Aichstetten COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=53 |lat_sec=36 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=04 |lon_sec=45 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Равенсбург 
 |кестедегі аудан         = Равенсбург (аудан){{!}}Равенсбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Дитмар Ломиллер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 33,75 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 618 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2745 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07565 
 |пошта индексі           = 88317 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = RV (бұрын WG) 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 4 36 003 
 |ортаққордағы санаты     = Aichstetten 
 |сайты                   = http://www.aichstetten.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айхштеттен''' ({{lang-de|Aichstetten}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Равенсбург (аудан)|Равенсбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2745 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 33,75 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 36 003''. Муниципалитеттің басшысы — Дитмар Ломиллер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.aichstetten.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Равенсбург ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>cai56ma4fiy8glici16lt1ckmhfah81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айхталь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213435</id>
    <revision>
      <id>3685531</id>
      <parentid>2910627</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4827" sha1="av0xv4k81zugejlhlz5kl561pi7ujwr" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Айхталь 
 |шынайы атауы            = Aichtal 
 |сурет                   = Groetzingen bei Nuertingen.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Aichtal.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=37 |lat_sec=22 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=14 |lon_sec=14 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Эсслинген 
 |кестедегі аудан         = Эсслинген (аудан){{!}}Эсслинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Клаус Херцог 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 23,64 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 311 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9642 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07127 
 |пошта индексі           = 72631 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ES (бұрын: NT) 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 1 16 081 
 |ортаққордағы санаты     = Aichtal 
 |сайты                   = http://www.aichtal.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айхталь''' ({{lang-de|Aichtal}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Эсслинген (аудан)|Эсслинген]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 9642 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 23,64 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 16 081''. Қаланың басшысы — Клаус Херцог.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.aichtal.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Эсслинген ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>av0xv4k81zugejlhlz5kl561pi7ujwr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685532</id>
      <parentid>3685531</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4759" sha1="3umx1b1ez9g4ib7svcmaltsu5mkykp2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Айхталь 
 |шынайы атауы            = Aichtal 
 |сурет                   = Groetzingen bei Nuertingen.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Aichtal.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=37 |lat_sec=22 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=14 |lon_sec=14 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Эсслинген 
 |кестедегі аудан         = Эсслинген (аудан){{!}}Эсслинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Клаус Херцог 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 23,64 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 311 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9642 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07127 
 |пошта индексі           = 72631 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ES (бұрын: NT) 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 1 16 081 
 |ортаққордағы санаты     = Aichtal 
 |сайты                   = http://www.aichtal.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айхталь''' ({{lang-de|Aichtal}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Эсслинген (аудан)|Эсслинген]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 9642 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 23,64 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 16 081''. Қаланың басшысы — Клаус Херцог.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.aichtal.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>3umx1b1ez9g4ib7svcmaltsu5mkykp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айхвальд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213436</id>
    <revision>
      <id>3685528</id>
      <parentid>3447395</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4662" sha1="57lvr8xwphesrg8xcld92dlrufje0ea" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айхвальд 
 |шынайы атауы            = Aichwald 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Aichwald COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=45 |lat_sec=29 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=22 |lon_sec=49 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Эсслинген 
 |кестедегі аудан         = Эсслинген (аудан){{!}}Эсслинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Николас Финк 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 14,68 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 450 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7558 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 0711 
 |пошта индексі           = 73771–73773 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ES 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 1 16 076 
 |ортаққордағы санаты     = Aichwald 
 |сайты                   = http://www.gemeinde-aichwald.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айхвальд''' ({{lang-de|Aichwald}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Эсслинген (аудан)|Эсслинген]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7558 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 14,68 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 16 076''. Муниципалитеттің басшысы — Николас Финк.


== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.gemeinde-aichwald.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>57lvr8xwphesrg8xcld92dlrufje0ea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685529</id>
      <parentid>3685528</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4675" sha1="5nrouahdhn7srrna3a0dmrvtebavtjw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айхвальд 
 |шынайы атауы            = Aichwald 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Aichwald COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=45 |lat_sec=29 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=22 |lon_sec=49 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Эсслинген 
 |кестедегі аудан         = Эсслинген (аудан){{!}}Эсслинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Николас Финк 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 14,68 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 450 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7558 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 0711 
 |пошта индексі           = 73771–73773 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ES 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 1 16 076 
 |ортаққордағы санаты     = Aichwald 
 |сайты                   = http://www.gemeinde-aichwald.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айхвальд''' ({{lang-de|Aichwald}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Эсслинген (аудан)|Эсслинген]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7558 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 14,68 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 16 076''. Муниципалитеттің басшысы — Николас Финк.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.gemeinde-aichwald.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>5nrouahdhn7srrna3a0dmrvtebavtjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айдлинген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213437</id>
    <revision>
      <id>3685522</id>
      <parentid>3053106</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4999" sha1="jeensabq921r48jlub4uho6pyvlw9rm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айдлинген 
 |шынайы атауы            = Aidlingen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Aidlingen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=40 |lat_sec=45 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=53 |lon_sec=49 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Бёблинген 
 |кестедегі аудан         = Бёблинген (аудан){{!}}Бёблинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Эккехард Фаут 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 26,56 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 427 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9033 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07034 (Kerngemeinde Aidlingen und&lt;br /&gt; Ortsteil Lehenweiler)&lt;br /&gt; 07056 (Ortsteile Deufringen und Dachtel) 
 |пошта индексі           = 71134 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = BB 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 1 15 001 
 |ортаққордағы санаты     = Aidlingen 
 |сайты                   = http://www.aidlingen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айдлинген''' ({{lang-de|Aidlingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Бёблинген (аудан)|Бёблинген]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 9033 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 26,56 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 15 001''. Муниципалитеттің басшысы — Эккехард Фаут.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.aidlingen.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Бёблинген ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>jeensabq921r48jlub4uho6pyvlw9rm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айтерн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213438</id>
    <revision>
      <id>3685526</id>
      <parentid>2910615</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4658" sha1="i0fpxvhoo1xofy59c1ucyvqr855pj8g" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айтерн 
 |шынайы атауы            = Aitern 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Aitern.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=48 |lat_sec=05 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=54 |lon_sec=02 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Лёррах 
 |кестедегі аудан         = Лёррах (аудан){{!}}Лёррах 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Андреа Кифер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9,21 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 630 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 550 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07673 
 |пошта индексі           = 79677 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LÖ 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 3 36 004 
 |ортаққордағы санаты     = Aitern 
 |сайты                   = http://www.aitern.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айтерн''' ({{lang-de|Aitern}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Лёррах (аудан)|Лёррах]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 550 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 9,21 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 36 004''. Муниципалитеттің басшысы — Андреа Кифер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.aitern.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Лёррах ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>i0fpxvhoo1xofy59c1ucyvqr855pj8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айтрах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213439</id>
    <revision>
      <id>3685527</id>
      <parentid>2910617</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4757" sha1="lkhuta15sqxjbeum3xosnz4spyvtxp2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айтрах 
 |шынайы атауы            = Aitrach 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Aitrach.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=56 |lat_sec=24 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=05 |lon_sec=24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Равенсбург 
 |кестедегі аудан         = Равенсбург (аудан){{!}}Равенсбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Томас Келленбергер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 30,20 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 596 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2525 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07565 
 |пошта индексі           = 88319 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = RV (бұрын WG) 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 4 36 004 
 |ортаққордағы санаты     = Aitrach 
 |сайты                   = http://www.aitrach.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айтрах''' ({{lang-de|Aitrach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Равенсбург (аудан)|Равенсбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2525 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 30,20 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 36 004''. Муниципалитеттің басшысы — Томас Келленбергер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.aitrach.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Равенсбург ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>lkhuta15sqxjbeum3xosnz4spyvtxp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альбрук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213440</id>
    <revision>
      <id>3685541</id>
      <parentid>2649955</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4427" sha1="mvy78bg9tl98vm2128oe565cw1esnqy" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альбрук 
 |шынайы атауы            = Albbruck 
 |сурет                   = Wappen Birkingen.png
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Albbruck COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=35 |lat_sec=21 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=07 |lon_sec=45 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Вальдсхут 
 |кестедегі аудан         = Вальдсхут (аудан){{!}}Вальдсхут 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Штефан Кайзер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 39,69 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 324 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7276 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07753 
 |пошта индексі           = 79774 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WT 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 3 37 002 
 |ортаққордағы санаты     = Albbruck 
 |сайты                   = http://www.albbruck.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Альбрук''' ({{lang-de|Albbruck}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Вальдсхут (аудан)|Вальдсхут]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7276 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 39,69 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 37 002''. Муниципалитеттің басшысы — Штефан Кайзер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.albbruck.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Вальдсхут ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>mvy78bg9tl98vm2128oe565cw1esnqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альберсхаузен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213441</id>
    <revision>
      <id>3685540</id>
      <parentid>2910786</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4765" sha1="j6uxqnihb9hpa1bsxk14o9zpet1bj6j" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альберсхаузен 
 |шынайы атауы            = Albershausen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Albershausen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=41 |lat_sec=29 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=33 |lon_sec=54 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Гёппинген 
 |кестедегі аудан         = Гёппинген (аудан){{!}}Гёппинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Херман Херинг 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 6,50 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 328 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4309 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07161 
 |пошта индексі           = 73095 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = GP 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 1 17 003 
 |ортаққордағы санаты     = Albershausen 
 |сайты                   = http://www.albershausen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Альберсхаузен''' ({{lang-de|Albershausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Гёппинген (аудан)|Гёппинген]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4309 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 6,50 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 17 003''. Муниципалитеттің басшысы — Херман Херинг.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.albershausen.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Гёппинген ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>j6uxqnihb9hpa1bsxk14o9zpet1bj6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альбштадт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213442</id>
    <revision>
      <id>3685542</id>
      <parentid>3142918</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4921" sha1="df39yrdr53n1bc9aiodvcwk0eywqsh8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альбштадт 
 |шынайы атауы            = Albstadt 
 |сурет                   = Ebingen Martinskirche.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Albstadt COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=12 |lat_sec=43 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=01 |lon_sec=26 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Цоллернальб 
 |кестедегі аудан         = Цоллернальб (аудан){{!}}Цоллернальб 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 9 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Юрген Гнефекков 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 134,41 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 614-966 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 44 974 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07431, 07432, 07435 
 |пошта индексі           = 72458-72461 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = BL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 4 17 079 
 |ортаққордағы санаты     = Albstadt 
 |сайты                   = http://www.albstadt.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Альбштадт''' ({{lang-de|Albstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Цоллернальб (аудан)|Цоллернальб]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 44 974 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 134,41 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 17 079''. Муниципалитеттің басшысы — Юрген Гнефекков.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.albstadt.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Цоллернальб ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>df39yrdr53n1bc9aiodvcwk0eywqsh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альдинген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213443</id>
    <revision>
      <id>3685543</id>
      <parentid>3557464</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4843" sha1="7j1p4d2lpmky3fpw48ro6zsknhb11so" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альдинген 
 |шынайы атауы            = Aldingen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Aldingen.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=05 |lat_sec=40 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=42 |lon_sec=21 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Тутлинген 
 |кестедегі аудан         = Тутлинген (аудан){{!}}Тутлинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Райнхард Линднер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 22,17 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 650 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7574 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07424 
 |пошта индексі           = 78554 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = TUT 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 3 27 002 
 |ортаққордағы санаты     = Aldingen 
 |сайты                   = http://www.aldingen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Альдинген''' ({{lang-de|Aldingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Тутлинген (аудан)|Тутлинген]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7574 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 22,17 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 27 002''. Муниципалитеттің басшысы — Райнхард Линднер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.aldingen.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605031450/http://www.aldingen.de/ |date=2013-06-05 }}

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Тутлинген ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>7j1p4d2lpmky3fpw48ro6zsknhb11so</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алленсбах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213445</id>
    <revision>
      <id>3685538</id>
      <parentid>1889436</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4560" sha1="c5p67bac0c1auzix4l3wcqpzxejg50x" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Алленсбах 
 |шынайы атауы            = Allensbach 
 |сурет                   = Wappen Hegne.png
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Allensbach Wappen.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=42 |lat_sec=55 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=04 |lon_sec=17 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Констанц 
 |кестедегі аудан         = Констанц (аудан){{!}}Констанц 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Хельмут Кеннеркнехт 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 26,53 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 400 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7106 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07533 
 |пошта индексі           = 78476 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = KN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 3 35 002 
 |ортаққордағы санаты     = Allensbach 
 |сайты                   = http://www.allensbach.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Алленсбах''' ({{lang-de|Allensbach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Констанц (аудан)|Констанц]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7106 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 26,53 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 35 002''. Муниципалитеттің басшысы — Хельмут Кеннеркнехт.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.allensbach.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Констанц ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>c5p67bac0c1auzix4l3wcqpzxejg50x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аллесхаузен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213446</id>
    <revision>
      <id>3685539</id>
      <parentid>2910741</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4726" sha1="qxxvip85l5nhz7sx3u5yides3u68c2b" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Аллесхаузен 
 |шынайы атауы            = Alleshausen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Alleshausen.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=06 |lat_sec=12 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=37 |lon_sec=21 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Биберах 
 |кестедегі аудан         = Биберах (аудан){{!}}Биберах 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Харальд Фишер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 11,31 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 585 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 490 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07582 
 |пошта индексі           = 88422 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = BC 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 4 26 005 
 |ортаққордағы санаты     = Alleshausen 
 |сайты                   = http://www.alleshausen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Аллесхаузен''' ({{lang-de|Alleshausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Биберах (аудан)|Биберах]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 490 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 11,31 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 26 005''. Муниципалитеттің басшысы — Харальд Фишер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.alleshausen.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Биберах ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>qxxvip85l5nhz7sx3u5yides3u68c2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альманнсвайлер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213447</id>
    <revision>
      <id>3685544</id>
      <parentid>2910809</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4618" sha1="4dzp6p7a63el091psn169kfkxtmaoaz" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альманнсвайлер 
 |шынайы атауы            = Allmannsweiler 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Allmannsweiler.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=01 |lat_sec=42 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=35 |lon_sec=37 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  =  
 |кестедегі аудан         =  
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Штефан Кох 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 4,10 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 625 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 304 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07582 
 |пошта индексі           = 88348 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = BC 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 4 26 006 
 |ортаққордағы санаты     = Allmannsweiler 
 |сайты                   = http://www.badbuchau.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Альманнсвайлер''' ({{lang-de|Allmannsweiler}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. 

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 304 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 4,10 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 26 006''. Муниципалитеттің басшысы — Штефан Кох.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.badbuchau.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511233210/http://www.badbuchau.de/ |date=2011-05-11 }}

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}

{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>4dzp6p7a63el091psn169kfkxtmaoaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альмендинген (Вюртемберг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213448</id>
    <revision>
      <id>3685545</id>
      <parentid>2910810</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5026" sha1="k1b3j7kqqcrfx4xocczdnmfeoz5qhoo" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альмендинген (Вюртемберг) 
 |шынайы атауы            = Allmendingen (Württemberg) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Allmendingen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=19 |lat_sec=41 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=43 |lon_sec=14 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Альб-Дунай 
 |кестедегі аудан         = Альб-Дунай (аудан){{!}}Альб-Дунай 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Роберт Ревиц 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 45,90 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 518 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4441 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07391, 07384 
 |пошта индексі           = 89604 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = UL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 4 25 002 
 |ортаққордағы санаты     = Allmendingen (Württemberg) 
 |сайты                   = http://www.allmendingen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Альмендинген (Вюртемберг)''' ({{lang-de|Allmendingen (Württemberg)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Альб-Дунай (аудан)|Альб-Дунай]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4441 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 45,90 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 25 002''. Муниципалитеттің басшысы — Роберт Ревиц.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.allmendingen.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Альб-Дунай ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>k1b3j7kqqcrfx4xocczdnmfeoz5qhoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альмерсбах-им-Таль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213449</id>
    <revision>
      <id>3685546</id>
      <parentid>2910814</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4781" sha1="hzx0y6vh0kx0c43u4kvv1eovt2f60sn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альмерсбах-им-Таль 
 |шынайы атауы            = Allmersbach im Tal 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Allmersbach im Tal COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=54 |lat_sec=23 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=28 |lon_sec=08 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ремс-Мур 
 |кестедегі аудан         = Ремс-Мур (аудан){{!}}Ремс-Мур 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ральф Вёрнер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,95 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 286 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4705 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07191 
 |пошта индексі           = 71573 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 1 19 003 
 |ортаққордағы санаты     = Allmersbach im Tal 
 |сайты                   = http://www.allmersbach.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Альмерсбах-им-Таль''' ({{lang-de|Allmersbach im Tal}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ремс-Мур (аудан)|Ремс-Мур]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4705 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 7,95 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 19 003''. Муниципалитеттің басшысы — Ральф Вёрнер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.allmersbach.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Ремс-Мур ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>hzx0y6vh0kx0c43u4kvv1eovt2f60sn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альпирсбах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213450</id>
    <revision>
      <id>3685548</id>
      <parentid>2910819</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4976" sha1="8l6oge96jis9pbeoc95lteu3z4r2t1b" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альпирсбах 
 |шынайы атауы            = Alpirsbach 
 |сурет                   = Alpirsbach Kloster.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Alpirsbach COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=20 |lat_sec=46 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=24 |lon_sec=14 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Фройденштадт 
 |кестедегі аудан         = Фройденштадт (аудан){{!}}Фройденштадт 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 6 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Райнер Ульрих 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 64,55 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 441-761 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 6583 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07444 
 |пошта индексі           = 72271–72275 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = FDS 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 2 37 002 
 |ортаққордағы санаты     = Alpirsbach 
 |сайты                   = http://www.alpirsbach.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Альпирсбах''' ({{lang-de|Alpirsbach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Фройденштадт (аудан)|Фройденштадт]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6583 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 64,55 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 37 002''. Муниципалитеттің басшысы — Райнер Ульрих.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.alpirsbach.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Фройденштадт ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>8l6oge96jis9pbeoc95lteu3z4r2t1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альтайм (Альб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213456</id>
    <revision>
      <id>3685549</id>
      <parentid>2910826</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4766" sha1="kw7gds2mlmza25xfd9cdzapn5k42fir" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альтайм (Альб) 
 |шынайы атауы            = Altheim 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Altheim (Alb) COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=34 |lat_sec=54 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=01 |lon_sec=37 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Альб-Дунай 
 |кестедегі аудан         = Альб-Дунай (аудан){{!}}Альб-Дунай 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Андреас Коптиш 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 25,78 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 609 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1761 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07340 
 |пошта индексі           = 89174 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = UL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 4 25 005 
 |ортаққордағы санаты     = Altheim (Alb) 
 |сайты                   = http://www.altheim-alb.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Альтайм (Альб)''' ({{lang-de|Altheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Альб-Дунай (аудан)|Альб-Дунай]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1761 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 25,78 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 25 005''. Муниципалитеттің басшысы — Андреас Коптиш.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.altheim-alb.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Альб-Дунай ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>kw7gds2mlmza25xfd9cdzapn5k42fir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айхштеген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214168</id>
    <revision>
      <id>3685533</id>
      <parentid>2910628</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4779" sha1="trn25dttad85y2w88ohuhdltcz3het9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айхштеген 
 |шынайы атауы            = Eichstegen 
 |сурет                   = Eichstegen.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Eichstegen.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=56 |lat_sec=18 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=29 |lon_sec=50 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Равенсбург 
 |кестедегі аудан         = Равенсбург (аудан){{!}}Равенсбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Антон Браухле 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 14,24 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 600 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 508 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07584 
 |пошта индексі           = 88361 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = RV 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 4 36 027 
 |ортаққордағы санаты     = Eichstegen 
 |сайты                   = http://www.gemeinde-eichstegen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айхштеген''' ({{lang-de|Eichstegen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Равенсбург (аудан)|Равенсбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 508 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 14,24 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 36 027''. Муниципалитеттің басшысы — Антон Браухле.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.gemeinde-eichstegen.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Равенсбург ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>trn25dttad85y2w88ohuhdltcz3het9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айхштеттен (Кайзерштуль)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214169</id>
    <revision>
      <id>3685535</id>
      <parentid>2910630</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5047" sha1="6nl5dh133zhm20lqj6fwj2l0de092i8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айхштеттен (Кайзерштуль) 
 |шынайы атауы            = Eichstetten am Kaiserstuhl 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Eichstetten COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=5 |lat_sec=39 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=44 |lon_sec=40 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд 
 |кестедегі аудан         = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан){{!}}Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Михель Брудер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 12,31 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 193 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3321 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07663 
 |пошта индексі           = 79356 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = FR 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 3 15 030 
 |ортаққордағы санаты     = Eichstetten am Kaiserstuhl 
 |сайты                   = http://www.eichstetten.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айхштеттен (Кайзерштуль)''' ({{lang-de|Eichstetten am Kaiserstuhl}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан)|Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3321 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 12,31 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 15 030''. Муниципалитеттің басшысы — Михель Брудер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.eichstetten.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>6nl5dh133zhm20lqj6fwj2l0de092i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айгельтинген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214170</id>
    <revision>
      <id>3685521</id>
      <parentid>2910573</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4759" sha1="sh7on42e5a1a7x9jv12uqh8au6ggqp7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айгельтинген 
 |шынайы атауы            = Eigeltingen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Eigeltingen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=51 |lat_sec=33 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=51 |lon_sec=53 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Констанц 
 |кестедегі аудан         = Констанц (аудан){{!}}Констанц 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Алойс Фричи 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 59,30 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 483 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3572 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07774 
 |пошта индексі           = 78253 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = KN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 3 35 021 
 |ортаққордағы санаты     = Eigeltingen, алем. Eigeltinge 
 |сайты                   = http://www.eigeltingen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айгельтинген''' ({{lang-de|Eigeltingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Констанц (аудан)|Констанц]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3572 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 59,30 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 35 021''. Муниципалитеттің басшысы — Алойс Фричи.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.eigeltingen.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Констанц ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>sh7on42e5a1a7x9jv12uqh8au6ggqp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аймельдинген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214171</id>
    <revision>
      <id>3685525</id>
      <parentid>2910601</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4712" sha1="phexfx6aej6xzz3m5roqmb6xdip0kkf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Аймельдинген 
 |шынайы атауы            = Eimeldingen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Eimeldingen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=37 |lat_sec=50 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=35 |lon_sec=41 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Лёррах 
 |кестедегі аудан         = Лёррах (аудан){{!}}Лёррах 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ханзёрг Руп 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3,55 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 269 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2439 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07621 
 |пошта индексі           = 79591 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LÖ 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 3 36 019 
 |ортаққордағы санаты     = Eimeldingen 
 |сайты                   = http://www.eimeldingen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Аймельдинген''' ({{lang-de|Eimeldingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Лёррах (аудан)|Лёррах]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2439 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 3,55 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 36 019''. Муниципалитеттің басшысы — Ханзёрг Руп.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.eimeldingen.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Лёррах ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>phexfx6aej6xzz3m5roqmb6xdip0kkf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айзенбах (Жоғарғы Шварцвальд)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214172</id>
    <revision>
      <id>3685523</id>
      <parentid>2910589</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5256" sha1="tfg2zsfpwxdi8usbgj5ye1fwcmqlqgl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айзенбах (Жоғарғы Шварцвальд) 
 |шынайы атауы            = Eisenbach (Hochschwarzwald) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Eisenbach Hochschwarzwald COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=57 |lat_sec=50 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=16 |lon_sec=19 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд 
 |кестедегі аудан         = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан){{!}}Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Александер Куккес 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 28,78 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 944 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2149 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07657 
 |пошта индексі           = 79871 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = FR 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 3 15 031 
 |ортаққордағы санаты     = Eisenbach (Hochschwarzwald) 
 |сайты                   = http://www.eisenbach.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айзенбах (Жоғарғы Шварцвальд)''' ({{lang-de|Eisenbach (Hochschwarzwald)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан)|Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2149 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 28,78 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 15 031''. Муниципалитеттің басшысы — Александер Куккес.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.eisenbach.de Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>tfg2zsfpwxdi8usbgj5ye1fwcmqlqgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айзинген (Баден)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214173</id>
    <revision>
      <id>3685524</id>
      <parentid>2910593</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4745" sha1="lm3ttlk9rue6zmr7b7bc1cr0c4vc4qq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айзинген (Баден) 
 |шынайы атауы            = Eisingen (Baden) 
 |сурет                   = Altes Eisinger Loch 01.JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Eisingen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=56 |lat_sec=51 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=40 |lon_sec=7 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Энц 
 |кестедегі аудан         = Энц (аудан){{!}}Энц 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Роланд Бауэр 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,03 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 306 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4485 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07232 
 |пошта индексі           = 75237–75239 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = PF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 2 36 011 
 |ортаққордағы санаты     = Eisingen (Baden) 
 |сайты                   = http://www.eisingen-enzkreis.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айзинген (Баден)''' ({{lang-de|Eisingen (Baden)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Энц (аудан)|Энц]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4485 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 8,03 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 36 011''. Муниципалитеттің басшысы — Роланд Бауэр.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.eisingen-enzkreis.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Энц ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>lm3ttlk9rue6zmr7b7bc1cr0c4vc4qq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бреда (муниципалитет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224371</id>
    <revision>
      <id>3685560</id>
      <parentid>2454831</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T01:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tx9032f99</username>
        <id>107551</id>
      </contributor>
      <origin>3685560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3891" sha1="k63u4k67d7irzvaly0dvpjea8usm7ed" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бреда 
 |шынайы атауы            = Breda 
 |сурет                   =  Monestir de Sant Salvador de Breda 2017.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Испания 
 |елтаңба                 = Escut de Breda.svg 
 |ту                      = Bandera de Breda.svg 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=45 |lat_sec=1 
  |lon_dir=W |lon_deg=2 |lon_min=33 |lon_sec=36 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі 
 |аймағы                  = Каталония 
 |кестедегі аймақ         = Каталония 
 |аудан түрі              = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Херона (провинция){{!}}Херона 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Комарка (Испания){{!}}Ауданы
 |қауым                   = Сельва (комарка){{!}}Сельва
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Хорди Иглесияс и Салип 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 5,09 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі 
 |орталығының биiктігі    = 169 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3771 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 9 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = bredenc/a 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            =  
 |пошта индексі           = 17400 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = es 
}} 
'''Бреда''' ({{lang-es|Breda}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Каталония]] автономды бірлестігіне қарасты [[Херона (провинция)|Херона]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Сельва (комарка)|Сельва]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан.

[[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3771 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5,09 км² шамасында. 


== Сыртқы сілтемелер ==
* 

{{Сельва ауданы муниципалитеттері}}
{{spain-geo-stub}}

[[Санат:Жирона елді мекендері]]</text>
      <sha1>k63u4k67d7irzvaly0dvpjea8usm7ed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғазиз Әбдібекұлы Байтасов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332108</id>
    <revision>
      <id>3685797</id>
      <parentid>3602020</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AlinaPolites</username>
        <id>175733</id>
      </contributor>
      <comment>Мақаланы орыс тіліндегі нұсқасына сәйкес келтіру; Polites News дерегімен (24.10.2026) толықтыру</comment>
      <origin>3685797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34157" sha1="oxwi4uizli40nbht197wta7loh0m6yl" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі = Ғазиз Әбдібекұлы Байтасов
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = &lt;!-- Gaziz Baitassov.jpg: файл тек ru-уикиде бар (non-free), kk-уикиде жоқ — қызыл сілтеме болмауы үшін алынды --&gt;
 |Сурет ені = 300px
 |Сурет атауы = 
 |Туған күні = 03.04.1971
 |Туған жері = [[Түймекент|Будённовка]] ауылы, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ КСР]]
 |Мансабы = Полиция капитаны
 |Азаматтығы = Қазақстан
 |Ұлты = 
 |Қайтыс болған күні = 12.11.2011
 |Қайтыс болған жері = [[Тараз]], [[Жамбыл облысы]], Қазақстан
 |Әкесі = Әбдібек Байтасов
 |Анасы = Гүлзат Байтасова
 |Жұбайы = Гүлжамал Тәжиева
 |Балалары = Арманжан (2000 ж. т.), Әділжан (2008 ж. т.)
 |Марапаттары = {{Халық қаһарманы}} {{Отан ордені}}
 |Сайты = 
 |Басқалары = 
 |Commons = 
}}

'''Ғазиз Әбдібекұлы Байтасов''' (орыс. ''Газиз Абдибекович Байтасов''; [[3 сәуір]] [[1971 жыл]], [[Түймекент|Будённовка]] ауылы, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ КСР]]&amp;nbsp;— [[12 қараша]] [[2011 жыл]], [[Тараз]], Қазақстан)&amp;nbsp;— Қазақстан Республикасының полиция [[Капитан|капитаны]], Жамбыл облысы Ішкі істер департаменті жол полициясы жеке батальонының 1-взводының командирі. Қазақстанның [[Халық қаһарманы]] (2011, қайтыс болғаннан кейін), осы атаққа ие болған тұңғыш полиция қызметкері.

2011 жылғы 12 қарашада Ғазиз Байтасов Таразда қару дүкеніне шабуыл жасап, көлік айдап кеткен және бірнеше күштік құрылым қызметкерін өлтірген лаңкес Мақсат Кариевті ұстау операциясына қатысты. Қуғын барысында Байтасов лаңкеске Қазыбек би көшесінде жетіп, оны жерге құлатты: біраз уақыттан кейін Кариев гранатаны жарып, өзін де, Байтасовты да өлтірді. Сол жылғы 5 желтоқсанда Байтасовқа қайтыс болғаннан кейін Қазақстанның Халық қаһарманы атағы берілді.

== Өмірбаяны ==
[[Түймекент]] ауылында туып-өскен. Ол мектеп оқушысы болып жүргенде әкесі Әбдібек қайтыс болып, әкесіз өсті. Сондай-ақ оның Бахытбек есімді бауыры болған.&lt;ref name=&quot;inform1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.inform.kz/ru/gaziz-vsegda-byl-v-forme-my-pochti-ne-videli-ego-v-shtatskom-druz-ya-o-pogibshem-v-taraze-kapitane-policii_a2420694|title=«Газиз всегда был в форме, мы почти не видели его в штатском», — друзья о погибшем в Таразе капитане полиции|author=Галина Скрипник|publisher=Казинформ|date=2011-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728015141/http://www.inform.kz/ru/gaziz-vsegda-byl-v-forme-my-pochti-ne-videli-ego-v-shtatskom-druz-ya-o-pogibshem-v-taraze-kapitane-policii_a2420694|archive-date=2017-07-28|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Мектепте жақсы оқыды, көшбасшы болды, оны сынып старостасы етіп сайлайтын.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/11/16/14819|title=Семерых сотрудников ДВД Жамбылской области представили к государственным наградам|author=Флора Алиева|publisher=КТК|date=2011-11-16|access-date=2011-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111129041519/https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/11/16/14819/|archive-date=2011-11-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;…бастауыш сыныптарда көбіміз ғарышкер болуды армандадық. Тек Ғазиз ғана милиционер болғысы келді. Тіпті мектептегі мерекелік шараларға да анасынан милиционер костюмін тіктіріп беруді сұрайтын. Оған форма қатты ұнайтын. Кем дегенде, біз сол кезде солай ойладық. Қазір бұл тек формада емес, офицерлік ар-намыста екенін барған сайын жақсы түсініп келемін.&lt;ref name=&quot;khabar1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.khabar.kz/rus/socium/Policejskij_Gaziz_Bajtasov_posmertno_udostoen_zvanija_Halik_kaharmani.html|title=Полицейский Газиз Байтасов посмертно удостоен звания «Халық қаһарманы»|publisher=Агентство «Хабар»|lang=ru|date=2011-12-19|access-date=2011-12-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6AUo9m2ui?url=http://www.khabar.kz/rus/socium/Policejskij_Gaziz_Bajtasov_posmertno_udostoen_zvanija_Halik_kaharmani.html|archive-date=2012-09-07}}&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;— ''Шайзат Алипбаев, Ғазиз Байтасовтың сыныптасы''&lt;/blockquote&gt;

Ғазиз Байтасов мектепті үздік бітіріп, одан кейін жоғары заң білімін алды.&lt;ref name=&quot;inform1&quot; /&gt; 1997 жылы [[Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]], 2002 жылы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін]] бітірді.

Ішкі істер органдарындағы қызметін 1992 жылғы 11 мамырда Жезқазған облыстық атқару комитеті ІІБ-нің МАИ жол-патрульдік қызметінің инспекторы лауазымынан бастады.&lt;ref name=&quot;newskaz1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newskaz.ru/society/20111214/2284811.html|title=Капитан Байтасов, погибший при задержании террориста, удостоен звания «Халык Кахарманы»|publisher=ИА Новости-Казахстан|date=2011-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122230450/http://www.newskaz.ru/society/20111214/2284811.html|archive-date=2015-11-22|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Офицер болып жүргенде жұбайы Гүлжамалмен танысты.

&lt;blockquote&gt;Біз Ғазизбен 15 жыл бірге өмір сүрдік. Мен үшін бұл ең бақытты, ең тамаша жылдар болды. Біз ешқашан ұрыспадық. Оған уақыт та болмаған шығар. Ол өте көп жұмыс істеді. «Сендер үшін, қымбаттыларым, жұмыс істеп жүрмін» деп жиі айтатын. «Зейнетке шығамын да, өмірімнің соңына дейін сендермен бірге боламын. Әр минут, әр сәт…»&lt;ref name=&quot;khabar1&quot; /&gt;
&lt;br /&gt;— ''Гүлжамал Тәжиева, Ғазиз Байтасовтың жұбайы''&lt;/blockquote&gt;

Құқық қорғау органдарында шамамен 20 жыл қызмет етіп, капитан атағына дейін көтерілді, 25 көтермелеу алды, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, грамоталармен марапатталды.&lt;ref name=&quot;inform1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;newskaz1&quot; /&gt; Жамбыл облысы ІІД Жол полициясы басқармасы бастығының орынбасары Мәмбет Исмаиловтың айтуынша, ол әрдайым қағидатшыл әрі адал болып, қызметтік міндеттерін жауапкершілікпен атқарған.&lt;ref name=&quot;inform1&quot; /&gt;

&lt;blockquote&gt;Ол жай ғана жақсы жұмыс істеген жоқ. Ол нәтижелі жұмыс істеді. Әрбір жол оқиғасын қалай қиналып, жеке қайғыдай қабылдайтынын көріп, сезіп жүрдім. Қызметтік борышым бойынша жолдардағы апаттылық жағдайын талдап, мониторинг жүргіземін. Ғазиз күн сайын таңертең апаттардың қайда және қандай себептермен болатынын сұрап, қауіпті учаскелерді анықтайтын. Тек осы жағдайларды ескере отырып қана инспекторларын бекеттерге қоятын. Ол лайықты взвод командирі болды, онымен бірге жұмыс істегеніме мақтанамын.&lt;ref name=&quot;khabar1&quot; /&gt;
&lt;br /&gt;— ''Дулат Курманалиев, Жамбыл облысы ІІД Жол полициясы басқармасы штабының бастығы''&lt;/blockquote&gt;

2011 жылғы 11 қарашада Ғазиз майор атағын беру үшін құжаттарын жинаған болатын.&lt;ref name=&quot;inform1&quot; /&gt;

== Ерлігі ==
[[12 қараша]] [[2011 жыл]]ы [[Тараз]] қаласында лаңкестік әрекет болды. Оны 34 жастағы Мақсат Кариев жасады — Қазақстан Бас прокуратурасының мәліметінше, ол джихадизмнің жақтаушысы болған.&lt;ref name=&quot;zonakz&quot;&gt;{{cite web|url=http://zonakz.net/articles/42323?mode=reply|title=В деле о теракте в Таразе выявляются новые обстоятельства|date=2011-11-26|publisher=zonakz.net|access-date=2011-12-27|archive-date=2024-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628204946/https://zonakz.net/2011/12/27/v-dele-o-terakte-v-taraze-vyyavlyayutsya-no/|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Лаңкес қару дүкеніне шабуыл жасап, күзетші мен келушіні өлтірді,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://petrovka-38.com/item/den-pamyati|title=День памяти|work=Петровка, 38, № 48 (9354), 5—11 желтоқсан 2012|lang=ru}}&lt;/ref&gt; дүкеннен карабиндер («Сайга» және «CZ») ұрлап, ВАЗ-21099 автокөлігін айдап кетті. Тұрғылықты жеріне соғып өткен кезде қылмыскер өзін бақылап жүрген Жамбыл облысы ҰҚК департаментінің екі қызметкерін байқап, өлтірді. Қуғын кезінде қылмыскер Жылдам әрекет ету тобының мамандандырылған күзет бөлімінің «Беркут-3» полиция экипажының полиция сержанттары Полат Аянкулов пен Жақсыбек Байсеитовті атып тастады, олар алған жарақаттарынан оқиға орнында қайтыс болды. Сондай-ақ ол «РПГ-26» гранатометінен және АКС-74У автоматынан облыстық ҰҚК департаментінің ғимаратын атқылап, оқиға орнынан жасырынып бара жатып екі атты полицейді жарақаттады.&lt;ref name=&quot;zonakz&quot; /&gt;

Polites News жариялаған хронология бойынша, Кариев сол күні таңертең «Қазақтелеком» қызметкерінің киімін киген — кейін Бас прокуратура анықтағандай, бұл бүркемелеу болған. Сағат 11:20-да ол «Маке и К» аңшылық дүкеніне кіріп, күзетші мен кездейсоқ келушіні өлтірді. 11:49-да вокзал маңындағы дүкен жанынан көлік айдап кетті. 12:05-те Лукманов көшесінде өзін бақылап жүрген ҰҚК-нің екі қызметкерін атып өлтірді. 12:10-да Лукманов пен Грэсовская көшелерінің қиылысында оны ұстауға шыққан полиция нарядына оқ жаудырды: екі полицей қаза тапты, Кариев олардың тапаншасы мен автоматын алып кетті. 12:32-де «РПГ-26» гранатометінен Жамбыл облысы ҰҚК департаментінің ғимаратына ату жасап, оны автоматтан да атқылады. Одан кейін көлікті тастап, саябақ арқылы жаяу кетті, жолда екі атты патрульді жарақаттады. Оны жол полициясы қызметкерлері қуды, ату адамдар көп жүретін көшеге ауысты.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://polites.news/6445.html|title=Его именем будут награждать полицейских Казахстана: первую медаль Газиза Байтасова получила вдова героя|author=Руслан Яковлев|publisher=Polites News|date=2026-10-24|lang=ru|access-date=2026-10-24}}&lt;/ref&gt;

Жамбыл облысы Ішкі істер департаменті жол полициясы жеке батальонының 1-взвод командирі, полиция капитаны Ғазиз Байтасов қылмыскерді ұстауға тырысты. Ол қашып бара жатқан Кариевті қуған жол полициясының арнайы көлігін басқарды. Орталық көшелердің бірінде Кариев тоқтап, айналасындағының бәрін беталды атқылай бастады. Байтасов көлікті тоқтатып, жүгіріп шығып, жауап оқ жаудырды. Тоқтап тұрған джиптің артына тығылған Кариев Байтасовты кеудесінен жарақаттады; ол NUR.KZ дерегі бойынша, шабуылдаушыны екі рет жарақаттап үлгерген.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt; Қылмыскерде қол гранатасы бар екенін біле тұра, Байтасов лаңкеске ұмтылып, оны жерге құлатты да, екі қолымен қылмыскерді құшақтап алды. Жарылыс болды,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.inform.kz/ru/akmolinskie-policeyskie-pochtili-pamyat-geroicheski-pogibshego-kollegi-gaziza-baytasova_a3718057|title=Акмолинские полицейские почтили память героически погибшего коллеги Газиза Байтасова|date=2020-11-12|publisher=Казинформ|lang=ru|access-date=2024-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604192438/https://www.inform.kz/ru/akmolinskie-policeyskie-pochtili-pamyat-geroicheski-pogibshego-kollegi-gaziza-baytasova_a3718057|archive-date=2024-06-04}}&lt;/ref&gt; бірақ Кариев өзін-өзі жарған сәтте Байтасов гранатаны өз денесімен жауып қалды. РГД-5 гранатасының жарылысы 12:52-де болды.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt; Жарылыс ондаған адамның көзінше болды: Polites News жазуынша, Қазинформ кейін Байтасов болмаған жағдайда құрбандар саны көбірек болуы мүмкін еді деп жазған.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt; Лаңкесті залалсыздандыру операциясы барысында барлығы 7 адам қаза тапты, оның ішінде үш полицей және Қазақстан Республикасы ҰҚК-нің екі қызметкері,&lt;ref name=&quot;zonakz&quot; /&gt; яғни бес күштік құрылым қызметкері мен екі бейбіт тұрғын; тағы үш полицей жарақат алды.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt; Қараша айының соңына қарай Кариев тобының алты мүшесі, соның ішінде оның «рухани көшбасшысы» ұсталды. Прокуратураның нұсқасы бойынша, ол діни ұрандар астында серіктеріне күштік құрылым қызметкерлерін өлтіру идеясын сіңірген.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt;

Ғазизден жұбайы Гүлжамал&lt;ref name=&quot;khabar1&quot; /&gt; және екі ұл қалды: үлкені Арманжан әкесі қайтыс болғанда 11 жаста, ал кішісі Әділжан үш жаста еді.&lt;ref name=&quot;inform1&quot; /&gt; Марқұммен қоштасу 14 қарашада Ғазиз Байтасов қаза тапқан Қазыбек би көшесінің жанындағы қалалық «Динамо» спорт кешенінде өтті, оған мыңдаған адам келді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vesti.kz/society/95125/|title=Проститься с погибшими в Таразе полицейскими пришли тысячи человек|publisher=Vesti.kz|date=2011-11-14|access-date=2011-12-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6AUoBlOyK?url=http://vesti.kz/society/95125/|archive-date=2012-09-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Тараздағы Тектұрмас зиратына жерленді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.inform.kz/ru/v-taraze-ustanovili-nadgrobnyy-pamyatnik-narodnomu-geroyu-gazizu-baytasovu_a2452663|title=В Таразе установили надгробный памятник Народному герою Газизу Байтасову|publisher=Казинформ|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Есімін мәңгі есте қалдыру ==
2011 жылғы 14 желтоқсанда Қазақстан Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]] жол полициясы қызметкерінің жесірі Гүлжамал Тәжиеваға «Халық қаһарманы» атағының «Алтын жұлдыз» белгісін және «[[Отан ордені|Отан]]» орденін тапсырды.&lt;ref name=&quot;newskaz1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/gaziz-baytasov-posmertno-udostoen-zvaniya-halyik-kaharmanyi-203841/|title=Газиз Байтасов посмертно удостоен звания «Халық Қаhарманы»|publisher=Tengrinews.kz|date=2011-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617164625/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/gaziz-baytasov-posmertno-udostoen-zvaniya-halyik-kaharmanyi-203841/|archive-date=2021-06-17|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/14/15185|title=Капитану полиции Газизу Байтасову посмертно присвоено звание «Халык Кахарманы»|author=Адиля Норузова|publisher=КТК|date=2011-12-14|access-date=2011-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113005155/http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/14/15185|archive-date=2012-01-13|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Ғазиз Әбдібекұлы Байтасовқа Қазақстанның Халық қаһарманы атағы «Отан алдындағы ерекше еңбегі, қызметтік борышын атқару кезінде көрсеткен ерлігі мен жанқиярлығы үшін» деген тұжырыммен берілді.&lt;ref name=&quot;50лет&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.inform.kz/ru/v-taraze-otkryli-pamyatnik-halyk-kaharmany-gazizu-baytasovu_a3771874|title=В Таразе открыли памятник Халық Қаһарманы Газизу Байтасову|date=2021-04-03|publisher=Казинформ|lang=ru|access-date=2024-05-01|archive-date=2024-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240501191342/https://www.inform.kz/ru/v-taraze-otkryli-pamyatnik-halyk-kaharmany-gazizu-baytasovu_a3771874}}&lt;/ref&gt; Байтасов сондай-ақ осы атаққа ие болған тұңғыш полицей болды.&lt;ref name=&quot;polisia&quot;&gt;{{cite web|url=https://polisia.kz/ru/pamyat-geroya-politsejskogo-pochtili-v-taraze/|title=Память героя-полицейского почтили в Таразе|publisher=Polisia.kz|lang=ru|date=2020-04-03|access-date=2024-06-01|archive-date=2020-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414121219/https://polisia.kz/ru/pamyat-geroya-politsejskogo-pochtili-v-taraze/}}&lt;/ref&gt;

2012 жылғы сәуірде жерлеу орнында бейнесі қашалған, қаһарманға арналған өлеңдері бар, сондай-ақ жоғары мемлекеттік награда — Халық қаһарманы белгісі бейнеленген 5 метрлік ескерткіш орнатылды. 2012 жылғы 30 қазанда [[Сарыкемер]] ауылындағы ([[Байзақ ауданы]]) батырлар аллеясына Ғазиз Байтасовтың есімі қосылды.

Қаза тапқаннан кейін көп ұзамай Таразда ІІД аллеясында оның бюсті орнатылды. 2013 жылдан бастап Қазақстан ІІМ жыл сайын 12 қарашада оның есіне «Қазіргі заман қаһарманы» акциясын өткізеді; министрліктің тапсырысымен «Ғазиз» кітабы шығарылды.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt; Өңірлерде оның есіне арналған спорттық жарыстар өтеді.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt;

Таразда өтетін волейбол турнирі мен Ғазиз Байтасов оқыған Байзақ ауданы Түймекент ауылындағы мектеп полицейдің есімін алып жүр.&lt;ref name=&quot;50лет&quot; /&gt;

Байтасов қаза тапқан жерге жыл сайын гүл қойылады.&lt;ref name=&quot;polisia&quot; /&gt;

2021 жылғы 3 сәуірде, Ғазиз Байтасовтың туғанына 50 жыл толған күні, Таразда «Жеңіс» саябағында полицейге ескерткіш ашылды.&lt;ref name=&quot;50лет&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://time.kz/articles/reporter/2021/04/05/pamyati-narodnogo-geroya|title=Памяти народного героя|author=Айжан Ауелбекова|publisher=Общественно-политическая газета Казахстана «Время»|lang=ru|date=2021-04-05|access-date=2024-06-01|archive-date=2024-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601202959/https://time.kz/articles/reporter/2021/04/05/pamyati-narodnogo-geroya}}&lt;/ref&gt; Сол жылы Жайлау шағын ауданындағы №3 үйде қаһарманның портреті бейнеленген мурал пайда болды.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt;

2021 жылғы 12 қарашада Ұлттық ұланның барлық әскери бөлімдерінде полиция департаменттерімен бірлесіп еске алу іс-шаралары өтті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kvv/press/news/details/284309?lang=ru|title=Подвиг Героя – капитана полиции Газиза Байтасова|date=2021-11-12|publisher=Gov.kz|lang=ru|access-date=2024-06-01|archive-date=2024-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601201040/https://www.gov.kz/memleket/entities/kvv/press/news/details/284309?lang=ru}}&lt;/ref&gt; Атап айтқанда, Қостанай ауданында қазақстандық полицияның 8 командасының қатысуымен мини-футбол турнирі өткізілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kstnews.kz/news/society/item-71056|title=Костанайские полицейские почтили память погибшего сослуживца|date=2021-11-12|publisher=Костанайские новости|lang=ru|access-date=2024-06-01|archive-date=2024-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601202553/https://kstnews.kz/news/society/item-71056}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 11 қарашада [[Петропавл]] қалалық полиция басқармасының ғимаратына Ғазиз Байтасовтың есімі жазылған ескерткіш тақта ашылды. Ашылу рәсіміне қызметтегі полиция қызметкерлері, күштік құрылымдардың ардагерлері, қоғам өкілдері және әкім Руслан Анбаев қатысты.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=82ug53060DY 11 лет подвигу казахстанского полицейского Газиза Байтасова — Телеканал МТРК] на YouTube&lt;/ref&gt;

2024 жылдың көктемінде [[Алматы]]да қаһармандың ерлігі туралы «Капитан Байтасов» көркем фильмінің түсірілімі жүрді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.inform.kz/ru/vedutsya-semki-filma-politsiya-predupredila-almatintsev-o-strelbe-0d9f75|title=Ведутся съемки фильма: полиция предупредила алматинцев о стрельбе|date=2024-05-17|publisher=Казинформ|lang=ru|access-date=2024-06-28|archive-date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517133847/https://www.inform.kz/ru/vedutsya-semki-filma-politsiya-predupredila-almatintsev-o-strelbe-0d9f75}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://time.kz/articles/reporter/2024/06/03/u-kazahstana-est-svoj-kapitan|title=У Казахстана есть свой Капитан|date=2024-06-03|author=Ксения Евдокименко|publisher=Общественно-политическая газета «Время»|lang=ru|access-date=2024-06-28|archive-date=2024-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604070321/https://time.kz/articles/reporter/2024/06/03/u-kazahstana-est-svoj-kapitan}}&lt;/ref&gt; «[[Қазақфильм]]» түсірген фильм (режиссері Дәурен Камшыбаев, басты рөлдерде Азамат Сатыбалды, Еркебұлан Дайыров және Асан Мәжит) 2025 жылғы 23 қазанда прокатқа шықты.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt;

2026 жылғы 6 мамырда Отан қорғаушылар күніне орай мемлекеттік наградаларды табыстау кезінде Президент [[Қасым-Жомарт Тоқаев]] қаза тапқан қаһармандардың құрметіне арналған алғашқы ведомстволық наградалардың бірі полиция капитаны Ғазиз Байтасовтың есімімен аталатын медаль болатынын жариялады.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;inbusiness2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://inbusiness.kz/ru/news/v-kazahstane-poyavilis-novye-gosudarstvennye-medali|title=В Казахстане появились новые государственные медали|publisher=Inbusiness.kz|date=2026-08-04|lang=ru|access-date=2026-10-24}}&lt;/ref&gt; Президент қоғам өткен мен бүгінгі нағыз қаһармандарды ғана құрметтеуі тиіс екенін атап өтіп, қаза тапқан әскерилердің, полицейлердің және құтқарушылардың есімдері көшелер мен мекемелерге берілетінін, келесі қадам — ведомстволық наградалар екенін айтты.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt; 2026 жылғы 27 шілдедегі №1381 Президент Жарлығымен ІІМ-нің «Халық қаһарманы Ғазиз Байтасов» ведомстволық медалі тағайындалды. Бұл медальмен ішкі істер органдарының қызметкерлері ерекше ерлігі, жанқиярлығы, жоғары кәсібилігі және қызметтегі төзімділігі үшін марапатталады.&lt;ref name=&quot;inbusiness2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt; Сондай-ақ азаматтардың өмірі мен қоғамдық тәртіпті қорғау, қылмыстардың жолын кесу, төтенше жағдайлар кезінде және мемлекет мүддесін қорғауда көрсетілген ерлік те марапаттауға негіз болады; дискредитациялайтын негіздер бойынша қызметтен босатылған немесе айыптау үкімі шыққан жағдайда медальдан айыруға болады.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt; Алғашқы медальді 2026 жылғы 24 қазанда, Республика күні қарсаңында, қаһарманның жесірі Гүлжамал Тәжиеваға «құрмет пен алғыс белгісі ретінде» тапсырды.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tengri2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/vdove-gaziza-baytasova-peredali-pervuyu-medal-nazvannuyu-ego-611593/|title=Вдове Газиза Байтасова передали первую медаль, названную в его честь|author=Эльдар Нуруллин|publisher=Tengrinews.kz|date=2026-10-24|lang=ru|access-date=2026-10-24}}&lt;/ref&gt; Рәсімнің қай жерде өткенін және медальді кім табыс еткенін ведомство нақтыламады.&lt;ref name=&quot;polites2026&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{cite web|url=https://ru.sputnik.kz/20221112/khroniki-terrora-v-kazakhstane-podvigu-politseyskogo-gaziza-baytasova---11-let-29260781.html|title=Хроники террора в Казахстане: подвигу полицейского Газиза Байтасова - 11 лет|date=2022-11-12|publisher=Sputnik Казахстан|lang=ru|access-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112223413/https://ru.sputnik.kz/20221112/khroniki-terrora-v-kazakhstane-podvigu-politseyskogo-gaziza-baytasova---11-let-29260781.html|archive-date=2022-11-12}}
* {{cite web|url=https://qyzyljartv.kz/ru/news/39244|title=В память о герое|work=РТРК «Казахстан»|publisher=Казахстан-Петропавловск|date=2022-11-14|lang=ru|access-date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517202719/https://qyzyljartv.kz/ru/news/39244|archive-date=2024-05-17}}
* {{cite web|url=https://liter.kz/3602-istoriya-geroya-kapitan-politsii-gaziz-baytasov-pogertoval-svoey-giznyu-radi-spaseniya-desyatkov-gizney-mirnyh-gragdan/|title=История героя: Капитан полиции Газиз Байтасов пожертовал собой ради спасения десятков жизней мирных граждан|author=Гульвира Сатыбалдиева|date=2019-06-19|publisher=Liter.kz|lang=ru|access-date=2024-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529095107/https://liter.kz/3602-istoriya-geroya-kapitan-politsii-gaziz-baytasov-pogertoval-svoey-giznyu-radi-spaseniya-desyatkov-gizney-mirnyh-gragdan/|archive-date=2024-05-29}}
* {{cite web|url=https://dknews.kz/ru/v-strane/136823-geroy-nashego-vremeni|title=Герой нашего времени|publisher=Деловой Казахстан|date=2020-11-12|lang=ru|access-date=2024-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529194950/https://dknews.kz/ru/v-strane/136823-geroy-nashego-vremeni|archive-date=2024-05-29}}
* {{cite web|url=https://kazpravda.kz/n/primer-muzhestva/|title=Пример мужества|author=Михаил Тё|date=2021-05-07|publisher=Казахстанская правда|lang=ru|access-date=2024-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601201906/https://kazpravda.kz/n/primer-muzhestva/|archive-date=2024-06-01}}
* {{cite web|url=https://forbes.kz/news/newsid_72673|title=В Таразе вспоминают трагические события ноября 2011|date=2014-11-12|publisher=Forbes Казахстан|lang=ru|access-date=2024-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604192604/https://forbes.kz/news/newsid_72673|archive-date=2024-06-04}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=5715Qhab9l4 Остаться в вечности - фильм о Халык Каһарманы Газизе Байтасове / теракт в Таразе в 2011 году] на YouTube

[[Санат:Қазақстан Халық Қаһармандары]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Байзақ ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>oxwi4uizli40nbht197wta7loh0m6yl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Қармыс-Төлеп (жыр)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>337764</id>
    <revision>
      <id>3685583</id>
      <parentid>1282955</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Талқылау:Қармыс-Төлеп]] бетін [[Талқылау:Қармыс-Төлеп (жыр)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>1282955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="7b4a4gnp600p6hvugjf7l8p5ds53yku" xml:space="preserve">{{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}</text>
      <sha1>7b4a4gnp600p6hvugjf7l8p5ds53yku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фламмеран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>428926</id>
    <revision>
      <id>3685750</id>
      <parentid>2972754</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5945" sha1="2f2enh10b506hkuhfi1t4qborgx571o" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Фламмеран
 |шынайы атауы            = Flammerans
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville FR Flammerans (21).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=47.2311111111 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=5.44833333333 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(416)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бургундия
 |кестедегі аймақ         = Бургундия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Кот-д'Ор
 |кестедегі аудан         = Кот-д'Ор (департамент){{!}}Кот-д'Ор
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Дижон (округ){{!}}Дижон
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Оксонн (кантон)|Оксонн]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = M. Girard ([[2008]]-[[....]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 16,55
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 181—213
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 416
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 25,14
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 21130
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 21269
 |ортаққордағы санаты     = Flammerans
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Фламмеран''' ({{lang-fr|Flammerans}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Кот-д'Ор (департамент)|Кот-д'Ор]] департаментінде орналасқан. [[Дижон (округ)|Дижон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,55 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''21269'', [[пошта индексі]] — ''21130''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 416 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 25,14 адам/км².

{{Демография/FRA/Flammerans}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=25 | барлығы=390
 | е0=21 | ә0=8
 | е5=21 | ә5=8
 | е10=16 | ә10=16
 | е15=16 | ә15=16
 | е20=4 | ә20=0
 | е25=8 | ә25=12
 | е30=12 | ә30=16
 | е35=25 | ә35=12
 | е40=16 | ә40=16
 | е45=8 | ә45=21
 | е50=25 | ә50=4
 | е55=0 | ә55=4
 | е60=4 | ә60=12
 | е65=4 | ә65=25
 | е70=4 | ә70=4
 | е75=12 | ә75=12
 | е80=4 | ә80=4
 | е85=0 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Кот-д'Ор департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Flammerans|Фламмеран}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=21269-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105210830/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=21269-COM |date=2012-11-05 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=47.2311111111,5.44833333333&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Кот-д'Ор департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Кот-д'Ор департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>2f2enh10b506hkuhfi1t4qborgx571o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сен-Самсон (Кальвадос)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>429911</id>
    <revision>
      <id>3685798</id>
      <parentid>2969840</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6079" sha1="mdhi42ltz34qyild8w5snfra31uww2q" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Сен-Самсон
 |шынайы атауы            = Saint-Samson
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Saint-Samson (Calvados).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=49.1852777778 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-0.158333333333 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(337)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Төменгі Нормандия
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Нормандия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Кальвадос
 |кестедегі аудан         = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Лизье (округ){{!}}Лизье
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Дозюле (кантон)|Дозюле]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Danielle Cotigny ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3,66
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 2—45
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 337
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 92,08
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 14670
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 14657
 |ортаққордағы санаты     = Saint-Samson (Calvados)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Сен-Самсон''' ({{lang-fr|Saint-Samson}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Лизье (округ)|Лизье]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,66 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14657'', [[пошта индексі]] — ''14670''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 337 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 92,08 адам/км².

{{Демография/FRA/Saint-Samson (Calvados)}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=28 | барлығы=352
 | е0=8 | ә0=4
 | е5=12 | ә5=20
 | е10=8 | ә10=24
 | е15=16 | ә15=16
 | е20=4 | ә20=4
 | е25=4 | ә25=4
 | е30=4 | ә30=8
 | е35=24 | ә35=16
 | е40=12 | ә40=16
 | е45=28 | ә45=24
 | е50=4 | ә50=12
 | е55=12 | ә55=16
 | е60=8 | ә60=0
 | е65=0 | ә65=8
 | е70=8 | ә70=12
 | е75=12 | ә75=0
 | е80=0 | ә80=4
 | е85=0 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Кальвадос департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Saint-Samson (Calvados)|Сен-Самсон}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=14657-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104091703/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=14657-COM |date=2012-11-04 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=49.1852777778,-0.158333333333&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Кальвадос департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>mdhi42ltz34qyild8w5snfra31uww2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сен-Кристоф-дю-Фо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>431306</id>
    <revision>
      <id>3685799</id>
      <parentid>2969072</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6162" sha1="8ehp2w53pdb9skh1znko79xwkxr73mu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Сен-Кристоф-дю-Фо
 |шынайы атауы            = Saint-Christophe-du-Foc
 |сурет                   = Église Saint-Christophe de Saint-Christophe-du-Foc.JPG
 |жағдайы                 = Blason ville fr Saint-Christophe-du-Foc (Manche).svg
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=49.5561111111 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-1.74 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(373)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Төменгі Нормандия
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Нормандия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Манш
 |кестедегі аудан         = Манш (департамент){{!}}Манш
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Шербур-Октвиль (округ){{!}}Шербур-Октвиль
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Ле-Пье (кантон)|Ле-Пье]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Myriam Hamon ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3,58
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 44—99
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 373
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 104,19
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 50340
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 50454
 |ортаққордағы санаты     = Saint-Christophe-du-Foc
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Сен-Кристоф-дю-Фо''' ({{lang-fr|Saint-Christophe-du-Foc}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Манш (департамент)|Манш]] департаментінде орналасқан. [[Шербур-Октвиль (округ)|Шербур-Октвиль]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,58 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''50454'', [[пошта индексі]] — ''50340''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 373 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 104,19 адам/км².

{{Демография/FRA/Saint-Christophe-du-Foc}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=27 | барлығы=324
 | е0=4 | ә0=27
 | е5=4 | ә5=12
 | е10=23 | ә10=4
 | е15=19 | ә15=8
 | е20=12 | ә20=8
 | е25=4 | ә25=0
 | е30=8 | ә30=8
 | е35=12 | ә35=12
 | е40=8 | ә40=23
 | е45=27 | ә45=15
 | е50=19 | ә50=15
 | е55=8 | ә55=4
 | е60=0 | ә60=0
 | е65=8 | ә65=4
 | е70=4 | ә70=8
 | е75=4 | ә75=0
 | е80=4 | ә80=4
 | е85=4 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Манш департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Saint-Christophe-du-Foc|Сен-Кристоф-дю-Фо}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=50454-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103163118/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=50454-COM |date=2012-11-03 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=49.5561111111,-1.74&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Манш департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Манш департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>8ehp2w53pdb9skh1znko79xwkxr73mu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бузини</title>
    <ns>0</ns>
    <id>432894</id>
    <revision>
      <id>3685801</id>
      <parentid>2950473</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5980" sha1="lz7tanfcbm9rdjnluay8rxsfsqdcz7y" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Бузини
 |шынайы атауы            = Bousignies
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Bousignies (Nord).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=50.4355555556 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.34888888889 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(320)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Нор-Па-де-Кале
 |кестедегі аймақ         = Нор-Па-де-Кале
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Нор
 |кестедегі аудан         = Нор (департамент){{!}}Нор
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Валансьенн (округ){{!}}Валансьенн
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Сент-Аман-лез-О-Рив-гош (кантон)|Сент-Аман-лез-О-Рив-гош]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Michel Dewitte ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3,14
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 15—19
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 320
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 101,91
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 59178
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 59100
 |ортаққордағы санаты     = Bousignies
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Бузини''' ({{lang-fr|Bousignies}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Нор (департамент)|Нор]] департаментінде орналасқан. [[Валансьенн (округ)|Валансьенн]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,14 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''59100'', [[пошта индексі]] — ''59178''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 320 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 101,91 адам/км².

{{Демография/FRA/Bousignies}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=28 | барлығы=312
 | е0=20 | ә0=12
 | е5=16 | ә5=28
 | е10=8 | ә10=8
 | е15=0 | ә15=16
 | е20=8 | ә20=4
 | е25=4 | ә25=4
 | е30=8 | ә30=20
 | е35=16 | ә35=12
 | е40=12 | ә40=8
 | е45=8 | ә45=8
 | е50=12 | ә50=12
 | е55=4 | ә55=4
 | е60=8 | ә60=4
 | е65=8 | ә65=8
 | е70=0 | ә70=4
 | е75=4 | ә75=12
 | е80=8 | ә80=0
 | е85=0 | ә85=4
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Нор департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Bousignies|Бузини}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59100-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026071953/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59100-COM |date=2012-10-26 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=50.4355555556,3.34888888889&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Нор департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Нор департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>lz7tanfcbm9rdjnluay8rxsfsqdcz7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3685351</id>
      <parentid>3685139</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3685351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10983" sha1="9i8imes7p3x8nejrw032s6xgy75eljp" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3383}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1475}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:693}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:652}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:384}}]] || {{Permissions|Marksscheider}}
|-
| 7 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:341}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 8 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:338}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 9 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:329}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 10 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 11 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 13 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:185}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 14 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}}
|-
| 15 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:146}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 16 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:142}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}}
|-
| 17 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}}
|-
| 18 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}}
|-
| 19 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}}
|-
| 20 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 21 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}}
|-
| 22 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}}
|-
| 23 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}}
|-
| 24 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}}
|-
| 25 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}}
|-
| 26 || [[User:AlinaPolites|AlinaPolites]] || [[Special:Contributions/AlinaPolites|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|AlinaPolites}}
|-
| 27 || [[User:Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] || [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Bekbulatova Gulsara}}
|-
| 28 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}}
|-
| 29 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}}
|-
| 30 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Akmaral090}}
|-
| 31 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}}
|-
| 32 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 33 || [[User:Raisa1982|Raisa1982]] || [[Special:Contributions/Raisa1982|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Raisa1982}}
|-
| 34 || [[User:Вмуд|Вмуд]] || [[Special:Contributions/Вмуд|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|Вмуд}}
|-
| 35 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 36 || [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] || [[Special:Contributions/Султабаева Гульнара|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Султабаева Гульнара}}
|-
| 37 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 38 || [[User:QazaqMathEditor26|QazaqMathEditor26]] || [[Special:Contributions/QazaqMathEditor26|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|QazaqMathEditor26}}
|-
| 39 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}}
|-
| 40 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}}
|-
| 41 || [[User:Бану Сембиева|Бану Сембиева]] || [[Special:Contributions/Бану Сембиева|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Бану Сембиева}}
|-
| 42 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 43 || [[User:Алтын Адам|Алтын Адам]] || [[Special:Contributions/Алтын Адам|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Алтын Адам}}
|-
| 44 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 45 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}}
|-
| 46 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}}
|-
| 47 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}}
|-
| 48 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}}
|-
| 49 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}}
|-
| 50 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}}
|-
| 51 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 52 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 53 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 54 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Вилюс М}}
|-
| 55 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}}
|-
| 56 || [[User:Бекбол Мамбетов|Бекбол Мамбетов]] || [[Special:Contributions/Бекбол Мамбетов|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Бекбол Мамбетов}}
|-
| 57 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}}
|-
| 58 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 59 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 60 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 61 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Qarakesek}}
|-
| 62 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}}
|-
| 63 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 64 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}}
|-
| 65 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}}
|-
| 66 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}}
|-
| 67 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|PushkinVko}}
|-
| 68 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}}
|-
| 69 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}}
|-
| 70 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 71 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}}
|-
| 72 || [[User:Aidana Turkpenbaeva|Aidana Turkpenbaeva]] || [[Special:Contributions/Aidana Turkpenbaeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Aidana Turkpenbaeva}}
{{/end}}</text>
      <sha1>9i8imes7p3x8nejrw032s6xgy75eljp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Үлгілер:Спортшылар туралы аяқталмаған мақалалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>493667</id>
    <revision>
      <id>3685610</id>
      <parentid>3684145</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="mxzc5mzedy86imz3mm8zcurdrbnoybm" xml:space="preserve">[[Санат:Үлгілер:Спорт туралы аяқталмаған мақалалар]]
[[Санат:Үлгілер:Тұлғалар туралы аяқталмаған мақалалар]]</text>
      <sha1>mxzc5mzedy86imz3mm8zcurdrbnoybm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қанның артериялық қысымы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>504155</id>
    <revision>
      <id>3685467</id>
      <parentid>2991151</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бекмаханбет Аңсар</username>
        <id>187459</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Түсірентін қысымы-&gt;Түсіретін қысымы</comment>
      <origin>3685467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10362" sha1="rqey0khu3vunb9hlwso1chl10uryzhd" xml:space="preserve">==Қанның артериялық қысымы==
Қан жүректің ырғақты жұмысының нәтижесінде тамырлармен қозғалады. Қарыншалардың жиырылуы кезінде қан қысымы арқылы қолқа өкпе артериясына түседі. Бұл жерде ең жоғарғы қысым дамиды-150 мм сын.бағ. Қан артериямен қозғалған сайын қысым 120 мм сын.бағ. дейін төмендейді, капиллярда 22 мм сын. бағ. болады. Ең төмен қысым венада,ол 5 мм сын. бағ. тең. Бұл қанның тамырларымен қозғалғанда қан бөлшектерінің тамыр қабырғасына және бір-біріне үйкелуі салдарынан пайда болатын кедергіні жоюымен түсіндіріледі. Қан жоғары қысым аймағынан төмен қысым аймағына ағады. Артериялық қысым - артерияда қан тудыратын қысым; жүрек жұмысы кезінде қанның тамыр қабырғасына түсіретін қысымы. Қан қысымы жүрек циклінің әр түрлі кезеңдерінде өзгереді. Ең көп қысым қарыншалар жиырылған кезде, ал ең аз қысым жүрек босаңсығында болады. Олардың арасындағы айырмашылық тамыр соғуының қысымы деп аталады. Артериялық қысым жүрек-тамыр жүйелері жұмысының маңызды көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Қысым өзгерген кезде жүрекке жүктеме, сондай-ақ ұлпаларды қанмен қамтамасыз ету деңгейі өзгереді.  Адамның артериялық қысымын [[тонометр]] арқылы өлшейді. Дені сау адамның ең көп қысымы 100-120 мм сын. бағ.,ал ең аз қысымы 70-80 мм сын. бағ. құрайды. Қан қысымының  150 мм сын. бағ. артуы [[гипертония]] деп аталады. Бұған жүйке жүйесінің зорығуы, қажу, эмоциялық күйзеліс және т.б себепші болады. Гипертонияның алдын-алу үшін тамақтану және ұйықтау режімін қадағалап, жұмыс пен демалысты кезектестіріп, салауатты өмір салтын сақтау керек. Иық артериясында қысымның 70-80 мм сын. бағ. дейін төмендеуі гипотония деп аталады. Бұл-адам өміріне қауіпті,организмнің әлсіреген іс-әрекетінің көрсеткіші болып табылады. Тамырдың соғуы-жүрек әрбір жиырылғанда пайда болатын артерия қабырғасының ырғақты тербелісі.Тамырдың соғуы бойынша жүректің 1 минуттағы жиырылу санын анықтауға болады.Тамырдың соғу толқынының артериямен таралу жылдамдығы,шамамен,10 м/с құрайды.Тамырдың соғуы кәрі жілік артериясынан,табанның сырт жағындағы артериядан оңай сезіледі.Ересек адамда тамырдың соғу жиілігі тыныштық кезінде минутына 60 соққы құрайды және дене еңбегіне,эмоциялық жай-күйіне байланысты. Жүректің әр түрлі аурулары кезінде аритмия-тамырдың соғуында ырғақсыздық байқалуы мүмкін.

==Қанның тамырлармен қозғалуы==
Қан жүректің ырғақты жұмысына байланысты қозғалады. Қанның әр түрлі тамырлармен қозғалу жылдамдығы әр түрлі. Қан едәуір, шамамен,5 м/с жылдамдықпен қолқамен ағады. Әрі қарай жылдамдығы төмендейді де, артерияда 0,25 м/с,капиллярда 0,5 мм/с құрайды. Қанның қолқа мен капиллярда ағу жылдамдығының үлкен айырмашылығы-бұл тамырлардың әр түрлі бөлігінде жалпы қимасының кеңдігінің бірдей еместігіне байланысты. Қан ағатын ең тар бөлік-қолқа, ал ең кеңі-капиллярлардың жиынтық арнасы. Біздің денеміздегі барлық капиллярлардың жиынтық арнасы қолқа арнасынан 800-900 есе асып кетеді.Капиллярда аз жылдамдықпен ағуға байланысты қан ұлпаларға оттек пен қоректі заттарды беріп,олардың тіршілік әрекеттерінің өнімдерін алып үлгереді. Капиллярда қан ағысының баяулауы олардың адам денесіндегі көп мөлшерімен түсіндіріледі(ә млрд капилляр құрайды). Адам денесіндегі венаның жалпы мөлшері артерияға қарағанда көп,ал вена арнасының жалпы кеңдігі артерия арнасынан едәуір асып кетеді.Жүрекке жақындаған сайын қанның венада ағу жылдамдығы артериядағыға қарағанда төмен. Вена қабырғасы артерия қабырғасына қарағанда жұқа және серпімділгі аз.Кейбір веналардың қабырғасында бұлшық ет қабырғасы жоқ. Бұл кезде қанды тек жүрекке қарай өткізетін,оның кері қайтуыына кедергі келтіретін аяқ және қол веналарының қабырғаларының қақпақшалары зор рөл атқарады. Қанның венамен қозғалуына қаңқа бұлшық еттерінің жиырылуы да, ішкі мүшелер қысмы да әсер етеді.Бұлшық еттер жиырылғанда венаны қысып,ондағы қанды тамырлармен жүрекке қарай айдайды.  Қанның тамырлармен қозғалуы '''нейрогуморальды факторлар арқылы''' реттеледі. Артерия қабырғасның бірыңғай салалы бұлшық етіне тамырды қозғалтатын жүйкенің тамырды кеңейтетін және тамырды тарылтатын екі түрі келеді.Олар тамыр арналарын тарылтуы немесе кеңейтуі мүмкін. Осы жүйке талшықтары бойынша жүретін импульстері сопақша мидың тамырды қозғалтатын орталығында пайда болады. Тамыр  қабырғаларындағы жүйке ұштары қанның химиялық құрамы мен қысымының өзгеруіне әсер етіп,оларда қозу тудырады.Бұлшық еттің тамырды тарылтатын жүйкелері бойынша өтетін жүйке импульстерінің әсерінен тамыр қабырғасы жиырылады да,артерия арнасы тарылады.Қанның мүшелерге ағуы азаяды. Керісінше, жүйке импульстері тамырды кеңейтетін жүйкелер бойынша түскенде,артерия арнасы ұлғаяды да,мүшелердің қанмен қамтамасыз етілуі артады. Тамырлар арнасының реттелуі тамақпен немесе әрт үрлі мүшелерден секрет түрінде түсетін қандағы химиялық заттардың әсеріне де байланысты. Мысалы,бүйрек үсті безінің адреналин гормоны тамырларды тарылтады да,ал барлық мүшелерде түзілетін гистамин капиллярларды кеңейтеді. Әр түрлі мүшелердегі тамырлардың кеңеюі мен тарылуы организмде қанның қайтта бөлінуіне себепші болады.Тамырлары кеңейген сәтте жұмыс істеп тұрған мүшеге қан көп бағытталады,жасушаларына оттек пен қоректік заттар көп түседі.Ал жұмыс істемейтін мүшеге аз түседі.Мысалы,спортшылардың жаттығуы кезінде өкпелері мен жүрек бұлшық еттерінің қанмен қамтамасыз етілуі артады,ал басқа мүшелерінде азаяды. Организмнің қалыпты күйінде барлық қан айналымға түспейді,белгілі бір бөлігі қан қорында болады.Қанды қорға жинақтайтын мүшелерге көкбауыр,бауыр,тері астындағы май клетчаткасы жатады.Қансыраған кезде қан бұл мүшелерден жалпы қан ағысына түседі де,қан қысымын сақтауға мүмкіндік береді.

==Дереккөздер==
Биология 8,Е.Очкур, Л.Аманжолова, Р.Жұмабаева.</text>
      <sha1>rqey0khu3vunb9hlwso1chl10uryzhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685469</id>
      <parentid>3685467</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бекмаханбет Аңсар</username>
        <id>187459</id>
      </contributor>
      <comment>қайтуыына-&gt;қайтуына</comment>
      <origin>3685469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10360" sha1="qzbjfvlq87jocxf2w9vhq86umv14nc9" xml:space="preserve">==Қанның артериялық қысымы==
Қан жүректің ырғақты жұмысының нәтижесінде тамырлармен қозғалады. Қарыншалардың жиырылуы кезінде қан қысымы арқылы қолқа өкпе артериясына түседі. Бұл жерде ең жоғарғы қысым дамиды-150 мм сын.бағ. Қан артериямен қозғалған сайын қысым 120 мм сын.бағ. дейін төмендейді, капиллярда 22 мм сын. бағ. болады. Ең төмен қысым венада,ол 5 мм сын. бағ. тең. Бұл қанның тамырларымен қозғалғанда қан бөлшектерінің тамыр қабырғасына және бір-біріне үйкелуі салдарынан пайда болатын кедергіні жоюымен түсіндіріледі. Қан жоғары қысым аймағынан төмен қысым аймағына ағады. Артериялық қысым - артерияда қан тудыратын қысым; жүрек жұмысы кезінде қанның тамыр қабырғасына түсіретін қысымы. Қан қысымы жүрек циклінің әр түрлі кезеңдерінде өзгереді. Ең көп қысым қарыншалар жиырылған кезде, ал ең аз қысым жүрек босаңсығында болады. Олардың арасындағы айырмашылық тамыр соғуының қысымы деп аталады. Артериялық қысым жүрек-тамыр жүйелері жұмысының маңызды көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Қысым өзгерген кезде жүрекке жүктеме, сондай-ақ ұлпаларды қанмен қамтамасыз ету деңгейі өзгереді.  Адамның артериялық қысымын [[тонометр]] арқылы өлшейді. Дені сау адамның ең көп қысымы 100-120 мм сын. бағ.,ал ең аз қысымы 70-80 мм сын. бағ. құрайды. Қан қысымының  150 мм сын. бағ. артуы [[гипертония]] деп аталады. Бұған жүйке жүйесінің зорығуы, қажу, эмоциялық күйзеліс және т.б себепші болады. Гипертонияның алдын-алу үшін тамақтану және ұйықтау режімін қадағалап, жұмыс пен демалысты кезектестіріп, салауатты өмір салтын сақтау керек. Иық артериясында қысымның 70-80 мм сын. бағ. дейін төмендеуі гипотония деп аталады. Бұл-адам өміріне қауіпті,организмнің әлсіреген іс-әрекетінің көрсеткіші болып табылады. Тамырдың соғуы-жүрек әрбір жиырылғанда пайда болатын артерия қабырғасының ырғақты тербелісі.Тамырдың соғуы бойынша жүректің 1 минуттағы жиырылу санын анықтауға болады.Тамырдың соғу толқынының артериямен таралу жылдамдығы,шамамен,10 м/с құрайды.Тамырдың соғуы кәрі жілік артериясынан,табанның сырт жағындағы артериядан оңай сезіледі.Ересек адамда тамырдың соғу жиілігі тыныштық кезінде минутына 60 соққы құрайды және дене еңбегіне,эмоциялық жай-күйіне байланысты. Жүректің әр түрлі аурулары кезінде аритмия-тамырдың соғуында ырғақсыздық байқалуы мүмкін.

==Қанның тамырлармен қозғалуы==
Қан жүректің ырғақты жұмысына байланысты қозғалады. Қанның әр түрлі тамырлармен қозғалу жылдамдығы әр түрлі. Қан едәуір, шамамен,5 м/с жылдамдықпен қолқамен ағады. Әрі қарай жылдамдығы төмендейді де, артерияда 0,25 м/с,капиллярда 0,5 мм/с құрайды. Қанның қолқа мен капиллярда ағу жылдамдығының үлкен айырмашылығы-бұл тамырлардың әр түрлі бөлігінде жалпы қимасының кеңдігінің бірдей еместігіне байланысты. Қан ағатын ең тар бөлік-қолқа, ал ең кеңі-капиллярлардың жиынтық арнасы. Біздің денеміздегі барлық капиллярлардың жиынтық арнасы қолқа арнасынан 800-900 есе асып кетеді.Капиллярда аз жылдамдықпен ағуға байланысты қан ұлпаларға оттек пен қоректі заттарды беріп,олардың тіршілік әрекеттерінің өнімдерін алып үлгереді. Капиллярда қан ағысының баяулауы олардың адам денесіндегі көп мөлшерімен түсіндіріледі(ә млрд капилляр құрайды). Адам денесіндегі венаның жалпы мөлшері артерияға қарағанда көп,ал вена арнасының жалпы кеңдігі артерия арнасынан едәуір асып кетеді.Жүрекке жақындаған сайын қанның венада ағу жылдамдығы артериядағыға қарағанда төмен. Вена қабырғасы артерия қабырғасына қарағанда жұқа және серпімділгі аз.Кейбір веналардың қабырғасында бұлшық ет қабырғасы жоқ. Бұл кезде қанды тек жүрекке қарай өткізетін,оның кері қайтуына кедергі келтіретін аяқ және қол веналарының қабырғаларының қақпақшалары зор рөл атқарады. Қанның венамен қозғалуына қаңқа бұлшық еттерінің жиырылуы да, ішкі мүшелер қысмы да әсер етеді.Бұлшық еттер жиырылғанда венаны қысып,ондағы қанды тамырлармен жүрекке қарай айдайды.  Қанның тамырлармен қозғалуы '''нейрогуморальды факторлар арқылы''' реттеледі. Артерия қабырғасның бірыңғай салалы бұлшық етіне тамырды қозғалтатын жүйкенің тамырды кеңейтетін және тамырды тарылтатын екі түрі келеді.Олар тамыр арналарын тарылтуы немесе кеңейтуі мүмкін. Осы жүйке талшықтары бойынша жүретін импульстері сопақша мидың тамырды қозғалтатын орталығында пайда болады. Тамыр  қабырғаларындағы жүйке ұштары қанның химиялық құрамы мен қысымының өзгеруіне әсер етіп,оларда қозу тудырады.Бұлшық еттің тамырды тарылтатын жүйкелері бойынша өтетін жүйке импульстерінің әсерінен тамыр қабырғасы жиырылады да,артерия арнасы тарылады.Қанның мүшелерге ағуы азаяды. Керісінше, жүйке импульстері тамырды кеңейтетін жүйкелер бойынша түскенде,артерия арнасы ұлғаяды да,мүшелердің қанмен қамтамасыз етілуі артады. Тамырлар арнасының реттелуі тамақпен немесе әрт үрлі мүшелерден секрет түрінде түсетін қандағы химиялық заттардың әсеріне де байланысты. Мысалы,бүйрек үсті безінің адреналин гормоны тамырларды тарылтады да,ал барлық мүшелерде түзілетін гистамин капиллярларды кеңейтеді. Әр түрлі мүшелердегі тамырлардың кеңеюі мен тарылуы организмде қанның қайтта бөлінуіне себепші болады.Тамырлары кеңейген сәтте жұмыс істеп тұрған мүшеге қан көп бағытталады,жасушаларына оттек пен қоректік заттар көп түседі.Ал жұмыс істемейтін мүшеге аз түседі.Мысалы,спортшылардың жаттығуы кезінде өкпелері мен жүрек бұлшық еттерінің қанмен қамтамасыз етілуі артады,ал басқа мүшелерінде азаяды. Организмнің қалыпты күйінде барлық қан айналымға түспейді,белгілі бір бөлігі қан қорында болады.Қанды қорға жинақтайтын мүшелерге көкбауыр,бауыр,тері астындағы май клетчаткасы жатады.Қансыраған кезде қан бұл мүшелерден жалпы қан ағысына түседі де,қан қысымын сақтауға мүмкіндік береді.

==Дереккөздер==
Биология 8,Е.Очкур, Л.Аманжолова, Р.Жұмабаева.</text>
      <sha1>qzbjfvlq87jocxf2w9vhq86umv14nc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Есеп саясаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>512603</id>
    <revision>
      <id>3685685</id>
      <parentid>2100306</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қанай Бекнұр</username>
        <id>187481</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>3685685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22452" sha1="m9gmb9wjzusr8jicegrm6dpgkalv37w" xml:space="preserve">
Қазақстандық бухгалтерлік есеп тәжірибесіне «есеп саясаты» термині  кезіндегі Қазақстан Республикасы «[[Бухгалтерлік есеп]] жөніндегі ұлттық комиссияның» [[13 қазан 1996 жылғы]] №2 «Қаржылық қорытынды есеп дайындау және тапсыру жөніндегі тұжырымдама (концепция)» деп аталған қаулысымен енгізілген. Бұдан соң «есеп саясаты» ұғымы Қазақстандық бухгалтерлік есеп стандарттарының №1 «Есеп саясаты және оны ашу» стандартында көрсетіліп, меншік түрі мен қызмет ерекшеліктеріне қарамастан барлық ұйымдар өздеріне тән есеп саясатын қалыптастыратындығы міндеттелді. &lt;br /&gt;

Кейіннен[[ Қазақстан  Республикасы]] [[Қаржы министрлігі]]нің [[17 қаңтар 2003 жылғы]] №14 бұйрығымен: №1 «Есеп саясаты және оны ашу», №2 «[[Бухгалтерлік баланс]] және [[қаржылық қорытынды]] есеп маңызын ашу негіздері», №3 «Қаржы-шаруашылық қызметі нәтижесі жөнінде қорытынды есеп» жөніндегі стандарттары жойылып, бұлардың орнына №30 «Қаржылық қорытынды есеп тапсыру» жөніндегі жаңа стандарт қабылданып, мұның 14 тарауы 2-ші тармағында ұйымдардың есеп саясатын жасау мен тапсыру жөніндегі тәртіптер қарастырылған.&lt;br /&gt;

Есеп саясаты ұғымы  екі жағдайда; біріншісі - мемлекеттік  және қоғамдық ұғымдардың белгілеген есеп саясаты, екіншісі ұйымдардың ішкі есеп саясаты болып ажыратылады. Ендігі жерде біздер ұйымдарда жасалынып, қалыптасатын ұйымдардың ішкі есеп саясатының мәселелерін қарастырамыз.&lt;br /&gt;

Халықаралық қаржылық есеп стандартында (ХҚЕС) есеп саясаты; «Қаржылық қорытынды есеп дайындау мен тапсыру жөніндегі ережелер мен тәжірибе» деп анықталған.&lt;br /&gt;

Қазақстаыдық 30 «Қаржылық қорытынды  есеп тапсыру» жөніндегі стандарттың 2-ші тарауында: «Есеп саясаты деп -Қазақстан Республикасындағы бухгалтерлік және қаржылық қорытынды есеп, бухгалтерлік есеп стандарттары және бухгалтерлік есептің типтік шоттар жоспарының талаптарына және ұйымдар қызметін жүргізу ерекшеліктеріне сай бухгалтерлік есеп пен қаржылық қорытынды есеп жасау үшін ұйымдардың қабылдаған принциптерін, негіздерді, ережелер мен тәжірибені айтады», - делінген.&lt;br /&gt;

Осы заманғы нарықтық экономика  жағдайында шаруашылық операцияларының  түрлері әр түрлі ықпалдастық  жағдайда болады.&lt;br /&gt;

Елімізде көптеген типтегі ұйымдардың әр қайсысы әр түрлі экономикалық факторларға тап болады. Әртүрлі типтегі ұйымдар саны аса көп. Осыларға байланысты әрбір ұйым өзінің алға қойған мақсат-мүддесіне жету үшін өз қызметтеріне тән: өнім өндірудің технологиялық ерекшеліктері, басқарудың ұйымдық құрылымы, қызмет көлемінің түрі мен деңгейі, операциялар жүргізу, клиенттермен жұмыс істеудің тәртібі, ақпараттарды өңдеу т.б. ерекшеліктерін зерделеуі керек. Мұның барлығы да шаруашылық жүргізу ерекшеліктеріне байланысты ұйымдарда есеп саясатын қалыптастырудың мазмұны мен маңызын ашып көрсетудің негізін қалайды.&lt;br /&gt;

[[Ұйымдар]] өздерінің есеп саясатын қалыптастыру барысында тәжірибедегі есеп әдістері мен қорытынды есеп жасаудағы  ережелердің ішіндегі ең тиімділерін  таңдап алуына құқылы. Таңдалып қабылданған  ережелер мен әдістерді өз мәнінде  қолдану арқылы есеп мәліметтерін жинақтаудың тәртібін, мұны пайдаланушыларға түсіндіріп, шаруашылық процесінің ерекшеліктері жөніндегі ақпараттарды зерделеу және ұйымдар қызметіндегі өзгерістер мен жағдайларды дер кезінде білу мүмкіндіктері туындайды. &lt;br /&gt;

Сонымен есеп саясаты деп - ұйымдар шаруашылық қызметі өрісінің іс-тәжірибесінде қолданылынатын, таңдалып алынған және сабақтастықпен жүргізілетін бухгалтерлік есеп жүйесіне тән ішкі ережелер жиынтығын айтамыз. Есеп саясатының мазмұны ұйымдардың шаруашылық жүргізу қызметі талабы мен қаржы нәтижесін сипаттауға арналған есеп әдістерін жақсы және тиімді қолданудың жолдарын көрсетеді. Есеп саясаты қаржылық қорытынды есеп жасауда ұйымдардың қолданатын есеп принциптері, әдістер мен ережелер, сондай-ақ ұйымдардың шаруашылық қызметі мазмұнын тәжірибеде ашып көрсету үшін қабылданған ережелер жиынтығынан құралады.&lt;br /&gt;

Сондықтан әрбір ұйымда бухгалтерлік есеп пен қорытынды есеп жүйесінің  қандай жолдармен жетілдірілетінін біліп түсіну үшін бұған әсер етуші  факторларды зерделей білу қажет.&lt;br /&gt;

Есеп саясатының мазмұны  белгіленген жағдайда ұйым әкімшілігінің  басқару процесін қандай дәрежедегі тиімділікке жеткізгендігі, ұйымның  қаржы жағдайы мен мұның өзгеріске  түсуін, сондай-ақ шаруашылық қызметінің нәтижесін шындық және сенімді әдістермен дайындау үшін қолданылатын есеп принциптерін таңдап алу бағытында ашылды. Есеп саясатын жасау мен мұның маңызын ашып көрсету мақсатында әрбір ұйым өздеріне тән есеп ережелерін, есеп тәсілдерін таңдап алуға, мұндай ережелерді қорытынды есеп жасау процесіне қолдануға құқылы болып танылады. Мұның өзі ұйымдар мен меншік иесінің өз мүліктеріне иелік ету, пайдалану және әміршілік жүргізу құқысын сипаттайды.&lt;br /&gt;

Есеп саясатын жасау  мен қалыптастыру барысында есеп әдісіндегі кездесетін жорамал-принциптерді зерделеп білген жөн. Халықаралық қаржылық есеп стандарттарына сай, мұндай жорамал принциптерге: мүліктік жекелену, үздіксіздік, сенімділік, шындық, бейтараптық, байқаушылық және шаруашылық фактілерінің толықтылык принциптері жатады. &lt;br /&gt;

Кейінгі жылдары Қазақстан Республикасы бухгалтерлік есеп жүйесіне елеулі өзгерістер, қосымшалар мен дәлдік шаралары енгізілді. Осыған орай есеп саясатын жасау барысында ұйымдар ең әуелі бухгалтерлік есепке тән заңдар мен нормативтік актілерді, ҚР Президентінің жарлықтарын, Үкіметтің шығарған қаулылары мен ережелерін, Қаржы министрлігінің арнайы бұйрықтарын, хаттарын т.б. ресми материалдарды басшылыққа алуы керек. Алайда есеп саясатын қалыптастыру барысында ұйымдар бостандығы сақталып, бухгалтерлік есеп жүйесін жүргізудің көптеген мәселелері мемлекеттік тұрғыда реттелетіндігін де есте сақтаған жөн.&lt;br /&gt;

Нарықтық қатынастар жағдайында көптеген типтегі ұйымдар, құқылы тұлғалар өзара экономикалық қатынастарға түседі. Бұлардың мақсат-мүддесі  де әр түрлі жағдайда танылып, әр түрлі  дәрежедегі көптеген шаруашылық фактілерін орындайды. Яғни әрбір ұйым өзінің қаржылық жағдайын жақсарту және көрсету үшін өзінің ішкі ұйымдық ерекшеліктерін есепке алуы керек. Ішкі ұйымдық ерекшеліктер басқарудың стратегиялық және тактикалық шараларынан, басқару құрылымынан, шаруашылық қызметінің түрлері мен көлемінен, шаруашылық фактілерінің жекелеген ерекшеліктерінен, клиенттермен жұмыс істеудің тәртібінен және ақпараттарды өңдеу мен беру сияқты факторлардан туындайды. Маңызы жағынан жоғары дәрежедегі мұндай факторларды нақтылы іске асыру барысында есеп жүргізудің көптеген әдістері мен ережелері, құқықтық және нормативтік актілер қолданылады. Әдіснамалық процестің барлық әдістері мен тәсілдерін қолдану нәтижесінде ұйымның есеп саясатын қалыптастыруға болады. &lt;br /&gt;

Есеп саясатының мақсаты: бухгалтерлік есеп операцияларын орындау барысында  қателер жібермеу, фактілерді бұрмаламау, ұйымдардың қаржы жағдайын бағалау, шаруашылық қызметінің үзіксіздігін қамтамасыз ету, материалды активтерді бағалау  мен есептен шығару, таза пайда резервін құру бағытындағы мейлінше жоғары дәрежедегі икемді есеп ақпараттарын қалыптастыру болып табылады.&lt;br /&gt;

Қаржылық қорытынды  есеп ақпараттарын пайдаланушылар тұрғысынан қарағанда есеп саясаты - қандай әдістердің қолданылғандығы, бірнеше есепті жылдар ішінде қорытынды есептің қалай жасалғандығы, қаржылық талдау жұмысының қалай орындалғандығы, сондай-ақ ұйым қызметі өрісінде болған өзгерістер жөніндегі қосымша ақпараттардың қалай алынғандығы, т.б. жағдайларды толығымен көрсетуі керек. Айтылған мақсаттарды нақтылы тәжірибеде іске асыру үшін әр түрлі есеп ережелері мен әдістер қолданылады. Есеп әдістері шындық фактілерді тану мақсатымен ұштастық жағдайда болады. Яғни бухгалтерлік есеп әдістерін ықпалды және икемді жолдармен іске асыру арқылы тиісті мақсатқа жетуге болатындығын білгеніміз жөн.&lt;br /&gt;

Есеп саясатынын ең негізгі атқаратын  міндеті ұйымдардың әр жылдар бойы таза пайда алуына әсер ету. Таза пайда  алу процесіне ұйымдардың  өздері  ғана  емес,  мұның акционерлері  мен инвесторлары, сатып алушылар, несиелендірушілер және салық органдары да мүдделі екендігін білген жөн.&lt;br /&gt;

Есеп саясатының міндеттері: есеп процедуралары арасындағы нақтылы  фактілер мен орындалмай  қалған фактілер арасындағы байланысты анықтау; нәтижелік көрсеткіштерге есеп өрісінде қолданылған әр түрлі  әдістердің сандық және сомалық әсер етуінің тиімділігін анықтау; қаржылық қорытынды есеп сенімділігін арттыру үшін қолданылатын маңызды есеп әдістерін белгілеу; ұйымдардың есеп варианттарын таңдап алу процесінде ұзақ және ағымдағы активтерді бағалаудағы,  материалды және материалды емес активтерге амортизация есептеудегі әдістерді таңдап алу жөніндегі ұйымның құқығын  қамтамасыз ету; синтетикалық және аналитикалық счеттар тізімін жасау, тауарлы материалды құндылықтарды бағалау және бұларды сату, өндірістік шығындарды реттеу т.б. әдістерді кеңінен қолдану т.б. &lt;br /&gt;

Бухгалтерлік есеп жүйесіндегі  есеп саясатының көп варианттығы  әр түрлі жағдайда іске асырылады. Есеп саясатын қалыптастырудың типтік оптималды  варианты болмайды. Мұның өзі ұйымдардың технологиялық, техникалық және ұйымдық мәселелеріне байланысты болады. Айта кететін жағдай: қаржылық қорытынды есеп, қаржылық, бухгалтерлік есеп, басқарушылық және салық есебі араларында гармониялық байланыс болмаған жағдайда бухгалтерлік баланс жасалынып қорытылмайды. Көрсетілген есептің әрбір жекелеген түрлерін жүргізу үшін осыларға тән белгілі әдістер мен ережелер қолдалынады. Есептің әр түріне тән ережелер қолданылмаған жағдайда ұйымдардың қаржылық қорытынды есебі жасалынбайды.&lt;br /&gt;

Ұйымдардың есеп саясатының дәрежесі мен бағыты басқару ерекшеліктеріне, кәсіпкерлік қызмет нормасына, үлес қосу құжаттарының қалыптасуына, салық жағдайына, клиенттермен ұзақ мерзімді келісім жасауға т.б. байланысты болады. Сонымен қатар есеп саясатының негізгі жүйесі «жоғарыдан» және «төменнен» реттелетін жағдайда қалыптасады.&lt;br /&gt;

Бірінші, «жоғарыдан» реттеу жүйесі заңдар мен нормативтік актілер, сондай-ақ бухгалтерлік есеп стандарттары мен салық жөніндегі заңдар талабын  сақтауға байланысты. Екінші «төменнен» реттеу жүйесі негізінен ұйымдар деңгейіндегі технологиялық ерекшеліктерге, салалық және құрылымдық нышандарға байланысты. Ұйымдардың ішкі есеп саясаты -арнайы мақсат пен міндетке жету үшін таңдалып алынған есеп жүйесі шараларынан тұрады. &lt;br /&gt;

Тәуелсіз жолдармен таңдалып алынған есеп ережелерін әрбір ұйымдар есеп саясатын қалыптастыру мақсатында жылдан жылға тұрақты түрде қолданғаны жөн. Есеп ережелерінің ішкі әдіснамаларын жасау жалпыға бірдей танылған есеп принциптері мен қаржылық қорытынды есеп элементтері негізінде жасалынуы керек.&lt;br /&gt;

Ұйымдар өрісінде қалыптасқан есеп саясаты осы ұйым қызметінің ары  қарай дамуына, бизнестік әрекеттің  кезеңдік жолдармен өркендеуіне  тікелей әсер етуі керек. Егер инвестициялық  процестің тиімділігі болмаса, сондай-ақ таза пайда алу процесі қалыптаспаған жағдайда есеп саясатын жасаудың қажеті болмайды. Есеп саясаты ұйымдар қызметінің қаржылық тиімділігіне және [[ақша]] қаражатының көбеюіне әсер етеді. Сонымен қатар жасалған келісім-шарттар мен қаржылық келісімдер ұйымдар қызметінің тиімділігіне бірден әсер ете қоймайтындығын есте сақтаған жөн. Мұндай экономикалық қатынастар ұзақ мерзім аралығындағы тиімділікті сипаттайды. Осыған орай ұйымдардың атқарушы бухгалтерлері тұрақты бағытта пайда келтіру процесін қамтамасыз етуге әсер ететін бухгалтерлік есеп әдіснамаларын жақсы зерделеп, ұйымның есеп тәжірибесінде пайдалануы керек.&lt;br /&gt;

Алайда кейбір бухгалтерлер салық салынатын табыс көлемін, сондай-ақ төленетін дивиденттік  соманы азайту мақсатында ойланған түрде  қателер жіберіп, өндірілген өнімдердің өзіндік құнына тікелей байланысты емес шығындарды жазу фактілерін орындауы да мүмкін. Қандай жағдайда болмасын бухгалтерлік есеп өзара сабақтастық байланыстағы жүйеден тұратындығын ескере отырып, бір баптың тиімділігін ұлғайту мақсатында есеп объектілерінің басқа баптарына зиян келтірмеу жағы есеп саясатын жасау барысында жан-жақты қаралуы керек. &lt;br /&gt;


== Сілтемелер: == 
* ҚР Азаматтық Кодексі :2001ж. 15.01 дейінгі өзгертулер мен   толықтырулар  енгізілген.-Алматы:ЖШС  «Баспа»,2001жыл.
* Ә. Әбдіманапов Бухгалтерлік  есеп теориясы және принциптері-Алматы, 2001жыл
* Қ.Қ.  Кеулімжанов,  З.Ж..Әжібаева  Бухгалтерлік  есеп  принциптері. Алматы 2003 жыл.</text>
      <sha1>m9gmb9wjzusr8jicegrm6dpgkalv37w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685737</id>
      <parentid>3685685</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Қанай Бекнұр|Қанай Бекнұр]] ([[User talk:Қанай Бекнұр|т]]) өңдемелерінен [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2100306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22444" sha1="5u14kmn6iuwwhr8zj0i2a8i7j3fz1mt" xml:space="preserve">
Қазақстандық бухгалтерлік есеп тәжірибесіне «есеп саясаты» термині  кезіндегі Қазақстан Республикасы «Бухгалтерлік есеп жөніндегі ұлттық комиссияның» [[13 қазан 1996 жылғы]] №2 «Қаржылық қорытынды есеп дайындау және тапсыру жөніндегі тұжырымдама (концепция)» деп аталған қаулысымен енгізілген. Бұдан соң «есеп саясаты» ұғымы Қазақстандық бухгалтерлік есеп стандарттарының №1 «Есеп саясаты және оны ашу» стандартында көрсетіліп, меншік түрі мен қызмет ерекшеліктеріне қарамастан барлық ұйымдар өздеріне тән есеп саясатын қалыптастыратындығы міндеттелді. &lt;br /&gt;

Кейіннен[[ Қазақстан  Республикасы]] [[Қаржы министрлігі]]нің [[17 қаңтар 2003 жылғы]] №14 бұйрығымен: №1 «Есеп саясаты және оны ашу», №2 «[[Бухгалтерлік баланс]] және [[қаржылық қорытынды]] есеп маңызын ашу негіздері», №3 «Қаржы-шаруашылық қызметі нәтижесі жөнінде қорытынды есеп» жөніндегі стандарттары жойылып, бұлардың орнына №30 «Қаржылық қорытынды есеп тапсыру» жөніндегі жаңа стандарт қабылданып, мұның 14 тарауы 2-ші тармағында ұйымдардың есеп саясатын жасау мен тапсыру жөніндегі тәртіптер қарастырылған.&lt;br /&gt;

Есеп саясаты ұғымы  екі жағдайда; біріншісі - мемлекеттік  және қоғамдық ұғымдардың белгілеген есеп саясаты, екіншісі ұйымдардың ішкі есеп саясаты болып ажыратылады. Ендігі жерде біздер ұйымдарда жасалынып, қалыптасатын ұйымдардың ішкі есеп саясатының мәселелерін қарастырамыз.&lt;br /&gt;

Халықаралық қаржылық есеп стандартында (ХҚЕС) есеп саясаты; «Қаржылық қорытынды есеп дайындау мен тапсыру жөніндегі ережелер мен тәжірибе» деп анықталған.&lt;br /&gt;

Қазақстаыдық 30 «Қаржылық қорытынды  есеп тапсыру» жөніндегі стандарттың 2-ші тарауында: «Есеп саясаты деп -Қазақстан Республикасындағы бухгалтерлік және қаржылық қорытынды есеп, бухгалтерлік есеп стандарттары және бухгалтерлік есептің типтік шоттар жоспарының талаптарына және ұйымдар қызметін жүргізу ерекшеліктеріне сай бухгалтерлік есеп пен қаржылық қорытынды есеп жасау үшін ұйымдардың қабылдаған принциптерін, негіздерді, ережелер мен тәжірибені айтады», - делінген.&lt;br /&gt;

Осы заманғы нарықтық экономика  жағдайында шаруашылық операцияларының  түрлері әр түрлі ықпалдастық  жағдайда болады.&lt;br /&gt;

Елімізде көптеген типтегі ұйымдардың әр қайсысы әр түрлі экономикалық факторларға тап болады. Әртүрлі типтегі ұйымдар саны аса көп. Осыларға байланысты әрбір ұйым өзінің алға қойған мақсат-мүддесіне жету үшін өз қызметтеріне тән: өнім өндірудің технологиялық ерекшеліктері, басқарудың ұйымдық құрылымы, қызмет көлемінің түрі мен деңгейі, операциялар жүргізу, клиенттермен жұмыс істеудің тәртібі, ақпараттарды өңдеу т.б. ерекшеліктерін зерделеуі керек. Мұның барлығы да шаруашылық жүргізу ерекшеліктеріне байланысты ұйымдарда есеп саясатын қалыптастырудың мазмұны мен маңызын ашып көрсетудің негізін қалайды.&lt;br /&gt;

[[Ұйымдар]] өздерінің есеп саясатын қалыптастыру барысында тәжірибедегі есеп әдістері мен қорытынды есеп жасаудағы  ережелердің ішіндегі ең тиімділерін  таңдап алуына құқылы. Таңдалып қабылданған  ережелер мен әдістерді өз мәнінде  қолдану арқылы есеп мәліметтерін жинақтаудың тәртібін, мұны пайдаланушыларға түсіндіріп, шаруашылық процесінің ерекшеліктері жөніндегі ақпараттарды зерделеу және ұйымдар қызметіндегі өзгерістер мен жағдайларды дер кезінде білу мүмкіндіктері туындайды. &lt;br /&gt;

Сонымен есеп саясаты деп - ұйымдар шаруашылық қызметі өрісінің іс-тәжірибесінде қолданылынатын, таңдалып алынған және сабақтастықпен жүргізілетін бухгалтерлік есеп жүйесіне тән ішкі ережелер жиынтығын айтамыз. Есеп саясатының мазмұны ұйымдардың шаруашылық жүргізу қызметі талабы мен қаржы нәтижесін сипаттауға арналған есеп әдістерін жақсы және тиімді қолданудың жолдарын көрсетеді. Есеп саясаты қаржылық қорытынды есеп жасауда ұйымдардың қолданатын есеп принциптері, әдістер мен ережелер, сондай-ақ ұйымдардың шаруашылық қызметі мазмұнын тәжірибеде ашып көрсету үшін қабылданған ережелер жиынтығынан құралады.&lt;br /&gt;

Сондықтан әрбір ұйымда бухгалтерлік есеп пен қорытынды есеп жүйесінің  қандай жолдармен жетілдірілетінін біліп түсіну үшін бұған әсер етуші  факторларды зерделей білу қажет.&lt;br /&gt;

Есеп саясатының мазмұны  белгіленген жағдайда ұйым әкімшілігінің  басқару процесін қандай дәрежедегі тиімділікке жеткізгендігі, ұйымның  қаржы жағдайы мен мұның өзгеріске  түсуін, сондай-ақ шаруашылық қызметінің нәтижесін шындық және сенімді әдістермен дайындау үшін қолданылатын есеп принциптерін таңдап алу бағытында ашылды. Есеп саясатын жасау мен мұның маңызын ашып көрсету мақсатында әрбір ұйым өздеріне тән есеп ережелерін, есеп тәсілдерін таңдап алуға, мұндай ережелерді қорытынды есеп жасау процесіне қолдануға құқылы болып танылады. Мұның өзі ұйымдар мен меншік иесінің өз мүліктеріне иелік ету, пайдалану және әміршілік жүргізу құқысын сипаттайды.&lt;br /&gt;

Есеп саясатын жасау  мен қалыптастыру барысында есеп әдісіндегі кездесетін жорамал-принциптерді зерделеп білген жөн. Халықаралық қаржылық есеп стандарттарына сай, мұндай жорамал принциптерге: мүліктік жекелену, үздіксіздік, сенімділік, шындық, бейтараптық, байқаушылық және шаруашылық фактілерінің толықтылык принциптері жатады. &lt;br /&gt;

Кейінгі жылдары Қазақстан Республикасы бухгалтерлік есеп жүйесіне елеулі өзгерістер, қосымшалар мен дәлдік шаралары енгізілді. Осыған орай есеп саясатын жасау барысында ұйымдар ең әуелі бухгалтерлік есепке тән заңдар мен нормативтік актілерді, ҚР Президентінің жарлықтарын, Үкіметтің шығарған қаулылары мен ережелерін, Қаржы министрлігінің арнайы бұйрықтарын, хаттарын т.б. ресми материалдарды басшылыққа алуы керек. Алайда есеп саясатын қалыптастыру барысында ұйымдар бостандығы сақталып, бухгалтерлік есеп жүйесін жүргізудің көптеген мәселелері мемлекеттік тұрғыда реттелетіндігін де есте сақтаған жөн.&lt;br /&gt;

Нарықтық қатынастар жағдайында көптеген типтегі ұйымдар, құқылы тұлғалар өзара экономикалық қатынастарға түседі. Бұлардың мақсат-мүддесі  де әр түрлі жағдайда танылып, әр түрлі  дәрежедегі көптеген шаруашылық фактілерін орындайды. Яғни әрбір ұйым өзінің қаржылық жағдайын жақсарту және көрсету үшін өзінің ішкі ұйымдық ерекшеліктерін есепке алуы керек. Ішкі ұйымдық ерекшеліктер басқарудың стратегиялық және тактикалық шараларынан, басқару құрылымынан, шаруашылық қызметінің түрлері мен көлемінен, шаруашылық фактілерінің жекелеген ерекшеліктерінен, клиенттермен жұмыс істеудің тәртібінен және ақпараттарды өңдеу мен беру сияқты факторлардан туындайды. Маңызы жағынан жоғары дәрежедегі мұндай факторларды нақтылы іске асыру барысында есеп жүргізудің көптеген әдістері мен ережелері, құқықтық және нормативтік актілер қолданылады. Әдіснамалық процестің барлық әдістері мен тәсілдерін қолдану нәтижесінде ұйымның есеп саясатын қалыптастыруға болады. &lt;br /&gt;

Есеп саясатының мақсаты: бухгалтерлік есеп операцияларын орындау барысында  қателер жібермеу, фактілерді бұрмаламау, ұйымдардың қаржы жағдайын бағалау, шаруашылық қызметінің үзіксіздігін қамтамасыз ету, материалды активтерді бағалау  мен есептен шығару, таза пайда резервін құру бағытындағы мейлінше жоғары дәрежедегі икемді есеп ақпараттарын қалыптастыру болып табылады.&lt;br /&gt;

Қаржылық қорытынды  есеп ақпараттарын пайдаланушылар тұрғысынан қарағанда есеп саясаты - қандай әдістердің қолданылғандығы, бірнеше есепті жылдар ішінде қорытынды есептің қалай жасалғандығы, қаржылық талдау жұмысының қалай орындалғандығы, сондай-ақ ұйым қызметі өрісінде болған өзгерістер жөніндегі қосымша ақпараттардың қалай алынғандығы, т.б. жағдайларды толығымен көрсетуі керек. Айтылған мақсаттарды нақтылы тәжірибеде іске асыру үшін әр түрлі есеп ережелері мен әдістер қолданылады. Есеп әдістері шындық фактілерді тану мақсатымен ұштастық жағдайда болады. Яғни бухгалтерлік есеп әдістерін ықпалды және икемді жолдармен іске асыру арқылы тиісті мақсатқа жетуге болатындығын білгеніміз жөн.&lt;br /&gt;

Есеп саясатынын ең негізгі атқаратын  міндеті ұйымдардың әр жылдар бойы таза пайда алуына әсер ету. Таза пайда  алу процесіне ұйымдардың  өздері  ғана  емес,  мұның акционерлері  мен инвесторлары, сатып алушылар, несиелендірушілер және салық органдары да мүдделі екендігін білген жөн.&lt;br /&gt;

Есеп саясатының міндеттері: есеп процедуралары арасындағы нақтылы  фактілер мен орындалмай  қалған фактілер арасындағы байланысты анықтау; нәтижелік көрсеткіштерге есеп өрісінде қолданылған әр түрлі  әдістердің сандық және сомалық әсер етуінің тиімділігін анықтау; қаржылық қорытынды есеп сенімділігін арттыру үшін қолданылатын маңызды есеп әдістерін белгілеу; ұйымдардың есеп варианттарын таңдап алу процесінде ұзақ және ағымдағы активтерді бағалаудағы,  материалды және материалды емес активтерге амортизация есептеудегі әдістерді таңдап алу жөніндегі ұйымның құқығын  қамтамасыз ету; синтетикалық және аналитикалық счеттар тізімін жасау, тауарлы материалды құндылықтарды бағалау және бұларды сату, өндірістік шығындарды реттеу т.б. әдістерді кеңінен қолдану т.б. &lt;br /&gt;

Бухгалтерлік есеп жүйесіндегі  есеп саясатының көп варианттығы  әр түрлі жағдайда іске асырылады. Есеп саясатын қалыптастырудың типтік оптималды  варианты болмайды. Мұның өзі ұйымдардың технологиялық, техникалық және ұйымдық мәселелеріне байланысты болады. Айта кететін жағдай: қаржылық қорытынды есеп, қаржылық, бухгалтерлік есеп, басқарушылық және салық есебі араларында гармониялық байланыс болмаған жағдайда бухгалтерлік баланс жасалынып қорытылмайды. Көрсетілген есептің әрбір жекелеген түрлерін жүргізу үшін осыларға тән белгілі әдістер мен ережелер қолдалынады. Есептің әр түріне тән ережелер қолданылмаған жағдайда ұйымдардың қаржылық қорытынды есебі жасалынбайды.&lt;br /&gt;

Ұйымдардың есеп саясатының дәрежесі мен бағыты басқару ерекшеліктеріне, кәсіпкерлік қызмет нормасына, үлес қосу құжаттарының қалыптасуына, салық жағдайына, клиенттермен ұзақ мерзімді келісім жасауға т.б. байланысты болады. Сонымен қатар есеп саясатының негізгі жүйесі «жоғарыдан» және «төменнен» реттелетін жағдайда қалыптасады.&lt;br /&gt;

Бірінші, «жоғарыдан» реттеу жүйесі заңдар мен нормативтік актілер, сондай-ақ бухгалтерлік есеп стандарттары мен салық жөніндегі заңдар талабын  сақтауға байланысты. Екінші «төменнен» реттеу жүйесі негізінен ұйымдар деңгейіндегі технологиялық ерекшеліктерге, салалық және құрылымдық нышандарға байланысты. Ұйымдардың ішкі есеп саясаты -арнайы мақсат пен міндетке жету үшін таңдалып алынған есеп жүйесі шараларынан тұрады. &lt;br /&gt;

Тәуелсіз жолдармен таңдалып алынған есеп ережелерін әрбір ұйымдар есеп саясатын қалыптастыру мақсатында жылдан жылға тұрақты түрде қолданғаны жөн. Есеп ережелерінің ішкі әдіснамаларын жасау жалпыға бірдей танылған есеп принциптері мен қаржылық қорытынды есеп элементтері негізінде жасалынуы керек.&lt;br /&gt;

Ұйымдар өрісінде қалыптасқан есеп саясаты осы ұйым қызметінің ары  қарай дамуына, бизнестік әрекеттің  кезеңдік жолдармен өркендеуіне  тікелей әсер етуі керек. Егер инвестициялық  процестің тиімділігі болмаса, сондай-ақ таза пайда алу процесі қалыптаспаған жағдайда есеп саясатын жасаудың қажеті болмайды. Есеп саясаты ұйымдар қызметінің қаржылық тиімділігіне және ақша қаражатының көбеюіне әсер етеді. Сонымен қатар жасалған келісім-шарттар мен қаржылық келісімдер ұйымдар қызметінің тиімділігіне бірден әсер ете қоймайтындығын есте сақтаған жөн. Мұндай экономикалық қатынастар ұзақ мерзім аралығындағы тиімділікті сипаттайды. Осыған орай ұйымдардың атқарушы бухгалтерлері тұрақты бағытта пайда келтіру процесін қамтамасыз етуге әсер ететін бухгалтерлік есеп әдіснамаларын жақсы зерделеп, ұйымның есеп тәжірибесінде пайдалануы керек.&lt;br /&gt;

Алайда кейбір бухгалтерлер салық салынатын табыс көлемін, сондай-ақ төленетін дивиденттік  соманы азайту мақсатында ойланған түрде  қателер жіберіп, өндірілген өнімдердің өзіндік құнына тікелей байланысты емес шығындарды жазу фактілерін орындауы да мүмкін. Қандай жағдайда болмасын бухгалтерлік есеп өзара сабақтастық байланыстағы жүйеден тұратындығын ескере отырып, бір баптың тиімділігін ұлғайту мақсатында есеп объектілерінің басқа баптарына зиян келтірмеу жағы есеп саясатын жасау барысында жан-жақты қаралуы керек. &lt;br /&gt;


== Сілтемелер: == 
* ҚР Азаматтық Кодексі :2001ж. 15.01 дейінгі өзгертулер мен   толықтырулар  енгізілген.-Алматы:ЖШС  «Баспа»,2001жыл.
* Ә. Әбдіманапов Бухгалтерлік  есеп теориясы және принциптері-Алматы, 2001жыл
* Қ.Қ.  Кеулімжанов,  З.Ж..Әжібаева  Бухгалтерлік  есеп  принциптері. Алматы 2003 жыл.</text>
      <sha1>5u14kmn6iuwwhr8zj0i2a8i7j3fz1mt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685738</id>
      <parentid>3685737</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22430" sha1="pmca5rpoavs651and6it58nlwo1z0iv" xml:space="preserve">Қазақстандық бухгалтерлік есеп тәжірибесіне «есеп саясаты» термині  кезіндегі Қазақстан Республикасы «Бухгалтерлік есеп жөніндегі ұлттық комиссияның» [[13 қазан 1996 жылғы]] №2 «Қаржылық қорытынды есеп дайындау және тапсыру жөніндегі тұжырымдама (концепция)» деп аталған қаулысымен енгізілген. Бұдан соң «есеп саясаты» ұғымы Қазақстандық бухгалтерлік есеп стандарттарының №1 «Есеп саясаты және оны ашу» стандартында көрсетіліп, меншік түрі мен қызмет ерекшеліктеріне қарамастан барлық ұйымдар өздеріне тән есеп саясатын қалыптастыратындығы міндеттелді. &lt;br /&gt;

Кейіннен[[ Қазақстан  Республикасы]] [[Қаржы министрлігі]]нің [[17 қаңтар 2003 жылғы]] №14 бұйрығымен: №1 «Есеп саясаты және оны ашу», №2 «[[Бухгалтерлік баланс]] және [[қаржылық қорытынды]] есеп маңызын ашу негіздері», №3 «Қаржы-шаруашылық қызметі нәтижесі жөнінде қорытынды есеп» жөніндегі стандарттары жойылып, бұлардың орнына №30 «Қаржылық қорытынды есеп тапсыру» жөніндегі жаңа стандарт қабылданып, мұның 14 тарауы 2-ші тармағында ұйымдардың есеп саясатын жасау мен тапсыру жөніндегі тәртіптер қарастырылған.&lt;br /&gt;

Есеп саясаты ұғымы  екі жағдайда; біріншісі - мемлекеттік  және қоғамдық ұғымдардың белгілеген есеп саясаты, екіншісі ұйымдардың ішкі есеп саясаты болып ажыратылады. Ендігі жерде біздер ұйымдарда жасалынып, қалыптасатын ұйымдардың ішкі есеп саясатының мәселелерін қарастырамыз.&lt;br /&gt;

Халықаралық қаржылық есеп стандартында (ХҚЕС) есеп саясаты; «Қаржылық қорытынды есеп дайындау мен тапсыру жөніндегі ережелер мен тәжірибе» деп анықталған.&lt;br /&gt;

Қазақстаыдық 30 «Қаржылық қорытынды  есеп тапсыру» жөніндегі стандарттың 2-ші тарауында: «Есеп саясаты деп -Қазақстан Республикасындағы бухгалтерлік және қаржылық қорытынды есеп, бухгалтерлік есеп стандарттары және бухгалтерлік есептің типтік шоттар жоспарының талаптарына және ұйымдар қызметін жүргізу ерекшеліктеріне сай бухгалтерлік есеп пен қаржылық қорытынды есеп жасау үшін ұйымдардың қабылдаған принциптерін, негіздерді, ережелер мен тәжірибені айтады», - делінген.&lt;br /&gt;

Осы заманғы нарықтық экономика  жағдайында шаруашылық операцияларының  түрлері әр түрлі ықпалдастық  жағдайда болады.&lt;br /&gt;

Елімізде көптеген типтегі ұйымдардың әр қайсысы әр түрлі экономикалық факторларға тап болады. Әртүрлі типтегі ұйымдар саны аса көп. Осыларға байланысты әрбір ұйым өзінің алға қойған мақсат-мүддесіне жету үшін өз қызметтеріне тән: өнім өндірудің технологиялық ерекшеліктері, басқарудың ұйымдық құрылымы, қызмет көлемінің түрі мен деңгейі, операциялар жүргізу, клиенттермен жұмыс істеудің тәртібі, ақпараттарды өңдеу т.б. ерекшеліктерін зерделеуі керек. Мұның барлығы да шаруашылық жүргізу ерекшеліктеріне байланысты ұйымдарда есеп саясатын қалыптастырудың мазмұны мен маңызын ашып көрсетудің негізін қалайды.&lt;br /&gt;

[[Ұйымдар]] өздерінің есеп саясатын қалыптастыру барысында тәжірибедегі есеп әдістері мен қорытынды есеп жасаудағы  ережелердің ішіндегі ең тиімділерін  таңдап алуына құқылы. Таңдалып қабылданған  ережелер мен әдістерді өз мәнінде  қолдану арқылы есеп мәліметтерін жинақтаудың тәртібін, мұны пайдаланушыларға түсіндіріп, шаруашылық процесінің ерекшеліктері жөніндегі ақпараттарды зерделеу және ұйымдар қызметіндегі өзгерістер мен жағдайларды дер кезінде білу мүмкіндіктері туындайды. &lt;br /&gt;

Сонымен есеп саясаты деп - ұйымдар шаруашылық қызметі өрісінің іс-тәжірибесінде қолданылынатын, таңдалып алынған және сабақтастықпен жүргізілетін бухгалтерлік есеп жүйесіне тән ішкі ережелер жиынтығын айтамыз. Есеп саясатының мазмұны ұйымдардың шаруашылық жүргізу қызметі талабы мен қаржы нәтижесін сипаттауға арналған есеп әдістерін жақсы және тиімді қолданудың жолдарын көрсетеді. Есеп саясаты қаржылық қорытынды есеп жасауда ұйымдардың қолданатын есеп принциптері, әдістер мен ережелер, сондай-ақ ұйымдардың шаруашылық қызметі мазмұнын тәжірибеде ашып көрсету үшін қабылданған ережелер жиынтығынан құралады.&lt;br /&gt;

Сондықтан әрбір ұйымда бухгалтерлік есеп пен қорытынды есеп жүйесінің  қандай жолдармен жетілдірілетінін біліп түсіну үшін бұған әсер етуші  факторларды зерделей білу қажет.&lt;br /&gt;

Есеп саясатының мазмұны  белгіленген жағдайда ұйым әкімшілігінің  басқару процесін қандай дәрежедегі тиімділікке жеткізгендігі, ұйымның  қаржы жағдайы мен мұның өзгеріске  түсуін, сондай-ақ шаруашылық қызметінің нәтижесін шындық және сенімді әдістермен дайындау үшін қолданылатын есеп принциптерін таңдап алу бағытында ашылды. Есеп саясатын жасау мен мұның маңызын ашып көрсету мақсатында әрбір ұйым өздеріне тән есеп ережелерін, есеп тәсілдерін таңдап алуға, мұндай ережелерді қорытынды есеп жасау процесіне қолдануға құқылы болып танылады. Мұның өзі ұйымдар мен меншік иесінің өз мүліктеріне иелік ету, пайдалану және әміршілік жүргізу құқысын сипаттайды.&lt;br /&gt;

Есеп саясатын жасау  мен қалыптастыру барысында есеп әдісіндегі кездесетін жорамал-принциптерді зерделеп білген жөн. Халықаралық қаржылық есеп стандарттарына сай, мұндай жорамал принциптерге: мүліктік жекелену, үздіксіздік, сенімділік, шындық, бейтараптық, байқаушылық және шаруашылық фактілерінің толықтылык принциптері жатады. &lt;br /&gt;

Кейінгі жылдары Қазақстан Республикасы бухгалтерлік есеп жүйесіне елеулі өзгерістер, қосымшалар мен дәлдік шаралары енгізілді. Осыған орай есеп саясатын жасау барысында ұйымдар ең әуелі бухгалтерлік есепке тән заңдар мен нормативтік актілерді, ҚР Президентінің жарлықтарын, Үкіметтің шығарған қаулылары мен ережелерін, Қаржы министрлігінің арнайы бұйрықтарын, хаттарын т.б. ресми материалдарды басшылыққа алуы керек. Алайда есеп саясатын қалыптастыру барысында ұйымдар бостандығы сақталып, бухгалтерлік есеп жүйесін жүргізудің көптеген мәселелері мемлекеттік тұрғыда реттелетіндігін де есте сақтаған жөн.&lt;br /&gt;

Нарықтық қатынастар жағдайында көптеген типтегі ұйымдар, құқылы тұлғалар өзара экономикалық қатынастарға түседі. Бұлардың мақсат-мүддесі  де әр түрлі жағдайда танылып, әр түрлі  дәрежедегі көптеген шаруашылық фактілерін орындайды. Яғни әрбір ұйым өзінің қаржылық жағдайын жақсарту және көрсету үшін өзінің ішкі ұйымдық ерекшеліктерін есепке алуы керек. Ішкі ұйымдық ерекшеліктер басқарудың стратегиялық және тактикалық шараларынан, басқару құрылымынан, шаруашылық қызметінің түрлері мен көлемінен, шаруашылық фактілерінің жекелеген ерекшеліктерінен, клиенттермен жұмыс істеудің тәртібінен және ақпараттарды өңдеу мен беру сияқты факторлардан туындайды. Маңызы жағынан жоғары дәрежедегі мұндай факторларды нақтылы іске асыру барысында есеп жүргізудің көптеген әдістері мен ережелері, құқықтық және нормативтік актілер қолданылады. Әдіснамалық процестің барлық әдістері мен тәсілдерін қолдану нәтижесінде ұйымның есеп саясатын қалыптастыруға болады. &lt;br /&gt;

Есеп саясатының мақсаты: бухгалтерлік есеп операцияларын орындау барысында  қателер жібермеу, фактілерді бұрмаламау, ұйымдардың қаржы жағдайын бағалау, шаруашылық қызметінің үзіксіздігін қамтамасыз ету, материалды активтерді бағалау  мен есептен шығару, таза пайда резервін құру бағытындағы мейлінше жоғары дәрежедегі икемді есеп ақпараттарын қалыптастыру болып табылады.&lt;br /&gt;

Қаржылық қорытынды  есеп ақпараттарын пайдаланушылар тұрғысынан қарағанда есеп саясаты - қандай әдістердің қолданылғандығы, бірнеше есепті жылдар ішінде қорытынды есептің қалай жасалғандығы, қаржылық талдау жұмысының қалай орындалғандығы, сондай-ақ ұйым қызметі өрісінде болған өзгерістер жөніндегі қосымша ақпараттардың қалай алынғандығы, т.б. жағдайларды толығымен көрсетуі керек. Айтылған мақсаттарды нақтылы тәжірибеде іске асыру үшін әр түрлі есеп ережелері мен әдістер қолданылады. Есеп әдістері шындық фактілерді тану мақсатымен ұштастық жағдайда болады. Яғни бухгалтерлік есеп әдістерін ықпалды және икемді жолдармен іске асыру арқылы тиісті мақсатқа жетуге болатындығын білгеніміз жөн.&lt;br /&gt;

Есеп саясатынын ең негізгі атқаратын  міндеті ұйымдардың әр жылдар бойы таза пайда алуына әсер ету. Таза пайда  алу процесіне ұйымдардың  өздері  ғана  емес,  мұның акционерлері  мен инвесторлары, сатып алушылар, несиелендірушілер және салық органдары да мүдделі екендігін білген жөн.&lt;br /&gt;

Есеп саясатының міндеттері: есеп процедуралары арасындағы нақтылы  фактілер мен орындалмай  қалған фактілер арасындағы байланысты анықтау; нәтижелік көрсеткіштерге есеп өрісінде қолданылған әр түрлі  әдістердің сандық және сомалық әсер етуінің тиімділігін анықтау; қаржылық қорытынды есеп сенімділігін арттыру үшін қолданылатын маңызды есеп әдістерін белгілеу; ұйымдардың есеп варианттарын таңдап алу процесінде ұзақ және ағымдағы активтерді бағалаудағы,  материалды және материалды емес активтерге амортизация есептеудегі әдістерді таңдап алу жөніндегі ұйымның құқығын  қамтамасыз ету; синтетикалық және аналитикалық счеттар тізімін жасау, тауарлы материалды құндылықтарды бағалау және бұларды сату, өндірістік шығындарды реттеу т.б. әдістерді кеңінен қолдану т.б. &lt;br /&gt;

Бухгалтерлік есеп жүйесіндегі  есеп саясатының көп варианттығы  әр түрлі жағдайда іске асырылады. Есеп саясатын қалыптастырудың типтік оптималды  варианты болмайды. Мұның өзі ұйымдардың технологиялық, техникалық және ұйымдық мәселелеріне байланысты болады. Айта кететін жағдай: қаржылық қорытынды есеп, қаржылық, бухгалтерлік есеп, басқарушылық және салық есебі араларында гармониялық байланыс болмаған жағдайда бухгалтерлік баланс жасалынып қорытылмайды. Көрсетілген есептің әрбір жекелеген түрлерін жүргізу үшін осыларға тән белгілі әдістер мен ережелер қолдалынады. Есептің әр түріне тән ережелер қолданылмаған жағдайда ұйымдардың қаржылық қорытынды есебі жасалынбайды.&lt;br /&gt;

Ұйымдардың есеп саясатының дәрежесі мен бағыты басқару ерекшеліктеріне, кәсіпкерлік қызмет нормасына, үлес қосу құжаттарының қалыптасуына, салық жағдайына, клиенттермен ұзақ мерзімді келісім жасауға т.б. байланысты болады. Сонымен қатар есеп саясатының негізгі жүйесі «жоғарыдан» және «төменнен» реттелетін жағдайда қалыптасады.&lt;br /&gt;

Бірінші, «жоғарыдан» реттеу жүйесі заңдар мен нормативтік актілер, сондай-ақ бухгалтерлік есеп стандарттары мен салық жөніндегі заңдар талабын  сақтауға байланысты. Екінші «төменнен» реттеу жүйесі негізінен ұйымдар деңгейіндегі технологиялық ерекшеліктерге, салалық және құрылымдық нышандарға байланысты. Ұйымдардың ішкі есеп саясаты -арнайы мақсат пен міндетке жету үшін таңдалып алынған есеп жүйесі шараларынан тұрады. &lt;br /&gt;

Тәуелсіз жолдармен таңдалып алынған есеп ережелерін әрбір ұйымдар есеп саясатын қалыптастыру мақсатында жылдан жылға тұрақты түрде қолданғаны жөн. Есеп ережелерінің ішкі әдіснамаларын жасау жалпыға бірдей танылған есеп принциптері мен қаржылық қорытынды есеп элементтері негізінде жасалынуы керек.&lt;br /&gt;

Ұйымдар өрісінде қалыптасқан есеп саясаты осы ұйым қызметінің ары  қарай дамуына, бизнестік әрекеттің  кезеңдік жолдармен өркендеуіне  тікелей әсер етуі керек. Егер инвестициялық  процестің тиімділігі болмаса, сондай-ақ таза пайда алу процесі қалыптаспаған жағдайда есеп саясатын жасаудың қажеті болмайды. Есеп саясаты ұйымдар қызметінің қаржылық тиімділігіне және ақша қаражатының көбеюіне әсер етеді. Сонымен қатар жасалған келісім-шарттар мен қаржылық келісімдер ұйымдар қызметінің тиімділігіне бірден әсер ете қоймайтындығын есте сақтаған жөн. Мұндай экономикалық қатынастар ұзақ мерзім аралығындағы тиімділікті сипаттайды. Осыған орай ұйымдардың атқарушы бухгалтерлері тұрақты бағытта пайда келтіру процесін қамтамасыз етуге әсер ететін бухгалтерлік есеп әдіснамаларын жақсы зерделеп, ұйымның есеп тәжірибесінде пайдалануы керек.&lt;br /&gt;

Алайда кейбір бухгалтерлер салық салынатын табыс көлемін, сондай-ақ төленетін дивиденттік  соманы азайту мақсатында ойланған түрде  қателер жіберіп, өндірілген өнімдердің өзіндік құнына тікелей байланысты емес шығындарды жазу фактілерін орындауы да мүмкін. Қандай жағдайда болмасын бухгалтерлік есеп өзара сабақтастық байланыстағы жүйеден тұратындығын ескере отырып, бір баптың тиімділігін ұлғайту мақсатында есеп объектілерінің басқа баптарына зиян келтірмеу жағы есеп саясатын жасау барысында жан-жақты қаралуы керек. &lt;br /&gt;

== Әдебиет == 
* ҚР Азаматтық Кодексі: 2001 ж. 15.01 дейінгі өзгертулер мен   толықтырулар  енгізілген. - Алматы:ЖШС «Баспа», 2001жыл.
* Ә. Әбдіманапов Бухгалтерлік  есеп теориясы және принциптері - Алматы, 2001 ж.
* Қ.Қ. Кеулімжанов, З.Ж. Әжібаева  Бухгалтерлік есеп принциптері. Алматы 2003 ж.</text>
      <sha1>pmca5rpoavs651and6it58nlwo1z0iv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685740</id>
      <parentid>3685738</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22262" sha1="1yv69z8ke58o79vm0dbwtvi3kc91k80" xml:space="preserve">Қазақстандық бухгалтерлік есеп тәжірибесіне «есеп саясаты» термині  кезіндегі Қазақстан Республикасы «Бухгалтерлік есеп жөніндегі ұлттық комиссияның» [[13 қазан 1996 жылғы]] №2 «Қаржылық қорытынды есеп дайындау және тапсыру жөніндегі тұжырымдама (концепция)» деп аталған қаулысымен енгізілген. Бұдан соң «есеп саясаты» ұғымы Қазақстандық бухгалтерлік есеп стандарттарының №1 «Есеп саясаты және оны ашу» стандартында көрсетіліп, меншік түрі мен қызмет ерекшеліктеріне қарамастан барлық ұйымдар өздеріне тән есеп саясатын қалыптастыратындығы міндеттелді.

Кейіннен [[Қазақстан Республикасы]] [[Қаржы министрлігі]]нің [[17 қаңтар 2003 жылғы]] №14 бұйрығымен: №1 «Есеп саясаты және оны ашу», №2 «[[Бухгалтерлік баланс]] және [[қаржылық қорытынды]] есеп маңызын ашу негіздері», №3 «Қаржы-шаруашылық қызметі нәтижесі жөнінде қорытынды есеп» жөніндегі стандарттары жойылып, бұлардың орнына №30 «Қаржылық қорытынды есеп тапсыру» жөніндегі жаңа стандарт қабылданып, мұның 14 тарауы 2-ші тармағында ұйымдардың есеп саясатын жасау мен тапсыру жөніндегі тәртіптер қарастырылған.

Есеп саясаты ұғымы  екі жағдайда; біріншісі - мемлекеттік және қоғамдық ұғымдардың белгілеген есеп саясаты, екіншісі ұйымдардың ішкі есеп саясаты болып ажыратылады. Ендігі жерде біздер ұйымдарда жасалынып, қалыптасатын ұйымдардың ішкі есеп саясатының мәселелерін қарастырамыз.

Халықаралық қаржылық есеп стандартында (ХҚЕС) есеп саясаты; «Қаржылық қорытынды есеп дайындау мен тапсыру жөніндегі ережелер мен тәжірибе» деп анықталған.

Қазақстаыдық 30 «Қаржылық қорытынды  есеп тапсыру» жөніндегі стандарттың 2-ші тарауында: «Есеп саясаты деп -Қазақстан Республикасындағы бухгалтерлік және қаржылық қорытынды есеп, бухгалтерлік есеп стандарттары және бухгалтерлік есептің типтік шоттар жоспарының талаптарына және ұйымдар қызметін жүргізу ерекшеліктеріне сай бухгалтерлік есеп пен қаржылық қорытынды есеп жасау үшін ұйымдардың қабылдаған принциптерін, негіздерді, ережелер мен тәжірибені айтады», - делінген.

Осы заманғы нарықтық экономика жағдайында шаруашылық операцияларының түрлері әр түрлі ықпалдастық жағдайда болады.

Елімізде көптеген типтегі ұйымдардың әр қайсысы әр түрлі экономикалық факторларға тап болады. Әртүрлі типтегі ұйымдар саны аса көп. Осыларға байланысты әрбір ұйым өзінің алға қойған мақсат-мүддесіне жету үшін өз қызметтеріне тән: өнім өндірудің технологиялық ерекшеліктері, басқарудың ұйымдық құрылымы, қызмет көлемінің түрі мен деңгейі, операциялар жүргізу, клиенттермен жұмыс істеудің тәртібі, ақпараттарды өңдеу т.б. ерекшеліктерін зерделеуі керек. Мұның барлығы да шаруашылық жүргізу ерекшеліктеріне байланысты ұйымдарда есеп саясатын қалыптастырудың мазмұны мен маңызын ашып көрсетудің негізін қалайды.

[[Ұйымдар]] өздерінің есеп саясатын қалыптастыру барысында тәжірибедегі есеп әдістері мен қорытынды есеп жасаудағы  ережелердің ішіндегі ең тиімділерін таңдап алуына құқылы. Таңдалып қабылданған  ережелер мен әдістерді өз мәнінде қолдану арқылы есеп мәліметтерін жинақтаудың тәртібін, мұны пайдаланушыларға түсіндіріп, шаруашылық процесінің ерекшеліктері жөніндегі ақпараттарды зерделеу және ұйымдар қызметіндегі өзгерістер мен жағдайларды дер кезінде білу мүмкіндіктері туындайды.

Сонымен есеп саясаты деп - ұйымдар шаруашылық қызметі өрісінің іс-тәжірибесінде қолданылынатын, таңдалып алынған және сабақтастықпен жүргізілетін бухгалтерлік есеп жүйесіне тән ішкі ережелер жиынтығын айтамыз. Есеп саясатының мазмұны ұйымдардың шаруашылық жүргізу қызметі талабы мен қаржы нәтижесін сипаттауға арналған есеп әдістерін жақсы және тиімді қолданудың жолдарын көрсетеді. Есеп саясаты қаржылық қорытынды есеп жасауда ұйымдардың қолданатын есеп принциптері, әдістер мен ережелер, сондай-ақ ұйымдардың шаруашылық қызметі мазмұнын тәжірибеде ашып көрсету үшін қабылданған ережелер жиынтығынан құралады.

Сондықтан әрбір ұйымда бухгалтерлік есеп пен қорытынды есеп жүйесінің  қандай жолдармен жетілдірілетінін біліп түсіну үшін бұған әсер етуші  факторларды зерделей білу қажет.

Есеп саясатының мазмұны  белгіленген жағдайда ұйым әкімшілігінің  басқару процесін қандай дәрежедегі тиімділікке жеткізгендігі, ұйымның  қаржы жағдайы мен мұның өзгеріске  түсуін, сондай-ақ шаруашылық қызметінің нәтижесін шындық және сенімді әдістермен дайындау үшін қолданылатын есеп принциптерін таңдап алу бағытында ашылды. Есеп саясатын жасау мен мұның маңызын ашып көрсету мақсатында әрбір ұйым өздеріне тән есеп ережелерін, есеп тәсілдерін таңдап алуға, мұндай ережелерді қорытынды есеп жасау процесіне қолдануға құқылы болып танылады. Мұның өзі ұйымдар мен меншік иесінің өз мүліктеріне иелік ету, пайдалану және әміршілік жүргізу құқысын сипаттайды.

Есеп саясатын жасау  мен қалыптастыру барысында есеп әдісіндегі кездесетін жорамал-принциптерді зерделеп білген жөн. Халықаралық қаржылық есеп стандарттарына сай, мұндай жорамал принциптерге: мүліктік жекелену, үздіксіздік, сенімділік, шындық, бейтараптық, байқаушылық және шаруашылық фактілерінің толықтылык принциптері жатады.

Кейінгі жылдары Қазақстан Республикасы бухгалтерлік есеп жүйесіне елеулі өзгерістер, қосымшалар мен дәлдік шаралары енгізілді. Осыған орай есеп саясатын жасау барысында ұйымдар ең әуелі бухгалтерлік есепке тән заңдар мен нормативтік актілерді, ҚР Президентінің жарлықтарын, Үкіметтің шығарған қаулылары мен ережелерін, Қаржы министрлігінің арнайы бұйрықтарын, хаттарын т.б. ресми материалдарды басшылыққа алуы керек. Алайда есеп саясатын қалыптастыру барысында ұйымдар бостандығы сақталып, бухгалтерлік есеп жүйесін жүргізудің көптеген мәселелері мемлекеттік тұрғыда реттелетіндігін де есте сақтаған жөн.

Нарықтық қатынастар жағдайында көптеген типтегі ұйымдар, құқылы тұлғалар өзара экономикалық қатынастарға түседі. Бұлардың мақсат-мүддесі де әр түрлі жағдайда танылып, әр түрлі  дәрежедегі көптеген шаруашылық фактілерін орындайды. Яғни әрбір ұйым өзінің қаржылық жағдайын жақсарту және көрсету үшін өзінің ішкі ұйымдық ерекшеліктерін есепке алуы керек. Ішкі ұйымдық ерекшеліктер басқарудың стратегиялық және тактикалық шараларынан, басқару құрылымынан, шаруашылық қызметінің түрлері мен көлемінен, шаруашылық фактілерінің жекелеген ерекшеліктерінен, клиенттермен жұмыс істеудің тәртібінен және ақпараттарды өңдеу мен беру сияқты факторлардан туындайды. Маңызы жағынан жоғары дәрежедегі мұндай факторларды нақтылы іске асыру барысында есеп жүргізудің көптеген әдістері мен ережелері, құқықтық және нормативтік актілер қолданылады. Әдіснамалық процестің барлық әдістері мен тәсілдерін қолдану нәтижесінде ұйымның есеп саясатын қалыптастыруға болады.

Есеп саясатының мақсаты: бухгалтерлік есеп операцияларын орындау барысында қателер жібермеу, фактілерді бұрмаламау, ұйымдардың қаржы жағдайын бағалау, шаруашылық қызметінің үзіксіздігін қамтамасыз ету, материалды активтерді бағалау мен есептен шығару, таза пайда резервін құру бағытындағы мейлінше жоғары дәрежедегі икемді есеп ақпараттарын қалыптастыру болып табылады.

Қаржылық қорытынды есеп ақпараттарын пайдаланушылар тұрғысынан қарағанда есеп саясаты - қандай әдістердің қолданылғандығы, бірнеше есепті жылдар ішінде қорытынды есептің қалай жасалғандығы, қаржылық талдау жұмысының қалай орындалғандығы, сондай-ақ ұйым қызметі өрісінде болған өзгерістер жөніндегі қосымша ақпараттардың қалай алынғандығы, т.б. жағдайларды толығымен көрсетуі керек. Айтылған мақсаттарды нақтылы тәжірибеде іске асыру үшін әр түрлі есеп ережелері мен әдістер қолданылады. Есеп әдістері шындық фактілерді тану мақсатымен ұштастық жағдайда болады. Яғни бухгалтерлік есеп әдістерін ықпалды және икемді жолдармен іске асыру арқылы тиісті мақсатқа жетуге болатындығын білгеніміз жөн.

Есеп саясатынын ең негізгі атқаратын  міндеті ұйымдардың әр жылдар бойы таза пайда алуына әсер ету. Таза пайда  алу процесіне ұйымдардың өздері ғана  емес, мұның акционерлері мен инвесторлары, сатып алушылар, несиелендірушілер және салық органдары да мүдделі екендігін білген жөн.

Есеп саясатының міндеттері: есеп процедуралары арасындағы нақтылы фактілер мен орындалмай  қалған фактілер арасындағы байланысты анықтау; нәтижелік көрсеткіштерге есеп өрісінде қолданылған әр түрлі  әдістердің сандық және сомалық әсер етуінің тиімділігін анықтау; қаржылық қорытынды есеп сенімділігін арттыру үшін қолданылатын маңызды есеп әдістерін белгілеу; ұйымдардың есеп варианттарын таңдап алу процесінде ұзақ және ағымдағы активтерді бағалаудағы,  материалды және материалды емес активтерге амортизация есептеудегі әдістерді таңдап алу жөніндегі ұйымның құқығын қамтамасыз ету; синтетикалық және аналитикалық счеттар тізімін жасау, тауарлы материалды құндылықтарды бағалау және бұларды сату, өндірістік шығындарды реттеу т.б. әдістерді кеңінен қолдану т.б.

Бухгалтерлік есеп жүйесіндегі  есеп саясатының көп варианттығы  әр түрлі жағдайда іске асырылады. Есеп саясатын қалыптастырудың типтік оптималды  варианты болмайды. Мұның өзі ұйымдардың технологиялық, техникалық және ұйымдық мәселелеріне байланысты болады. Айта кететін жағдай: қаржылық қорытынды есеп, қаржылық, бухгалтерлік есеп, басқарушылық және салық есебі араларында гармониялық байланыс болмаған жағдайда бухгалтерлік баланс жасалынып қорытылмайды. Көрсетілген есептің әрбір жекелеген түрлерін жүргізу үшін осыларға тән белгілі әдістер мен ережелер қолдалынады. Есептің әр түріне тән ережелер қолданылмаған жағдайда ұйымдардың қаржылық қорытынды есебі жасалынбайды.

Ұйымдардың есеп саясатының дәрежесі мен бағыты басқару ерекшеліктеріне, кәсіпкерлік қызмет нормасына, үлес қосу құжаттарының қалыптасуына, салық жағдайына, клиенттермен ұзақ мерзімді келісім жасауға т.б. байланысты болады. Сонымен қатар есеп саясатының негізгі жүйесі «жоғарыдан» және «төменнен» реттелетін жағдайда қалыптасады.

Бірінші, «жоғарыдан» реттеу жүйесі заңдар мен нормативтік актілер, сондай-ақ бухгалтерлік есеп стандарттары мен салық жөніндегі заңдар талабын  сақтауға байланысты. Екінші «төменнен» реттеу жүйесі негізінен ұйымдар деңгейіндегі технологиялық ерекшеліктерге, салалық және құрылымдық нышандарға байланысты. Ұйымдардың ішкі есеп саясаты -арнайы мақсат пен міндетке жету үшін таңдалып алынған есеп жүйесі шараларынан тұрады.

Тәуелсіз жолдармен таңдалып алынған есеп ережелерін әрбір ұйымдар есеп саясатын қалыптастыру мақсатында жылдан жылға тұрақты түрде қолданғаны жөн. Есеп ережелерінің ішкі әдіснамаларын жасау жалпыға бірдей танылған есеп принциптері мен қаржылық қорытынды есеп элементтері негізінде жасалынуы керек.

Ұйымдар өрісінде қалыптасқан есеп саясаты осы ұйым қызметінің ары  қарай дамуына, бизнестік әрекеттің  кезеңдік жолдармен өркендеуіне  тікелей әсер етуі керек. Егер инвестициялық  процестің тиімділігі болмаса, сондай-ақ таза пайда алу процесі қалыптаспаған жағдайда есеп саясатын жасаудың қажеті болмайды. Есеп саясаты ұйымдар қызметінің қаржылық тиімділігіне және ақша қаражатының көбеюіне әсер етеді. Сонымен қатар жасалған келісім-шарттар мен қаржылық келісімдер ұйымдар қызметінің тиімділігіне бірден әсер ете қоймайтындығын есте сақтаған жөн. Мұндай экономикалық қатынастар ұзақ мерзім аралығындағы тиімділікті сипаттайды. Осыған орай ұйымдардың атқарушы бухгалтерлері тұрақты бағытта пайда келтіру процесін қамтамасыз етуге әсер ететін бухгалтерлік есеп әдіснамаларын жақсы зерделеп, ұйымның есеп тәжірибесінде пайдалануы керек.

Алайда кейбір бухгалтерлер салық салынатын табыс көлемін, сондай-ақ төленетін дивиденттік  соманы азайту мақсатында ойланған түрде  қателер жіберіп, өндірілген өнімдердің өзіндік құнына тікелей байланысты емес шығындарды жазу фактілерін орындауы да мүмкін. Қандай жағдайда болмасын бухгалтерлік есеп өзара сабақтастық байланыстағы жүйеден тұратындығын ескере отырып, бір баптың тиімділігін ұлғайту мақсатында есеп объектілерінің басқа баптарына зиян келтірмеу жағы есеп саясатын жасау барысында жан-жақты қаралуы керек.

== Әдебиет == 
* ҚР Азаматтық Кодексі: 2001 ж. 15.01 дейінгі өзгертулер мен   толықтырулар  енгізілген. - Алматы:ЖШС «Баспа», 2001жыл.
* Ә. Әбдіманапов Бухгалтерлік  есеп теориясы және принциптері - Алматы, 2001 ж.
* Қ.Қ. Кеулімжанов, З.Ж. Әжібаева  Бухгалтерлік есеп принциптері. Алматы 2003 ж.</text>
      <sha1>1yv69z8ke58o79vm0dbwtvi3kc91k80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоғызтарау ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522428</id>
    <revision>
      <id>3685472</id>
      <parentid>3458387</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T19:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Steel Whiteway</username>
        <id>173947</id>
      </contributor>
      <origin>3685472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1666" sha1="datlznk0ga9zimcokvpa9guryci8v7s" xml:space="preserve">
{{Елді мекен
|статусы = Аудан
|қазақша атауы = Тоғызтарау ауданы
|шынайы атауы = 巩留县
|ел = Қытай
|аймағы = Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы
|lat_dir = N
|lat_deg = 43
|lat_min = 28
|lat_sec = 00
|lon_dir = E
|lon_deg = 82
|lon_min = 08
|lon_sec = 56
|елкарта = Қытай
|аймақ картасы = 0
|аудан картасы = 0
}}


''' Тоғызтарау ауданы'''    (қыт. 巩留县 Gongliu ) Қытай Халық Республикасы ШҰАР дағы Іле Қазақ автономиялық облысының Іле аймағына қарасты әкімшілік-аумақтық құрылым. Тянь-Шань тауының орта бөлігінде орналасқан, Іле өзенінің жоғарғы ағысында. Халық саны 196400 адам, аумағы 4528 к.к., 1931 жылы негізі қаланған. 7 ауылдық округ, 1 қалашықтан тұрады, Шығыс солтүстік бөлігінде Күнес ауданымен, солтүстік бөлігі Нылқы ауданымен Құлжа ауданы, оңтүстігі Текес ауданымен шектесіп жатыр. Аудан аумағында қазақ, хань, ұйғыр қатарлы ұлттар тұрады, байырғы халқы қазақтар. Халқы негізінен мал шаруашылығы және егін шаруашылығымен айналысады.


{{stub}}

[[Санат:Іле Қазақ автономиялық облысы]]</text>
      <sha1>datlznk0ga9zimcokvpa9guryci8v7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энтони Хопкинс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531035</id>
    <revision>
      <id>3685386</id>
      <parentid>3585166</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3685386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4091" sha1="jjevwg1z3sf5b5xx8hzbwi0ebybjzx6" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Энтони Хопкинс
  |шынайы есімі           = Anthony Hopkins
  |сурет                 = Anthony Hopkins Red Sea Festival 2025 Portrait.jpg
  |сурет ені              = 220px
  |сурет атауы            = Энтони Хопкинс 2025
  |туған кездегі есімі  = Филип Энтони Хопкинс
  |туған күні           = 31.12.1937
  |туған жері           = Порт-Толбот, [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актер|Ұлыбритания}}, {{кинорежиссёр|Ұлыбритания}}
  |азаматтығы             = {{GBR}}
  |белсенді жылдары       = 1967 — қазіргі уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                = 0000164
  |сайты                  =
}}
'''Сэр Филип Энтони Хопкинс''' ({{lang-en|Philip Anthony Hopkins}}; [[31 желтоқсан]] [[1937]]) — британдық және америкалық актер, режиссер, композитор. «[[Қозылар үнсіздігі (фильм)|Қозылар үнсіздігі]]», «Ганнибал» және «Қызыл айдахар» фильмдеріндегі Ганнибал Лектердің рөлімен танымал атанған. «The Lion in Winter», «Magic», «The Elephant Man», «Bram Stoker`s Dracula», «The Remains of the Day», «Shadowlands», «Legends of the Fall», «Никсон», «Амистад», «Зорро маскасы», «Meet Joe Black», «The World’s Fastest Indian» және тағы басқа фильмдерінің арқасында танымал атанған. [[2000]] жылдан бастап [[АҚШ]]-та тұрады. «[[Оскар сыйлығы]]», «Эмми» және BAFTA  жүлдесінің номинанты атанған.

== Өмірбаяны ==
Энтони Хопкинс [[Ұлыбритания]]да [[Уэльс]]тың Порт-Толбот қалашығында туған. Оның әкесі Ричард Артур Хопкинс, наубайшы болды. Анасы – Мюриэл Энн. 1949 жылы Понтипулдегі Jones' West Monmouth Boys' School мектебінде оқып, кейін Cowbridge Grammar School мектебіне көшеді. 1959 жылдан бастап Лондондағы драма өнерінің хандық академиясында оқуын жалғастырады.

== Мансабы ==
1968 жылы «The Lion in Winter» фильмінде түсіп танымал атанған Хопкинс Ричардтың рөлін ойнайды. 70-80 жылдары телефильмдерде түсіп, 1972 жылы «War and Peace» фильмінде рөлге ие болады. Кейін актер көптеген жетістіктерге жетіп, фильмдерден көрінеді.

== Жеке өмірі ==
Хопкинс үш рет үйленген болатын. Бірінші әйелі, Петронелла Баркерден (1967—1972) Эбигейл атты қызы бар (1968). Екінші әйелі - Дженнифер Линтон (1973—2002). Қазір колумбиялық Стелла Арройявамен некеде.

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{imdb_name| id=0000164 | name=Энтони Хопкинс}}
* [http://www.anthonyhopkinsmovies.com/ Сэр Энтони Хопкинс - ресми сайты]{{ref-en}}

{{Үздік актер үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:Эмми сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]]
[[Санат:Үздік актер үшін Оскар сыйлығының иегерлері]]

{{Actor-stub}}</text>
      <sha1>jjevwg1z3sf5b5xx8hzbwi0ebybjzx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Африканың жыл футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>531590</id>
    <revision>
      <id>3685621</id>
      <parentid>2218770</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="99uzestpw8t9x67cph723i6xlzl0qrx" xml:space="preserve">[[Санат:Африка футболшылары|*]]</text>
      <sha1>99uzestpw8t9x67cph723i6xlzl0qrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жозеф Луи Лагранж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539401</id>
    <revision>
      <id>3685668</id>
      <parentid>2323373</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2819" sha1="aw6z4p3r1g3ecbxuhkv1qd14d0hvnkj" xml:space="preserve">[[File:Лагранж.jpg|нобай|Жозеф Луи Лагранж]]
'''Жозеф Луи Лагранж''' ([[25 қаңтар]] [[1736 жыл|1736]], {{туғанжері|Турин|Туринде}} – [[10 сәуір]] [[1813 жыл|1813]], {{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}}) — француз математигі және механигі, [[Париж ғылым академиясы]]ның мүшесі (1772), 1759 жылдан [[Берлин ғылым академиясы]]ның мүшесі.

==Өмірбаяны==
1766–1787 жылдары Лагранж Берлин ғылым академиясының президенті болды. 1797 жылдан Париждегі Политехникалық мектептің [[профессор]]ы. Ең маңызды еңбектері [[вариациялық есептеу]]ге, аналитикалық және теориялық механикаға арналған. Вариациялық есептеудің негізгі ұғымдарын жетілдіріп, варияциялық есепті шешуге арналған аналитикалық әдісті ұсынған. «Аналитикалық механика» (1788) атты класикалық еңбегінде барлық статиканың негізіне «ортақ формуланы» — ықтималды орын ауыстыру принципін, ал динамиканың негізіне — ықтималды орын ауыстыруы принципі мен Д'Аламбер принципінің үйлесімі болып табылатын «ортақ формуланы» алды. Ол жалпыланған координаталар ұғымын енгізді. Лагранж математикалық анализ, [[сандар теориясы]], [[алгебра]], [[дифференциалдық теңдеу]]лер, интерполяциялау, математикалық картография, [[астрономия]] т.б. бойынша аса маңызды зерттеулер жүргізді. Математикалық анализді алгебралық тұрғыдан негіздеуге талаптанды.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975 жыл, 7-том&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Лагранж, Жозеф Луи}}
[[Санат:Франция математиктері]]
[[Санат:Франция механиктері]]
[[Санат:Франция тұлғалары]]
[[Санат:1736 жылы туғандар]]
[[Санат:1813 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>aw6z4p3r1g3ecbxuhkv1qd14d0hvnkj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685714</id>
      <parentid>3685668</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2934" sha1="khsjlcqjdipgkyf3rsb086bqk20gsdq" xml:space="preserve">[[File:Лагранж.jpg|нобай|Жозеф Луи Лагранж]]
'''Жозеф Луи Лагранж''' ([[25 қаңтар]] [[1736 жыл|1736]], {{туғанжері|Турин|Туринде}} – [[10 сәуір]] [[1813 жыл|1813]], {{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}}) — француз математигі және механигі, [[Француз ғылым академиясы|Париж ғылым академиясы]]ның мүшесі (1772), 1759 жылдан [[Берлин-Бранденбург ғылым академиясы|Берлин ғылым академиясы]]ның мүшесі.

==Өмірбаяны==
1766–1787 жылдары Лагранж Берлин ғылым академиясының президенті болды. 1797 жылдан Париждегі Политехникалық мектептің [[профессор]]ы. Ең маңызды еңбектері [[вариациялық есептеу]]ге, аналитикалық және теориялық механикаға арналған. Вариациялық есептеудің негізгі ұғымдарын жетілдіріп, варияциялық есепті шешуге арналған аналитикалық әдісті ұсынған. «Аналитикалық механика» (1788) атты класикалық еңбегінде барлық статиканың негізіне «ортақ формуланы» — ықтималды орын ауыстыру принципін, ал динамиканың негізіне — ықтималды орын ауыстыруы принципі мен Д'Аламбер принципінің үйлесімі болып табылатын «ортақ формуланы» алды. Ол жалпыланған координаталар ұғымын енгізді. Лагранж математикалық анализ, [[сандар теориясы]], [[алгебра]], [[дифференциалдық теңдеу]]лер, интерполяциялау, математикалық картография, [[астрономия]] т.б. бойынша аса маңызды зерттеулер жүргізді. Математикалық анализді алгебралық тұрғыдан негіздеуге талаптанды.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975 жыл, 7-том&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Лагранж, Жозеф Луи}}
[[Санат:Франция математиктері]]
[[Санат:Франция механиктері]]
[[Санат:Франция тұлғалары]]
[[Санат:1736 жылы туғандар]]
[[Санат:1813 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>khsjlcqjdipgkyf3rsb086bqk20gsdq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685724</id>
      <parentid>3685714</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4868" sha1="9ouni99mck05gkf0czrrswxq1s9h0q4" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Жозеф Луи Лагранж
 |Шынайы есімі        = {{lang-fr|Joseph-Louis Lagrange}}
 |Суреті              = Лагранж.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 25.1.1736
 |Туған жері          = {{туғанжері|Турин|Туринде}}, [[Сардиния корольдігі]]
 |Қайтыс болған күні  = 10.4.1813
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}}, [[Бірінші Француз империясы]]
 |Азаматтығы          = 
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Мамандығы           = {{hlist|[[математик]]|[[астроном]]|[[физик]]|[[саясаткер]]|[[жазушы]]|[[университет]] [[Мұғалім|оқытушы]]сы|[[Инженерия|ижненер]]-[[Геодезия|геодезист]]|[[граф]]}}
 |Ғылыми аясы         = {{hlist|[[аналитикалық механика]]|[[аспан механикасы]]|[[математикалық анализ]]|[[сандар теориясы]]}}
 |Жұмыс орны          = {{ublist
  |[[Жоғарғы норма мектебі]]
  |{{iw|Туриндегі корольдік академия||it|Accademia Reale di Torino}}
  |[[Пруссия ғылымдар академиясы]]
  |[[Француз ғылым академиясы]]
  |[[Политехника мектебі (Париж)]]
}}
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Турин университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = Joseph-Louis Lagrange
}}
'''Жозеф Луи Лагранж''' ({{lang-fr|Joseph-Louis Lagrange}}; [[25 қаңтар]] [[1736 жыл|1736]], [[Турин]] – [[10 сәуір]] [[1813 жыл|1813]], [[Париж]]) — француз математигі және механигі, [[Француз ғылым академиясы|Париж ғылым академиясы]]ның мүшесі (1772), 1759 жылдан [[Берлин-Бранденбург ғылым академиясы|Берлин ғылым академиясы]]ның мүшесі.

==Өмірбаяны==
1766–1787 жылдары Лагранж Берлин ғылым академиясының президенті болды. 1797 жылдан Париждегі Политехникалық мектептің [[профессор]]ы. Ең маңызды еңбектері [[вариациялық есептеу]]ге, аналитикалық және теориялық механикаға арналған. Вариациялық есептеудің негізгі ұғымдарын жетілдіріп, варияциялық есепті шешуге арналған аналитикалық әдісті ұсынған. «Аналитикалық механика» (1788) атты класикалық еңбегінде барлық статиканың негізіне «ортақ формуланы» — ықтималды орын ауыстыру принципін, ал динамиканың негізіне — ықтималды орын ауыстыруы принципі мен Д'Аламбер принципінің үйлесімі болып табылатын «ортақ формуланы» алды. Ол жалпыланған координаталар ұғымын енгізді. Лагранж математикалық анализ, [[сандар теориясы]], [[алгебра]], [[дифференциалдық теңдеу]]лер, интерполяциялау, математикалық картография, [[астрономия]] т.б. бойынша аса маңызды зерттеулер жүргізді. Математикалық анализді алгебралық тұрғыдан негіздеуге талаптанды.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975 жыл, 7-том&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Лагранж, Жозеф Луи}}
[[Санат:Франция математиктері]]
[[Санат:Франция механиктері]]
[[Санат:Франция тұлғалары]]
[[Санат:1736 жылы туғандар]]
[[Санат:1813 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>9ouni99mck05gkf0czrrswxq1s9h0q4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685725</id>
      <parentid>3685724</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4894" sha1="7otrhnjxk06klr5vv3r0qa6bcml86z4" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Жозеф Луи Лагранж
 |Шынайы есімі        = {{lang-fr|Joseph-Louis Lagrange}}
 |Суреті              = Лагранж.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 25.1.1736
 |Туған жері          = {{туғанжері|Турин|Туринде}}, [[Сардиния корольдігі]]
 |Қайтыс болған күні  = 10.4.1813
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}}, [[Бірінші Француз империясы]]
 |Азаматтығы          = 
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Мамандығы           = {{hlist|[[математик]]|[[астроном]]|[[физик]]|[[саясаткер]]|[[жазушы]]|[[университет]] [[Мұғалім|оқытушы]]сы|[[Инженерия|ижненер]]-[[Геодезия|геодезист]]|[[граф (лауазым)|граф]]}}
 |Ғылыми аясы         = {{hlist|[[аналитикалық механика]]|[[аспан механикасы]]|[[математикалық анализ]]|[[сандар теориясы]]}}
 |Жұмыс орны          = {{ublist
  |[[Жоғарғы норма мектебі]]
  |{{iw|Туриндегі корольдік академия||it|Accademia Reale di Torino}}
  |[[Пруссия ғылымдар академиясы]]
  |[[Француз ғылым академиясы]]
  |[[Политехника мектебі (Париж)]]
}}
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Турин университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = Joseph-Louis Lagrange
}}
'''Жозеф Луи Лагранж''' ({{lang-fr|Joseph-Louis Lagrange}}; [[25 қаңтар]] [[1736 жыл|1736]], [[Турин]] – [[10 сәуір]] [[1813 жыл|1813]], [[Париж]]) — француз математигі және механигі, [[Француз ғылым академиясы|Париж ғылым академиясы]]ның мүшесі (1772), 1759 жылдан [[Берлин-Бранденбург ғылым академиясы|Берлин ғылым академиясы]]ның мүшесі.

==Өмірбаяны==
1766–1787 жылдары Лагранж Берлин ғылым академиясының президенті болды. 1797 жылдан Париждегі Политехникалық мектептің [[профессор]]ы. Ең маңызды еңбектері [[вариациялық есептеу]]ге, аналитикалық және теориялық механикаға арналған. Вариациялық есептеудің негізгі ұғымдарын жетілдіріп, варияциялық есепті шешуге арналған аналитикалық әдісті ұсынған. «Аналитикалық механика» (1788) атты класикалық еңбегінде барлық статиканың негізіне «ортақ формуланы» — ықтималды орын ауыстыру принципін, ал динамиканың негізіне — ықтималды орын ауыстыруы принципі мен Д'Аламбер принципінің үйлесімі болып табылатын «ортақ формуланы» алды. Ол жалпыланған координаталар ұғымын енгізді. Лагранж математикалық анализ, [[сандар теориясы]], [[алгебра]], [[дифференциалдық теңдеу]]лер, интерполяциялау, математикалық картография, [[астрономия]] т.б. бойынша аса маңызды зерттеулер жүргізді. Математикалық анализді алгебралық тұрғыдан негіздеуге талаптанды.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975 жыл, 7-том&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Лагранж, Жозеф Луи}}
[[Санат:Франция математиктері]]
[[Санат:Франция механиктері]]
[[Санат:Франция тұлғалары]]
[[Санат:1736 жылы туғандар]]
[[Санат:1813 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>7otrhnjxk06klr5vv3r0qa6bcml86z4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685743</id>
      <parentid>3685725</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4948" sha1="ganlyoxhrvcsc4j4c6lprsbgp8d2ewo" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Жозеф Луи Лагранж
 |Шынайы есімі        = {{lang-fr|Joseph-Louis Lagrange}}
 |Суреті              = Лагранж.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 25.1.1736
 |Туған жері          = {{туғанжері|Турин|Туринде}}, [[Сардиния корольдігі]]
 |Қайтыс болған күні  = 10.4.1813
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}}, [[Бірінші Француз империясы]]
 |Азаматтығы          = 
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Мамандығы           = {{hlist|[[математик]]|[[астроном]]|[[физик]]|[[саясаткер]]|[[жазушы]]|[[университет]] [[Мұғалім|оқытушы]]сы|[[Инженерия|ижненер]]-[[Геодезия|геодезист]]|[[граф (лауазым)|граф]]}}
 |Ғылыми аясы         = {{hlist|[[аналитикалық механика]]|[[аспан механикасы]]|[[математикалық анализ]]|[[сандар теориясы]]}}
 |Жұмыс орны          = {{ublist
  |[[Жоғарғы норма мектебі (Париж)|Жоғарғы норма мектебі]]
  |{{iw|Туриндегі корольдік академия||it|Accademia Reale di Torino}}
  |[[Пруссия ғылымдар академиясы]]
  |[[Француз ғылым академиясы]]
  |[[Политехника мектебі (Париж)]]
}}
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Турин университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = Joseph-Louis Lagrange
}}
'''Жозеф Луи Лагранж''' ({{lang-fr|Joseph-Louis Lagrange}}; [[25 қаңтар]] [[1736 жыл|1736]], [[Турин]] – [[10 сәуір]] [[1813 жыл|1813]], [[Париж]]) — француз математигі және механигі, [[Француз ғылым академиясы|Париж ғылым академиясы]]ның мүшесі (1772), 1759 жылдан [[Берлин-Бранденбург ғылым академиясы|Берлин ғылым академиясы]]ның мүшесі.

==Өмірбаяны==
1766–1787 жылдары Лагранж Берлин ғылым академиясының президенті болды. 1797 жылдан Париждегі Политехникалық мектептің [[профессор]]ы. Ең маңызды еңбектері [[вариациялық есептеу]]ге, аналитикалық және теориялық механикаға арналған. Вариациялық есептеудің негізгі ұғымдарын жетілдіріп, варияциялық есепті шешуге арналған аналитикалық әдісті ұсынған. «Аналитикалық механика» (1788) атты класикалық еңбегінде барлық статиканың негізіне «ортақ формуланы» — ықтималды орын ауыстыру принципін, ал динамиканың негізіне — ықтималды орын ауыстыруы принципі мен Д'Аламбер принципінің үйлесімі болып табылатын «ортақ формуланы» алды. Ол жалпыланған координаталар ұғымын енгізді. Лагранж математикалық анализ, [[сандар теориясы]], [[алгебра]], [[дифференциалдық теңдеу]]лер, интерполяциялау, математикалық картография, [[астрономия]] т.б. бойынша аса маңызды зерттеулер жүргізді. Математикалық анализді алгебралық тұрғыдан негіздеуге талаптанды.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975 жыл, 7-том&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Лагранж, Жозеф Луи}}
[[Санат:Франция математиктері]]
[[Санат:Франция механиктері]]
[[Санат:Франция тұлғалары]]
[[Санат:1736 жылы туғандар]]
[[Санат:1813 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>ganlyoxhrvcsc4j4c6lprsbgp8d2ewo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коста-Рика университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558423</id>
    <revision>
      <id>3685558</id>
      <parentid>3491704</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T00:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3685558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8654" sha1="gh8o5k4b29dq7s4q93ee2yjnw6nhxwy" xml:space="preserve">'''Коста-Рика университеті''' ([[Испан тілі|исп.]]&amp;nbsp;&lt;span lang=&quot;es&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Universidad de Costa Rica''&lt;/span&gt;) — мемлекеттік [[университет]], [[Коста-Рика]]&lt;nowiki/&gt;дағы көне әрі ең беделді оқу орны және [[Орталық Америка]]&lt;nowiki/&gt;ның маңызды зерттеу орталығы.

[[Коста-Рика университеті]] тұрақты түрде әлемнің таңдаулы 500 университетінің тізіміне және Латын Америкасы университеттерінің бірінші жиырмалығына кіреді.

== Тарихы ==
[[Коста-Рика]]&lt;nowiki/&gt;дағы алғашқы ''Киелі Фома университеті'' католик шіркеуінің қамқорлығымен [[1843]] жылы құрылған. Ол антиклерикальдық президент Рамон Бернардо Сото Альфароның басшылығымен [[1888]] жылы қоғамдық білім беруді жаңғырту кампаниясының шеңбері аясында жабылған. Заң мектебі, [[агрономия]], [[өнер]] , және [[фармация]] тәуелсіз мектептер ретінде жұмысын жалғастырды. [[1940]] жылы мемлекет басшысы  Анхель дель Сокорро Кальдерон Гуардиа билік еткен тұсында бұл мектептер қайтадан бірікті, бірақ [[1972]] жылға дейінгі жалғыс ВУЗ - [[Коста-Рика университеті]] атанды.

== Құрылымы ==
Бүгінгі күні университеттің құрамында алты негізгі бағыттағы (факульет) колледждер мен мектептер бар:
* Жаратылыстану ғылымдары факультеті&lt;br&gt;
** [http://biologia.ucr.ac.cr Биология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806073034/http://biologia.ucr.ac.cr/ |date=2011-08-06 }}
** [http://www.equi.ucr.ac.cr Химия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715181341/http://www.equi.ucr.ac.cr/ |date=2010-07-15 }}
** [http://www.geologia.ucr.ac.cr Геология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307051536/http://geologia.ucr.ac.cr/ |date=2021-03-07 }}
** [http://www.emate.ucr.ac.cr Математика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629112514/http://www.emate.ucr.ac.cr/ |date=2017-06-29 }}
** [http://www.fisica.ucr.ac.cr Физика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602010843/https://www.fisica.ucr.ac.cr/ |date=2022-06-02 }}
[[Сурет:Facultad de Ingeniería, Universidad de Costa Rica.jpg|right|thumb|300x300px|Инженерлік факультет]]
* Инженерлік факультет&lt;br&gt;
** Аграрлық инжиниринг&lt;br&gt;
** [[Сәулет]] өнері
** Химиялық инжиниринг&lt;br&gt;
** Азаматтық[http://www.eic.ucr.ac.cr] инжиниринг
** Ақпараттық технологиялар&lt;br&gt;
** Электроинжиниринг&lt;br&gt;
** Индустриялық инжиниринг&lt;br&gt;
** [[Механика]]&lt;br&gt;
** [[Геодезия]]&lt;br&gt;
* [http://fmedicina.ucr.ac.cr   '''Медицина факультет''']і
** [http://www.fodo.ucr.ac.cr Стоматология]
** [http://www.emedic.ucr.ac.cr/celeste Хирургия]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
** [http://www.micro.ucr.ac.cr Микробиология]
** Мейірбике ісі&lt;br&gt;
** [http://www.nutricion.ucr.ac.cr Диетология]
** [http://www.farmacia.ucr.ac.cr Фармацевтика]
** Қоғамдық[http://www.saludpublica.ucr.ac.cr  санитария]
** Медициналық технологиялар

* '''Қоғамдық ғылымдар факультеті'''&lt;br&gt;
** [http://www.antropologiaysociologia.ucr.ac.cr Антропология және] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212183150/http://www.antropologiaysociologia.ucr.ac.cr/ |date=2006-02-12 }} әлеуметтану
** [http://www.fce.ucr.ac.cr/eeco/paginas/economia.htm Экономика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113073644/http://www.fce.ucr.ac.cr/eeco/paginas/economia.htm |date=2006-01-13 }}
** Ағарту
** [http://geografia.fcs.ucr.ac.cr География]
** Тарих
** Құқық
** [http://www.eccc.ucr.ac.cr Медиа]
** [http://ecp.fcs.ucr.ac.cr Политология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104174346/http://www.ecp.fcs.ucr.ac.cr/ |date=2018-01-04 }}
** [http://www.ean.ucr.ac.cr Бизнес]
** [http://www.fcs.ucr.ac.cr/~psico Психология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216162052/http://www.fcs.ucr.ac.cr/~psico/ |date=2005-12-16 }}
** Мемлекеттік басқару
** Қоғамдық жұмыс
** [http://www.estadistica.ucr.ac.cr Статистика]

*  [https://web.archive.org/web/20070830035911/http://www.agro.ucr.ac.cr/esc_agronomia.html '''Аграрлық факультет''']
** [http://www.agro.ucr.ac.cr/esc_economiaa.html Аграрлық экономика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013032650/http://agro.ucr.ac.cr/esc_economiaa.html |date=2007-10-13 }}
** [http://www.agro.ucr.ac.cr/esc_zootecnia.html Зоотехника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013032700/http://agro.ucr.ac.cr/esc_zootecnia.html |date=2007-10-13 }}
** [http://www.agro.ucr.ac.cr/esc_agronomia.html Агрономия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070830035911/http://www.agro.ucr.ac.cr/esc_agronomia.html |date=2007-08-30 }}
** Азық-түлік&lt;br&gt;

* '''Өнер және[http://faletras.le.ucr.ac.cr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070905161834/http://faletras.le.ucr.ac.cr/ |date=2007-09-05 }} әдебиет факультеті'''
** [[Лингвистика]], [[әдебиет]] және [[филология]]&lt;br&gt;
** Қазіргі тілдер[http://lm.le.ucr.ac.cr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122024431/http://lm.le.ucr.ac.cr/ |date=2009-01-22 }}
** [[Сурет]], скульптура, [[жобалау]] және[http://artesplasticas.ucr.ac.cr] [[өнер]] тарихы
** [[Драматургия]]&lt;br&gt;
** [http://fs.le.ucr.ac.cr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025064822/http://fs.le.ucr.ac.cr/ |date=2008-10-25 }}[[Философия]]
** [[Музыка]]
Сондай-ақ, университетте 26 ғылыми-зерттеу орталықтары мен институттары, үш ғылыми-зерттеу станциялары, ботаникалық бақ, планетарий, радио, газет және теледидар станциясы жұмыс істейді.

== Кампустары ==
Негізгі «Rodrigo Facio» кампусы елордалық ''San Pedro de Montes de Oca ''қала маңында орналасқан және шамамен 100 га қамтиды. Аймақтық кампустар [[Коста-Рика]]&lt;nowiki/&gt;ның өзге қалаларында орналсқан:
* Батыс — Сан-Рамон
* Атланттық — Турриальба
* Гуанакасте — Либерия
* Лимон — Лимон
* Тынық мұхиттық — Пунтаренас
* Гольфито — Гольфито

== Танымал түлектері ==
* Трехос Фернандес, Хосе Хоакин — 1966-1970 жж. Коста-Риканың президенті
* Одубер Кирос, Даниэль — 1974-1978 жж. Коста-Риканың президенті
* Карасо Одио, Родриго — 1978-1982 жж. Коста-Риканың президенті
* Ариас Санчес, Оскар — 1986-1990 жж. және 2006-2010 жж. Коста-Риканың президенті, 1987 жылғы [[Нобель сыйлығы]]&lt;nowiki/&gt;ның лауреаты
* Чинчилья Миранда, Лаура — 2010 жылдан бастап Коста-Риканың президенті.

== Дереккөздер ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;&quot;&gt;

&lt;/div&gt;

== Сілтемелер ==
* [http://www.ucr.ac.cr/ Коста-Рика университетінің ресми сайты]&lt;br&gt;
[[Санат:Алфавит бойынша университеттер]]</text>
      <sha1>gh8o5k4b29dq7s4q93ee2yjnw6nhxwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гөбеклі төбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561146</id>
    <revision>
      <id>3685793</id>
      <parentid>3479005</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Alphy Haydar [[Көбекті төбе]] бетін [[Гөбеклі төбе]] бетіне жылжытты: Қате жазылған тақырып</comment>
      <origin>3479005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15735" sha1="l9fm8e4xjfgu7ywrrctjk5uppmykktb" xml:space="preserve">{{ЮНЕСКО әлемдік мұрасы
 |KazName      = Көбекті төбе
 |Name         = Göbekli Tepe
 |Image        = [[Сурет:G%C3%B6bekli_Tepe,_Urfa.jpg|300px]]
 |imagecaption =  Көбекті төбе қазбалары
 |State Party  = {{TUR}}
 |Type         = Мәдени
 |Criteria     = (i), (ii), (iv)
 |alt          = structures A - D
 |map_type     = Turkey#Near East#Mediterranean east
 |map_alt      = 
 |map_size     = 280
 |relief       =yes
 |coordinates  = {{coord|37|13|23|N|38|55|21|E|display=inline,title}}
 |ID           = 1572
 |Link         = [https://whc.unesco.org/en/list/1572]
 |Region       = Өреншік, [[Шаңлурфа (провенция)]], [[Түркия]]
  |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
  |region     = 
  |CoordScale = 
 |Year         = 2013 шілде
 |built        = б.з.д. 10ғ
 |abandoned    = б.з.д. 8ғ
 |Session      = 
 |Extension    = 
 |Danger       = 
}}
[[Сурет:G%C3%B6bekli2012-20.jpg|thumb|right|300px|Е кешені]]
'''Көбекті төбе''' ({{lang-tr|Göbekli Tepe}}, cөз мағынасы ''кіндік төбе'') — тас діңгектер кешені, [[Түркия]]ның шығыс оңтүстік [[Анатолия]] өңіріндегі [[Шанлыурфа]] қаласынан солтүстік шығысқа қарай 12 км қашықтықта орналасқан. {{coord|37|13|23|N|38|55|21|E|display=inline,title}} Төбе (қолдан жасалған) 15м биік, оның диаметрі 300м.&lt;ref&gt;Klaus Schmidt (2009)  &quot;Göbekli Tepe – Eine Beschreibung der wichtigsten Befunde erstellt nach den Arbeiten der Grabungsteams der Jahre 1995–2007&quot;; '''Erste Tempel – Frühe Siedlungen''; 12000 Jahre Kunst und Kultur; Oldenburg; p. 188&lt;/ref&gt; Ол теңіз деңгейінен 760м биік.

Түрікше Göbekli - &quot;кіндік&quot; дегенді, Tepe - &quot;төбе&quot; дегенді білдіреді, яғни Кіндікті төбе деген мағынада. Оны алғаш 1994 жылы қой бағып жүрген малшы кісі байқаған.

Көбекті төбені Неміс [[археология]] қоғамының мүшесі Клаус Шмидт (Klaus Schmidt)&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/30706129.html| title=Göbekli Tepe: The World's First Temple?| last=Curry| first=Andrew| date=November 2008| publisher=Smithsonian Institution| accessdate=2019-03-31}}&lt;/ref&gt; зерттеді және қазуға қатысып, оның жасын б.з.д. 10-8 ғасырларға тән деп есептеді.&lt;ref&gt;Oliver Dietrich, Jens Notroff: Defining the Sacred: Approaches to the Archaeology of Religion in the Near East. 2015, Oxbow Books. isbn=978-1-78297-685-1, 75p. https://books.google.co.uk/books?id=M98dCgAAQBAJ&amp;lpg=PA75&amp;dq=G%C3%B6bekli%20Tepe%20earliest&amp;pg=PA75#v=onepage&amp;q=G%C3%B6bekli%20Tepe%20earliest&amp;f=false 22 May 2020 &quot;A sanctuary, or so fair a house? In defense of an archaeology of cult at Pre-Pottery Neolithic Gobekli Tepe&lt;/ref&gt; Зерттеу бойынша Көбекті төбе екі кезеңнен тұрады, алдыңғысы [[При-Қышқұмыра Неолит А]] (Pre-Pottery Neolithic A, PPNA) кезеңіне тән  болып, жаппай Т-пішінді тас діңгектер салынған. Ол әлемдегі ең көне [[мегалит]] есептеледі.&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=qR5TCgAAQBAJ&amp;pg=PA47| title=The Archaeology of Malta| publisher=Cambridge University Press| isbn=9781107006690| page=47| language=en| last1=Sagona| first1=Claudia| accessdate=25 November 2016| date=25 August 2015}}&lt;/ref&gt;

Екінші кезең [[При-қышқұмыра Неолит B]] (Pre-Pottery Neolithic B, PPNB) кезеңі болып, тас бағандар кішірек және жылтыратылған әкті едені бар тіктөртбұрыш бөлмелерде тұрғызылған. Көбекті төбе кешені При-құмыра Неолит Б (PPNB) кезеңінен кейін қолданудан қалған. Жас құрылымдар классикалық кезеңге сәйкес келеді.

Сөйтіп, бұл тас діңгектер кешені адамзаттың осыдан 11 000 жыл бұрынғы (Б.з.д.9400ж шамасы) бағызы мәдениеттен хабар береді. Бұл деген сөз, Көбекті төбе [[Мысыр пирамидалары]]нан бақандай 7 000 жыл бұрын, [[Стоунхендж]]ден 6000 жыл бұрын салынған, яғни адамзаттың бүгінге дейін табылған ежелгі мәдениет ошақтарының [[ең]] көнесі есептеледі. Оны ежелгі мәдениеттің діни шоқыну орыны деп жорамалдаушылар да, немесе әлдебір әлеуметтік орын болған деп жорамалдаушылар да бар.

2020 жылдың мамыр айына дейін [[геофизика]]лық зерттеулер бойынша, 20 шақты шеңберде 200 шамасында тас баған байқалды. Әрбір бағанның биіктігі 6м, ал салмағы 10 тоннадай. Олар жерге қойылған оймалы тағантасқа орнатылған.&lt;ref&gt;{{cite journal | first=Andrew |last=Curry |url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/gobekli-tepe.html |date=November 2008 |work=Smithsonian Magazine |publisher=[[Smithsonian Institution]] |title=Gobekli Tepe: The World's First Temple? |accessdate=August 2, 2013}}&lt;/ref&gt;

Құрылымның қызметі әлі де сырлы болып тұр. Қазу жұмыстары 1996 жылдан бастап Неміс Архиеология Институты жағынан жүргізілуде, бірақ көп бөлігі әлі ашылған жоқ. 2018 жылы өңір UNESCO халықаралық мұралар тізіміне енді.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://whc.unesco.org/en/list/1572| title=Göbekli Tepe| last=Centre| first=UNESCO World Heritage| website=whc.unesco.org| language=en| access-date=2018-07-01}}&lt;/ref&gt;
== Байқалуы және зерттелуі ==
[[Сурет:The archaeological site of Göbekli Tepe - main excavation area.png|thumb|right|200px|Төбеден қарағанда]]
[[Сурет:Gobekli_Tepe_2.jpg|thumb|left|200px|Бұқа, Түлкі және  тырна бедерленген ІІ тас баған.]]
Көбекті төбеге алғаш рет 1963 жылы [[Стамбул университеті]] мен [[Чикаго университеті]] ғылыми зерттеу жүргізіп, онда байқалған шағылған тас қадаларға негізделіп, бұл өңірді [[орта ғасыр]]лық [[мәдениет]]ке тән көне қаланың орны деп таныған болатын. Олар Көбекті төбені [[Шығыс Рим империясы|Византия империясы]]ның алғашқы мезгіліндегі күйреген қала орны деп есептеп, көп мән бермеді. Американ археологі Питер Бенедикт төбе бетінен жинап алынған литикалардың Акрамикалық неолит дәуіріне жататынын анықтады, бірақ тас бағандарды (Т-пішінді бағандардың жоғарғы бөліктері) қабір тасы деп қате түсініп, тарихқа дейінгі кезеңнің орнын [[Византия]] зираты басқан деп есептеді. Төбе ұзақ замандар бойы егіншілік орны болған екен, сондықтан әр дәуірдегі жергілікті тұрғындар бетіндегі тастарды тасып апарып әр жерге үйген, бұл Көбекті төбе мұрасының жоғарғы қабатын бүлдіреді. Диқандар тас бағандарды табиғи тастар деп ойлаған болуы мүмкін, кейбір кезде біреулер бағандарды бұзуға да талпыныс жасапты.

1994 жылы Невалы Чори-де жұмыс істеген Германия археология институтының қызметкері Клаус Шмидт қазатын басқа жер іздеп, Көбекті төбе төңірегіндегі археологиялық белгілермен танысады, әрі 1963 жылғы Чикаго зерттеушілерінің Көбекті төбе туралы зерттеулерін тексереді де, бұл өңірдің адамзаттың алғашқы қозғалыс өңірінің бірі болғанын аңғарады. Ол мыңдаған жыл бұрын бұл өңірде неше жүздеген адамның бірігіп жұмыс жасағанын, аталған төбе айналасынан тек 15 метрдей ғана биік екенін, демек оның жай қарауыл төбе еместігін түсінеді. Тіпті де маңыздысы, ол бұл тас бағаналардың [[Шығыс Рим империясы|Византия]] заманындағы тас бағаналарға ұқсамайтынын, оның тарихы тым арыда жатқанын мөлшерлейді. Сөйтіп ол өңірді қайта қазуды жоспарлайды.
[[Сурет:GobeklitepeHeykel.jpg|thumb|right|200px|Tас баған.]]
Келесі жылы Шмидтпен Неміс археология қоғамы, және  [[Шанлыурфа]] [[мұражай]]ы бірлесіп қазу жұмыстарын жүргізіп, бірталай Тас бағандарды қазып алды. Олар жер астында қатар-қатар тізілген күйде шеңберді құрап көміліп жатқан екен. Шеңбер орталығында Т пішінді екі алып тас баған орнатылыпты.

==Уақытын анықтау==
Көбекті төбе [[стратиграфия]]сы кем дегенде Таяу Шығыстағы Эпипалаеолит кезеңіне дейінгі адамзат қимылынан дерек береді. Кезеңді анықтау құрлылымы бойынша, Көбекті төбе құрылысы При-қыш Неолит А кезеңінде, яғни б.з.д. 10-шы мыңжылдықта жасалған. Соған ұқсас кішірек құрылыстар При-қыш Неолит кезеңінде, яғни б.з.д. 9-шы мыңжылдықта жасалғанн.&lt;ref&gt;Dietrich Oliver: Establishing a Radiocarbon Sequence for Göbekli Tepe. State of Research and New Data https://www.academia.edu/4386577 Neo-Lithics 1-13. 35–37pp. 24 November, 2019&lt;/ref&gt;

Көптеген [[Радиокөміртекті анализ]] материалдары жарияланды:&lt;ref&gt;Dietrich, Oliver. (2011). Radiocarbon dating the first temples of mankind. Comments on 14C-Dates from Göbekli Tepe. Zeitschrift für Orient-Archäologie. 4. 12-25.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Лаб-Номері !! Контекст !! уақыт б.з.д.
|-
| Ua-19561 || Қосымша C || 7560–7370
|-
| Ua-19562 || Қосымша B || 8280–7970
|-
| Hd-20025 || Қабат III || 9110–8620
|-
| Hd-20036 || Қабат III || 9130–8800
|}

Hd үлгілері ретінде қорымның ең төменгі деңгейіндегі көмір алынған, сондай-ақ III деңгейдің белсенді кезеңі аяқталғанға дейінгі уақытты бейнеледі, бірақ құрылымның нақты уақыты бұдан да көне. Ua үлгілері ретінде тас бағандардағы педогендік карбонат жұғындылары алынды, және тек қорым қолданыстан шыққанан кейінгі уақытты көрсетеді - дейінгі шекті (terminus ante quem).&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://web.archive.org/web/20090313082449/http://www.canew.org/uppermesop14cbox.html| title=The CANEW Project| author=| date=13 March 2009| website=archive.org}}&lt;/ref&gt;
[[File:Göbekli Tepe.jpg|thumb|center|upright=2.5|Қорымның оң жағындағы қазу жұмыстары]]

== Сипаты мен кескіні ==
[[Сурет:Göbekli Tepe site (1).JPG|thumb|right|200px|Көбектітөбе]]
Қазірге дейін аталған тас бағандар кешенінен [[Шақпақ тас]]тан қашалған 45 кесек тас баған қазып алынды. Тас бағандардың биіктігі 6 м, салмағы 20 тонна шамасында болып келеді. Олар арасы 2-4 метр  етіп шеңбер пішінде орнатылған. Жорамал бойынша әлі де көп тас бағандар қазып алынуы мүмкін. Өйткені жердің [[электромагнит]] өрісі арқылы бақылау бойынша  әліде неше жүздеген тас бағандардың қазуды күтіп жатқаны айқындалған. 

Тас бағанның пішіні жалпақ пішінді діңгек қадалардан және Т пішінді тас бағандардан құралған. Ол Англиядағы [[Эйвбери]]ге (Avebury) де, [[Стоунхендж]] (Stonehenge) тас бағандарына да ұқсап кетеді. Бұл тік бағандардың көп сандысына жабайы шошқаның, үйректің, ұзын жыланның, су шаянының, түлкінің, арыстанның кескіні қашалған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
# https://www.smithsonianmag.com/history/gobekli-tepe-the-worlds-first-temple-83613665/
# Badisches Landesmuseum Karlsruhe (ed.): ''Vor 12.000 Jahren in Anatolien. Die ältesten Monumente der Menschheit.'' Begleitbuch zur Ausstellung im Badischen Landesmuseum vom 20. Januar bis zum 17. Juni 2007. Theiss, Stuttgart 2007, {{ISBN|978-3-8062-2072-8}}
# E.B. Banning, &quot;So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East&quot;, Current Anthropology, 52.5 (October 2011), 619 ff.: https://www.scribd.com/doc/67961270/Gobekli-Tepe-temples-Ted-Banning-2011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120908143346/http://www.scribd.com/doc/67961270/Gobekli-Tepe-temples-Ted-Banning-2011 |date=2012-09-08 }}
# Andrew Curry, &quot;Seeking the Roots of Ritual,&quot; Science 319 (18 January 2008), pp.&amp;nbsp;278–80: https://web.archive.org/web/20120415112503/http://80.251.40.59/veterinary.ankara.edu.tr/fidanci/Yasam/Gelecege_Miras/Gobekli-Tepe.pdf

== Видео ==
# https://www.youtube.com/watch?v=EhUIHsZXDCo
# https://www.youtube.com/watch?v=Pls0YjcL7Zg
# https://www.youtube.com/watch?v=NK_hfylYH-w

[[Санат:Түркия тарихы]]
[[Санат:Әлемдік мәдени мұралар]]</text>
      <sha1>l9fm8e4xjfgu7ywrrctjk5uppmykktb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685796</id>
      <parentid>3685793</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15742" sha1="mi9aefkaqgwir3uo6xh97fug8vh2ejk" xml:space="preserve">{{ЮНЕСКО әлемдік мұрасы
 |KazName      = Гөбеклі төбе
 |Name         = Göbekli Tepe
 |Image        = [[Сурет:G%C3%B6bekli_Tepe,_Urfa.jpg|300px]]
 |imagecaption =  Гөбеклі төбе қазбалары
 |State Party  = {{TUR}}
 |Type         = Мәдени
 |Criteria     = (i), (ii), (iv)
 |alt          = structures A - D
 |map_type     = Turkey#Near East#Mediterranean east
 |map_alt      = 
 |map_size     = 280
 |relief       =yes
 |coordinates  = {{coord|37|13|23|N|38|55|21|E|display=inline,title}}
 |ID           = 1572
 |Link         = [https://whc.unesco.org/en/list/1572]
 |Region       = Өреншік, [[Шаңлурфа (провенция)]], [[Түркия]]
  |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
  |region     = 
  |CoordScale = 
 |Year         = 2013 шілде
 |built        = б.з.д. 10ғ
 |abandoned    = б.з.д. 8ғ
 |Session      = 
 |Extension    = 
 |Danger       = 
}}
[[Сурет:G%C3%B6bekli2012-20.jpg|thumb|right|300px|Е кешені]]
'''Гөбеклі төбе''' ({{lang-tr|Göbekli Tepe}}, cөз мағынасы ''кіндік төбе'') — тас діңгектер кешені, [[Түркия]]ның шығыс оңтүстік [[Анатолия]] өңіріндегі [[Шанлыурфа]] қаласынан солтүстік шығысқа қарай 12 км қашықтықта орналасқан. {{coord|37|13|23|N|38|55|21|E|display=inline,title}} Төбе (қолдан жасалған) 15м биік, оның диаметрі 300м.&lt;ref&gt;Klaus Schmidt (2009)  &quot;Göbekli Tepe – Eine Beschreibung der wichtigsten Befunde erstellt nach den Arbeiten der Grabungsteams der Jahre 1995–2007&quot;; '''Erste Tempel – Frühe Siedlungen''; 12000 Jahre Kunst und Kultur; Oldenburg; p. 188&lt;/ref&gt; Ол теңіз деңгейінен 760м биік.

Түрікше Göbekli - &quot;кіндік&quot; дегенді, Tepe - &quot;төбе&quot; дегенді білдіреді, яғни Кіндікті төбе деген мағынада. Оны алғаш 1994 жылы қой бағып жүрген малшы кісі байқаған.

Гөбеклі төбені Неміс [[археология]] қоғамының мүшесі Клаус Шмидт (Klaus Schmidt)&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/30706129.html| title=Göbekli Tepe: The World's First Temple?| last=Curry| first=Andrew| date=November 2008| publisher=Smithsonian Institution| accessdate=2019-03-31}}&lt;/ref&gt; зерттеді және қазуға қатысып, оның жасын б.з.д. 10-8 ғасырларға тән деп есептеді.&lt;ref&gt;Oliver Dietrich, Jens Notroff: Defining the Sacred: Approaches to the Archaeology of Religion in the Near East. 2015, Oxbow Books. isbn=978-1-78297-685-1, 75p. https://books.google.co.uk/books?id=M98dCgAAQBAJ&amp;lpg=PA75&amp;dq=G%C3%B6bekli%20Tepe%20earliest&amp;pg=PA75#v=onepage&amp;q=G%C3%B6bekli%20Tepe%20earliest&amp;f=false 22 May 2020 &quot;A sanctuary, or so fair a house? In defense of an archaeology of cult at Pre-Pottery Neolithic Gobekli Tepe&lt;/ref&gt; Зерттеу бойынша Гөбеклі төбе екі кезеңнен тұрады, алдыңғысы [[При-Қышқұмыра Неолит А]] (Pre-Pottery Neolithic A, PPNA) кезеңіне тән  болып, жаппай Т-пішінді тас діңгектер салынған. Ол әлемдегі ең көне [[мегалит]] есептеледі.&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=qR5TCgAAQBAJ&amp;pg=PA47| title=The Archaeology of Malta| publisher=Cambridge University Press| isbn=9781107006690| page=47| language=en| last1=Sagona| first1=Claudia| accessdate=25 November 2016| date=25 August 2015}}&lt;/ref&gt;

Екінші кезең [[При-қышқұмыра Неолит B]] (Pre-Pottery Neolithic B, PPNB) кезеңі болып, тас бағандар кішірек және жылтыратылған әкті едені бар тіктөртбұрыш бөлмелерде тұрғызылған. Гөбеклі төбе кешені При-құмыра Неолит Б (PPNB) кезеңінен кейін қолданудан қалған. Жас құрылымдар классикалық кезеңге сәйкес келеді.

Сөйтіп, бұл тас діңгектер кешені адамзаттың осыдан 11 600-12 000 жыл бұрынғы (Б.з.д.1000ж шамасы) бағызы мәдениеттен хабар береді. Бұл деген сөз, Гөбеклі төбе [[Мысыр пирамидалары]]нан бақандай 7 000 жыл бұрын, [[Стоунхендж]]ден 6000 жыл бұрын салынған, яғни адамзаттың бүгінге дейін табылған ежелгі мәдениет ошақтарының [[ең]] көнесі есептеледі. Оны ежелгі мәдениеттің діни шоқыну орыны деп жорамалдаушылар да, немесе әлдебір әлеуметтік орын болған деп жорамалдаушылар да бар.

2020 жылдың мамыр айына дейін [[геофизика]]лық зерттеулер бойынша, 20 шақты шеңберде 200 шамасында тас баған байқалды. Әрбір бағанның биіктігі 6м, ал салмағы 10 тоннадай. Олар жерге қойылған оймалы тағантасқа орнатылған.&lt;ref&gt;{{cite journal | first=Andrew |last=Curry |url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/gobekli-tepe.html |date=November 2008 |work=Smithsonian Magazine |publisher=[[Smithsonian Institution]] |title=Gobekli Tepe: The World's First Temple? |accessdate=August 2, 2013}}&lt;/ref&gt;

Құрылымның қызметі әлі де сырлы болып тұр. Қазу жұмыстары 1996 жылдан бастап Неміс Архиеология Институты жағынан жүргізілуде, бірақ көп бөлігі әлі ашылған жоқ. 2018 жылы өңір UNESCO халықаралық мұралар тізіміне енді.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://whc.unesco.org/en/list/1572| title=Göbekli Tepe| last=Centre| first=UNESCO World Heritage| website=whc.unesco.org| language=en| access-date=2018-07-01}}&lt;/ref&gt;
== Байқалуы және зерттелуі ==
[[Сурет:The archaeological site of Göbekli Tepe - main excavation area.png|thumb|right|200px|Төбеден қарағанда]]
[[Сурет:Gobekli_Tepe_2.jpg|thumb|left|200px|Бұқа, Түлкі және  тырна бедерленген ІІ тас баған.]]
Гөбеклі төбеге алғаш рет 1963 жылы [[Стамбул университеті]] мен [[Чикаго университеті]] ғылыми зерттеу жүргізіп, онда байқалған шағылған тас қадаларға негізделіп, бұл өңірді [[орта ғасыр]]лық [[мәдениет]]ке тән көне қаланың орны деп таныған болатын. Олар Гөбеклі төбені [[Шығыс Рим империясы|Византия империясы]]ның алғашқы мезгіліндегі күйреген қала орны деп есептеп, көп мән бермеді. Американ археологі Питер Бенедикт төбе бетінен жинап алынған литикалардың Акрамикалық неолит дәуіріне жататынын анықтады, бірақ тас бағандарды (Т-пішінді бағандардың жоғарғы бөліктері) қабір тасы деп қате түсініп, тарихқа дейінгі кезеңнің орнын [[Византия]] зираты басқан деп есептеді. Төбе ұзақ замандар бойы егіншілік орны болған екен, сондықтан әр дәуірдегі жергілікті тұрғындар бетіндегі тастарды тасып апарып әр жерге үйген, бұл Көбекті төбе мұрасының жоғарғы қабатын бүлдіреді. Диқандар тас бағандарды табиғи тастар деп ойлаған болуы мүмкін, кейбір кезде біреулер бағандарды бұзуға да талпыныс жасапты.

1994 жылы Невалы Чори-де жұмыс істеген Германия археология институтының қызметкері Клаус Шмидт қазатын басқа жер іздеп, Гөбеклі төбе төңірегіндегі археологиялық белгілермен танысады, әрі 1963 жылғы Чикаго зерттеушілерінің Гөбеклі төбе туралы зерттеулерін тексереді де, бұл өңірдің адамзаттың алғашқы қозғалыс өңірінің бірі болғанын аңғарады. Ол мыңдаған жыл бұрын бұл өңірде неше жүздеген адамның бірігіп жұмыс жасағанын, аталған төбе айналасынан тек 15 метрдей ғана биік екенін, демек оның жай қарауыл төбе еместігін түсінеді. Тіпті де маңыздысы, ол бұл тас бағаналардың [[Шығыс Рим империясы|Византия]] заманындағы тас бағаналарға ұқсамайтынын, оның тарихы тым арыда жатқанын мөлшерлейді. Сөйтіп ол өңірді қайта қазуды жоспарлайды.
[[Сурет:GobeklitepeHeykel.jpg|thumb|right|200px|Tас баған.]]
Келесі жылы Шмидтпен Неміс археология қоғамы, және  [[Шанлыурфа]] [[мұражай]]ы бірлесіп қазу жұмыстарын жүргізіп, бірталай Тас бағандарды қазып алды. Олар жер астында қатар-қатар тізілген күйде шеңберді құрап көміліп жатқан екен. Шеңбер орталығында Т пішінді екі алып тас баған орнатылыпты.

==Уақытын анықтау==
Гөбеклі төбе [[стратиграфия]]сы кем дегенде Таяу Шығыстағы Эпипалаеолит кезеңіне дейінгі адамзат қимылынан дерек береді. Кезеңді анықтау құрлылымы бойынша, Гөбеклі төбе құрылысы При-қыш Неолит А кезеңінде, яғни б.з.д. 10-шы мыңжылдықта жасалған. Соған ұқсас кішірек құрылыстар При-қыш Неолит кезеңінде, яғни б.з.д. 9-шы мыңжылдықта жасалғанн.&lt;ref&gt;Dietrich Oliver: Establishing a Radiocarbon Sequence for Göbekli Tepe. State of Research and New Data https://www.academia.edu/4386577 Neo-Lithics 1-13. 35–37pp. 24 November, 2019&lt;/ref&gt;

Көптеген [[Радиокөміртекті анализ]] материалдары жарияланды:&lt;ref&gt;Dietrich, Oliver. (2011). Radiocarbon dating the first temples of mankind. Comments on 14C-Dates from Göbekli Tepe. Zeitschrift für Orient-Archäologie. 4. 12-25.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Лаб-Номері !! Контекст !! уақыт б.з.д.
|-
| Ua-19561 || Қосымша C || 7560–7370
|-
| Ua-19562 || Қосымша B || 8280–7970
|-
| Hd-20025 || Қабат III || 9110–8620
|-
| Hd-20036 || Қабат III || 9130–8800
|}

Hd үлгілері ретінде қорымның ең төменгі деңгейіндегі көмір алынған, сондай-ақ III деңгейдің белсенді кезеңі аяқталғанға дейінгі уақытты бейнеледі, бірақ құрылымның нақты уақыты бұдан да көне. Ua үлгілері ретінде тас бағандардағы педогендік карбонат жұғындылары алынды, және тек қорым қолданыстан шыққанан кейінгі уақытты көрсетеді - дейінгі шекті (terminus ante quem).&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://web.archive.org/web/20090313082449/http://www.canew.org/uppermesop14cbox.html| title=The CANEW Project| author=| date=13 March 2009| website=archive.org}}&lt;/ref&gt;
[[File:Göbekli Tepe.jpg|thumb|center|upright=2.5|Қорымның оң жағындағы қазу жұмыстары]]

== Сипаты мен кескіні ==
[[Сурет:Göbekli Tepe site (1).JPG|thumb|right|200px|Көбектітөбе]]
Қазірге дейін аталған тас бағандар кешенінен [[Шақпақ тас]]тан қашалған 45 кесек тас баған қазып алынды. Тас бағандардың биіктігі 6 м, салмағы 20 тонна шамасында болып келеді. Олар арасы 2-4 метр  етіп шеңбер пішінде орнатылған. Жорамал бойынша әлі де көп тас бағандар қазып алынуы мүмкін. Өйткені жердің [[электромагнит]] өрісі арқылы бақылау бойынша  әліде неше жүздеген тас бағандардың қазуды күтіп жатқаны айқындалған. 

Тас бағанның пішіні жалпақ пішінді діңгек қадалардан және Т пішінді тас бағандардан құралған. Ол Англиядағы [[Эйвбери]]ге (Avebury) де, [[Стоунхендж]] (Stonehenge) тас бағандарына да ұқсап кетеді. Бұл тік бағандардың көп сандысына жабайы шошқаның, үйректің, ұзын жыланның, су шаянының, түлкінің, арыстанның кескіні қашалған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
# https://www.smithsonianmag.com/history/gobekli-tepe-the-worlds-first-temple-83613665/
# Badisches Landesmuseum Karlsruhe (ed.): ''Vor 12.000 Jahren in Anatolien. Die ältesten Monumente der Menschheit.'' Begleitbuch zur Ausstellung im Badischen Landesmuseum vom 20. Januar bis zum 17. Juni 2007. Theiss, Stuttgart 2007, {{ISBN|978-3-8062-2072-8}}
# E.B. Banning, &quot;So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East&quot;, Current Anthropology, 52.5 (October 2011), 619 ff.: https://www.scribd.com/doc/67961270/Gobekli-Tepe-temples-Ted-Banning-2011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120908143346/http://www.scribd.com/doc/67961270/Gobekli-Tepe-temples-Ted-Banning-2011 |date=2012-09-08 }}
# Andrew Curry, &quot;Seeking the Roots of Ritual,&quot; Science 319 (18 January 2008), pp.&amp;nbsp;278–80: https://web.archive.org/web/20120415112503/http://80.251.40.59/veterinary.ankara.edu.tr/fidanci/Yasam/Gelecege_Miras/Gobekli-Tepe.pdf

== Видео ==
# https://www.youtube.com/watch?v=EhUIHsZXDCo
# https://www.youtube.com/watch?v=Pls0YjcL7Zg
# https://www.youtube.com/watch?v=NK_hfylYH-w

[[Санат:Түркия тарихы]]
[[Санат:Әлемдік мәдени мұралар]]</text>
      <sha1>mi9aefkaqgwir3uo6xh97fug8vh2ejk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лора Буш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>563402</id>
    <revision>
      <id>3685547</id>
      <parentid>3444707</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juppi lantteineen</username>
        <id>187289</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3685547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6938" sha1="p7q9czruwcescbz1oja3cjhb6mjzyc4" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Лора Буш
 | Шынайы есімі         = Laura Lane Welch Bush
 | Суреті               =Laura_Bush_portrait.jpg
 | Атауы                = Лора Буштың ресми суреті
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = АҚШ-тың 45-ші Бірінші Ханымы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Flag of the United States.svg
 | Басқара бастады      =  [[20 қаңтар]] [[2001 жыл]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[20 қаңтар]] [[2009 жыл]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Хиллари Клинтон]]
 | Ізбасары             = [[Мишель Обама]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Туған күні         = 04.11.1946
 | Туған жері         = [[Мидлэнд (Техас)|Мидленд]], [[Техас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі      = Лора Лэйн Уэлч
 | Анасы                = Дженна Хокинс
 | Әкесі                  = Харольд Уэлч
 | Жұбайы               =  [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]]
 | Балалары             = Барбара және Дженна
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Өмірлік ұстанымы          =
 | Атағы                =
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Laura Bush signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Лора Лэйн Уэлч Буш''' ({{lang-en|Laura Lane Welch Bush}}, [[4 қараша]] [[1946 жыл|1946]], [[Мидлэнд (Техас)|Мидленд]], [[Техас|Техас штаты]]) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] 43-ші президентінің әйелі, АҚШ мемлекетінің 45-ші бірінші ледиі (ханымы).

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Elizabeth II and Laura Bush.jpg|солға|нобай|Лора Буш және патшайым ІІ Елизавета (2007)]]
[[Даллас|Далластағы]] Оңтүстік әдістемелік университетінде педагогикалық білім алған. Содан соң Техас университетіне түсіп, кітапхана ісін зерттеді. [[1977 жыл|1977 жылы]] [[7 қараша|7 қарашада]] [[Джордж Уокер Буш|Джордж Бушқа]] тұрмысқа шықты. Әйелінің арқасында Джордж ішімдік ішуді қойды. Олардың екі егіз қызы бар – Барбара және Дженна. 

Лора Буш қоғамдық және қайырымдылық қызметпен белсенді түрде айналысады.1990 жж. Джордж Буш Техас губернаторы болған кезде оның бастамасы бойынша Техас кітап фестивалі, балаларды ерте жастан кітап оқуға дәріптеуге арналған, ата-аналарға көмектесетін «Кітап оқуға дайын болсақ, сабақ оқуға дайынбыз» атты оқыту бағдарламасы құрылды. Сол кездері Техастың бірінші ханымы отбасымен оқуға арналған кітаптарды шығаратын баспаларды қолдайтын арнайы қор құрды. Сондай-ақ, Лора Буш әйелдер мен балалардың денсаулығын жақсартуға бағытталған бастамаларды қолдады. Америка Құрама Штаттарының бірінші ханымы болған соң да ол бұл жобаларды қолдауын жалғастырды. Техас кітап фестивалі үлгісімен ол Ұлттық кітап фестивалін құрды. [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер|2001 жылғы]] теракттан кейін Лора Буш зардап шеккендерге көмек беруге ерікті адамдарға қамқорлық көрсетті.
[[Сурет:Laura Bush with children 2005.jpg|солға|нобай|Лора Буш]]
Кертис Ситтенфилдтің «American Wife» бестселлері Лора Буштың өміріне негізделген. 

== Жаман әдеттері ==
Китти Келли өзінің «Отбасы: Буш әулетінің шынайы тарихы» атты кітабында Лораның бойжеткен кезінде есірткі қолданғанын жазған.

== Сілтемелер ==
* '''[http://laurawbush.com/ laurawbush.com]''' - Лора Буштың ресми сайты. 

* [https://www.whitehouse.gov/1600/first-ladies Ақ үйдің ресми сайтындағы Лора Буштың өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171214024125/https://www.whitehouse.gov/1600/first-ladies |date=2017-12-14 }}
{{АҚШ Бірінші ханымдары}}</text>
      <sha1>p7q9czruwcescbz1oja3cjhb6mjzyc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685550</id>
      <parentid>3685547</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juppi lantteineen</username>
        <id>187289</id>
      </contributor>
      <origin>3685550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6945" sha1="rwr1uhmqfkrtj3c9pddwxugdcbmgfaq" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Лора Буш
 | Шынайы есімі         = Laura Lane Welch Bush
 | Суреті               =Laura_Bush_portrait.jpg
 | Атауы                = Лора Буштың ресми суреті
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = АҚШ-тың 45-ші Бірінші Ханымы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Flag of the United States.svg
 | Басқара бастады      =  [[20 қаңтар]] [[2001 жыл]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[20 қаңтар]] [[2009 жыл]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Хиллари Клинтон]]
 | Ізбасары             = [[Мишель Обама]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Туған күні         = 04.11.1946
 | Туған жері         = [[Мидлэнд (Техас)|Мидленд]], [[Техас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі      = Лора Лэйн Уэлч
 | Анасы                = Дженна Хокинс
 | Әкесі                  = Харольд Уэлч
 | Жұбайы               =  [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]]
 | Балалары             = Барбара және Дженна
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Өмірлік ұстанымы          =
 | Атағы                =
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Laura Bush signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Лора Лэйн Уэлч Буш''' ({{lang-en|Laura Lane Welch Bush}}, [[4 қараша]] [[1946 жыл|1946]], [[Мидлэнд (Техас)|Мидленд]], [[Техас|Техас штаты]]) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] 43-ші президентінің әйелі, АҚШ мемлекетінің 45-ші бірінші ледиі (ханымы).

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Elizabeth II and Laura Bush.jpg|солға|нобай|Лора Буш және патшайым ІІ Елизавета (2007)]]
[[Даллас|Далластағы]] Оңтүстік әдістемелік университетінде педагогикалық білім алған. Содан соң Техас университетіне түсіп, кітапхана ісін зерттеді. [[1977 жыл|1977 жылы]] [[7 қараша|7 қарашада]] [[Джордж Уокер Буш|Джордж Бушқа]] тұрмысқа шықты. Әйелінің арқасында Джордж ішімдік ішуді қойды. Олардың екі егіз қызы бар – Барбара және Дженна. 

Лора Буш қоғамдық және қайырымдылық қызметпен белсенді түрде айналысады.1990 жж. Джордж Буш Техас губернаторы болған кезде оның бастамасы бойынша Техас кітап фестивалі, балаларды ерте жастан кітап оқуға дәріптеуге арналған, ата-аналарға көмектесетін «Кітап оқуға дайын болсақ, сабақ оқуға дайынбыз» атты оқыту бағдарламасы құрылды. Сол кездері Техастың бірінші ханымы отбасымен оқуға арналған кітаптарды шығаратын баспаларды қолдайтын арнайы қор құрды. Сондай-ақ, Лора Буш әйелдер мен балалардың денсаулығын жақсартуға бағытталған бастамаларды қолдады. Америка Құрама Штаттарының бірінші ханымы болған соң да ол бұл жобаларды қолдауын жалғастырды. Техас кітап фестивалі үлгісімен ол Ұлттық кітап фестивалін құрды. [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер|2001 жылғы]] теракттан кейін Лора Буш зардап шеккендерге көмек беруге ерікті адамдарға қамқорлық көрсетті.
[[Сурет:Laura Bush with children 2005.jpg|солға|нобай|Лора Буш (2005)]]
Кертис Ситтенфилдтің «American Wife» бестселлері Лора Буштың өміріне негізделген. 

== Жаман әдеттері ==
Китти Келли өзінің «Отбасы: Буш әулетінің шынайы тарихы» атты кітабында Лораның бойжеткен кезінде есірткі қолданғанын жазған.

== Сілтемелер ==
* '''[http://laurawbush.com/ laurawbush.com]''' - Лора Буштың ресми сайты. 

* [https://www.whitehouse.gov/1600/first-ladies Ақ үйдің ресми сайтындағы Лора Буштың өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171214024125/https://www.whitehouse.gov/1600/first-ladies |date=2017-12-14 }}
{{АҚШ Бірінші ханымдары}}</text>
      <sha1>rwr1uhmqfkrtj3c9pddwxugdcbmgfaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корея Республикасының білім беру жүйесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578500</id>
    <revision>
      <id>3685556</id>
      <parentid>3661316</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T23:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3685556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45543" sha1="clouu4u1oo5ceo8h3whb5d9cdh3v0k7" xml:space="preserve">'''Оңтүстік Кореяда''' жақсы '''білім алу''' кез-келген корейліктің мансабыың қалыптасуында шешуші болып табылады, сондықтан ең жоғары басымдығы міндетті түрде түсетін беделді оқу орнына беріледі, ал түсу емтихандарын тапсыру үрдісі айтарлықтай қиын сипатта болуы мүмкін. Корей мемлекеттік әкімшілік органдары нақты бүкіл [[Білім беру|білім беру процесін]] ерте жастан бастап баланың және оның соңғы жылы жоғары сыныптарда бақылайды. Ең көп артықшылық [[математика]], [[Корей тілі|корей]] және [[Ағылшын тілі|ағылшын]] тілдері, нақты ғылымдар және қоғам туралы ғылымдарға бойынша беріледі. Дене шынықтыру маңызды емес, оған аз көңіл бөлінеді, өйткені ол білім беру пәні емес деп саналады, оның салдары ретінде көптеген мектептерде тиісті спорттық құрал-саймандар жоқ. [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] барлық білім беру мекемелерінде, бастауыш мектеп жоғары оқу орындарында жоғары жылдамдықты Интернетке қол жеткізуді қамтамасыз еткен  алғашқы ел.

Оқу жылы екі семестрге бөлінген. Бірінші наурыз айында басталады шілдеде аяқталады; екіншісі тамыз айының соңында басталып, ақпан айының ортасында аяқталады. Жазғы демалыс шілдеден тамыз айының соңына дейін, сондай-ақ кейінгісі қысқысы — ерте желтоқсанның ортасынан бастап, сондай-ақ, бұдан басқа, ақпанның аяғына дейін созылады, бұан басқа қысқа демалыс бар. Оқу бағдарламасы қатаң жүйеленбеген және әр түрлі оқу орындарында өзгеше болуы мүмкін.

== Жалпы білім беру жүйесінің құрылымы ==
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;margin-bottom: 82px;&quot;
 !Саты 
! Оқыту ұзақтығы 
! Міндетті түрде
 |-
 |Бастауыш мектеп 
| 6 жыл
| Иә
 |-
 |Орта мектебі
| 3 жыл
| Иә
 |-
 |Жоғары мектеп 
| 3 жыл
| Жоқ
 |-
 |Колледж
| 2 жыл
| Жоқ
 |-
 |Университет
| 4 жыл
| Жоқ
|}

== Министрлігі білім және персоналды басқару ==
Оңтүстік Кореяда білім беру меңгеру мәселелерімен білім және персоналды басқару Министрлігі айналысады, оның бұрынғы атауы жай ғана &quot;білім министрлігі&quot; болғае. 2001 жылы [[Ким Дэ Чжун]] әкімшілігі азаматтардың сапалы білім беру және адам тұтастай алғанда дамуына жоғары басымдық берді, нәтижесінде бұрынғы министрліктің өкілеттіктері кеңейтілді, және ол адамның дамуы сияқты барлық мәселелерімен айналысатын болды, білім және персоалды даму министрі вице-премьер-министр атағына дейін көтерілді.

Барлық басқа да министрлер сияқты, білім және персоналды басқару министрі жеткілікті қысқа мерзімге (бір жылдан астам), оны президент білім беру немесе сол басқа саласына байланысты кандидаттар қатарынан тағайындалады.

== Балабақшасы ==
Корей балабақшалары жалпы білім беру әкімшілік бағдарламасының бір бөлігі емес, ата-аналар өз балаларын өздерінің жеке мекемелерге береді. Олардың көпшілігінде сабақ корей, көптеген сыныптарда ағылшын тілі бар, ал кейбірі негізгі тіл мүлдем ағылшын тілінде жүргізіледі.

Балабақшаларға үш жастан бес жасқа дейін дейінгі балалар беріледі. Балалардың көпшілігі &quot;мектепке дейінгі&quot; дайындауды алмауы мүмкін, бірақ жай ғана басқа балалармен бірге балабақшаға баруы мүмкін, бұл ретте, жас айырмасы үш жасқа дейін жетуі мүмкін. Әдетте, бастауыш мектепке алты жасқа дейінгі балалар барады.

80-ші жылдары балабақшалар мен мектепке дейінгі мекемелерге қабылдау деңгейінде үлкен толқыныс орын алды: 1980-ші жылдары 901 осындай орнында 66 434 бала, ал енді 1987 жылы 397 020 бала 7 792 орындарында қабылданылды. Сол кезеңде тәрбиешілер мен мектепке дейінгі білім беру мұғалімдер саны өсті: 3 339-ден 11 920-ге өсті, басым көпшілігі оның ішінде 92 пайызы — әйелдер. Бұл бірқатар себептермен түсіндіріледі:
* Білім беру министрлігі тарапынан ынталандыру және жәрдемдесу;
* Еңбек нарығына шығатын әйелдердің санының өсуі;
* Нуклеарлық отбасылардың санының өсуі, яғни үлкен ата-аналардың болуынан олардың балаларын қарауға қарауға уақытының болмауы;
* Бұл балабақшалар кейіннен оқуды жеңілдетуі мүмкін екекнін түсіну.
Сондай-ақ,  маңызды фактор, әсерлі бітіру рәсімдері, сондай-ақ балабақша бітіргені туралы құрмет грамоталары мен дипломдары, олар белгілі бір дәрежеде өз балалары үшін ата-ананың мақтаныш сезімін тудырады.

== Бастауыш мектебі ==
Бастауыш мектепке 7-ден 13 (&quot;батыстық&quot; 6 және 12 жылға сәйкес) дейінгі балалар барады, оның ұзақтығы, осылайша, 6 жылды құрайды. &quot;Оқытылатын пәндер тізіміне кіреді (бірақ түгел соңына дейін қамтымайды):
* [[корей тілі]]
* [[математика]]
* нақты ғылым
* қоғам туралы ғылым 
* тілдер
* бейнелеу өнері
* музыка
Әдетте, барлық осы пәндерді бір адам сынып жетекшісі жүргізеді, дегенмен кейбір арнайы пәндерді басқа педагогтар (мысалы, денешынықтыру немесе шет тілі) жүргізеді.

Білім беру жүйесінің бастауыштан жоғары мектепке дейінгі жылжыту сатылары  түрлі емтихандар тапсыру нәтижелері бойынша анықталмайды, тек оқушы жасы бойынша анықталады.

[[XX ғасыр|ХХ ғасырдың]] 80-шы жылдардың соңына дейін ағылшын тілі, әдетте, орта мектептен бастаған оқытылатын, алайда қазір оны үшінші сыныпта бастауыш мектепте оқи бастайды. [[Корей тілі]] ағылшын тілінен грамматика бойынша біршам ерекшеленеді, сондықтан ағылшын тілін игеру үлкен еңбегпен жүреді, бірақ салыстырмалы түрде шағын табыстарымен. Көптеген ата-аналар өз балаларын ''хагвонами'' ({{Lang-ko|학원}}) деп аталатын қосымша оқуға және жеке оқу орындарына жіберуге тырысады. Елдің барлық мектептерінде, олар үшін ағылшын тілі ана тілі болып табылатын шетелдіктерді оқытуға тарта бастады.

Қоғамдық бастауыш мектептен басқа, Кореяда бірқатар жеке меншік мектептер бар. Оқу бағдарламасы осындай мектептерде мемлекеттік жүйеге артық-кем сәйкес келеді, алайда, ол аса жоғары деңгейде ұсынылады, аз оқушы саны мұғалімдердің көбірек саны ұсынылады, қосымша пәндер енгізіледі және жоғары білім беру стандарттары белгіленеді. Алайда, олардың оқыту құны өте жоғары.

Корейше бастауыш мектеп - &quot;чходын хакке&quot; ({{lang-ko3|초등학교|初等學校}}초등학교[[Корей жазуы|&lt;sup&gt;?&lt;/sup&gt;]]{{lang-ko3|초등학교|初等學校}}初等學校[[Ханча|&lt;sup&gt;?&lt;/sup&gt;]]) деп аталады, бұл &quot;бастауыш мектеп&quot; дегенді білдіреді. Оңтүстік Корея үкіметі өзгертті бұл атауды 1996 жылы бұрынғы &quot;гукмин хакке&quot; (국민학교, 國民學校) &quot;азаматтық мектеп&quot; деп аударылатын атауынан өзгерттң. Бұл, ең алдымен, ұлттық мақтаныш болды  қалпына келтіру қозғалысы болды. 국민학교 сөзі — бұл &quot;хвангуксинминый хакке&quot;-ден (황국신민의 학교, 皇國臣民의 學校) қысқарту, &quot;империялық пәндер мектебі&quot; болған атау Корея [[Жапония отарындағы Корея|Жапония бақылауында болған]] кезден қалды.

== Мектептік білім беру ==
Корей мектептеріндегі білім орта және жоғары (тиісінше орта және жоғары мектептер) деп бөлінеді.

Статистика бойынша, 1987 жылы шамамен орта және жоғары мектептерде 4 895 354 оқушы және 150 873 мұғалім болған. Мұғалімдерден шамамен 69 %-ы ер адамдар. Мектептегі білім беру жалпы популяциялық үрдістердің өзгеруін аңғартты — 1979 жылы 3 959 975 оқушы алған. 1987 жылы, жоғары білім алудың сөзсіз маңыздылығын ескере отырып, оқушылардың көпшілігі жоғары білім алуға тырысты: 1 397 359 оқушы (жалпы санының 60%) жоғары оқу орындарына түсті, кәсіптік училищеде оқыған  840 265 оқушыларымен салыстырғанда. Соңғылары бірнеше салаларда мамандандырылуы мүмкін:
* жер шаруашылығына кіріспе
* балық аулау
* коммерция
* сауда
* кеме қатынасы
* инженерлік іс
* сондай-ақ әр түрлі өнер түрлері.

Орта мектепке түсу емтихандары таратылды (1968). 1980 жылдардың соңына дейін оқушылар түсу емтиханын тапсыру әлі де қажет (яғни, басқа кандидаттармен бәсекелестік), және келіп түскен нәтижесі не кездейсоқ, не тұрғылықты жері бойынша қатысты анықталатын сол немесе басқа оқу орындары бар. Бұрын дәрежесі білім алушылардың деңгейі бойынша анықталатын мектептер мемлекет тарапынан қолдау алу мен кедей оқушы санына бөліну үшін алынып тасталды. Дегенмен, бұл реформа мектептерді теңестірмеді. Сеулде түсу емтихандары жақсы тапсырған оқушылар аса беделді мектептерге тұратын ауданына байланбай түсуге жіберілді, ал қалғандары дәл осы &quot;өз&quot; мектебіне түсті. Реформа барысында қоғамдық мектептерде тең түрде қолданылса және жеке меншік мектептерге түсу үшін олар Білім және ғылым Министрлігімен қатаң бақыланып отырған.

АҚШ-тан айырмашылығы, сынып нөмірі бірте-бірте артпайды (1-ден 12-ге дейін), әдетте, Оңтүстік Кореяда сынып нөмірі әрбір бастайтын кезеңіндегі бастауыш, орта және жоғары мектебіне байланысты саналады. Олардың арасында айырмашылық көрсету үшін, сынып нөмірі, әдетте, білім беру сатысы  деңгейімен бірге көрсетіледі. Мысалы: бірінші сынып орта мектеп, &quot;чунхакке иль ханнен&quot; (중학교 1학년).

=== Орта мектебі ===
Корейше орта мектеп &quot;чунхаке&quot; (중학교, 中學校) деп аталады, сөзбе-сөз &quot;орта мектеп&quot; дегенді білдіреді.

Корей орта мектебінің 3 сыныбы бар. Оқушылардың көпшілігі, оған 12 жасында түседі және 15 жасында бітіреді. Бастауышпен салыстырғанда, Оңтүстік Корея орта мектепте өз оқушыларына әлдеқайда жоғары талаптар қояды. Әрқашан дерлік киім үлгісі, шаш үлгісі, және басқа да көптеген аспектілері қатаң регламенттеледі. Және бастауыш мектептегі сияқты оқушылар күннің басым бөлігін бір сыныпта өз сыныптастарымен өткізеді, бірақі әр пәннің өзінің ұстазы бар. Мұғалімдер сыныптан сыныпқа ауысады және тек сабақта арнайы құралдар қолданылатын олардың кейбіреулеріне ғана, өз аудиториясына, оқушылар өздері барады. Сынып жетекшілері (담임선생님, ''тамим сонсэнним'') олардың американдық әріптестеріне қарағанда өте маңызды рөл атқарады оқушы бар айтарлықтай үлкен беделі қарағанда.

Оқушылардың орта мектептің алты сабақтан, олар, әдетте, алдында бір ерекше блокпен таңертең уақыттан, сондай-ақ жетінші сабақ, ерекше әрбір мамандыққа арналған.

ЖОО-ға қарағанда оқу жоспары, бір орта мектептен, басқасына қатты ауытқып отырады. Ядро оқу бағдарламасы қалыптастырылады:
* математикадан
* корей және ағылшын тілдерін меңгерген
* сондай-ақ, бірқатар нақты ғылымдар.
&quot;Қосымша&quot; пәндер мыналарды қамтиды:
* түрлі өнер
* дене шынықтыру
* тарих
* [[ханча]] (қытай иероглификасы)
* этика
* үй  шаруашылығын жүргізу, экономика
* компьютерлік сауаттылық сабақтар.
Оқылатын пәндер саны және пәндер өздері əр жылға қзгеріп отырады.

Сабақтың ұзақтығы — 45 минут. Тікелей басталғанға дейін бірінші сабақ оқушылардың бар иелігінде шамамен 30 минут қалауы бойынша өзін-өзі зерттеу курсы үшін, бағдарламаларды қарап шығу, таратылатын арнайы білім беру арнасы (Educational Broadcast System, EBS) немесе жеке немесе сыныптық істер жүргізу үшін пайдаланылуы мүмкін. 2008 жылы оқушылар, дүйсенбі мен жұма аралығында толық жұмыс күнінде кліп жүрді, сондай-ақ, әр айдың бірінші, үшінші және бесінші сенбі күндері жарты күнге келіп жүрді. Сенбі күні оқушылар қосымша қызметпен қандай да бір үйірмелермен айналысады.

1960-шы жылдардың соңында үкімет орта мектепті толтыра отырып  түсу емтихандарының тәжірибесін тоқтатты, оның орнына орта мектепке кездейсоқ түсетін оқушылар сол ауданнан жүйесімен ауыстырды. Бұл барлық мектептерде оқушылардың деңгейін орталандыру үшін жасалды, алайда, бай және кедей аудандар арасындағы айырмашылық сақталды. Осы уақытқа дейін көптеген мектептер тек бір жынысты оқушылар үшін ашылып келді, бірақ соңғы уақытта жаңа орта мектептер екі жыныстың балаларын да қабылдайды, бұрынғы мектептер де араласқа айналып келеді.

Бастауыш сыныптың оқушылары олардың оқу үлгеріміне сыныптан сыныпқа қарамастан көшеді, соның салдарынан бір пән бір сыныпта зерттелуі мүлдем болуы мүмкін әртүрлі даярлық деңгейі бойынша ашық сабақтар өткізіледі. Орта мектептің соңғы жылында бағалау кәсіби техникалық мансап емес бірінші кезекте ғылыми мансап қуатын оқушылар үшін өте маңызды рөл атқарады,  өйткені олар оқушының сол немесе өзге ЖОО-ға түсу мүмкіндігіне  әсер етеді. Белгілі бір пәндер үшін бірнеше стандартты емтихан нысандары бар, ал оқытушылар &quot;ғылыми&quot; пәндерді оқытуда ұсынылған оқу құралдарын ұстануға міндетті, бірақ, әдетте, орта мектеп мұғалімдері жоғары оқу орындарының оқытушыларының оқыту қарағанда, курсының бағдарламасына және әдісіне қатысты өкілеттіктерге ие үлкен.

Көптеген мектеп оқушылары сабақтан кейін сондай-ақ, қосымша курстарға барады (&quot;хагвон&quot;), не жеке репетиторлармен оқытылады. Ерекше назар ағылшын және математикаға аударылады. Кейбір &quot;хагвондар&quot; тек бір пәнге, ал басқалары — екінші раундқа айналатын барлық негізгі пәндерге, мектептегі бірінші (ресми) сабақ  аяқталғаннан кейін бірден, жиі, оқушыға тіпті одан да көп жүктемемен маманданған. Бұдан басқа, кейбір оқушылар жауынгерлік өнер немесе музыкалық мектепке үйірмелеге қатысады, үйге кешқұрым қайтады.

=== Жоғары мектебі ===
Жоғары мектеп корейше &quot;кодынхакке&quot; (고등학교, 高等學校) деп аталады.

Жоғары мектептің бірінші сыныбына 17 жасында түседі және кейін үшінші сыныпты 19 жасында аяқтайды. Мектептер тиісті мүдделеріне немесе басқа да студенттің оның мансаптық жолымен ұқсас мамандандырылған бөлімшеге бөлінуі мүмкін. Мысалы, &quot;ғылыми&quot; жоғары мектеп (Science high school), шет тілдерін зерттеу және өнертану мектептері бар. Олар үшін түсу емтиханын тапсыру талабы жеткілікті күрделі. Жоғары мектептер, сондай-ақ қоғамдық (көпшілік) және жеке болуы мүмкін. Мұндай мектептер, қандай да бір мамандық бермесе де, жай ғана өз оқушыларын колледжге түсу үшін дайындайды. Студенттер үшін қандай да бір себептермен емес, технологиялар, ауыл шаруашылығы, немесе қаржы саласына маманданған білім алуға кәсіби колледждер, училищелер  бар, онда студенттер мектепті бітіргеннен кейін бірден түсе алады. Жоғары мектеп туралы айтқанда студенттің осындай қарқынды кестесімен &quot;өзін-өзінен білім алу&quot; сессияларынан кеш батқаннан кейін қайтуы қалыпты болып саналады.

Оқу бағдарламасы тәртібі он бір пәннен тұратын бағдарлама көбінесе оқушы үшін ауыр танылады, сондықтан кейбір студенттер өз академиялық білімін жетілдіру үшін &quot;хагвон&quot; (학원, 學院) деп аталатын, жеке меншік академияларға түсуді артық көреді. Негізгі пәндер тізбесіне корей және ағылшын тілдері, математика, сондай-ақ түрлі қоғамдық және жаратылыстану ғылымдары кіреді. Бұнда ескеру маңызды, бұл нақты пәндер мен олардың оқыту деңгейінің мектептен мектепке мамандануына байланысты осындай оқу орындары әр түрлі болуы.

Орта мектепке қарағанда, жоғары мектепте оқыту міндетті болып табылмайды. Дегенмен, [[Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы|ЭЫДҰ]] бағалауы бойынша, 2005 жылы жас кәрістердің 97%-ы жоғары мектебін бітірді. Бұл әлемдегі ең жоғарғы пайыз.

== Жоғары білім ==
Жоғары білім берудің құрылымы
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
 !Мемлекеттік мекемесі 
! Алатын білімі
 |-
 |Колледж 
| Кәсіптік білім беру
 |-
 |Университет 
| Жоғары білім
 |-
 | Қоғамдық мектеп
| rowspan=&quot;2&quot; |
 |-
 | Жеке меншік мектеп
 |-
 |Аспирантура 
| Магистр (2 жыл)
 |-
 | Іскер әкімшілдік магистрі (MBA) (1 немесе 2 жыл)
| rowspan=&quot;2&quot; |
 |-
 | [[Ғылым кандидаты]] (Ph. D.) (4 жыл)
 |}
Көптеген студенттер жоғары мектептен колледждерге жылдың аяғында түседі. Оқушылар &quot;суси&quot; {{Lang-ko|수시}} және ''чонси'' {{Lang-ko|정시}} арасында таңдау жасау керек. Студенттерге стандартты тест, әдетте, &quot;сунын&quot; (수능) деп аталатын тапсыру қажет. Оқу бағдарламасы көптеген мектептерде қабылдау емтихандарының айналасында құрылған. Сунын американдық [[SAT]] Reasoning test аналогы болып табылады және үш бөлімнен тұрады: корей тілі, математика және ағылшын. Олардан бөлек бірнеше қоғамдық немесе жаратылыстану пәндерін таңдауға болады. Американдық SAT-тан Сунынның айырмашылығы тапсырады жылына бір ақ рет тапсырады, ол қарқынды дайындықты талап етеді, бұл ретте кейбір болашақ студенттер даярлауды оған тағы балабақшада  бастайды. Тест әтижелеріне қанағаттанбаған және колледжге түсіп, кейінге қалдыруға бел буған студенттер &quot;чэсусэн&quot; (재수생) деп аталады.

1980-жылдардың аяғынан университетке түсу жас кәрістің өмірінде маңызды оқиғаға айналды, ал түсімі ең беделділері өте ұзақ және күрделі дайындықты талап етеді. Ең беделді болып табылатындары [[Сеул Ұлттық Университеті|Сеул ұлттық университеті]], Корей жетекші ғылыми-техникалық институты, [[Пусан ұлттық университеті]], Кенбук Ұлттық университеті, сондай-ақ бірқатар жеке меншік институттар: Коре Университеті, Пхохан ғылым және технология университеті, Енсе Университеті, Соган Университеті, Ханян Университеті, Сонгюнгван Университеті мен Ихва әйелдер университеті.

Өйткені колледжге түсіп кетуі түсу емтихандарының нәтижелеріне байланысты, оқушылар жоғары мектептерге еріксіз &quot;емтихан тамұғына&quot; түседі — шексіз есте сақтау талабының үлкен санының қатты марафонының әр түрлі фактілері бар. Ежелгі Чосон әулетінің конфуциандық емтихандарынан айырмашылығы, олардың қазіргі заманғы нұсқасында, ол жоғарғы тап өкілдері элита үшін маңызды емес, бұл көптеген орта тап өкілдері үшін маңызды. 1980 жылдардың соңында, шамамен халықтың үштен бірі студенттік жаста (35,2 % - дан 1989) болып, жоғары білім беру мекемелеріне түсті. Кім осылай жасай алмады, әлеуметтік және экономикалық жетістігі мүмкіндігін күрт қысқартты.

Білім алатын студенттердің саны артып, 1960 жылдағы 100 000-нан 1987 жылы 1,3 миллионға дейін жетті, бұл АҚШ-тан кейін екінші нәтиже. Жоғары оқу орындарына төртжылдық колледждер мен университеттер, екі жылдық кіші кәсіптік колледждер, төртжылдық оқытушы колледждер, сондай-ақ аспирантура  жатады. Басты кемшілік сол, жоғары оқу орындарының түлектері мансабының болғанын қалар еді, бұл солай ма немесе басқаша оларды социумның көшбасшыларына айналдырар еді, алайда осыншама тілекке бос орындар жоқ, көпшілігі төменірек беделді лауазымдарға орналасады. Әсіресе, өршіл әйелдер, олардың басқалармен қатар, дәстүрлі гендерлік кемсітушілік те тежейді.

Жоғары мектепте әр семестр сайын екі рет өтетін тесттер, колледж немесе университетке түсу емтихандары сонша маңызды және студенттердің оқу процесінің қиындықтарынан мүлде тіпті дем алуға уақыты жоқ. Бұл осындай тұрақты тесттерді табысты тапсыру үшін студентке 60-тан 100-ге дейін беттердің фактілерін есте сақтау керек дегенді білдіреді. Сондықтан, кешке үйге оқудан қайтып келе жатқан оқушыларды кездестіру аса таңсық емес. Үздік университетке келіп түскен үшін оқушлар отбасылық, жеке және қоғамдық өмірінен қол үзеді.

Емтихан тапсыру өте маңызды уақыт болып саналады, өйткені олар айтарлықтай қоғам құрылымын өзгертеді. Емтихандарға аздаған күндер қалғанда, газеттер қыздарға емтихандарда күшті парфюм пайдаланбауға немесе аяғында биік өкше туфли киіп келмеуге кеңес бере бастайды, өйткені бұл негізгі жұмысты бітіруде алаңдатпайды. Жеке меншік кәсіпорындар, әдетте,  балаларға емтиханға дайындалуға түнде көмектескен ата-аналар үшін таңғы сағат 10да ашылады, кешке теннис клубтары сияқты барлық ойын-сауық орындары, емтиханға дайындалуға ықпал ету үшін жабыла бастайды.

&quot;Емтихан қиындығының&quot; бағасы — жас корейлердің &quot;бүлінген балалық шағы&quot;, сондай-ақ, есепсіз тесттер кезінде тұрақты қысым суицидтің нақты актілерін туындауына әсер етуі әбден мүмкін. Өзіне-өзі қол жұмсау Ең кең тараған себебі — емтихандарда төмен нәтиже. Бұл форматта жоғары мектептегі тұрақты емтихандарда және жоғары оқу орнында түсу емтихандарында алдын-ала анықталған таңдау сұрақтары студенттің жеке шығармашылық қабілеттерінің дамуына аз мүмкіндіктерін қалдырады. Мұндай есте сақтау фактісіне айрықша бағдарлану өзіндік әлем бейнесін қалыптастыруға әкеледі.

Дегенмен, мұндай жағдай және оның негізгі компоненті — баса назар аударылатын тесттер — жақын болашақта әрең өзгереді. Бұл тәсілдің үлкен плюсі, оның объективтілігі. Тіпті, кейбір қаттылығы, жүйесі болып саналады, ең алдымен, әділ және беспристрастной. Пайдалану мұндай &quot;необъективных&quot; критерийлерін тапсырған ретінде эссе жазу, жеке ұсынымдар немесе ұсыныстар мұғалімдердің жетістіктері сабақтан тыс жұмыс және т. д. әлеуетті ашады есіктер сан алуан түрлері ұсынылды. Корей қоғамында да, өте маңызды әлеуметтік байланыс, осы байланысты емес, жеке қадір-қасиетін, тағдырын анықтай алады университетке түсу. Сол студенттер, олар уайымдайды, барлық келеңсіз мұндай жүйе, барлық жерде ретінде танылады лайықты табыс. Ең табысты өтті иеленген жауапты қызметте, үкімет пен бизнесте, танылады доказавшими өз менмендіктен арналған легитимное үстемдігі.

Басқа елдерге қарағанда, жеке қадір-қасиетін индивидтердің негізі болып табылады анықтайтын факторлар, олардың жетістіктерін, Оңтүстік Кореяда осындай фактор болып табылады беделі, оконченного университеті. Көбінесе диплом мұндай Жоо білдіреді табысты мансап және қаржылық әл-ауқаты. Қалған жас түспеген бойынша сол немесе өзге де себеппен университеті, бірнеше нұсқалары бар таңдау:
# жұмыссыз және баспанасыз болуы.
# әскери болуы.
# төмен жалақыдан қамтамасыз ету үшін бір амалын табудың өзекті  болуы.
# иммиграция.
Дегенмен, кейбір корейлер белгілі бір табысқа, қоғамда, тіпті жоқ жоғары білім беру жетеді.

Деректері бойынша ЭЫДҰ, жасөспірімдер арасында суицидтен қайтыс болғандардың себебі ретінде екінші орында тұр, автомобиль апаттарынан кейін.

== Білім беру саласының дамуы ==
Кез-келген Шығыс Азиялық конфуциандық мұрасы бар ел ретінде, Оңтүстік Корея формальды білім беру жүйесінің ұзақ тарихы бар. Бастауыш білім беру жүйесіне мемлекеттік қолдаудың жоқтығына қарамастан, үкімет [[Чосон]]  әулетінің басқарма заманында Сеулде және провинцияларында мектеп жүйесін құрды. Мұндай мектептер кейбір білім ретінде берілетін кемшіліктерін сезінді және 16 ғасыр бойы академиялар — &quot;совондардың&quot;,  нео-конфуцианского жаңғырту орталықтарының маңыздылығы ауыстырылмай келді. Жеке және мемлекеттік мектептердің студенттері әскери қызмет міндеттерінен босатылды және шамамен  студенттер біздің күнде қандай артықшылықтарды пайдаланса, осындай әлеуметтік артықшылықтарды пайдаланды. Және, соңғылары, саясатқа тартылды. Жоғары білім елордада Конфуциандық ұлттық университетте Сонгюнгван дэхаккеде (성균관대학교) берілді. Сонда жылына 200 студент түсе алар еді, алдымен азаматтық міндеттерінің төменгі емтихандарынан өткен және кейінгі емтихандарға дайын қабылданды.

XIX ғ соңында — XX ғасырлардың басында корейлердің өздері және христиандық миссионерлер жекеменшік мектептер ұйымдастырды. Соңғысының рөлі әсіресе маңызды, өйткені олар әйелдердің білім алуын насихаттады және Батыстық әлеуметтік және саяси идеяларды таратты.

Жапон білім беру саясаты 1910 жылдың соңына кейін Кореяны тіл алғыш колонияға айналдыруға бағытталды, сондықтан негізінен техникалық дағдыларын дамытатын пәндер оқытылды. Токио Императорлық Университетіне ұқсас Мемлекеттік университет Сеулде 1923 жылы ашылған. Алдын ала корей және жапон студенттерінің тең 40 және 60 пайыз құрайтын қатаң арақатынасы сақталды.

Кореяның оңтүстік бөлігін АҚШ-тың әскерлері 1945 жылы басқыншылығы американдық білім беру жүйесіне негізге алған және соған ұқсас: алты жыл бастауыш мектеп, алты жыл кіші және жоғары мектеп және төрт жылға созылатын жоғары мектеп жүйесі енгізілді. 9 сыныпқа дейін білім алу міндетті болып саналды. [[Ли Сың Ман|Бе Ман]] режимі кезінде 1948 жылдан кейін ресурстар жетіспеушілігінен көптеген осы реформалар күшін жойды: бірлескен оқыту бастауыш мектебінде сақталып, ал міндетті білім тек 6 сыныпқа түсірілді. 1990 жылғы Реформалар негізінен америкалық басқыншылар кезінде белгіленген тәртіпті қайтарды.

Ли мен [[Пак Чоң Хи|Пак Чон Хи]] басқармасы кезінде, білімlі басқару мектеп орындарында қолынан мемлекеттік Білім беру Министрлігіне көшті. 1980 жылдардың соңында, министрлік мектептерді әкімшілік басқармасына, ресурстардың бөлінуіне, квоталардың түсуін белгілеу үшін, мектепті және мұғалімдерді сертификаттау, оқу жоспарын әзірлеу және басқалар үшін жауапты.

Көпшілігі Оңтүстік Корея экономикасы және техникасының жетістіктері &quot;адам ресурсына&quot; шеберлікпен инвестициялау жемісі деген пікірге қосылады. Конфуциандық заманнан келе жатқан дәстүрлі оқыған адамға қоғамдық құрмет, біздің күнімізге дейін жеткен, бүгінгі таңда оны ғалымдар мен түрлі техникалық мамандықтар қызметкерлері де пайдаланады. Елдегі 1960-шы жылдардың экономикалық дамуындағы серпілісін, сол кезде басқару қол жеткізген жоғары білімді [[Технократия|технократтар]] мен экономистер мүмкін дерлік тұтастай өзінің еншісіне жазып алса болады. Ғылыми кәсіп Оңтүстік Кореяда 1980-ші жылдардан ең беделді  болып саналады.

Жетістіктері кореялық ұлттық білім беру бағдарламасы статистикалық расталады. 1945 жылы азаматтардың 22 пайызы сауатты болды; ал 1970 — 87,6, ал кешірек 1980 — 93 пайызы. Оңтүстік кореялық студенттер өздерін математика және нақты ғылымдар бойынша халықаралық жарыстарда жақсы көрсетеді. Тек бастауыш білім беру (6-сынып) міндетті болғанына қарамастан, жоғары сатыда білім беру мекемелерінде оқушылардың пайызы, дамыған елдердің Жапонияны қоса алғанда, осындай көрсеткіштерімен салыстыру тұрарлық. Шамамен 4,8 миллион оқушы бастауыш мектепке 1985 жылы түсті. Міндетті емес білім алуды орта мектепте жалғастыратындардың пайызы құрады, 99 пайыздан аса құрады. Шамамен оқушылардың 34 пайызы ЖОО емтихан тапсырған, бұл Жапония (30 пайыз) және Британиямен (20 пайыз) салыстыратындай көрсеткіш.

Мемлекеттің мұқтажына шығыстары таң қаларлық. 1975 жылы 220 миллиард вон, ЖІӨ 2,2 пайызына, немесе барлық бюджеттің 13,9% сәйкес келеді. Ал 1986 жылы бұл цифр енді 3,76 трлн вон немесе ЖІӨ-нің 4,5 пайыз және 27,3 пайыз.

== Сондай-ақ, ==
Ұлттық білім беру ақпараттық жүйесі

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.koreaherald.co.kr/SITE/data/html_dir/2005/11/30/200511300003.asp Gain or Pain for Korean Students?]
* [http://times.hankooki.com/lpage/nation/200505/kt2005050817300811970.htm Students Rally to Protest College Admission System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310222426/http://times.hankooki.com/lpage/nation/200505/kt2005050817300811970.htm |date=2007-03-10 }}
* [https://web.archive.org/web/20071011221649/http://www.msnbc.msn.com/id/8358312/site/newsweek/from/RL.4/ Cutthroat Classes]
* [https://web.archive.org/web/20120317031951/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/education.htm Education/Literacy in Korea]
* [https://web.archive.org/web/20050508210239/http://www.iht.com/articles/2005/05/08/news/korea.php &quot;In South Korea, students push back&quot;], &quot;The ''International Herald Tribune'', [[9 мамыр]], [[2005 жыл|2005]].

[[Санат:Оңтүстік Корея білім беру жүйесі]]</text>
      <sha1>clouu4u1oo5ceo8h3whb5d9cdh3v0k7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәурен Серікбекұлы Серғазин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>582540</id>
    <revision>
      <id>3685664</id>
      <parentid>3577048</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4755" sha1="n439xgsrivum5ytat2z3ndr87dvgqjn" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    =Дәурен Серікбекұлы Серғазин  
|шынайы есімі        =  
|сурет               = 
|туған кездегі есімі    =  
|туған күні                   = 06.10.1984
|туған жері                  =   {{туғанжері|Теміртау|Теміртауда}}   
|қайтыс болған күні          = 
|қайтыс болған жері         = 
|мамандығы                      = {{актер|Қазақстан}} 
|азаматтығы                     = {{KAZ}}    
|белсенді жылдары         =  [[2007]] - осы уақыт   
|бағыты                                =   [[драма]], [[мелодрама]], [[комедия]]
|ұжымы                       = 
|марапаттары                  =  * ҚР тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері;&lt;br&gt;
* {{Құрмет ордені}}           
|сайты                            =
}} 
'''Дәурен Серікбекұлы Серғазин''' ([[1984 жыл]]ы [[6 қазан]]да [[Теміртау]]да туған) — [[актер]]. Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері (2016). [[Астана жастар театры]]ның актері (2007 жылдан).

== Толығырақ ==
* Дәурен Серікбекұлы [[1984 жыл]]ы [[6 қазан]]да [[Теміртау]]да дүниеге келген. [[Алматы облысы]] [[Ақсу ауданы]] Қапал-Арасан ауылында өскен.
* [[2002]] - [[2006]] жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның «Драма және кино актері» мамандығы бойынша Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Білім беру ісінің үздігі, профессор [[Нұрқанат Жақыпбай]]дың шеберханасын бітірген.
* 2006 - 2007 жылдары «Қымызхана» бағдарламасында Жексеннің рөлін сомдаған. ([[Qazaqstan (телеарна)|ТРК Қазақстан]]);
* [[2007 жыл]]дан [[Астана жастар театры]]ның негізін қалаушы актері.
 
== Сахнадағы негізгі рөлдері ==
* [[Астана жастар театры]] сахнасында: Ғ. Мүсіреповтің «Қозы мен Баянында» – Қозы, Н. Гогольдің «Ревизорында» – Хлестаков, Ш. Айматовтың  «Жан азабында» – мәңгүрт Жоламан, Т. Миннуллиннің «Диляфруздың төрт күйеуінде» – Әмір, Б. Соқпақбаевтың «…Көзіме бір көрінсең бала ғашық…» шығармасында – Қожа, У.Шекспирдің «Асауға тұсауында» – Люченцио, М. Левидің «Жер мен көктің арасында» – Артур және т.б көптеген рөлдері бар.
* Дәурен Серғазин кино өнерінде де рөлдері бар: «Возвращение в А» фильмінде – Алтай, «Жас ұланда» – лейтенант Талғатов, «Жаужүрек мың балада» – Сәбит,  Д. Махаматдинов түсірген «Алдар көседе» – Алдар көсе, С. Құрманбековтің «Ауыл сақшысында» Ерен, «Қара шаңырақта» – Мәди.

== Марапаттары ==
* Көптеген Халықаралық және республикалық театр фистивальдерінің жүлдегері.
* [[2016]] жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті қоры сыйлығының театр саласы бойынша лауреаты.
* [[2018 жыл]]ы [[28 наурыз]] - Қазақстан театрлар ассосациясының &quot;Саxнагер&quot; ұлттық театр сыйлығының иегері (&quot;Ең үздік ер адам рөлі&quot; аталымы бойынша).

[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан театр актерлері]]
[[Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Астана жастар театры тұлғалары]]</text>
      <sha1>n439xgsrivum5ytat2z3ndr87dvgqjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685665</id>
      <parentid>3685664</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3685665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4840" sha1="jy788e9knraulovi9lrlk8pwtw8aq85" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    =Дәурен Серікбекұлы Серғазин  
|шынайы есімі        =  
|сурет               = 
|туған кездегі есімі    =  
|туған күні                   = 06.10.1984
|туған жері                  =   {{туғанжері|Теміртау|Теміртауда}}   
|қайтыс болған күні          = 
|қайтыс болған жері         = 
|мамандығы                      = {{актер|Қазақстан}} 
|азаматтығы                     = {{KAZ}}    
|белсенді жылдары         =  [[2007]] - осы уақыт   
|бағыты                                =   [[драма]], [[мелодрама]], [[комедия]]
|ұжымы                       = 
|марапаттары                  =  * ҚР тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері;&lt;br&gt;
* {{Құрмет ордені}}           
|сайты                            =
}} 
'''Дәурен Серікбекұлы Серғазин''' ([[1984 жыл]]ы [[6 қазан]]да [[Теміртау]]да туған) — [[актер]]. Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері (2016). [[Астана жастар театры]]ның актері (2007 жылдан).

== Толығырақ ==
* Дәурен Серікбекұлы [[1984 жыл]]ы [[6 қазан]]да [[Теміртау]]да дүниеге келген. [[Алматы облысы]] [[Ақсу ауданы]] Қапал-Арасан ауылында өскен.
* [[2002]] - [[2006]] жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның «Драма және кино актері» мамандығы бойынша Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Білім беру ісінің үздігі, профессор [[Нұрқанат Жақыпбай]]дың шеберханасын бітірген.
* 2006 - 2007 жылдары «Қымызхана» бағдарламасында Жексеннің рөлін сомдаған. ([[Qazaqstan (телеарна)|ТРК Қазақстан]]);
* [[2007 жыл]]дан [[Астана жастар театры]]ның негізін қалаушы актері.
 
== Сахнадағы негізгі рөлдері ==
* [[Астана жастар театры]] сахнасында: Ғ. Мүсіреповтің «Қозы мен Баянында» – Қозы, Н. Гогольдің «Ревизорында» – Хлестаков, Ш. Айматовтың  «Жан азабында» – мәңгүрт Жоламан, Т. Миннуллиннің «Диляфруздың төрт күйеуінде» – Әмір, Б. Соқпақбаевтың «…Көзіме бір көрінсең бала ғашық…» шығармасында – Қожа, У.Шекспирдің «Асауға тұсауында» – Люченцио, М. Левидің «Жер мен көктің арасында» – Артур және т.б көптеген рөлдері бар.
* Дәурен Серғазин кино өнерінде де рөлдері бар: «Возвращение в А» фильмінде – Алтай, «Жас ұланда» – лейтенант Талғатов, «Жаужүрек мың балада» – Сәбит,  Д. Махаматдинов түсірген «Алдар көседе» – Алдар көсе, С. Құрманбековтің «Ауыл сақшысында» Ерен, «Қара шаңырақта» – Мәди.

== Марапаттары ==
* Көптеген Халықаралық және республикалық театр фистивальдерінің жүлдегері.
* [[2016]] жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті қоры сыйлығының театр саласы бойынша лауреаты.
* [[2018 жыл]]ы [[28 наурыз]] - Қазақстан театрлар ассосациясының &quot;Саxнагер&quot; ұлттық театр сыйлығының иегері (&quot;Ең үздік ер адам рөлі&quot; аталымы бойынша).
* [[2026 жыл|2026 жылы]] [[23 қазан]] — [[Құрмет ордені]].

[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан театр актерлері]]
[[Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Астана жастар театры тұлғалары]]</text>
      <sha1>jy788e9knraulovi9lrlk8pwtw8aq85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дербісалы батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>589570</id>
    <revision>
      <id>3685511</id>
      <parentid>3635620</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3464" sha1="25zbzk22n7ew3pyl9rcd819rth4q1cp" xml:space="preserve">'''Дербісалы (Деріпсалы) батыр Айдаболұлы''' (1707–1794) — [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руының [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]] бұтағынан шыққан жоңғарлармен шайқасқан қазақ батыры.

== Естелік ==
[[File:Надгробный камень Дербисалы батыра у могилы.jpg|thumb|Батыр бабаның басына қойылған құлпытасы, Деріпсал ауылы]]
Батыр құрметіне [[Қарағанды облысы]] [[Шет ауданы]]нда өзі жерленген [[Деріпсал]] ауылына аты берілген. Ал балалары мен немерелерінің атымен Құттыбай, Қармыс, Шопа елді мекендері аталған. 2007 жылы батырдың туғанының үш жүз жыл толуына ас беріліп, кітап шығарылды. Ол кісінің қылышы әлі күнге дейін сақталған және ұрпақтарының қолында. Батыр атымен Шет ауданы орталығы [[Ақсу-Аюлы]]да бір көшенің аты берілген және сол көшеде 2018 жылы жазда Ескерткіш бюст қойылды.

== Ауыз әдебиетте == 
* ...Жекпе-жекте жауына дес бермеген,		                                            
* Дебем-ай, жолбарыс ең сескенбеген...

Пірі жолбарыс болған. Ұрпақтарына әруақ болып қонып отырған. Соңғы рет аруағы Төлеуқызы Бағияға қонған және емші, көріпкел болуына септігін тигізген.
== Семьясы ==
Ұрпақтары [[Қарқаралы уезі]]нің [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра болысы]]нда, кейіннен Шет ауданында.

Балалары: 
# Марқабай:
# Еркебай:
# Серкебай:
# Қараш:
# Есен:
# Қармыс:
# Қыдырәлі: Жолбарыс, Иман
# Мүсірәлі: Нысанбай, Несіпбек, Өмірбек, Нұрбек

== Әдебиеттер ==
* Шет ауданы : [Мәтін] энциклопедия – Алматы:  Қазақпарат, 2011- 32-34 б.
* Айдаболұлы Дербісалы батыр: тарихи танымдық оқу құралы. Қарағанды, 2013.- 230 б.
== Сілтемелер ==
* [http://shet-muzey.ggc.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=34%3Aaty-ayza-ajnalan-derbsaly-batyr&amp;catid=3%3Aregionalnye-novosti&amp;lang=kz Аты аңызға айналған Дербісалы батыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115015014/http://shet-muzey.ggc.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=34%3Aaty-ayza-ajnalan-derbsaly-batyr&amp;catid=3%3Aregionalnye-novosti&amp;lang=kz |date=2017-11-15 }}
* [http://www.shetlibrary.gov.kz/kk/page/166.html Дербісалы Айдаболұлы (1707-1794жж.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115015200/http://www.shetlibrary.gov.kz/kk/page/166.html |date=2017-11-15 }}
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Шет ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>25zbzk22n7ew3pyl9rcd819rth4q1cp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685512</id>
      <parentid>3685511</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3462" sha1="91k7e3htxj4s4pyfq1utc8sa5pnp191" xml:space="preserve">'''Дербісалы (Деріпсалы) батыр Айдаболұлы''' (1707–1794) — [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руының [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]] бұтағынан шыққан жоңғарлармен шайқасқан қазақ батыры.

== Естелік ==
[[File:Надгробный камень Дербисалы батыра у могилы.jpg|thumb|Батыр бабаның басына қойылған құлпытасы, Деріпсал ауылы]]
Батыр құрметіне [[Қарағанды облысы]] [[Шет ауданы]]нда өзі жерленген [[Деріпсал]] ауылына аты берілген. Ал балалары мен немерелерінің атымен Құттыбай, Қармыс, Шопа елді мекендері аталған. 2007 жылы батырдың туғанының үш жүз жыл толуына ас беріліп, кітап шығарылды. Ол кісінің қылышы әлі күнге дейін сақталған және ұрпақтарының қолында. Батыр атымен Шет ауданы орталығы [[Ақсу-Аюлы]]да бір көшенің аты берілген және сол көшеде 2018 жылы жазда Ескерткіш бюст қойылды.

== Ауыз әдебиетте == 
* ...Жекпе-жекте жауына дес бермеген,		                                            
* Дебем-ай, жолбарыс ең сескенбеген...

Пірі жолбарыс болған. Ұрпақтарына әруақ болып қонып отырған. Соңғы рет аруағы Төлеуқызы Бағияға қонған және емші, көріпкел болуына септігін тигізген.
== Отбасы ==
Ұрпақтары [[Қарқаралы уезі]]нің [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра болысы]]нда, кейіннен Шет ауданында.

Балалары: 
# Марқабай:
# Еркебай:
# Серкебай:
# Қараш:
# Есен:
# Қармыс:
# Қыдырәлі: Жолбарыс, Иман
# Мүсірәлі: Нысанбай, Несіпбек, Өмірбек, Нұрбек

== Әдебиеттер ==
* Шет ауданы : [Мәтін] энциклопедия – Алматы:  Қазақпарат, 2011- 32-34 б.
* Айдаболұлы Дербісалы батыр: тарихи танымдық оқу құралы. Қарағанды, 2013.- 230 б.
== Сілтемелер ==
* [http://shet-muzey.ggc.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=34%3Aaty-ayza-ajnalan-derbsaly-batyr&amp;catid=3%3Aregionalnye-novosti&amp;lang=kz Аты аңызға айналған Дербісалы батыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115015014/http://shet-muzey.ggc.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=34%3Aaty-ayza-ajnalan-derbsaly-batyr&amp;catid=3%3Aregionalnye-novosti&amp;lang=kz |date=2017-11-15 }}
* [http://www.shetlibrary.gov.kz/kk/page/166.html Дербісалы Айдаболұлы (1707-1794жж.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115015200/http://www.shetlibrary.gov.kz/kk/page/166.html |date=2017-11-15 }}
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Шет ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>91k7e3htxj4s4pyfq1utc8sa5pnp191</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685513</id>
      <parentid>3685512</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3461" sha1="gpbiopgvt2z038onedi4l7csvitqf25" xml:space="preserve">'''Дербісалы (Деріпсалы) батыр Айдаболұлы''' (1707–1794) — [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руының [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]] бұтағынан шыққан жоңғарлармен шайқасқан қазақ батыры.

== Естелік ==
[[File:Надгробный камень Дербисалы батыра у могилы.jpg|thumb|Батыр бабаның басына қойылған құлпытасы, Деріпсал ауылы]]
Батыр құрметіне [[Қарағанды облысы]] [[Шет ауданы]]нда өзі жерленген [[Деріпсал]] ауылына аты берілген. Ал балалары мен немерелерінің атымен Құттыбай, Қармыс, Шопа елді мекендері аталған. 2007 жылы батырдың туғанының үш жүз жыл толуына ас беріліп, кітап шығарылды. Ол кісінің қылышы әлі күнге дейін сақталған және ұрпақтарының қолында. Батыр атымен Шет ауданы орталығы [[Ақсу-Аюлы]]да бір көшенің аты берілген және сол көшеде 2018 жылы жазда Ескерткіш бюст қойылды.

== Ауыз әдебиетте == 
* ...Жекпе-жекте жауына дес бермеген,		                                            
* Дебем-ай, жолбарыс ең сескенбеген...

Пірі жолбарыс болған. Ұрпақтарына әруақ болып қонып отырған. Соңғы рет аруағы Төлеуқызы Бағияға қонған және емші, көріпкел болуына септігін тигізген.
== Отбасы ==
Ұрпақтары [[Қарқаралы уезі]]нің [[Нұра болысы (Семей облысы)|Нұра болысы]]нда, кейіннен Шет ауданында.

Балалары: 
# Марқабай:
# Еркебай:
# Серкебай:
# Қараш:
# Есен:
# Қармыс:
# Қыдырәлі: Жолбарыс, Иман
# Мүсірәлі: Нысанбай, Несіпбек, Өмірбек, Нұрбек

== Әдебиет ==
* Шет ауданы: [Мәтін] энциклопедия – Алматы:  Қазақпарат, 2011. - 32–34 б.
* Айдаболұлы Дербісалы батыр: тарихи танымдық оқу құралы. Қарағанды, 2013. - 230 б.

== Сілтемелер ==
* [http://shet-muzey.ggc.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=34%3Aaty-ayza-ajnalan-derbsaly-batyr&amp;catid=3%3Aregionalnye-novosti&amp;lang=kz Аты аңызға айналған Дербісалы батыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115015014/http://shet-muzey.ggc.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=34%3Aaty-ayza-ajnalan-derbsaly-batyr&amp;catid=3%3Aregionalnye-novosti&amp;lang=kz |date=2017-11-15 }}
* [http://www.shetlibrary.gov.kz/kk/page/166.html Дербісалы Айдаболұлы (1707-1794жж.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115015200/http://www.shetlibrary.gov.kz/kk/page/166.html |date=2017-11-15 }}
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Шет ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>gpbiopgvt2z038onedi4l7csvitqf25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Гана футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>601897</id>
    <revision>
      <id>3685654</id>
      <parentid>2618798</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265" sha1="o4rtq1lhc1ohedjd5o1fsi3mjsrxi7v" xml:space="preserve">{{Commonscat|Association football players from Ghana}}


[[Санат:Гана спортшылары]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Ганадағы футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>o4rtq1lhc1ohedjd5o1fsi3mjsrxi7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Мысыр футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>604218</id>
    <revision>
      <id>3685649</id>
      <parentid>2855379</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="212" sha1="jrurs9exgfrhtf6xzej3kq4r5z6gjsd" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Мысырдағы футбол]]
[[Санат:Мысыр спортшылары]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>jrurs9exgfrhtf6xzej3kq4r5z6gjsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Константин Александрович Горовенко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>605387</id>
    <revision>
      <id>3685554</id>
      <parentid>3506201</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3685554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12160" sha1="emisp0g289ygvwhkpi5xtizvqkicv0j" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Константин Горовенко
|толық аты = Константин Александрович Горовенко
|лақап аты = 
|сурет = Горовенко.png
|сурет ені =
|атауы = 
|туған күні =10.01.1977
|туған жері = Жаңатас, Қазақ ССР
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} 
|бойы = 
|салмағы = 
|позиция = қорғаушы
|қазіргі клуб = карьерасын аяқтады
|номері = 
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1995|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] | 1  (0)
|1996 | {{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Қайнар]]      | 30 (1)
| 1997|{{ту|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Астана]]  |10 (0)
| 1997—2002 |{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]| 87 (5)
|2004|{{ту|Қазақстан}} Нальчик | 20 (0)
|2005|{{ту|Қазақстан}} [[Алматы (футбол клубы)|Алматы]]   |15 (0)
|2006|{{ту|Қазақстан}} Нальчик  | (20) (0)
|2007—2008 |{{ту|Қазақстан}} [[Мегаспорт (футбол клубы)|Мегаспорт]] | (34) (2)
|2004|{{ту|Қазақстан}} [[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]]| (15) (0)
}}
|бапкер клубтары = {{футбол карьерасы
|2020 |{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|
|2021 |{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|
|2021 |{{ту|Қазақстан}} [[Мақтаарал (футбол клубы)|Мақтаарал]]|
|2021—2022 |{{ту|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|
|2022—2023 |{{ту|Қазақстан}} [[Мақтаарал (футбол клубы)|Мақтаарал]]|
|2023 |{{ту|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2000-2001|{{футбол|Қазақстан}} |6 (3)
}}
}}
'''Константин Александрович Горовенко''' ([[10 қаңтар]], [[1977 жыл|1977]], [[Жаңатас]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ ССР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық футболшы, 2000-01 жылдары [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]нда ойнаған.

== Карьерасы ==

=== Клубтық ===
2010 жылы карьерасын аяқтаған соң бапкерлікпен айналысты.

=== Ұлттық құрама ===
Ұлттық құрама сапында бірінші рет 2000 жылы 2 сәуірде [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар құрамасына]] қарсы ойында 64-минутта [[Виктор Егорович Зубарев|Виктор Зубаревтің]] орнына алаңға шықты. Бұл — 2000 жылғы Азия кубогының іріктеу турнирі болатын. Турнирде құрама төрт кездесу өткізді, Горовенко соның үшеуінде алаңға шықты.

[[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|ӘЧ-2002 іріктеуінде]] Қазақстан құрамасы [[Ирак Ұлттық футбол құрамасы|Ирак,]] [[Непал Ұлттық футбол құрамасы|Непал,]] [[Макао Ұлттық футбол құрамасы|Макао]] құрамаларымен бір топқа түсті де, алты ойын өткізді. Горовенко солардың үшейінде алаңға шығып, үш рет гол соқты. 14 сәуір күні екінші турда Макаоның қақпасына шешуші үшінші голды соқты. Төртінші турда да Непалдың қақпасына соңғы төртінші голды енгізді. Бесінші турда Макаоның қақпасына соңғы бесінші голды соқты.

ӘЧ-2002 іріктеуіндегі сәтсіздіктен соң Горовенко қайтадан құрамаға шақырылмады.

== Клубтық карьерасы ==
&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |&lt;blockquote&gt;'''Жыл, Клубтары, Лига'''&lt;/blockquote&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |Чемпионат
| colspan=&quot;2&quot; |Ізбасарлар
| colspan=&quot;2&quot; |Кубок
| colspan=&quot;2&quot; |Х-қ
| colspan=&quot;2&quot; |Басқа да
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;1995
|[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;А
|1
|0
|
|
| -
| -
|
|
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;1996
|[[Жетісу (футбол клубы)|Қайнар]], Талдықорған
|А
|30
|1
|
|
|2
|2
|
|
|
|
|-
|1997
|[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;А
|2
|0
|
|
|1
|0
|
|
|
|
|-
|1997
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Астана]], Ақмола
|А
|11
|0
|
|
|2
|0
| -
| -
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;1997
|Қайрат-2, Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;Б
|2
|0
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;1998
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Астана]], Астана &lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|А
| -
| -
|6
|1
| -
| -
| -
| -
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;1998
|[[Қайрат (футбол клубы)|СОПФК Қайрат]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;Б
|7
|1
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;1999
|[[Қайрат (футбол клубы)|СОПФК Қайрат]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;А
|25
|4
|
|
|2
|0
|
|
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;2000
|[[Қайрат (футбол клубы)|СОПФК Қайрат]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;А
|17
|0
|
|
|3
|0
|2
|1
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;2001
|[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;А
|29
|0
|
|
|6
|0
|2
|0
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;2002
|[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;А
|10
|0
|
|0
| -
| -
| -
| -
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;2003
|[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;А
| -
| -
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;2004
|[[Қайрат (жастар клубы)|Железнодорожник]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;Б
|20
|0
|
|
|4
|0
|
|
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;2005
|[[Алматы (футбол клубы)|Алматы]], Алматы
|А&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|15
|0
|
|
| -
| -
|
|
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;2006
|[[Қайрат (жастар клубы)|Железнодорожник]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;Б
|20
|0
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;2007
|[[Мегаспорт (футбол клубы)|Мегаспорт]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;Б
|24
|2
|
|
|4
|0
|
|
|
|
|-
|2008
|[[Мегаспорт (футбол клубы)|Мегаспорт]], Алматы
|&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;А
|10
|0
|
|0
|1
|0
| -
| -
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;icondiv size-xxx&quot;&gt;&lt;span class=&quot;iconzone size-xxx&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;2009
|«[[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]]&lt;nowiki/&gt;» Қаскелең&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|Б
|15
|0
|
|
| -
| -
|
|
|
|
|}

== Сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20190922234116/http://footballfacts.ru/players/339855-gorovenko Профилі]
*[http://yandex.kz/clck/jsredir?bu=b9l0&amp;from=yandex.kz%3Bsearch%2F%3Bweb%3B%3B&amp;text=&amp;etext=1859.9FrQ4cVmvnQskkk6HPuUFEPApzBXYghPDVBEaiPvgqv5XI4Vp9emmlLdaATwnr_eQjfgW3oj0ZxFgjiSsBCrRA.1a61af84d0b1eb44150d3d6e21a277ecb7260868&amp;uuid=&amp;state=PEtFfuTeVD5kpHnK9lio9dFa2ePbDzX7cxq19qzAwBACiwVy5cIA9draeqCDg9YiGDuLgpAdXJrQSswPi05A6g,,&amp;&amp;cst=AiuY0DBWFJ5Hyx_fyvalFGA0ba3HzAfYgP8_8cCmsVv5T2q2qY1cV4WAioFuC2VIxgu3OdUaPm85rdg9Rm-4_YglIiPvCyxNCQp6IficuN6CCwNVM-jIm2uTu-0lMN97DSFhuLGIYs2Izrqqaegoog6XBKpYN7jvmqL36z-MIY46KB_SkPfxDMhqpZyCS1VZ19NTqNbCB3Z2odqMMdV0Q8xDBY88OI5ZzRbuxtAUUR6c9qcgMsW_J_2zKdAtb-n0Dr2TwZR6wxcPyUI79kSlfCUws0T8Lo45GexFwrVT8nTRY84GasQLmWYozIHBGsiV5UyV17qv_4WSEoFyevPNBMTbhUQywiIq_dvcXcRByKM19ybUh0b1HkYH05UbWc1KSZydLt7KzPOCuLk2odUVV010TWGL_0aNLZT6skxG1nxaT-LvFGW6R1HlaReBlgu-DBsa2g-yveS7AOJTT1mMZFz-9h8wvIKOExhKGWo6DIccn4kZJuuex07WFzt3TRWwvngReobbojSSNFkk3DVPibcBespF7mUYuhUpKSOiHdFR0JlHTaa1Gkp9rmX7IsNP-_TdLj5KzxCsXJ9QL5EmelJ295_u2-mcB_fym17LCDzjFFdVx2IZ-UlwXwZ35F31Y0NHZnbUICoo9_NLLZwGCSa0UfBzfYRvRxrRLAukH58zcfaZlWeZp91yBTFsTTJMxSjodYZDqi2GbEEzmjnDevzh4t7xkLsrnSAYSm1SlhJx9EEZzbbjF7NRFs844678WAsT_kwAQ1VIvJUAjRGoXoUarRJ2IQz9A7sF_C1MINj-88I3v7vfCRV2mQEJu46Lwao7-m1lg2-HZganrH5JGzQasXj8dUEZHNuF4RSDveKiJUhfn1bJAZXe04AZumUgHAqQEEyydYlpc7tnuodUKzOfHnQTSy23typYmcwWS9dzPXtPeRzQSE4K9wGIjpZKXkaIT9MEIr3a3AVdrtCvppax7JIBnD5RWYuRYLAQ2DJmfa9WG-tntGtN3UrnTZvOD2cGkYHfvgRhz491TTblpzGDcENF6Rfb_nY0jDOID4Wa0QFEyESCIng0Ncm9m0_0itafP-q73sH0fBkpazE8jntYWZIo24YMFkMFywdkCk6dYR2iDmBYIZr0_fhy2P03RHkuvIgCQEEfDSFCCAS3yvcScXqEqM74&amp;data=UlNrNmk5WktYejY4cHFySjRXSWhXTVdnWUhmLU5pZzdzUlpIYS1HZ1ZISm82ZFhrbFNSdi0wSFZ0WkZQeUJHUWZNN2RIMV9xY0pDenFfVmtfUW1xc0F0RzU4WFhlVHF5T3NTQmp6UHBPSkE5b1RiTVdVYUV4TG5INnVFdndUMGkxeGhSOEpSTm1qNCw,&amp;sign=d9c997520260e3fc54469b32822c7b2c&amp;keyno=0&amp;b64e=2&amp;ref=orjY4mGPRjkm1GYumWD8VpzF_kJ2sVs5M2EHe7e9QfnVBeDt8FLnsfZLwRLagSYAcb89HZi8rwaktTjQLmsgGOcUYtCorFI049QkSokgp-SdbomNWIMfjje3due2tHRrrAMF36pPA6yEwjJ6WCR4vzPxwoL7_iGBap5r5vXTFYO8o6b8zaNkYIFpTWQy0YO14dK-c4aCMhMURZXxpAVQ6Ngw-zRhzd_N&amp;l10n=ru&amp;rp=1&amp;cts=1532525390958&amp;mc=2.584962500721156&amp;hdtime=543497 Горовенко жайлы]
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алматы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Мегаспорт ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Сұңқар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер Қарағанды ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Жетісу ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Мақтаарал ФК]]
[[Санат:Каспий ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Атырау ФК жаттықтырушылары]]</text>
      <sha1>emisp0g289ygvwhkpi5xtizvqkicv0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Алжир футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>605666</id>
    <revision>
      <id>3685615</id>
      <parentid>2848707</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="270" sha1="kqfac5xqjhcai86slffvllp4zhh130s" xml:space="preserve">{{Commonscat|Association football players from Algeria}}

[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Алжир спортшылары]]
[[Санат:Алжирдегі футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>kqfac5xqjhcai86slffvllp4zhh130s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Мақала шеберханасы/Пікірлер</title>
    <ns>4</ns>
    <id>609876</id>
    <revision>
      <id>3685441</id>
      <parentid>3536041</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шардара 2026</username>
        <id>187453</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{subst:REVISIONUSER}} пікірі ({{subst:#time:j F Y}}) */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3685441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28023" sha1="qv7ga20l7xkwj143le3pk1gh10qnvjx" xml:space="preserve">Нұрсұлтан Асқарұлы – Өмірбаян
Туған жері, балалық шағы және білімі
Нұрсұлтан Асқарұлы 1999 жылы 22 қаңтарда Алматы облысы, Кеген ауданының Тоғызбұлақ ауылында дүниеге келген. Балалық шағы туған ауылында өтті. Бастауыш сыныпты сол ауылда оқыды. Кейін Еңбекшіқазақ ауданы, Бәйдібек би ауылындағы Тоқтар Әубәкіров атындағы орта мектепті тәмамдады. Орта білімнен кейін заңгер мамандығы бойынша жоғары білім алды.
Қоғамдық қызметі
2020 жылдан бастап ҚР Әділет министрлігінің қаулысымен «Jastar Jalyńy» Республикалық Қоғамдық Бірлестігінің төрағасы болып сайланды. Бұл ұйым аясында жастардың патриотизмін нығайту, білім мен мәдениетті дамыту, қайырымдылық пен әлеуметтік жобаларды жүзеге асыру және жастарды қоғамдық өмірге араластыру бағытында еңбек етіп келеді. Сонымен қатар ол «ILUNA» қоғамдық бірлестігінің жетекшісі.
Кәсіпкерлік қызметі
2025 жылдан бастап «Нұрсұлтан Асқарұлы атындағы орталық» жеке кәсіпкерлігін құрды. Бұл орталық арқылы мәдени іс-шараларды ұйымдастыру, жастардың шығармашылығын қолдау, қоғамдық жобаларды ілгерілету және қайырымдылық шараларын жүйелі өткізу іске асырылуда.
Мәдениет пен өнер саласындағы еңбегі
Нұрсұлтан Асқарұлы мәдениет пен өнер саласында да белсенді қызмет атқаруда. Продюсер ретінде эстрада жұлдыздарының қатысуымен концерттер ұйымдастырған. 2024 жылы 8 сәуірде Құрманғазы атындағы концерт залында «Керемет сәт» атты ән кешін өткізді. Qarakesek (Омар), Жұлдызай Дүйсенбиева, Армангүл Болатжан, Қанат Жанай сынды өнерпаздармен бірлесіп жобалар жасады.
Жастар фестивальдері мен өнерді қолдауы
Нұрсұлтан Асқарұлы жастардың шығармашылығын дамытуға үлес қосып келеді. «BaQytty Bala» фестивалінде Ержан Максимді қолдады, Eurovision байқауына қатысуы кезінде тілеулес болды. Dimash Qudaibergen жанкүйерлер қозғалысы арқылы халықаралық мәдени байланыстар орнатты. Сондай-ақ Qarakesek (Омар) концерттеріне қатысып, жастардың сүйікті өнерпаздарын қолдады.
Қайырымдылық жобалары
Нұрсұлтан Асқарұлы әлеуметтік мәселелерге әрдайым көңіл бөледі. 2020 жылы #BizBirgemiz акциясы аясында көпбалалы және аз қамтылған отбасыларға көмек көрсетті. 2018 жылы «Өмірді сүй» қайырымдылық кешіне қатысып, алғыс хатпен марапатталды. 2019 жылы Қайырымдылық балын ұйымдастыруға үлес қосты. 2021 жылы бұлшық ет атрофиясына шалдыққан Нұртас есімді балаға көмек көрсету үшін елді қайырымдылыққа шақырды.
БАҚ-тағы сұхбаттары мен медиа көріністері
Нұрсұлтан Асқарұлы БАҚ назарында жүрген тұлға. 2018 жылы NTK арнасына сұхбат берді. 2020 жылы Almaty TV арнасында жастар саясаты мен мәдениет жайлы сөз сөйледі. «Ниет» және «Көреміз» тележобаларына қонақ ретінде қатысып, әлеуметтік тақырыптарда пікір білдірді.
Марапаттары мен алғыстары
Қоғамдық және мәдени саладағы еңбегі үшін «Қазақстан Патриоты» медалімен марапатталған. Әртүрлі құрмет грамоталары мен алғыс хаттарға ие болды. Сонымен қатар «ҚР Денсаулық сақтау үздігі» төс белгісін бірлестік атынан медицина саласының қызметкерлеріне табыстады.
Халықаралық байланыстары және жастарға үндеуі
Нұрсұлтан Асқарұлы халықаралық деңгейде де мәдени байланыстар орнатты. Dimash Qudaibergen жанкүйерлері арқылы АҚШ, Франция сынды елдердің өнерсүйер қауымымен байланыс жасады. «Gakku Fest» фестивалі аясында шетелдік қонақтармен достық қарым-қатынас орнатты. Оның негізгі ұстанымы: «Жастар – елдің болашағы, олардың дамуына жағдай жасау – әрбіріміздің парызымыз».

== 213.230.114.61 пікірі (7 ақпан 2021) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* ия

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
*ия 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Алматы қаласының ең биік ғимараттары 2020 ==
Алматы қаласы ала таудың баурайындп күн санап дамып келеді.Алматы Қазақстанның ғана емес орта азияның ең бай қаласы.Осы қалада аспанмен таласқан әсем ғтмаратар күн сайын көбейіп келеді.Енді Алматының ең биік ғимараттары туралы айта кетейік.
Бірінші орында Әл-фараби даңғылында орналасқан Esentai tower Алматы қаласының ең биік ғимараты. Биіктігі 168 м, 40 қабаттан тұрады.
Екінші орында Нұрлы тау бизнес орталығы. Биіктігі 132 м, 32 қабат. 
Үшінші орында Қазақстан қонақ үйі. Биіктігі 106 м,26 қабат
Төртініш орында Рахат Тауэр биіктігі 100м, 25 қабат. 
Бесінші орында Алматы тауэр биіктігі 98м 25 қабат. 
Алтыншы орында Mega tower. Он ғимаратан тұрады әр қайсысының биіктігі 96 м, 25 қабат.

== Aiazhanzharkynbek пікірі (14 сәуір 2021) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* иә

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* иә

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* иә

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
*  ештеңесіз

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*


Өте керемет

== Мусағали Тасқалиев - &quot;Спорт жұлдыздары&quot; республикалық журналының бас редакторы. Ақын-сазгер. Бірнеше кітаптың авторы. ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== 136.185.115.35 пікірі (26 шілде 2021) ==

[[Сурет:|нобай|оңға|200px|]]&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады nduunnskkmwbnmkvwhbvv

== Аликулов Арсен Қайратұлы пікірі (31 наурыз 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Педагог-психологтың кәсіби өзін-өзі т ану мен өзін-өзі дамыту ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== 145.255.180.131 пікірі (3 мамыр 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Krasavchikkz пікірі (9 қазан 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* ия

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* ия

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* ия

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* ия

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
* ия

== Алматы ==

Алматы (1921 жылға дейін — Верный; орта ғасырларда — Алмату (Алмалы)) — Қазақстанның ең үлкен қаласы. Ол Тянь-Шань тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019)[5]. Алматының ЖІӨ 2010 жылы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың АҚШ долларын құрап Қазақстанның ЖІӨ бестен бір бөлігін өндіреді.Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. Іле бойы жазығының оңтүстігін ала Тянь-Шань тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары Үлкен және Кіші Алматы өзендері аңғарларына орналасқан.

== Адилов Нұрпейіс Елжанұлы ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== ,Айгерим Ерболовна пікірі (25 қаңтар 2024) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Толеш Сембеков пікірі (4 қараша 2024) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Ахмет Байтұрсынов 40 мысал ==

Айна мен маймыл

Айнаның қарсы алдына Маймыл барып,
Айнада өз суретін көре салып,
Аюға жанындағы күліп айтты,
Ақырын аяғымен түртіп қалып:
«Бері қара!
Бұ кім өзі мынау перің?
Білмеймін қайдан шыққан мұндай көрім?
Он екі мүшесінің бірі оңды емес,
Көз салып қарап тұрсам әрбір жерін.
Мен бұған титтей ғана ұқсас болсам,
Ішіме пышақ салып өлер едім.
Ол рас бесеу-алтау бар екені
Кейіпсіз нақ осындай бөлелерім».
«Маймылжан, біраз ғана етсең төзім,
Менің бар жалғыз ауыз айтар сөзім:
Әуре боп бөлелерің санағанша,
Абайлап қарашы әуел өзіңе өзің!»
Аюдың бір ақылы айтқан досқа,
Бір жүріп, бірге тұрған көңіл қосқа,
«Алды жөн адасқанның» деген сөз ғой,
Тыңдаусыз, құр далада қалды босқа.

* * *
Мысалы, адам - Маймыл, өлең -
Өлеңді түсінгенге бар көп пайда.
Айтылған өлеңдегі мінін көріп,
Түзейтін мінез-құлқын адам қайда?
Айна,
Біреудің мінін айтса өлеңшілер,
Мәз болып, тыңдағандар қарқ-қарқ күлер.
Болса да нақ со міндер өз басында,
Деп айтар: «Секілді екен пәленшелер».
Мен талай көргенім бар осындайды,
Өз мінін кім аңғарып, абайлайды?
Мәселен, бидің жеген парасын айт, -
Көрсетер, көзін қысып, ауылнайды.

== Нұрбекжан Тәжібай пікірі (19 ақпан 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Nursultan Asķaruly пікірі (9 қыркүйек 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Nursultan Asķaruly пікірі (9 қыркүйек 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Rauan-kalembek пікірі (7 қазан 2025) ==

'''Қаламбеков Рауан Тлеуғазыұлы''' ('''R-ONE''' атымен танымал; 25 шілде 1998 жыл, Аягөз қаласы, Абай облысы, Қазақстан) — қазақстандық әнші, музыкант, саунд-продюсер. Поп және лирикалық бағыттағы әндер орындаушысы.

== Негізгі ақпарат ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Толық аты-жөні
| Қаламбеков Рауан Тлеуғазыұлы
|-
! Лақап аты
| R-ONE
|-
! Туған күні
| 25 шілде 1998
|-
! Туған жері
| Аягөз қаласы, Абай облысы, Қазақстан
|-
! Мамандығы
| Әнші, музыкант, саунд-продюсер
|-
! Музыкалық жанры
| Поп, лирикалық әндер
|-
! Аспаптары
| Гитара, фортепиано
|-
! Дауысы
| Баритондық тенор
|-
! Белсенділік жылдары
| 2016 жылдан бері
|-
! Мемлекет
| Қазақстан
|-
! Қызметтес болған әріптестері
| Серік Ибрагимов, Қуат Абилов, Sadraddin, Қайрат Мырзаханов, Ғаділбек Жанай, Нұрсұлтан Нұрбердиев, Гүлнұр Оразымбетова, Зарина Омарова, Жанболат пен Жазира
|}

== Өмірбаяны ==
Қаламбеков Рауан Тлеуғазыұлы 1998 жылы 25 шілдеде Аягөз қаласында дүниеге келген.  
2005 жылы отбасымен бірге Мақаншы ауылына қоныс аударып, сол жерде '''Мақаншы орта мектебінде''' білім алды.  
Мектеп жылдарында түрлі музыкалық байқауларға қатысып, аудандық, облыстық және республикалық деңгейдегі жарыстардың жеңімпазы әрі лауреаты атанды.

2016 жылы Мақаншы орта мектебін бітірген соң, Алматы қаласындағы Ж. Елебеков атындағы республикалық эстрада және цирк колледжіне түсіп, «Эстрадалық ән орындау» мамандығын алды.  
2019 жылы Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясына «Музыкалық дыбыс режиссеры» мамандығына түсіп, 2023 жылы аяқтады.

== Шығармашылық жолы ==
R-ONE жеке шығармашылығымен айналысады және кавер-әндер орындаудан бастады.  
2022 жылы «Жігіттер» тобының орындауындағы Б. Алдияровтың «Ерке қыз» әніне кавер жасап, кең танымал болды.  
Содан кейін ескі қазақ әндеріне жаңа өң беріп, көптеген кавер-нұсқалар орындады.  
Қазіргі уақытта авторлық әндер шығарып, заманауи поп және лирикалық бағыттағы туындыларымен тыңдарман сүйіспеншілігіне ие.

== Дискография ==
=== Синглдар ===
* '''Ерке қыз''' — 24.03.2022 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=wfZar4CUiy0)
* '''Мүмкін емес''' — 24.05.2022 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=jK81ZL2p2fA)
* '''Ғажайып ғаламшарым''' — 20.09.2022 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=72pNDTUHl8M)
* '''Кеш мені''' — 02.04.2023 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=hs9EwOEBsdo)
* '''Аққуым''' — 10.05.2023 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=q2wFonAOM3I)
* '''Сол түні''' — 06.12.2023 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=Jn65YeqUWzY)
* '''Менің сүйгенім''' — 12.12.2023 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=M_4K5JhwC7U)
* '''Сөздеріңе''' — 01.02.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=b1ojb459CGE)
* '''Біз екеуміз''' — 03.03.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=f-2IXJEjEqw)
* '''Жаралы жүрек''' — 16.03.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=H77L8MVY-hQ)
* '''Сенсіз''' — 26.06.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=ICY9Bs_5iaA)
* '''Солмай ма''' — 17.10.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=lgaJhOauB6Q)
* '''Оттегім сен''' — 09.12.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=BBYoK2bohas)
* '''Қос қарлығаш''' — 05.03.2025 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=qfrt3SK_5gw)
* '''Түймедақ''' — 06.06.2025

== Отбасы ==
Қарапайым отбасынан шыққан.  
Әкесі — Таукебаев Тлеуғазы Қаламбекұлы,  
анасы — Мусашева Рысты Мусашевна.  
Қарындасы — Қаламбекова Назгүл Тлеуғазықызы,  
інісі — Қаламбек Жақсылық Тлеуғазыұлы.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [YouTube арнасы](https://youtube.com/@ronemusic1)
* [Apple Music](https://music.apple.com/kz/artist/r-one/1682670629)
* [Spotify](https://open.spotify.com/artist/5kL7rpy1ONEMTMcpsQU5m7)
* [Instagram парақшасы](https://www.instagram.com/r.one_official)
* [TikTok парақшасы](https://www.tiktok.com/@rone_music)
* [Telegram арнасы](https://t.me/RONEMUSIC1)
* [Yandex Music](https://music.yandex.kz/artist/r-one)

== Дереккөздер ==
* [Qazaqpress.kz — «Жаңа жұлдыз пайда болды: R-ONE үлкен сахнада өзін таныстырды»](https://qazaqpress.kz/2025/09/25/zhaңa-zhұldyz-pajda-boldy-r-one-үlken-sahnada-өzin-tanystyrdy/)
* [TravelPress.kz — «Масштабное шоу собрало 200 тысяч зрителей в Павлодаре»](https://travelpress.kz/news/kazakhstan/masshtabnoe-shou-sobravshee-200-tisyach-zritelei-proshlo-v-pavlodare-4351)
* [NUR.KZ — «Рекордное количество бесплатных концертов с участием мировых звезд провели в Павлодаре»](https://www.nur.kz/society/2286891-rekordnoe-kolichestvo-besplatnyh-koncertov-s-uchastiem-mirovyh-zvezd-proveli-v-pavlodare/)
* [Tengrinews.kz — «200 тысяч пришли на закрытие летнего сезона в Павлодаре»](https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/200-tyisyach-prishli-zakryitie-letnego-sezona-pavlodare-581313/amp/)
* [Inform.kz — «Закрытие сезона концертов Ertis Promenade собрало рекордное количество зрителей»](https://www.inform.kz/amp/zakritie-sezona-kontsertov-ertis-promenade-sobralo-rekordnoe-kolichestvo-zriteley-v-pavlodare-08a99c)
* [Pavon.kz — «Жаңа шоу Павлодарда өтті»](https://pavon.kz/post/view/91355#bounce)
* [Lifepvl.kz — «Павлодар Ertis Promenade афиша»](https://lifepvl.kz/2025/09/17/pavlodar-ertis-promenade-afisha-na-18-20-sentyabrya/)
* [Pavon.kz — «R-ONE және жергілікті әртістердің қатысуымен концерт өтті»](https://pavon.kz/post/view/91407#bounce)

== Шардара 2026 пікірі (23 қазан 2026) ==
&lt;small&gt;'''Қанат Дауылбаев'''&lt;/small&gt;
=== Бөлім тақырыбы ===

'''Қанат Дауылбаев''' — қазақ ақыны, жыр-термеші. Оның өлеңдері арасында діни-ағартушылық тақырыптағы туындылар бар.

Шығармашылығы

Қанат Дауылбаевтың шығармаларының қатарында '''«Бес парыз», «Қажылық», «Иман келтіру», «Намаз», «Зекет»''' және '''«Рамазан''' – күллі айлардың сұлтаны» атты өлеңдер бар. Бұл туындыларда имандылық, діни міндеттер және рухани құндылықтар тақырыптары қозғалады.

Дереккөздер
&lt;ref&gt;
1. Zharar — Қанат Дауылбаевтың авторлық парақшасы.
2. Zharar — Қанат Дауылбаевтың өлеңдері.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>qv7ga20l7xkwj143le3pk1gh10qnvjx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685474</id>
      <parentid>3685441</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Шардара 2026|Шардара 2026]] ([[User talk:Шардара 2026|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3508734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26971" sha1="lgower3uddornrd3f7zxkdllpcn2ztx" xml:space="preserve">Нұрсұлтан Асқарұлы – Өмірбаян
Туған жері, балалық шағы және білімі
Нұрсұлтан Асқарұлы 1999 жылы 22 қаңтарда Алматы облысы, Кеген ауданының Тоғызбұлақ ауылында дүниеге келген. Балалық шағы туған ауылында өтті. Бастауыш сыныпты сол ауылда оқыды. Кейін Еңбекшіқазақ ауданы, Бәйдібек би ауылындағы Тоқтар Әубәкіров атындағы орта мектепті тәмамдады. Орта білімнен кейін заңгер мамандығы бойынша жоғары білім алды.
Қоғамдық қызметі
2020 жылдан бастап ҚР Әділет министрлігінің қаулысымен «Jastar Jalyńy» Республикалық Қоғамдық Бірлестігінің төрағасы болып сайланды. Бұл ұйым аясында жастардың патриотизмін нығайту, білім мен мәдениетті дамыту, қайырымдылық пен әлеуметтік жобаларды жүзеге асыру және жастарды қоғамдық өмірге араластыру бағытында еңбек етіп келеді. Сонымен қатар ол «ILUNA» қоғамдық бірлестігінің жетекшісі.
Кәсіпкерлік қызметі
2025 жылдан бастап «Нұрсұлтан Асқарұлы атындағы орталық» жеке кәсіпкерлігін құрды. Бұл орталық арқылы мәдени іс-шараларды ұйымдастыру, жастардың шығармашылығын қолдау, қоғамдық жобаларды ілгерілету және қайырымдылық шараларын жүйелі өткізу іске асырылуда.
Мәдениет пен өнер саласындағы еңбегі
Нұрсұлтан Асқарұлы мәдениет пен өнер саласында да белсенді қызмет атқаруда. Продюсер ретінде эстрада жұлдыздарының қатысуымен концерттер ұйымдастырған. 2024 жылы 8 сәуірде Құрманғазы атындағы концерт залында «Керемет сәт» атты ән кешін өткізді. Qarakesek (Омар), Жұлдызай Дүйсенбиева, Армангүл Болатжан, Қанат Жанай сынды өнерпаздармен бірлесіп жобалар жасады.
Жастар фестивальдері мен өнерді қолдауы
Нұрсұлтан Асқарұлы жастардың шығармашылығын дамытуға үлес қосып келеді. «BaQytty Bala» фестивалінде Ержан Максимді қолдады, Eurovision байқауына қатысуы кезінде тілеулес болды. Dimash Qudaibergen жанкүйерлер қозғалысы арқылы халықаралық мәдени байланыстар орнатты. Сондай-ақ Qarakesek (Омар) концерттеріне қатысып, жастардың сүйікті өнерпаздарын қолдады.
Қайырымдылық жобалары
Нұрсұлтан Асқарұлы әлеуметтік мәселелерге әрдайым көңіл бөледі. 2020 жылы #BizBirgemiz акциясы аясында көпбалалы және аз қамтылған отбасыларға көмек көрсетті. 2018 жылы «Өмірді сүй» қайырымдылық кешіне қатысып, алғыс хатпен марапатталды. 2019 жылы Қайырымдылық балын ұйымдастыруға үлес қосты. 2021 жылы бұлшық ет атрофиясына шалдыққан Нұртас есімді балаға көмек көрсету үшін елді қайырымдылыққа шақырды.
БАҚ-тағы сұхбаттары мен медиа көріністері
Нұрсұлтан Асқарұлы БАҚ назарында жүрген тұлға. 2018 жылы NTK арнасына сұхбат берді. 2020 жылы Almaty TV арнасында жастар саясаты мен мәдениет жайлы сөз сөйледі. «Ниет» және «Көреміз» тележобаларына қонақ ретінде қатысып, әлеуметтік тақырыптарда пікір білдірді.
Марапаттары мен алғыстары
Қоғамдық және мәдени саладағы еңбегі үшін «Қазақстан Патриоты» медалімен марапатталған. Әртүрлі құрмет грамоталары мен алғыс хаттарға ие болды. Сонымен қатар «ҚР Денсаулық сақтау үздігі» төс белгісін бірлестік атынан медицина саласының қызметкерлеріне табыстады.
Халықаралық байланыстары және жастарға үндеуі
Нұрсұлтан Асқарұлы халықаралық деңгейде де мәдени байланыстар орнатты. Dimash Qudaibergen жанкүйерлері арқылы АҚШ, Франция сынды елдердің өнерсүйер қауымымен байланыс жасады. «Gakku Fest» фестивалі аясында шетелдік қонақтармен достық қарым-қатынас орнатты. Оның негізгі ұстанымы: «Жастар – елдің болашағы, олардың дамуына жағдай жасау – әрбіріміздің парызымыз».

== 213.230.114.61 пікірі (7 ақпан 2021) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* ия

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
*ия 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Алматы қаласының ең биік ғимараттары 2020 ==
Алматы қаласы ала таудың баурайындп күн санап дамып келеді.Алматы Қазақстанның ғана емес орта азияның ең бай қаласы.Осы қалада аспанмен таласқан әсем ғтмаратар күн сайын көбейіп келеді.Енді Алматының ең биік ғимараттары туралы айта кетейік.
Бірінші орында Әл-фараби даңғылында орналасқан Esentai tower Алматы қаласының ең биік ғимараты. Биіктігі 168 м, 40 қабаттан тұрады.
Екінші орында Нұрлы тау бизнес орталығы. Биіктігі 132 м, 32 қабат. 
Үшінші орында Қазақстан қонақ үйі. Биіктігі 106 м,26 қабат
Төртініш орында Рахат Тауэр биіктігі 100м, 25 қабат. 
Бесінші орында Алматы тауэр биіктігі 98м 25 қабат. 
Алтыншы орында Mega tower. Он ғимаратан тұрады әр қайсысының биіктігі 96 м, 25 қабат.

== Aiazhanzharkynbek пікірі (14 сәуір 2021) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* иә

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* иә

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* иә

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
*  ештеңесіз

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*


Өте керемет

== Мусағали Тасқалиев - &quot;Спорт жұлдыздары&quot; республикалық журналының бас редакторы. Ақын-сазгер. Бірнеше кітаптың авторы. ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== 136.185.115.35 пікірі (26 шілде 2021) ==

[[Сурет:|нобай|оңға|200px|]]&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады nduunnskkmwbnmkvwhbvv

== Аликулов Арсен Қайратұлы пікірі (31 наурыз 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Педагог-психологтың кәсіби өзін-өзі т ану мен өзін-өзі дамыту ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== 145.255.180.131 пікірі (3 мамыр 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Krasavchikkz пікірі (9 қазан 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* ия

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* ия

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* ия

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* ия

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
* ия

== Алматы ==

Алматы (1921 жылға дейін — Верный; орта ғасырларда — Алмату (Алмалы)) — Қазақстанның ең үлкен қаласы. Ол Тянь-Шань тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019)[5]. Алматының ЖІӨ 2010 жылы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың АҚШ долларын құрап Қазақстанның ЖІӨ бестен бір бөлігін өндіреді.Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. Іле бойы жазығының оңтүстігін ала Тянь-Шань тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары Үлкен және Кіші Алматы өзендері аңғарларына орналасқан.

== Адилов Нұрпейіс Елжанұлы ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== ,Айгерим Ерболовна пікірі (25 қаңтар 2024) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Толеш Сембеков пікірі (4 қараша 2024) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Ахмет Байтұрсынов 40 мысал ==

Айна мен маймыл

Айнаның қарсы алдына Маймыл барып,
Айнада өз суретін көре салып,
Аюға жанындағы күліп айтты,
Ақырын аяғымен түртіп қалып:
«Бері қара!
Бұ кім өзі мынау перің?
Білмеймін қайдан шыққан мұндай көрім?
Он екі мүшесінің бірі оңды емес,
Көз салып қарап тұрсам әрбір жерін.
Мен бұған титтей ғана ұқсас болсам,
Ішіме пышақ салып өлер едім.
Ол рас бесеу-алтау бар екені
Кейіпсіз нақ осындай бөлелерім».
«Маймылжан, біраз ғана етсең төзім,
Менің бар жалғыз ауыз айтар сөзім:
Әуре боп бөлелерің санағанша,
Абайлап қарашы әуел өзіңе өзің!»
Аюдың бір ақылы айтқан досқа,
Бір жүріп, бірге тұрған көңіл қосқа,
«Алды жөн адасқанның» деген сөз ғой,
Тыңдаусыз, құр далада қалды босқа.

* * *
Мысалы, адам - Маймыл, өлең -
Өлеңді түсінгенге бар көп пайда.
Айтылған өлеңдегі мінін көріп,
Түзейтін мінез-құлқын адам қайда?
Айна,
Біреудің мінін айтса өлеңшілер,
Мәз болып, тыңдағандар қарқ-қарқ күлер.
Болса да нақ со міндер өз басында,
Деп айтар: «Секілді екен пәленшелер».
Мен талай көргенім бар осындайды,
Өз мінін кім аңғарып, абайлайды?
Мәселен, бидің жеген парасын айт, -
Көрсетер, көзін қысып, ауылнайды.

== Нұрбекжан Тәжібай пікірі (19 ақпан 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Nursultan Asķaruly пікірі (9 қыркүйек 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Nursultan Asķaruly пікірі (9 қыркүйек 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Rauan-kalembek пікірі (7 қазан 2025) ==

'''Қаламбеков Рауан Тлеуғазыұлы''' ('''R-ONE''' атымен танымал; 25 шілде 1998 жыл, Аягөз қаласы, Абай облысы, Қазақстан) — қазақстандық әнші, музыкант, саунд-продюсер. Поп және лирикалық бағыттағы әндер орындаушысы.

== Негізгі ақпарат ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Толық аты-жөні
| Қаламбеков Рауан Тлеуғазыұлы
|-
! Лақап аты
| R-ONE
|-
! Туған күні
| 25 шілде 1998
|-
! Туған жері
| Аягөз қаласы, Абай облысы, Қазақстан
|-
! Мамандығы
| Әнші, музыкант, саунд-продюсер
|-
! Музыкалық жанры
| Поп, лирикалық әндер
|-
! Аспаптары
| Гитара, фортепиано
|-
! Дауысы
| Баритондық тенор
|-
! Белсенділік жылдары
| 2016 жылдан бері
|-
! Мемлекет
| Қазақстан
|-
! Қызметтес болған әріптестері
| Серік Ибрагимов, Қуат Абилов, Sadraddin, Қайрат Мырзаханов, Ғаділбек Жанай, Нұрсұлтан Нұрбердиев, Гүлнұр Оразымбетова, Зарина Омарова, Жанболат пен Жазира
|}

== Өмірбаяны ==
Қаламбеков Рауан Тлеуғазыұлы 1998 жылы 25 шілдеде Аягөз қаласында дүниеге келген.  
2005 жылы отбасымен бірге Мақаншы ауылына қоныс аударып, сол жерде '''Мақаншы орта мектебінде''' білім алды.  
Мектеп жылдарында түрлі музыкалық байқауларға қатысып, аудандық, облыстық және республикалық деңгейдегі жарыстардың жеңімпазы әрі лауреаты атанды.

2016 жылы Мақаншы орта мектебін бітірген соң, Алматы қаласындағы Ж. Елебеков атындағы республикалық эстрада және цирк колледжіне түсіп, «Эстрадалық ән орындау» мамандығын алды.  
2019 жылы Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясына «Музыкалық дыбыс режиссеры» мамандығына түсіп, 2023 жылы аяқтады.

== Шығармашылық жолы ==
R-ONE жеке шығармашылығымен айналысады және кавер-әндер орындаудан бастады.  
2022 жылы «Жігіттер» тобының орындауындағы Б. Алдияровтың «Ерке қыз» әніне кавер жасап, кең танымал болды.  
Содан кейін ескі қазақ әндеріне жаңа өң беріп, көптеген кавер-нұсқалар орындады.  
Қазіргі уақытта авторлық әндер шығарып, заманауи поп және лирикалық бағыттағы туындыларымен тыңдарман сүйіспеншілігіне ие.

== Дискография ==
=== Синглдар ===
* '''Ерке қыз''' — 24.03.2022 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=wfZar4CUiy0)
* '''Мүмкін емес''' — 24.05.2022 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=jK81ZL2p2fA)
* '''Ғажайып ғаламшарым''' — 20.09.2022 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=72pNDTUHl8M)
* '''Кеш мені''' — 02.04.2023 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=hs9EwOEBsdo)
* '''Аққуым''' — 10.05.2023 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=q2wFonAOM3I)
* '''Сол түні''' — 06.12.2023 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=Jn65YeqUWzY)
* '''Менің сүйгенім''' — 12.12.2023 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=M_4K5JhwC7U)
* '''Сөздеріңе''' — 01.02.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=b1ojb459CGE)
* '''Біз екеуміз''' — 03.03.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=f-2IXJEjEqw)
* '''Жаралы жүрек''' — 16.03.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=H77L8MVY-hQ)
* '''Сенсіз''' — 26.06.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=ICY9Bs_5iaA)
* '''Солмай ма''' — 17.10.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=lgaJhOauB6Q)
* '''Оттегім сен''' — 09.12.2024 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=BBYoK2bohas)
* '''Қос қарлығаш''' — 05.03.2025 — [YouTube](https://www.youtube.com/watch?v=qfrt3SK_5gw)
* '''Түймедақ''' — 06.06.2025

== Отбасы ==
Қарапайым отбасынан шыққан.  
Әкесі — Таукебаев Тлеуғазы Қаламбекұлы,  
анасы — Мусашева Рысты Мусашевна.  
Қарындасы — Қаламбекова Назгүл Тлеуғазықызы,  
інісі — Қаламбек Жақсылық Тлеуғазыұлы.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [YouTube арнасы](https://youtube.com/@ronemusic1)
* [Apple Music](https://music.apple.com/kz/artist/r-one/1682670629)
* [Spotify](https://open.spotify.com/artist/5kL7rpy1ONEMTMcpsQU5m7)
* [Instagram парақшасы](https://www.instagram.com/r.one_official)
* [TikTok парақшасы](https://www.tiktok.com/@rone_music)
* [Telegram арнасы](https://t.me/RONEMUSIC1)
* [Yandex Music](https://music.yandex.kz/artist/r-one)

== Дереккөздер ==
* [Qazaqpress.kz — «Жаңа жұлдыз пайда болды: R-ONE үлкен сахнада өзін таныстырды»](https://qazaqpress.kz/2025/09/25/zhaңa-zhұldyz-pajda-boldy-r-one-үlken-sahnada-өzin-tanystyrdy/)
* [TravelPress.kz — «Масштабное шоу собрало 200 тысяч зрителей в Павлодаре»](https://travelpress.kz/news/kazakhstan/masshtabnoe-shou-sobravshee-200-tisyach-zritelei-proshlo-v-pavlodare-4351)
* [NUR.KZ — «Рекордное количество бесплатных концертов с участием мировых звезд провели в Павлодаре»](https://www.nur.kz/society/2286891-rekordnoe-kolichestvo-besplatnyh-koncertov-s-uchastiem-mirovyh-zvezd-proveli-v-pavlodare/)
* [Tengrinews.kz — «200 тысяч пришли на закрытие летнего сезона в Павлодаре»](https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/200-tyisyach-prishli-zakryitie-letnego-sezona-pavlodare-581313/amp/)
* [Inform.kz — «Закрытие сезона концертов Ertis Promenade собрало рекордное количество зрителей»](https://www.inform.kz/amp/zakritie-sezona-kontsertov-ertis-promenade-sobralo-rekordnoe-kolichestvo-zriteley-v-pavlodare-08a99c)
* [Pavon.kz — «Жаңа шоу Павлодарда өтті»](https://pavon.kz/post/view/91355#bounce)
* [Lifepvl.kz — «Павлодар Ertis Promenade афиша»](https://lifepvl.kz/2025/09/17/pavlodar-ertis-promenade-afisha-na-18-20-sentyabrya/)
* [Pavon.kz — «R-ONE және жергілікті әртістердің қатысуымен концерт өтті»](https://pavon.kz/post/view/91407#bounce)</text>
      <sha1>lgower3uddornrd3f7zxkdllpcn2ztx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685475</id>
      <parentid>3685474</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Rauan-kalembek|Rauan-kalembek]] ([[Қатысушы талқылауы:Rauan-kalembek|талқылауы]]) істеген нөмір 3508734 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3685475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19404" sha1="4hj2fg74yr1966dg5cnj52gu06c6ork" xml:space="preserve">Нұрсұлтан Асқарұлы – Өмірбаян
Туған жері, балалық шағы және білімі
Нұрсұлтан Асқарұлы 1999 жылы 22 қаңтарда Алматы облысы, Кеген ауданының Тоғызбұлақ ауылында дүниеге келген. Балалық шағы туған ауылында өтті. Бастауыш сыныпты сол ауылда оқыды. Кейін Еңбекшіқазақ ауданы, Бәйдібек би ауылындағы Тоқтар Әубәкіров атындағы орта мектепті тәмамдады. Орта білімнен кейін заңгер мамандығы бойынша жоғары білім алды.
Қоғамдық қызметі
2020 жылдан бастап ҚР Әділет министрлігінің қаулысымен «Jastar Jalyńy» Республикалық Қоғамдық Бірлестігінің төрағасы болып сайланды. Бұл ұйым аясында жастардың патриотизмін нығайту, білім мен мәдениетті дамыту, қайырымдылық пен әлеуметтік жобаларды жүзеге асыру және жастарды қоғамдық өмірге араластыру бағытында еңбек етіп келеді. Сонымен қатар ол «ILUNA» қоғамдық бірлестігінің жетекшісі.
Кәсіпкерлік қызметі
2025 жылдан бастап «Нұрсұлтан Асқарұлы атындағы орталық» жеке кәсіпкерлігін құрды. Бұл орталық арқылы мәдени іс-шараларды ұйымдастыру, жастардың шығармашылығын қолдау, қоғамдық жобаларды ілгерілету және қайырымдылық шараларын жүйелі өткізу іске асырылуда.
Мәдениет пен өнер саласындағы еңбегі
Нұрсұлтан Асқарұлы мәдениет пен өнер саласында да белсенді қызмет атқаруда. Продюсер ретінде эстрада жұлдыздарының қатысуымен концерттер ұйымдастырған. 2024 жылы 8 сәуірде Құрманғазы атындағы концерт залында «Керемет сәт» атты ән кешін өткізді. Qarakesek (Омар), Жұлдызай Дүйсенбиева, Армангүл Болатжан, Қанат Жанай сынды өнерпаздармен бірлесіп жобалар жасады.
Жастар фестивальдері мен өнерді қолдауы
Нұрсұлтан Асқарұлы жастардың шығармашылығын дамытуға үлес қосып келеді. «BaQytty Bala» фестивалінде Ержан Максимді қолдады, Eurovision байқауына қатысуы кезінде тілеулес болды. Dimash Qudaibergen жанкүйерлер қозғалысы арқылы халықаралық мәдени байланыстар орнатты. Сондай-ақ Qarakesek (Омар) концерттеріне қатысып, жастардың сүйікті өнерпаздарын қолдады.
Қайырымдылық жобалары
Нұрсұлтан Асқарұлы әлеуметтік мәселелерге әрдайым көңіл бөледі. 2020 жылы #BizBirgemiz акциясы аясында көпбалалы және аз қамтылған отбасыларға көмек көрсетті. 2018 жылы «Өмірді сүй» қайырымдылық кешіне қатысып, алғыс хатпен марапатталды. 2019 жылы Қайырымдылық балын ұйымдастыруға үлес қосты. 2021 жылы бұлшық ет атрофиясына шалдыққан Нұртас есімді балаға көмек көрсету үшін елді қайырымдылыққа шақырды.
БАҚ-тағы сұхбаттары мен медиа көріністері
Нұрсұлтан Асқарұлы БАҚ назарында жүрген тұлға. 2018 жылы NTK арнасына сұхбат берді. 2020 жылы Almaty TV арнасында жастар саясаты мен мәдениет жайлы сөз сөйледі. «Ниет» және «Көреміз» тележобаларына қонақ ретінде қатысып, әлеуметтік тақырыптарда пікір білдірді.
Марапаттары мен алғыстары
Қоғамдық және мәдени саладағы еңбегі үшін «Қазақстан Патриоты» медалімен марапатталған. Әртүрлі құрмет грамоталары мен алғыс хаттарға ие болды. Сонымен қатар «ҚР Денсаулық сақтау үздігі» төс белгісін бірлестік атынан медицина саласының қызметкерлеріне табыстады.
Халықаралық байланыстары және жастарға үндеуі
Нұрсұлтан Асқарұлы халықаралық деңгейде де мәдени байланыстар орнатты. Dimash Qudaibergen жанкүйерлері арқылы АҚШ, Франция сынды елдердің өнерсүйер қауымымен байланыс жасады. «Gakku Fest» фестивалі аясында шетелдік қонақтармен достық қарым-қатынас орнатты. Оның негізгі ұстанымы: «Жастар – елдің болашағы, олардың дамуына жағдай жасау – әрбіріміздің парызымыз».

== 213.230.114.61 пікірі (7 ақпан 2021) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* ия

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
*ия 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Алматы қаласының ең биік ғимараттары 2020 ==
Алматы қаласы ала таудың баурайындп күн санап дамып келеді.Алматы Қазақстанның ғана емес орта азияның ең бай қаласы.Осы қалада аспанмен таласқан әсем ғтмаратар күн сайын көбейіп келеді.Енді Алматының ең биік ғимараттары туралы айта кетейік.
Бірінші орында Әл-фараби даңғылында орналасқан Esentai tower Алматы қаласының ең биік ғимараты. Биіктігі 168 м, 40 қабаттан тұрады.
Екінші орында Нұрлы тау бизнес орталығы. Биіктігі 132 м, 32 қабат. 
Үшінші орында Қазақстан қонақ үйі. Биіктігі 106 м,26 қабат
Төртініш орында Рахат Тауэр биіктігі 100м, 25 қабат. 
Бесінші орында Алматы тауэр биіктігі 98м 25 қабат. 
Алтыншы орында Mega tower. Он ғимаратан тұрады әр қайсысының биіктігі 96 м, 25 қабат.

== Aiazhanzharkynbek пікірі (14 сәуір 2021) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* иә

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* иә

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* иә

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
*  ештеңесіз

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*


Өте керемет

== Мусағали Тасқалиев - &quot;Спорт жұлдыздары&quot; республикалық журналының бас редакторы. Ақын-сазгер. Бірнеше кітаптың авторы. ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== 136.185.115.35 пікірі (26 шілде 2021) ==

[[Сурет:|нобай|оңға|200px|]]&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады nduunnskkmwbnmkvwhbvv

== Аликулов Арсен Қайратұлы пікірі (31 наурыз 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Педагог-психологтың кәсіби өзін-өзі т ану мен өзін-өзі дамыту ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== 145.255.180.131 пікірі (3 мамыр 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Krasavchikkz пікірі (9 қазан 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* ия

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* ия

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* ия

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* ия

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
* ия

== Алматы ==

Алматы (1921 жылға дейін — Верный; орта ғасырларда — Алмату (Алмалы)) — Қазақстанның ең үлкен қаласы. Ол Тянь-Шань тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019)[5]. Алматының ЖІӨ 2010 жылы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың АҚШ долларын құрап Қазақстанның ЖІӨ бестен бір бөлігін өндіреді.Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. Іле бойы жазығының оңтүстігін ала Тянь-Шань тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары Үлкен және Кіші Алматы өзендері аңғарларына орналасқан.

== Адилов Нұрпейіс Елжанұлы ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== ,Айгерим Ерболовна пікірі (25 қаңтар 2024) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Толеш Сембеков пікірі (4 қараша 2024) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Ахмет Байтұрсынов 40 мысал ==

Айна мен маймыл

Айнаның қарсы алдына Маймыл барып,
Айнада өз суретін көре салып,
Аюға жанындағы күліп айтты,
Ақырын аяғымен түртіп қалып:
«Бері қара!
Бұ кім өзі мынау перің?
Білмеймін қайдан шыққан мұндай көрім?
Он екі мүшесінің бірі оңды емес,
Көз салып қарап тұрсам әрбір жерін.
Мен бұған титтей ғана ұқсас болсам,
Ішіме пышақ салып өлер едім.
Ол рас бесеу-алтау бар екені
Кейіпсіз нақ осындай бөлелерім».
«Маймылжан, біраз ғана етсең төзім,
Менің бар жалғыз ауыз айтар сөзім:
Әуре боп бөлелерің санағанша,
Абайлап қарашы әуел өзіңе өзің!»
Аюдың бір ақылы айтқан досқа,
Бір жүріп, бірге тұрған көңіл қосқа,
«Алды жөн адасқанның» деген сөз ғой,
Тыңдаусыз, құр далада қалды босқа.

* * *
Мысалы, адам - Маймыл, өлең -
Өлеңді түсінгенге бар көп пайда.
Айтылған өлеңдегі мінін көріп,
Түзейтін мінез-құлқын адам қайда?
Айна,
Біреудің мінін айтса өлеңшілер,
Мәз болып, тыңдағандар қарқ-қарқ күлер.
Болса да нақ со міндер өз басында,
Деп айтар: «Секілді екен пәленшелер».
Мен талай көргенім бар осындайды,
Өз мінін кім аңғарып, абайлайды?
Мәселен, бидің жеген парасын айт, -
Көрсетер, көзін қысып, ауылнайды.

== Нұрбекжан Тәжібай пікірі (19 ақпан 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Nursultan Asķaruly пікірі (9 қыркүйек 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Nursultan Asķaruly пікірі (9 қыркүйек 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*</text>
      <sha1>4hj2fg74yr1966dg5cnj52gu06c6ork</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685476</id>
      <parentid>3685475</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13403" sha1="d6m9pnb5erxb15bneiquc3bkj6lshx2" xml:space="preserve">
== 213.230.114.61 пікірі (7 ақпан 2021) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* ия

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
*ия 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Алматы қаласының ең биік ғимараттары 2020 ==
Алматы қаласы ала таудың баурайындп күн санап дамып келеді.Алматы Қазақстанның ғана емес орта азияның ең бай қаласы.Осы қалада аспанмен таласқан әсем ғтмаратар күн сайын көбейіп келеді.Енді Алматының ең биік ғимараттары туралы айта кетейік.
Бірінші орында Әл-фараби даңғылында орналасқан Esentai tower Алматы қаласының ең биік ғимараты. Биіктігі 168 м, 40 қабаттан тұрады.
Екінші орында Нұрлы тау бизнес орталығы. Биіктігі 132 м, 32 қабат. 
Үшінші орында Қазақстан қонақ үйі. Биіктігі 106 м,26 қабат
Төртініш орында Рахат Тауэр биіктігі 100м, 25 қабат. 
Бесінші орында Алматы тауэр биіктігі 98м 25 қабат. 
Алтыншы орында Mega tower. Он ғимаратан тұрады әр қайсысының биіктігі 96 м, 25 қабат.

== Aiazhanzharkynbek пікірі (14 сәуір 2021) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* иә

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* иә

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* иә

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
*  ештеңесіз

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*


Өте керемет

== Мусағали Тасқалиев - &quot;Спорт жұлдыздары&quot; республикалық журналының бас редакторы. Ақын-сазгер. Бірнеше кітаптың авторы. ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== 136.185.115.35 пікірі (26 шілде 2021) ==

[[Сурет:|нобай|оңға|200px|]]&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады nduunnskkmwbnmkvwhbvv

== Аликулов Арсен Қайратұлы пікірі (31 наурыз 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Педагог-психологтың кәсіби өзін-өзі т ану мен өзін-өзі дамыту ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== 145.255.180.131 пікірі (3 мамыр 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Krasavchikkz пікірі (9 қазан 2022) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* ия

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* ия

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* ия

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* ия

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
* ия

== Алматы ==

Алматы (1921 жылға дейін — Верный; орта ғасырларда — Алмату (Алмалы)) — Қазақстанның ең үлкен қаласы. Ол Тянь-Шань тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019)[5]. Алматының ЖІӨ 2010 жылы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың АҚШ долларын құрап Қазақстанның ЖІӨ бестен бір бөлігін өндіреді.Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. Іле бойы жазығының оңтүстігін ала Тянь-Шань тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары Үлкен және Кіші Алматы өзендері аңғарларына орналасқан.

== Адилов Нұрпейіс Елжанұлы ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== ,Айгерим Ерболовна пікірі (25 қаңтар 2024) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Толеш Сембеков пікірі (4 қараша 2024) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Ахмет Байтұрсынов 40 мысал ==

Айна мен маймыл

Айнаның қарсы алдына Маймыл барып,
Айнада өз суретін көре салып,
Аюға жанындағы күліп айтты,
Ақырын аяғымен түртіп қалып:
«Бері қара!
Бұ кім өзі мынау перің?
Білмеймін қайдан шыққан мұндай көрім?
Он екі мүшесінің бірі оңды емес,
Көз салып қарап тұрсам әрбір жерін.
Мен бұған титтей ғана ұқсас болсам,
Ішіме пышақ салып өлер едім.
Ол рас бесеу-алтау бар екені
Кейіпсіз нақ осындай бөлелерім».
«Маймылжан, біраз ғана етсең төзім,
Менің бар жалғыз ауыз айтар сөзім:
Әуре боп бөлелерің санағанша,
Абайлап қарашы әуел өзіңе өзің!»
Аюдың бір ақылы айтқан досқа,
Бір жүріп, бірге тұрған көңіл қосқа,
«Алды жөн адасқанның» деген сөз ғой,
Тыңдаусыз, құр далада қалды босқа.

* * *
Мысалы, адам - Маймыл, өлең -
Өлеңді түсінгенге бар көп пайда.
Айтылған өлеңдегі мінін көріп,
Түзейтін мінез-құлқын адам қайда?
Айна,
Біреудің мінін айтса өлеңшілер,
Мәз болып, тыңдағандар қарқ-қарқ күлер.
Болса да нақ со міндер өз басында,
Деп айтар: «Секілді екен пәленшелер».
Мен талай көргенім бар осындайды,
Өз мінін кім аңғарып, абайлайды?
Мәселен, бидің жеген парасын айт, -
Көрсетер, көзін қысып, ауылнайды.

== Нұрбекжан Тәжібай пікірі (19 ақпан 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Nursultan Asķaruly пікірі (9 қыркүйек 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*

== Nursultan Asķaruly пікірі (9 қыркүйек 2025) ==

&lt;!-- жауаптарыңызды жұлдызшалардан кейін жазыңыз, барлық сұрақтарға жауап беру міндетті емес --&gt;

;Бұл бет пайдалы болды ма ?
* 

;Бұл беттегі мәліметтер түсінікті ме ?
* 

;Мәліметтері жеткілікті дәрежеде толық деп санайсыз ба ?
* 

;Қалай бұны жақсырақ жасауға болады ?
* 

;Басқа да пікірлеріңіз бар ма ?
*</text>
      <sha1>d6m9pnb5erxb15bneiquc3bkj6lshx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Конго Демократиялық Республикасы футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>611430</id>
    <revision>
      <id>3685646</id>
      <parentid>2856158</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="6v34sta76vrsd0k9hhlaaxt8fx0puft" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]][[Санат:Конго Демократиялық Республикасы спортшылары]]
[[Санат:Конго Демократиялық Республикасындағы футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>6v34sta76vrsd0k9hhlaaxt8fx0puft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көбектітөбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>619732</id>
    <redirect title="Гөбеклі төбе" />
    <revision>
      <id>3685795</id>
      <parentid>2685873</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Гөбеклі төбе]]</comment>
      <origin>3685795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="t4a3vq2oyebqc83luhekrfag7ey48nm" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Гөбеклі төбе]]</text>
      <sha1>t4a3vq2oyebqc83luhekrfag7ey48nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конрад Вжесинский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>620002</id>
    <revision>
      <id>3685553</id>
      <parentid>3054906</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3685553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2672" sha1="efh80myumoxfuqu7qsq0lu5cmbe5x7k" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Конрад Вжесинский
|толық аты = 
|лақап аты = 
|сурет = Konrad Wrzesinski 2018.jpg
|сурет ені = 
|атауы = 
|туған күні = 10.09.1993
|туған жері = 
|азаматтығы = {{байрақ|Польша}}
|бойы = 177
|салмағы = 65
|позиция = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб = еркін агент
|номері = 
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2012—2013| {{Flagicon|Польша}} [[Полония (футбол клубы, Варшава)|Полония Варшава]]|3 (0)
|2014—2015|{{Flagicon|Польша}} Мотр Люблин|27 (5)
|2015—2017|{{Flagicon|Польша}} Погонь|59 (8)
|2017—2019|{{Flagicon|Польша}} Заглембе |53 (3)
|2019—2020| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|36 (6)
|2021—2022|{{flagicon|Польша|20px}} [[Ягеллония]]|7 (0)
|2021—2022|→ {{flagicon|Польша|20px}} [[Сталь (футбол клубы, Мелец)|Сталь (Мелец)]]|18 (1)
}} 
}}
'''Конрад Вржесински''' (пол. ''Konrad Wrzesiński''; [[10 қыркүйек]] [[1993 жыл]]) — поляк футболшысы, жартылай қорғаушы&lt;ref&gt;https://int.soccerway.com/players/konrad-wrzesinski/286511/&lt;/ref&gt;.

== Карьерасы ==
&quot;Қайрат&quot; сапына 2019 жылдың басында ауысты. Оған дейін тек польшалық клубтарда ойнады. &quot;Қайрат&quot; сапында тұңғыш рет 2019 жылы 3 наурыз күні Қазақстан суперубогында &quot;Астанаға&quot; қарсы алаңға шықты. Бұл ойында алматылықтар 0:2 есебімен ұтылып қалды.

Әзірше [[Польша Ұлттық футбол құрамасы|Польша Ұлттық құрамасына]] шақыртылған жоқ.

== Жетістіктері ==

* Қазақстан Суперкубогының финалисі: 2019
*Қазақстан чемпионы: 2020

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
*[http://www.90minut.pl/kariera.php?id=22007 90minut.pl]
*[https://web.archive.org/web/20190619092846/http://footballfacts.ru/players/2840005-vrzhesinskij Профилі]

{{Бастама}}
[[Санат:Польша футболшылары]]
[[Санат:Полония ФК ойыншылары]]
[[Санат:Заглембе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>efh80myumoxfuqu7qsq0lu5cmbe5x7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Ангола футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>621334</id>
    <revision>
      <id>3685616</id>
      <parentid>2717192</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="qzmdxplxusxgbxrphiqwrmcehgyxr0x" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Ангола спортшылары]]
[[Санат:Анголадағы футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>qzmdxplxusxgbxrphiqwrmcehgyxr0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Габон футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>625381</id>
    <revision>
      <id>3685651</id>
      <parentid>2855043</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="272" sha1="g41qhuf73tckh3vt19deuafv01ggybj" xml:space="preserve">{{Commons category|Association football players from Gabon}}
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]][[Санат:Габондағы футбол]]
[[Санат:Габон спортшылары]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>g41qhuf73tckh3vt19deuafv01ggybj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Ливия футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>632019</id>
    <revision>
      <id>3685617</id>
      <parentid>2856233</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267" sha1="1mk72tdum0h1hv3hkoo32bub3i5hrea" xml:space="preserve">{{Commonscat|Association football players from Libya}}
[[Санат:Ливиядағы футбол]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Ливия спортшылары]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>1mk72tdum0h1hv3hkoo32bub3i5hrea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтүстік Каспий өңіріндегі темір жол құрылысының тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>637824</id>
    <revision>
      <id>3685366</id>
      <parentid>3684725</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қандыағаш-Гурьев темір жол құрылысы */ толықтыру</comment>
      <origin>3685366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15903" sha1="ov5kwvqv017rrpkoeyh5zddq1hxr29y" xml:space="preserve">'''Темір жол''' – халық шаруашылығының және халықтың байланысының негізгі тұтқасы, күре тамыры. Өлкемізде [[темір жол]] құрылысы соңғы уақытта дамып, шаруашылықтың басты саласына айналды.

== Гурьев-Доссор темір жол құрылысы ==
[[Сурет:2TE10U Russian Locomotive.jpg|нобай|оңға|250px|Дизель локомотиві]]      
1925 жылдың басында КСРО Халық шаруашылығы кеңесінің шешімімен [[Гурьев]]-[[Доссор]] тар табанды темір жолын салу үшін Ембі-мұнай тресінің жанынан құрылыс басқармасы ұйымдастырылды.  &lt;ref&gt;Рабочая правда газеті 18.12.1926г.&lt;/ref&gt; 
Жол салу ерекше қиын жағдайда жүргізілді. Ешбір құрылыс механизмі болмады, трасса бойын ауыз сумен қамтамасыз ету үлкен күшке түсті. 1925 жылы мамыр және маусым айларында  жол салу үшін 30 еңбек артельдері құрылды, олардың әрқайсысында 30-35 адамнан болды. 
Гурьев-Доссор тар табанды темір жол құрылысына Коломенск және Луганск зауыттары [[паровоз]]дар, Октябрь және Москва-Курск темір жол бөлімдері [[вагон]]дар, Брянск және Екатеринослав заводтары темір жолға [[рельс]] дайындады.&lt;ref&gt;Нығмет Г.Н.&quot;Күретамыр-мұнайлы Ембіге 80 жыл. Атырау -08.06.1991 ж.&quot; &lt;/ref&gt;	
Жолшылардың ер еңбегі нәтижесінде Гурьев-Доссор тар табанды 93 километрлік темір жолы 1926 жылы 18 желтоқсанда пайдалануға берілді.
Жол бойында ірі үш бекет (Гурьев, [[Қарабатан]], [[Доссор]]), 3 разъезд (Сокол, [[Ескене]], Даңғар) іске қосылды. 
Алғашқы кезде поезд Гурьевтен Доссорға дейін 11 сағат, кейін 7 сағаттай уақытта жүріп өтті. Гурьевтен негізінде су және басқа тауарлар, Доссордан мұнай өнімдері тасылды.
1934 жылы мұнай өндіру қарқыны артуына байланысты Ескенеде тағы бір тар табанды темір сол салынды.

== Қандыағаш-Гурьев темір жол құрылысы ==
1936 жылы 25 ақпанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының бұйрығы бойынша, осы комиссариатқа қарасты Көлік басқармасына Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысын ұйымдастыруды тапсырды, 1936 жылы сәуірде Ақтөбе қаласында Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысы басқармасы құрылды. Кейін бұл темір жол құрылысы Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысы деп аталатын болды. 

Құрылыс жұмысын жүргізу мердігерлік мекеме ретінде «Союзтрансстрой» деп аталатын құрылыс басқармасына жүктелді. Ұзындығы 518 шақырым болатын Гурьев - Қандыағаш темір жолын елдегі ең үздік мекеме - Магнитогорск металлургиялық комбинатының кірме жолдары мен Уфа - Ишимбай темір жол құрылыс мекемесі салды.
Құрылыс жұмыстары екі жақтан қатар жүргізілді. Солтүстік учаске деп аталатын Қандыағаш бекетінен және Оңтүстік учаске деп аталатын Гурьев қаласынан басталды. 1936 жылы 19 мамырда солтүстік учаскенің құрылысшылары салтанатты жағдайда алғашқы текше метр топырақ төкті. Көп кешікпей, 26 мамырда Оңтүстік учаскеде де топырақ төгу жұмысы басталды.
Құрылыс жұмысы өте қиын климаттық жағдайда жүргізілді. Темір жол трассасы халықтың сирек қоныстанған жерлері арқылы өтті. Жердің қатып қалуы салдарынын қазу жұмысы жиі қиыншылыққа тап болды. Жергілікті жерде құрылыс материалдары тапшы болды. Құрылысқа қажетті тасты Солтүстік учаске үшін 125 шақырым жердегі Мұғаджар карьерлерінен Оңтүстік учаске үшін Жайық өзенінің жағасында орналасқан 200 шақырым жердегі [[Индербор|Индер]]ден тасып әкеліп отырды.

Алғашқы кездері құрылысшылардың тұрмыстық жағдайы өте төмен болды. Оларды уақытша барақтарға, киіз үйлерге тіпті жертөлелерге орналастырды. Электр қуаты тартылмағандықтан жұмысшылар жататын орындар керосин шамдармен және май шамдармен жарықтандырылатын еді. Ауыз судың өзін 250-300 шақырым қашықтықтан тасып әкеліп отырды. Техника жетіспеді. 1936 жылы шілде айында 91 автокөлік, 12 тіркелмелі арба, 366трактор, 50 вагон болған екен. Сол себепті қазу жұмыстарының көпшілігі қолмен атқарылды.
Құрылысшылардың саны күннен-күнге артып отырды. 1936 жылы 1 шілдеде олардың саны 1 012 адам болса, осы жылдың қазан айында 2 380 адамға, 1937 жылы мамырда 2 973, ал 1938 жылдың бірінші жартысында 3 994 адамға өскен. Темір жолы құрылысына жұмысшылар, негізінен, ауылдық жерлерден жұмылдырылды.
Жер қазу жұмысы мен құрылыс жұмыстары қажетті материалдардың уақытылы жеткізілмеуі себепті қарқынын түсіріп алды. Мысалы, 1936 жылы 100 шақырымға жететін темір жол желісінің орнына 50 шақырымдық темір жол рельсі жеткізілді 60 мың дана шпалдың орнына 10 400 ғана шпал жеткізілген. Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысына қажетті рельстерді уақытында жеткізе алмауы себепті жұмыс тұрып қалмауы үшін бұрын-соңды қолданыста болған рельстерді төсеуге мәжбүр болды.&lt;ref&gt;РМЭА (РГАЭ). - 31-т., 2619-іс, 25-п.&lt;/ref&gt;

1937 жылы КСРО Ауыр өнеркәсібі халық комиссариаты Қазақ КСР Халық Комиссарлар кеңесіне Гурьев Қандыағаш темір жолы құрылысына 3 400 тонна рельс, 93 тонна арматура темірің, 30 тонна шеге, 46 тонна телеграф сымдарын, 340 вагон полиметалл және 25 тонна автомашина бөлінгенін хабарлады. Материалдар мен механизмдердің жеткізілуіне байланысты құрылыс жұмысы қайтадан жалғасын тапты. 1937 жылдың 10 айында белгіленген 1 907 мыңның орнына 1 947 мың топырақ үйіндісін төседі. Сонымен қоса екі учаскеде 251 шақырым темір жол салынды.

Құрылыс жұмыстарының алғашқы жылдарында жұмыс қолы жетіспеді. Осыған орай Құрылыс Басқармасы 1938 жылдың 25 қазан айынан бастап құрылысшыларға арнап өндірістен босатып оқу үшін қысқа мерзімді курстар ұйымдастырды. Курска 3-4 кластық білімі бар құрылысшылар алынды. Бұл курстарда тас қалаушы, сылақшы, пеш салушы, ағаш ұстасы, жол бригадирі, майлаушы, кондукторлар, бағыттамашы мамандықтары болды. Курстар Ақжар, [[Қандыағаш]] және [[Шұбарқұдық]] ауылдарында ашылды.
Қысқа мерзімді курстардың ашылуы маманданған құрылысшылардың қатарын көбейтті. 1938 жылы осындай курстарды тамамдағандардын саны 624 адамға жетті. Олардың 408-і техникалық минимум тапсырды. Ал 1939 жылы 1054 адам мамандық алып, олардың 463-і техникалық минимум тапсырды.&lt;br /&gt;
1937 жылы құрылыс жұмысына тартылған 4 638 жұмысшының ішінде қазақтар саны 2051 адам болса, келесі жылдың қазанында олардың саны 5300-ге жетті. Ал Оңтүстік учаскеде қазақтар саны 90% құрады.
Құрылыстың солтүстік бөлігінде 46 дүкен мен ондаған сауда орындары, наубайханалар мен асханалар ашылды. Өткір проблемалардың бірі тұрғын үй мәселесі еді. Құрылысшылардың басым бөлігі 46 303 шаршы метрді құрайтын жатақханалар мен вагондарда турды. 1936-1940 жылдары 18 343 шаршы метр тұрғын үй салынды. 1940 жылы Ақтөбе облысымен Гурьев қаласында үш пионер лагері ашылып, онда 310 құрылысшының баласы демалды.

1939 жылы желтоқсан айында Гурьев - Қандағаш темір жолы уақытша пайдалануға беріліп, Ембі мұнайлы ауданы Орынбор - Ташкент темір жол торабымен байланыстырылды.

== Мақат-Ақтау темір жол құрылысы ==
Өткен ғасырдың 50-ші жылдары [[Маңғыстау]]дан оңай да, арзан алынатын уран кені табылғандыктан, үлкен өндіріс ашып, [[Сурет:Мақат темір жол станциясы.jpg|thumb|right|200px|Мақат темір жол станциясы]]қала салу жоспарланды. Осыған байланысты [[Мақат]]-[[Ақтау]] аралығына темір жол салуға машина жасау министрлігі каржы бөлді.&lt;ref&gt;Мұнайлы астана газеті. 20.05.1995 ж.&lt;/ref&gt; 
Құрылысты тұрғызу үшін 1963 жылы 30 қаңтарда №99 құрылыс басқарма ұйымдастырылып, ол ілкіде Мақат елді-мекеніне орналасты. 1963 .жылдан бастап
Мақат-Ақтау-Өзен аралығына 712 км.темір жол құрылысы салына бастады. Жол бойында 14 млн. текше метр топырақ төгілді, 400-дей ірілі-ұсакты күрделі құрылыстар (көпір, өткел, дамбы) салынды, 760 шакырым темір жол торабы төселді, 710 шақырым жоғарғы кернеулі электр жүйесі қосылды және 50 мың текше метр тұрғын үйлер салынды. Мақат-Ақтау темір жолы 1966 желтоқсанда уақытша, ал 1969 жылы тұрақты пайдалануға тапсырылды.

== Гурьев-Астрахань темір жол құрылысы ==
Темір жол саласындағы тағы бір құрылыс Гурьев-[[Астрахань]] темір жолы 1966 жылы салына бастады. Жол бойында 5 [[станция]] мен 21 [[разъезд]] іске қосылды. 7 миллион текше метр топырақ үйіліп, 56 күрделі кұрылыстар және көптеген мәдени орындары салынды. 330 шақырым темір жол төселіп, 1969 жылы 30 сәуірде жол тапсырылып, жұмысшы поездар жүре бастады. Гурьев-Астрахань темір жолы тұрақты пайдалануға 1970 жылы желтоқсанда берілді.

== Бейнеу-Қоңырат темір жол құрылысы ==
1972 жылы 24 желтоқсанда Орта Азиямен байланыстыратын төте жол [[Бейнеу]]-Қоңырат болат магистралі тұрақты пайдалануға берілді.

== Құлсары-Теңіз темір жол құрылысы ==
1986 жылы 4-қазанда ұзындығы 102 шақырым [[Құлсары]]-Теңіз темір жолы пайдалануға беріліп жұмысшы поездар жүре бастады. 

== Мақат-Индер темір жол құрылысы ==
1987 жылы 5 желтоқсанда Мақат-Индер темір жолы пайдалануға берілді. 

[[Қазақстан темір жолы]]  құрамындағы ұзындығы 2 мың шақырым Атырау бөлімшесінде 90-шы жылдардың ортасында 500-ден астам инженерлер, 1,5 мың жарым орта білімді мамандар қызмет еткен еді. Мұнда 80-нен астам станция мен разъездер жұмыс істейді. Отыз шақты пайдалану кәсіпорындары, жол кызметіне қажетті онда ұйымдар бар. Атырау темір жол бөлімшесі - іргелі кәсіпорындарының бірі. Облыс бойынша тасымалданатын барлық жүктің 80 %-нан астамы бөлімше ұжымының үлесіне тиіп отыр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
Ғинаятолла Нығмет. Солтүстік Каспий жағалауындағы көлік қатынасы

[[Санат:Қазақстан темір жолы]]
[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>ov5kwvqv017rrpkoeyh5zddq1hxr29y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685367</id>
      <parentid>3685366</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қандыағаш-Гурьев темір жол құрылысы */ дереккөз</comment>
      <origin>3685367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16384" sha1="ejtzjghamu94vt64uf4c1y3iuunhvkr" xml:space="preserve">'''Темір жол''' – халық шаруашылығының және халықтың байланысының негізгі тұтқасы, күре тамыры. Өлкемізде [[темір жол]] құрылысы соңғы уақытта дамып, шаруашылықтың басты саласына айналды.

== Гурьев-Доссор темір жол құрылысы ==
[[Сурет:2TE10U Russian Locomotive.jpg|нобай|оңға|250px|Дизель локомотиві]]      
1925 жылдың басында КСРО Халық шаруашылығы кеңесінің шешімімен [[Гурьев]]-[[Доссор]] тар табанды темір жолын салу үшін Ембі-мұнай тресінің жанынан құрылыс басқармасы ұйымдастырылды.  &lt;ref&gt;Рабочая правда газеті 18.12.1926г.&lt;/ref&gt; 
Жол салу ерекше қиын жағдайда жүргізілді. Ешбір құрылыс механизмі болмады, трасса бойын ауыз сумен қамтамасыз ету үлкен күшке түсті. 1925 жылы мамыр және маусым айларында  жол салу үшін 30 еңбек артельдері құрылды, олардың әрқайсысында 30-35 адамнан болды. 
Гурьев-Доссор тар табанды темір жол құрылысына Коломенск және Луганск зауыттары [[паровоз]]дар, Октябрь және Москва-Курск темір жол бөлімдері [[вагон]]дар, Брянск және Екатеринослав заводтары темір жолға [[рельс]] дайындады.&lt;ref&gt;Нығмет Г.Н.&quot;Күретамыр-мұнайлы Ембіге 80 жыл. Атырау -08.06.1991 ж.&quot; &lt;/ref&gt;	
Жолшылардың ер еңбегі нәтижесінде Гурьев-Доссор тар табанды 93 километрлік темір жолы 1926 жылы 18 желтоқсанда пайдалануға берілді.
Жол бойында ірі үш бекет (Гурьев, [[Қарабатан]], [[Доссор]]), 3 разъезд (Сокол, [[Ескене]], Даңғар) іске қосылды. 
Алғашқы кезде поезд Гурьевтен Доссорға дейін 11 сағат, кейін 7 сағаттай уақытта жүріп өтті. Гурьевтен негізінде су және басқа тауарлар, Доссордан мұнай өнімдері тасылды.
1934 жылы мұнай өндіру қарқыны артуына байланысты Ескенеде тағы бір тар табанды темір сол салынды.

== Қандыағаш-Гурьев темір жол құрылысы ==
1936 жылы 25 ақпанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының бұйрығы бойынша, осы комиссариатқа қарасты Көлік басқармасына Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысын ұйымдастыруды тапсырды, 1936 жылы сәуірде Ақтөбе қаласында Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысы басқармасы құрылды. Кейін бұл темір жол құрылысы Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысы деп аталатын болды. 

Құрылыс жұмысын жүргізу мердігерлік мекеме ретінде «Союзтрансстрой» деп аталатын құрылыс басқармасына жүктелді. Ұзындығы 518 шақырым болатын Гурьев - Қандыағаш темір жолын елдегі ең үздік мекеме - Магнитогорск металлургиялық комбинатының кірме жолдары мен Уфа - Ишимбай темір жол құрылыс мекемесі салды.
Құрылыс жұмыстары екі жақтан қатар жүргізілді. Солтүстік учаске деп аталатын Қандыағаш бекетінен және Оңтүстік учаске деп аталатын Гурьев қаласынан басталды. 1936 жылы 19 мамырда солтүстік учаскенің құрылысшылары салтанатты жағдайда алғашқы текше метр топырақ төкті. Көп кешікпей, 26 мамырда Оңтүстік учаскеде де топырақ төгу жұмысы басталды.
Құрылыс жұмысы өте қиын климаттық жағдайда жүргізілді. Темір жол трассасы халықтың сирек қоныстанған жерлері арқылы өтті. Жердің қатып қалуы салдарынын қазу жұмысы жиі қиыншылыққа тап болды. Жергілікті жерде құрылыс материалдары тапшы болды. Құрылысқа қажетті тасты Солтүстік учаске үшін 125 шақырым жердегі Мұғаджар карьерлерінен Оңтүстік учаске үшін Жайық өзенінің жағасында орналасқан 200 шақырым жердегі [[Индербор|Индер]]ден тасып әкеліп отырды.

Алғашқы кездері құрылысшылардың тұрмыстық жағдайы өте төмен болды. Оларды уақытша барақтарға, киіз үйлерге тіпті жертөлелерге орналастырды. Электр қуаты тартылмағандықтан жұмысшылар жататын орындар керосин шамдармен және май шамдармен жарықтандырылатын еді. Ауыз судың өзін 250-300 шақырым қашықтықтан тасып әкеліп отырды. Техника жетіспеді. 1936 жылы шілде айында 91 автокөлік, 12 тіркелмелі арба, 366трактор, 50 вагон болған екен. Сол себепті қазу жұмыстарының көпшілігі қолмен атқарылды.
Құрылысшылардың саны күннен-күнге артып отырды. 1936 жылы 1 шілдеде олардың саны 1 012 адам болса, осы жылдың қазан айында 2 380 адамға, 1937 жылы мамырда 2 973, ал 1938 жылдың бірінші жартысында 3 994 адамға өскен. Темір жолы құрылысына жұмысшылар, негізінен, ауылдық жерлерден жұмылдырылды.
Жер қазу жұмысы мен құрылыс жұмыстары қажетті материалдардың уақытылы жеткізілмеуі себепті қарқынын түсіріп алды. Мысалы, 1936 жылы 100 шақырымға жететін темір жол желісінің орнына 50 шақырымдық темір жол рельсі жеткізілді 60 мың дана шпалдың орнына 10 400 ғана шпал жеткізілген. Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысына қажетті рельстерді уақытында жеткізе алмауы себепті жұмыс тұрып қалмауы үшін бұрын-соңды қолданыста болған рельстерді төсеуге мәжбүр болды.&lt;ref&gt;РМЭА (РГАЭ). - 31-т., 2619-іс, 25-п.&lt;/ref&gt;

1937 жылы КСРО Ауыр өнеркәсібі халық комиссариаты Қазақ КСР Халық Комиссарлар кеңесіне Гурьев Қандыағаш темір жолы құрылысына 3 400 тонна рельс, 93 тонна арматура темірің, 30 тонна шеге, 46 тонна телеграф сымдарын, 340 вагон полиметалл және 25 тонна автомашина бөлінгенін хабарлады. Материалдар мен механизмдердің жеткізілуіне байланысты құрылыс жұмысы қайтадан жалғасын тапты. 1937 жылдың 10 айында белгіленген 1 907 мыңның орнына 1 947 мың топырақ үйіндісін төседі. Сонымен қоса екі учаскеде 251 шақырым темір жол салынды.

Құрылыс жұмыстарының алғашқы жылдарында жұмыс қолы жетіспеді. Осыған орай Құрылыс Басқармасы 1938 жылдың 25 қазан айынан бастап құрылысшыларға арнап өндірістен босатып оқу үшін қысқа мерзімді курстар ұйымдастырды. Курска 3-4 кластық білімі бар құрылысшылар алынды. Бұл курстарда тас қалаушы, сылақшы, пеш салушы, ағаш ұстасы, жол бригадирі, майлаушы, кондукторлар, бағыттамашы мамандықтары болды. Курстар Ақжар, [[Қандыағаш]] және [[Шұбарқұдық]] ауылдарында ашылды.
Қысқа мерзімді курстардың ашылуы маманданған құрылысшылардың қатарын көбейтті. 1938 жылы осындай курстарды тамамдағандардын саны 624 адамға жетті. Олардың 408-і техникалық минимум тапсырды. Ал 1939 жылы 1054 адам мамандық алып, олардың 463-і техникалық минимум тапсырды.&lt;br /&gt;
1937 жылы құрылыс жұмысына тартылған 4 638 жұмысшының ішінде қазақтар саны 2051 адам болса, келесі жылдың қазанында олардың саны 5300-ге жетті. Ал Оңтүстік учаскеде қазақтар саны 90% құрады.
Құрылыстың солтүстік бөлігінде 46 дүкен мен ондаған сауда орындары, наубайханалар мен асханалар ашылды. Өткір проблемалардың бірі тұрғын үй мәселесі еді. Құрылысшылардың басым бөлігі 46 303 шаршы метрді құрайтын жатақханалар мен вагондарда турды. 1936-1940 жылдары 18 343 шаршы метр тұрғын үй салынды. 1940 жылы Ақтөбе облысымен Гурьев қаласында үш пионер лагері ашылып, онда 310 құрылысшының баласы демалды.

1939 жылы желтоқсан айында Гурьев - Қандағаш темір жолы уақытша пайдалануға беріліп, Ембі мұнайлы ауданы Орынбор - Ташкент темір жол торабымен байланыстырылды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=187-189|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Мақат-Ақтау темір жол құрылысы ==
Өткен ғасырдың 50-ші жылдары [[Маңғыстау]]дан оңай да, арзан алынатын уран кені табылғандыктан, үлкен өндіріс ашып, [[Сурет:Мақат темір жол станциясы.jpg|thumb|right|200px|Мақат темір жол станциясы]]қала салу жоспарланды. Осыған байланысты [[Мақат]]-[[Ақтау]] аралығына темір жол салуға машина жасау министрлігі каржы бөлді.&lt;ref&gt;Мұнайлы астана газеті. 20.05.1995 ж.&lt;/ref&gt; 
Құрылысты тұрғызу үшін 1963 жылы 30 қаңтарда №99 құрылыс басқарма ұйымдастырылып, ол ілкіде Мақат елді-мекеніне орналасты. 1963 .жылдан бастап
Мақат-Ақтау-Өзен аралығына 712 км.темір жол құрылысы салына бастады. Жол бойында 14 млн. текше метр топырақ төгілді, 400-дей ірілі-ұсакты күрделі құрылыстар (көпір, өткел, дамбы) салынды, 760 шакырым темір жол торабы төселді, 710 шақырым жоғарғы кернеулі электр жүйесі қосылды және 50 мың текше метр тұрғын үйлер салынды. Мақат-Ақтау темір жолы 1966 желтоқсанда уақытша, ал 1969 жылы тұрақты пайдалануға тапсырылды.

== Гурьев-Астрахань темір жол құрылысы ==
Темір жол саласындағы тағы бір құрылыс Гурьев-[[Астрахань]] темір жолы 1966 жылы салына бастады. Жол бойында 5 [[станция]] мен 21 [[разъезд]] іске қосылды. 7 миллион текше метр топырақ үйіліп, 56 күрделі кұрылыстар және көптеген мәдени орындары салынды. 330 шақырым темір жол төселіп, 1969 жылы 30 сәуірде жол тапсырылып, жұмысшы поездар жүре бастады. Гурьев-Астрахань темір жолы тұрақты пайдалануға 1970 жылы желтоқсанда берілді.

== Бейнеу-Қоңырат темір жол құрылысы ==
1972 жылы 24 желтоқсанда Орта Азиямен байланыстыратын төте жол [[Бейнеу]]-Қоңырат болат магистралі тұрақты пайдалануға берілді.

== Құлсары-Теңіз темір жол құрылысы ==
1986 жылы 4-қазанда ұзындығы 102 шақырым [[Құлсары]]-Теңіз темір жолы пайдалануға беріліп жұмысшы поездар жүре бастады. 

== Мақат-Индер темір жол құрылысы ==
1987 жылы 5 желтоқсанда Мақат-Индер темір жолы пайдалануға берілді. 

[[Қазақстан темір жолы]]  құрамындағы ұзындығы 2 мың шақырым Атырау бөлімшесінде 90-шы жылдардың ортасында 500-ден астам инженерлер, 1,5 мың жарым орта білімді мамандар қызмет еткен еді. Мұнда 80-нен астам станция мен разъездер жұмыс істейді. Отыз шақты пайдалану кәсіпорындары, жол кызметіне қажетті онда ұйымдар бар. Атырау темір жол бөлімшесі - іргелі кәсіпорындарының бірі. Облыс бойынша тасымалданатын барлық жүктің 80 %-нан астамы бөлімше ұжымының үлесіне тиіп отыр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
Ғинаятолла Нығмет. Солтүстік Каспий жағалауындағы көлік қатынасы

[[Санат:Қазақстан темір жолы]]
[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>ejtzjghamu94vt64uf4c1y3iuunhvkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685368</id>
      <parentid>3685367</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қандыағаш-Гурьев темір жол құрылысы */</comment>
      <origin>3685368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16384" sha1="q9pr7b6iz21p6opmin88ml6hj2cugpl" xml:space="preserve">'''Темір жол''' – халық шаруашылығының және халықтың байланысының негізгі тұтқасы, күре тамыры. Өлкемізде [[темір жол]] құрылысы соңғы уақытта дамып, шаруашылықтың басты саласына айналды.

== Гурьев-Доссор темір жол құрылысы ==
[[Сурет:2TE10U Russian Locomotive.jpg|нобай|оңға|250px|Дизель локомотиві]]      
1925 жылдың басында КСРО Халық шаруашылығы кеңесінің шешімімен [[Гурьев]]-[[Доссор]] тар табанды темір жолын салу үшін Ембі-мұнай тресінің жанынан құрылыс басқармасы ұйымдастырылды.  &lt;ref&gt;Рабочая правда газеті 18.12.1926г.&lt;/ref&gt; 
Жол салу ерекше қиын жағдайда жүргізілді. Ешбір құрылыс механизмі болмады, трасса бойын ауыз сумен қамтамасыз ету үлкен күшке түсті. 1925 жылы мамыр және маусым айларында  жол салу үшін 30 еңбек артельдері құрылды, олардың әрқайсысында 30-35 адамнан болды. 
Гурьев-Доссор тар табанды темір жол құрылысына Коломенск және Луганск зауыттары [[паровоз]]дар, Октябрь және Москва-Курск темір жол бөлімдері [[вагон]]дар, Брянск және Екатеринослав заводтары темір жолға [[рельс]] дайындады.&lt;ref&gt;Нығмет Г.Н.&quot;Күретамыр-мұнайлы Ембіге 80 жыл. Атырау -08.06.1991 ж.&quot; &lt;/ref&gt;	
Жолшылардың ер еңбегі нәтижесінде Гурьев-Доссор тар табанды 93 километрлік темір жолы 1926 жылы 18 желтоқсанда пайдалануға берілді.
Жол бойында ірі үш бекет (Гурьев, [[Қарабатан]], [[Доссор]]), 3 разъезд (Сокол, [[Ескене]], Даңғар) іске қосылды. 
Алғашқы кезде поезд Гурьевтен Доссорға дейін 11 сағат, кейін 7 сағаттай уақытта жүріп өтті. Гурьевтен негізінде су және басқа тауарлар, Доссордан мұнай өнімдері тасылды.
1934 жылы мұнай өндіру қарқыны артуына байланысты Ескенеде тағы бір тар табанды темір сол салынды.

== Қандыағаш-Гурьев темір жол құрылысы ==
1936 жылы 25 ақпанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының бұйрығы бойынша, осы комиссариатқа қарасты Көлік басқармасына Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысын ұйымдастыруды тапсырды, 1936 жылы сәуірде Ақтөбе қаласында Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысы басқармасы құрылды. Кейін бұл темір жол құрылысы Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысы деп аталатын болды. 

Құрылыс жұмысын жүргізу мердігерлік мекеме ретінде «Союзтрансстрой» деп аталатын құрылыс басқармасына жүктелді. Ұзындығы 518 шақырым болатын Гурьев - Қандыағаш темір жолын елдегі ең үздік мекеме - Магнитогорск металлургиялық комбинатының кірме жолдары мен Уфа - Ишимбай темір жол құрылыс мекемесі салды.
Құрылыс жұмыстары екі жақтан қатар жүргізілді. Солтүстік учаске деп аталатын Қандыағаш бекетінен және Оңтүстік учаске деп аталатын Гурьев қаласынан басталды. 1936 жылы 19 мамырда солтүстік учаскенің құрылысшылары салтанатты жағдайда алғашқы текше метр топырақ төкті. Көп кешікпей, 26 мамырда Оңтүстік учаскеде де топырақ төгу жұмысы басталды.
Құрылыс жұмысы өте қиын климаттық жағдайда жүргізілді. Темір жол трассасы халықтың сирек қоныстанған жерлері арқылы өтті. Жердің қатып қалуы салдарынын қазу жұмысы жиі қиыншылыққа тап болды. Жергілікті жерде құрылыс материалдары тапшы болды. Құрылысқа қажетті тасты Солтүстік учаске үшін 125 шақырым жердегі Мұғаджар карьерлерінен Оңтүстік учаске үшін Жайық өзенінің жағасында орналасқан 200 шақырым жердегі [[Индербор|Индер]]ден тасып әкеліп отырды.

Алғашқы кездері құрылысшылардың тұрмыстық жағдайы өте төмен болды. Оларды уақытша барақтарға, киіз үйлерге тіпті жертөлелерге орналастырды. Электр қуаты тартылмағандықтан жұмысшылар жататын орындар керосин шамдармен және май шамдармен жарықтандырылатын еді. Ауыз судың өзін 250-300 шақырым қашықтықтан тасып әкеліп отырды. Техника жетіспеді. 1936 жылы шілде айында 91 автокөлік, 12 тіркелмелі арба, 366трактор, 50 вагон болған екен. Сол себепті қазу жұмыстарының көпшілігі қолмен атқарылды.
Құрылысшылардың саны күннен-күнге артып отырды. 1936 жылы 1 шілдеде олардың саны 1 012 адам болса, осы жылдың қазан айында 2 380 адамға, 1937 жылы мамырда 2 973, ал 1938 жылдың бірінші жартысында 3 994 адамға өскен. Темір жолы құрылысына жұмысшылар, негізінен, ауылдық жерлерден жұмылдырылды.
Жер қазу жұмысы мен құрылыс жұмыстары қажетті материалдардың уақытылы жеткізілмеуі себепті қарқынын түсіріп алды. Мысалы, 1936 жылы 100 шақырымға жететін темір жол желісінің орнына 50 шақырымдық темір жол рельсі жеткізілді 60 мың дана шпалдың орнына 10 400 ғана шпал жеткізілген. Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысына қажетті рельстерді уақытында жеткізе алмауы себепті жұмыс тұрып қалмауы үшін бұрын-соңды қолданыста болған рельстерді төсеуге мәжбүр болды.&lt;ref&gt;РМЭА (РГАЭ). - 31-т., 2619-іс, 25-п.&lt;/ref&gt;

1937 жылы КСРО Ауыр өнеркәсібі халық комиссариаты Қазақ КСР Халық Комиссарлар кеңесіне Гурьев Қандыағаш темір жолы құрылысына 3 400 тонна рельс, 93 тонна арматура темірің, 30 тонна шеге, 46 тонна телеграф сымдарын, 340 вагон полиметалл және 25 тонна автомашина бөлінгенін хабарлады. Материалдар мен механизмдердің жеткізілуіне байланысты құрылыс жұмысы қайтадан жалғасын тапты. 1937 жылдың 10 айында белгіленген 1 907 мыңның орнына 1 947 мың топырақ үйіндісін төседі. Сонымен қоса екі учаскеде 251 шақырым темір жол салынды.

Құрылыс жұмыстарының алғашқы жылдарында жұмыс қолы жетіспеді. Осыған орай Құрылыс Басқармасы 1938 жылдың 25 қазан айынан бастап құрылысшыларға арнап өндірістен босатып оқу үшін қысқа мерзімді курстар ұйымдастырды. Курска 3-4 кластық білімі бар құрылысшылар алынды. Бұл курстарда тас қалаушы, сылақшы, пеш салушы, ағаш ұстасы, жол бригадирі, майлаушы, кондукторлар, бағыттамашы мамандықтары болды. Курстар Ақжар, [[Қандыағаш]] және [[Шұбарқұдық]] ауылдарында ашылды.
Қысқа мерзімді курстардың ашылуы маманданған құрылысшылардың қатарын көбейтті. 1938 жылы осындай курстарды тамамдағандардын саны 624 адамға жетті. Олардың 408-і техникалық минимум тапсырды. Ал 1939 жылы 1054 адам мамандық алып, олардың 463-і техникалық минимум тапсырды.&lt;br /&gt;
1937 жылы құрылыс жұмысына тартылған 4 638 жұмысшының ішінде қазақтар саны 2051 адам болса, келесі жылдың қазанында олардың саны 5300-ге жетті. Ал Оңтүстік учаскеде қазақтар саны 90% құрады.
Құрылыстың солтүстік бөлігінде 46 дүкен мен ондаған сауда орындары, наубайханалар мен асханалар ашылды. Өткір проблемалардың бірі тұрғын үй мәселесі еді. Құрылысшылардың басым бөлігі 46 303 шаршы метрді құрайтын жатақханалар мен вагондарда турды. 1936-1940 жылдары 18 343 шаршы метр тұрғын үй салынды. 1940 жылы Ақтөбе облысымен Гурьев қаласында үш пионер лагері ашылып, онда 310 құрылысшының баласы демалды.

1939 жылы желтоқсан айында Гурьев - Қандағаш темір жолы уақытша пайдалануға беріліп, Ембі мұнайлы ауданы Орынбор - Ташкент темір жол торабымен байланыстырылды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=184-189|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Мақат-Ақтау темір жол құрылысы ==
Өткен ғасырдың 50-ші жылдары [[Маңғыстау]]дан оңай да, арзан алынатын уран кені табылғандыктан, үлкен өндіріс ашып, [[Сурет:Мақат темір жол станциясы.jpg|thumb|right|200px|Мақат темір жол станциясы]]қала салу жоспарланды. Осыған байланысты [[Мақат]]-[[Ақтау]] аралығына темір жол салуға машина жасау министрлігі каржы бөлді.&lt;ref&gt;Мұнайлы астана газеті. 20.05.1995 ж.&lt;/ref&gt; 
Құрылысты тұрғызу үшін 1963 жылы 30 қаңтарда №99 құрылыс басқарма ұйымдастырылып, ол ілкіде Мақат елді-мекеніне орналасты. 1963 .жылдан бастап
Мақат-Ақтау-Өзен аралығына 712 км.темір жол құрылысы салына бастады. Жол бойында 14 млн. текше метр топырақ төгілді, 400-дей ірілі-ұсакты күрделі құрылыстар (көпір, өткел, дамбы) салынды, 760 шакырым темір жол торабы төселді, 710 шақырым жоғарғы кернеулі электр жүйесі қосылды және 50 мың текше метр тұрғын үйлер салынды. Мақат-Ақтау темір жолы 1966 желтоқсанда уақытша, ал 1969 жылы тұрақты пайдалануға тапсырылды.

== Гурьев-Астрахань темір жол құрылысы ==
Темір жол саласындағы тағы бір құрылыс Гурьев-[[Астрахань]] темір жолы 1966 жылы салына бастады. Жол бойында 5 [[станция]] мен 21 [[разъезд]] іске қосылды. 7 миллион текше метр топырақ үйіліп, 56 күрделі кұрылыстар және көптеген мәдени орындары салынды. 330 шақырым темір жол төселіп, 1969 жылы 30 сәуірде жол тапсырылып, жұмысшы поездар жүре бастады. Гурьев-Астрахань темір жолы тұрақты пайдалануға 1970 жылы желтоқсанда берілді.

== Бейнеу-Қоңырат темір жол құрылысы ==
1972 жылы 24 желтоқсанда Орта Азиямен байланыстыратын төте жол [[Бейнеу]]-Қоңырат болат магистралі тұрақты пайдалануға берілді.

== Құлсары-Теңіз темір жол құрылысы ==
1986 жылы 4-қазанда ұзындығы 102 шақырым [[Құлсары]]-Теңіз темір жолы пайдалануға беріліп жұмысшы поездар жүре бастады. 

== Мақат-Индер темір жол құрылысы ==
1987 жылы 5 желтоқсанда Мақат-Индер темір жолы пайдалануға берілді. 

[[Қазақстан темір жолы]]  құрамындағы ұзындығы 2 мың шақырым Атырау бөлімшесінде 90-шы жылдардың ортасында 500-ден астам инженерлер, 1,5 мың жарым орта білімді мамандар қызмет еткен еді. Мұнда 80-нен астам станция мен разъездер жұмыс істейді. Отыз шақты пайдалану кәсіпорындары, жол кызметіне қажетті онда ұйымдар бар. Атырау темір жол бөлімшесі - іргелі кәсіпорындарының бірі. Облыс бойынша тасымалданатын барлық жүктің 80 %-нан астамы бөлімше ұжымының үлесіне тиіп отыр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
Ғинаятолла Нығмет. Солтүстік Каспий жағалауындағы көлік қатынасы

[[Санат:Қазақстан темір жолы]]
[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>q9pr7b6iz21p6opmin88ml6hj2cugpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Гвинея-Бисау футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>645172</id>
    <revision>
      <id>3685618</id>
      <parentid>2790990</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="301" sha1="43ftbxw9jz2nt84v3ato4pzemleplyy" xml:space="preserve">{{Commonscat|Association football players from Guinea-Bissau}}
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Гвинея-Бисау спортшылары]]
[[Санат:Гвинея-Бисаудағы футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>43ftbxw9jz2nt84v3ato4pzemleplyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сеул (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>649907</id>
    <revision>
      <id>3685662</id>
      <parentid>3525364</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56779-00</username>
        <id>187476</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жетістіктері */</comment>
      <origin>3685662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3026" sha1="ei8zadg0ebtvf7p0xf2bluqv0v9fg4n" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
|атауы = {{ту|Корея Республикасы}} Сеул
|құрылған = 1983
|стадионы = [[Сеул Уорлд Кап]]
|сыйымдылығы = 66 704
|жаттықтырушысы = 
|капитаны = {{ту|Корея Республикасы}} [[Ко Ё Хан]]
|жарыс = [[Футболдан Оңтүстік Корея чемпионаты|Кей-Лига 1]]
|маусым = 2025
|орын =  '''6-орын'''
|pattern_la1 = _fcseoul20h	
|pattern_b1  = _fcseoul20h
|pattern_ra1 = _fcseoul20h
|pattern_so1 = _redtop
|leftarm1    = FFFFFF
|body1       = FFFFFF
|rightarm1   = FFFFFF
|shorts1     = FFFFFF
|socks1      = 000000
|pattern_la2 = _fcseoul19a
|pattern_b2  = _fcseoul19a
|pattern_ra2 = _fcseoul19a
|pattern_so2 = _fcseoul19a
|leftarm2    = FFFFFF
|body2       = FFFFFF
|rightarm2   = FFFFFF
|shorts2     = 000000
|socks2      = FFFFFF
|pattern_la3 = _fcseoul20c
|pattern_b3  = _fcseoul20c
|pattern_ra3 = _fcseoul20c
|pattern_so3 = _redtop
|leftarm3    = FFFFFF
|body3       = FFFFFF
|rightarm3   = FFFFFF
|shorts3     = FFFFFF
|socks3      = 000000
}}
'''«Сеул»''' — [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] чемпионаттарында ойнайтын футбол клубы, [[1983 жыл|1983 жылы]] ''Lucky-Goldstar Hwangso Football Club'' деген атаумен Чхунхондо аймағында құрылды. Сегіз жылдан соң базасы [[Сеул|Сеулге]] көшірілді. 1991 жылы &quot;Читанс&quot; боп атауы өзгерді.  1995 жылы базасы Анян қаласына уақытша көішірілді (оған астанадағы [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|ӘЧ-2002]] турниріне дайындық құрылыстары себепші болды).  Кейін Сеулде салынған &quot;Сеул Уорлд Кап&quot; стаддионының біршама шығынын төледі де, өз алаңыдағы ойындарын сонда өткізетін болды. 2004 жылы қазіргі атауына ауысты.

== Жетістіктері ==

=== Ұлттық ===
[[Футболдан Оңтүстік Корея чемпионаты|Чемпионат]]

* Чемпион (7): 1985, 1990, 2000, 2010, 2012, 2016, 2026
* 2 орын (5): 1986, 1989, 1993, 2001, 2008
* 3 орын (2): 2014, 2019

Кубок

* Жеңімпаз (2): 1998, 2015
* Финалист (2): 2014, 2016

Лига кубогы

* Жеңімпаз (2): 2006, 2010
* Финалист (4): 1992, 1994, 1999, 2007

Суперкубок 

* Жеңімпаз (1): 2001
* Финалист (1): 1999

=== Халықаралық ===
[[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]]

* Финалист (2): 2002, 2013

== Сілтемелер ==

* https://www.fcseoul.com/

[[Санат:Оңтүстік Корея футбол клубтары]]</text>
      <sha1>ei8zadg0ebtvf7p0xf2bluqv0v9fg4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Гамбия футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>650330</id>
    <revision>
      <id>3685652</id>
      <parentid>2855065</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="272" sha1="swrgld955wm0sddxb8p5i17byqeuavg" xml:space="preserve">{{Commonscat|Association football players from Gambia}}
[[Санат:Гамбиядағы футбол]]
[[Санат:Гамбия спортшылары]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>swrgld955wm0sddxb8p5i17byqeuavg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристиан Дику</title>
    <ns>0</ns>
    <id>650807</id>
    <revision>
      <id>3685563</id>
      <parentid>2822041</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T02:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3685563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3763" sha1="b1asngnqmawvh6yvxefnx5b4deabay3" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = 
|толық аты = 
|лақап аты = 
|сурет = 
|сурет ені = 
|атауы = 
|туған күні = 4.11.1973
|туған жері = {{туғанжері|Бухарест|Бухаресте}}, [[Румыния]]
|азаматтығы = {{байрақ|Румыния}}
|бойы = 174
|салмағы = 
|позиция = шабуылшы
|қазіргі клуб = карьерасын аяқтады
|номері = 
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1996—1997|{{ту|Румыния}} [[Аккумляторул]]|0 (0)
|1997—2001|{{ту|Румыния}} [[Мидиа (футбол клубы)|Новэдари]]|111 (32)
|1999—2000|{{аренда}}{{ту|Румыния}} [[Фарул (футбол клубы)|Фарул]]|
|2001—2003|{{ту|Румыния}} [[Фарул (футбол клубы)|Фарул]] |29 (2)
|2002—2005|{{ту|Румыния}} Дачия-Униря |51 (16)
|2005|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |18 (2)}}
}}
'''Кристиан Дику''' ([[Румын тілі|рум]]. ''Cristian Dicu''; [[4 қараша]] [[1973 жыл]]&lt;ref&gt;https://www.sports.ru/tags/154873953/&lt;/ref&gt;, [[Бухарест]], [[Румыния]]) — румыниялық футболшы, шабуылшы.

2005 жылға дейін Румынияның &quot;Аккумляторул&quot;, &quot;Фарул&quot;, &quot;Дачия-Униря&quot; клубтарында доп тепті. 

2005 жылдың басында &quot;[[Қайрат (футбол клубы)|Қайратқа]]&quot; ауысып, екі жылдық келісім шарт жасасты. Сол жылы Достастық елдері кубогына қатысып, төрт голдың авторы атанды, бұл турнирдегі екінші көрсеткіш.

2 сәуірде &quot;[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпеске]]&quot; қарсы [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2005|чемпионаттың]] бірінші турында-ақ алаңға шығып, тоқсан минут толық ойнады. Екі аптадан соң, 16 сәуірде &quot;[[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасыға]]&quot; қарсы ойында тұңғыш голын соқты, бұл ойында &quot;[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]&quot; 3:0 есебімен жеңіске жетті. 21 мамырда &quot;[[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]&quot; қақпасына бір гол соқты, бұл Дикудың &quot;Қайрат&quot; сапындағы соңғы голы болды.

2005 жылы 12 шілдеде Алматыда &quot;[[Петржалка (футбол клубы)|Артмедияға]]&quot; қарсы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2005/06|Чемпиондар лигасындағы]] дебют ойынын өткізді. Бір аптадан соң сырт алаңдағы қарымта ойында да алаңға шықты, бірақ гол соға алмады.

6 қарашада сырт алаңда &quot;Оқжетпеске&quot; қарсы ойында соңғы рет алаңға шықты. Маусым біткесін клубпен келісім шартты бұзды да, клубтан кетті. 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://footballfacts.ru/person/games/88913-dikukristian Профилі] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{бастама}}
[[Санат:Румыния футболшылары]]
[[Санат:Фарул ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>b1asngnqmawvh6yvxefnx5b4deabay3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Джибути футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>655962</id>
    <revision>
      <id>3685648</id>
      <parentid>2847935</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="5iz8twa7l5or3smv15yna46454e92iw" xml:space="preserve">[[Санат:Джибутидегі футбол]]
[[Санат:Джибути спортшылары]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>5iz8twa7l5or3smv15yna46454e92iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Ботсвана футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>657043</id>
    <revision>
      <id>3685619</id>
      <parentid>2854323</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288" sha1="l9lbfqlfkekzuq8zasgl5h7rnnndbq6" xml:space="preserve">{{Commons category|Association football players from Botswana}}
[[Санат:Ботсвана спортшылары]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Ботсванадағы футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>l9lbfqlfkekzuq8zasgl5h7rnnndbq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Бурунди футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>657173</id>
    <revision>
      <id>3685620</id>
      <parentid>2854851</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="283" sha1="mhmwqp17b6xo2xrhqus70pa638vuvnx" xml:space="preserve">{{Commons category|Association football players from Burundi}}
[[Санат:Бурундидегі футбол]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Бурунди спортшылары]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>mhmwqp17b6xo2xrhqus70pa638vuvnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Кабо-Верде футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>657430</id>
    <revision>
      <id>3685629</id>
      <parentid>2855781</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="gwj1u3ynfkfa8kvn11q443tnywsdf1f" xml:space="preserve">[[Санат:Кабо-Верде спортшылары]]
[[Санат:Кабо-Вердедегі футбол]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Африка футболшылары]]
{{Commons category|Association football players from Cape Verde}}</text>
      <sha1>gwj1u3ynfkfa8kvn11q443tnywsdf1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Кения футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>657499</id>
    <revision>
      <id>3685656</id>
      <parentid>2855901</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="212" sha1="d89gseex6tikiu4h31g5vuq0htvg4lq" xml:space="preserve">[[Санат:Кения спортшылары]]
[[Санат:Кениядағы футбол]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>d89gseex6tikiu4h31g5vuq0htvg4lq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Конго Республикасы футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>657567</id>
    <revision>
      <id>3685647</id>
      <parentid>2856103</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="3gc9yyof227gc4oddm0ax8hmrvkcd18" xml:space="preserve">[[Санат:Конго Республикасы спортшылары]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Конгодағы футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]
{{Commons cat|Association football players from the Republic of the Congo}}</text>
      <sha1>3gc9yyof227gc4oddm0ax8hmrvkcd18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Лесото футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>657599</id>
    <revision>
      <id>3685657</id>
      <parentid>2856178</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="npwm07qmxebt40t8oz7qlb3sthm97e6" xml:space="preserve">[[Санат:Лесото спортшылары]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Лесотодағы футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>npwm07qmxebt40t8oz7qlb3sthm97e6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Малави футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>657781</id>
    <revision>
      <id>3685624</id>
      <parentid>2856766</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="myjyiz7fulnvgbzphtxytro5jj7tqxo" xml:space="preserve">{{Commons category|Association football players from Malawi}}
[[Санат:Малави спортшылары]]
[[Санат:Малавидегі футбол]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>myjyiz7fulnvgbzphtxytro5jj7tqxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Орталық Африка Республикасы футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>658023</id>
    <revision>
      <id>3685644</id>
      <parentid>2858022</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="7kqm8o4rnlzhd37ufz7eabotbwasbjp" xml:space="preserve">[[Санат:Орталық Африка Республикасы спотшылары]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Орталық Африка Республикасындағы футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>7kqm8o4rnlzhd37ufz7eabotbwasbjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Чад футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>658366</id>
    <revision>
      <id>3685645</id>
      <parentid>2859158</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="rb3rtb459zueu1ls8zi4ta2njllgk5l" xml:space="preserve">[[Санат:Чад спортшылары]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Чадтағы футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]</text>
      <sha1>rb3rtb459zueu1ls8zi4ta2njllgk5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Эфиопия футболшылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>658372</id>
    <revision>
      <id>3685650</id>
      <parentid>2859168</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка футболшылары|Африка футболшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="284" sha1="5ku2fbz5cm5bub2sidg6y9m8kuv8rjc" xml:space="preserve">[[Санат:Эфиопия спортшылары]]
[[Санат:Елдер бойынша футболшылар]]
[[Санат:Эфиопиядағы футбол]]
[[Санат:Африка футболшылары]]
{{Commons category|Association football players from Ethiopia}}</text>
      <sha1>5ku2fbz5cm5bub2sidg6y9m8kuv8rjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корнелл университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665404</id>
    <revision>
      <id>3685557</id>
      <parentid>3274738</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T00:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3685557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18963" sha1="11xu27hf1pzk3uzj2xmqv7qm6ewl44q" xml:space="preserve">'''Корнелл университеті''' ({{lang-en|Cornell University}}, қысқаша '''Корнелл''') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың ең ірі және әйгілі [[Университет|университеттерінің]] бірі, [[Айви Лигасы|Шырмауық Лигасына]] кіреді.

Бұл университеттің кампусы [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатының]] ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) Итака қаласында орналасқан. Университетті [[1865 жыл|1865]] жылы [[кәсіпкер]] және [[телеграф]] индустриясының негізін қалаушылардың бірі [https://en.wikipedia.org/wiki/Ezra_Cornell Эзра Корнелл], сонымен қатар белгілі [[ғалым]] және [[саясаткер]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Andrew_Dickson_White Эндрю Уайт] құрды. Университет бакалавриатқа арналған жеті колледжден және оның негізгі кампусында орналасқан жеті бакалавриаттан кейінгі білім беру бөлімінен (graduate schools: [[Медицина|медициналық]], [[Ветеринария|ветеринарлық]] [[Факультет|факультеттер]], магистратураға бағытталған [[Инжиниринг|инженерлік]] [[факультет]] және т.б.) тұрады. Әр колледжде талапкерлерге қойылатын өзіндік талаптар және өзіндік оқу бағдарламалары бар. Университетте екі [[Медицина|медициналық]] кампус бар, біреуі Нью-Йоркте, екіншісі [[Катар|Катарда]] орналасқан ''Education city''-де (&quot;Білім қаласы&quot;) орналасқан.

Негізі қаланған кезінен университеттің принциптері: білімнің зайырлы сипаты, діни нанымына немесе нәсіліне қарамастан екі жыныстағы адамдардың білім алуына рұқсат беру болды. Қазіргі уақытта Корнеллде 245000-нан астам тірі түлектер бар. Осы оқу орнының тарихында ол арқылы [https://en.wikipedia.org/wiki/Marshall_Scholarship Маршалл стипендиясының] 31 лауреаты, [https://en.wikipedia.org/wiki/Rhodes_Scholarship Родс стипендиясының] 28 лауреаты, [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] 41 лауреаты өтті. Қазіргі уақытта әлемнің 50 штаты мен 122 елінен 14000 студент, дипломнан кейінгі бағдарламалардың (магистратура, [[докторантура]]) 7000 оқушысы білім алуда.

&quot;Инженерлік физика&quot; (''Engineering Physics'') мамандығы — университеттің ең үздік білім беру бағдарламаларының бірі, [https://www.usnews.com/ U. S. News &amp; World Report] басылымы инженерлік бағдарламалар рейтингінде бірнеше рет бакалавр дәрежесімен 1-орын, 2010 жылы — 3-орын берді.

== Тарихы ==
Корнелл университеті [[1865 жыл|1865 жылы]] 27 сәуірде [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатының]] [[Сенат|Сенатының]] жоғары оқу орындарының қажеттіліктері үшін мемлекет жерін беру туралы заң жобасының арқасында құрылды. Сенатор Эзра Корнелл [https://en.wikipedia.org/wiki/Ithaca,_New_York Итакадағы] фермасын және бастапқы мақсатты қор ретінде 500 000$ жеке қаражатты ұсынды. Оның бастамасын ғылым туралы жақсы білетін тағы бір сенатор Эндрю Уайт қолдады және ол дамып келе жатқан оқу орнының алғашқы президенті болды. Келесі үш жыл ішінде Уайт алғашқы екі ғимараттың құрылысын қадағалап, студенттер мен оқытушыларды тарту үшін бүкіл әлем бойынша жүрді. Университет 1868 жылы 7 қазан ашылды, және келесі күні  412 студент қабылданды.

Көп ұзамай Корнелл өзінің зерттеулерін [[теория]] деңгейінде ғана емес, сонымен қатар [[Практика|практикалық]] салада да, өзінің студенттік қалашығында қолданатын [[Инновация|ғылыми инновациялардың]] [[Символ|символына]] айналды. Мысалы, ол электр жарығын қолданатын алғашқы университеттердің бірі болды. [https://en.wikipedia.org/wiki/Campus Кампустың] бүкіл аумағын қамту үшін [[1883 жыл|1883 жылы]] динамо-машина іске қосылды. Корнеллдің алғашқы шығарылымдары белсенділік пен үйлесімділікпен ерекшеленді. Мұнда елдегі алғашқы Қамқоршылар кеңесінің бірі пайда болды, оны түлектер басқарды, [[Альма матер|алма-матердің]] тағдырына бей-жай қарамады.

Корнеллдің әсіресе қарқынды өсуі [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуымен байқалды, онда студенттер саны қазіргі деңгейге жетті, шамамен 20 000 адам. Әрине, мұндай студенттер армиясын біреуге үйрету керек еді, сондықтан сол кезде профессорлық-оқытушылық құрамының саны да өсті, оның саны 3400 адамды құрады. Ұсынылған білім беру бағдарламаларының спектрі де артты.

Алайда, бұл оқу орнына назар тек жоғары сапалы біліммен ғана емес, сонымен бірге драматикалық оқиғалармен де аударылды. 1969 жылы сәуірде [https://en.wikipedia.org/wiki/African_Americans африкалық-американдық] студенттер нәсілшілдік мекемесінде болған адамға наразылық білдіріп, университет кампустарының бірін басып алды. Осы акцияның нәтижесінде Корнелл университетінің президенті Джеймс Перкинс қызметінен кетті және осы мекемені басқарудың бүкіл жүйесі жаңадан құрылды.

[[2000 жыл|2000 жылдан]] бастап Корнелл бірнеше халықаралық бағдарламаларды іске қосу арқылы әлемдік аренада өз қызметін жандандырды. 2004 жылы университет [[Катар|Катарда]] медициналық колледж ашты, ол [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тан тыс жерлерде алғашқы американдық медициналық мектеп болды. Сонымен қатар, [[Үндістан]], [[Сингапур]] және [[Қытай|Қытай Халық Республикасының]] негізгі ғылыми-зерттеу институттарымен байланыс орнату және озық тәжірибе алмасу жалғасуда. Корнелл өзінің жоғары халықаралық мәртебесімен өзін &quot;алғашқы трансұлттық университет&quot; деп атайды. [[2004 жыл|2004 жылы]], 9 наурызда Корнелл мен [[Стэнфорд университеті|Стэнфорд]] шенеуніктері [[Израиль]]-[[Иордан]] шекарасында орналасқан жаңа халықаралық орталықтың құрылысына алғашқы тасты қойды.

== Оқу бағдарламалары ==
2020 жылғы жағдай бойынша Корнелл университеті бакалавриаттың келесі мамандықтары бойынша оқытуды жүзеге асырады ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] ''majors'').
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/africana-studies Африкатану]
* [https://cals.cornell.edu/education/degrees-programs/agricultural-sciences-major Ауыл шаруашылығы]
* [https://ecologyandevolution.cornell.edu/ Экология және эволюциялық биология]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/american-studies Америкатану]
* [https://cals.cornell.edu/education/degrees-programs/animal-science-major-minor Жануарлар ғылымы]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/anthropology Антропология]
* [https://web.archive.org/web/20210723190344/https://dyson.cornell.edu/programs/undergraduate/degree-requirements/ Қолданбалы экономика және менеджмент]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/archaeology Археология]
* [https://aap.cornell.edu/academics/architecture Архитектура]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/asian-studies Азиатану]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/astronomy Астрономия]
* [https://cals.cornell.edu/education/degrees-programs/atmospheric-science-major Атмосфера ғылымы]
* [https://www.engineering.cornell.edu/students/undergraduate-students/curriculum/majors-and-minors Биологиялық инжиниринг]
* [https://web.archive.org/web/20210723190353/https://biology.cornell.edu/academics/major/ Биология]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/biology-society Биология және қоғам]
* [https://www.engineering.cornell.edu/students/undergraduate-students/curriculum/majors-and-minors Биомедициналық инжиниринг]
* [https://cals.cornell.edu/education/degrees-programs/biometry-statistics-major-and-minor Биометрия және статистика]
* [https://www.engineering.cornell.edu/students/undergraduate-students/curriculum/majors-and-minors Химиялық инжиниринг]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/chemistry-chemical-biology Химия және химиялық биология]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/china-asia-pacific-studies Қытайтану және Азия-Тынық мұхит аймағы елдерін зерттеу]
* [https://www.engineering.cornell.edu/students/undergraduate-students/curriculum/majors-and-minors Азаматтық инжиниринг]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/classics Классика]
* [https://as.cornell.edu/education/college-scholar-program Колледждің зерттеу бағдарламасы (аса көрнекті студенттерге арналған пәнаралық сипаттағы жеке бағдарлама)]
* [https://cals.cornell.edu/education/degrees-programs/communication-major-minor Байланыс]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/comparative-literature Салыстырмалы әдебиет]
* [https://www.cs.cornell.edu/undergrad/csmajor Информатика]
* [https://web.archive.org/web/20210730135452/https://www.human.cornell.edu/dea Дизайн және қоршаған орта анализі]
* [https://web.archive.org/web/20210723190346/https://www.human.cornell.edu/hd/academics/undergraduate Адамзат дамуы]
* [https://web.archive.org/web/20210723190344/https://www.eas.cornell.edu/eas/programs/undergraduate-programs/abbs-earth-and-atmospheric-sciences Жер және атмосфера туралы ғылым]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/economics Экономика]
* [https://www.engineering.cornell.edu/students/undergraduate-students/curriculum/majors-and-minors Электрикалық және компьютерлік инжиниринг]
* [https://www.engineering.cornell.edu/students/undergraduate-students/curriculum/majors-and-minors Инжинирингтағы физика]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/english Английский тілі және әдебиет]
* [https://cals.cornell.edu/education/degrees-programs/entomology-major-minor Энтомология]
* [https://cals.cornell.edu/environment-sustainability Қоршаған орта және тұрақты даму]
* [https://enve.cornell.edu/ Қоршаған орта инжинирингі]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/feminist-gender-sexuality-studies Феминистік, гендерлік және жыныстық зерттеулер]
* [https://www.human.cornell.edu/fsad Мата туралы ғылым және киім дизайны]
* [https://aap.cornell.edu/academics/art Әсем өнерлер]
* [https://www.human.cornell.edu/dns Тамақтану туралы ғылым]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/french Француз тілі және әдебиет]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/german-studies Неміс тілі және әдебиет]
* [https://www.human.cornell.edu/dns/academics/undergraduate/majors/gphs Жаһандық және қоғамдық денсаулық сақтау]
* [https://cals.cornell.edu/education/degrees-programs/global-development-major Жаһандық даму]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/government Мемлекеттік басқару]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/history Тарих]
* [https://aap.cornell.edu/academics/architecture Архитектура тарихы] (тек трансферлік студенттер үшін)
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/history-art Өнер тарихы]
* [https://sha.cornell.edu/ Қонақ үй бизнесі]
* [https://www.human.cornell.edu/dns/academics/undergraduate/majors/hbhs Адам биологиясы, денсаулық және қоғам]
* [https://web.archive.org/web/20210723190353/https://www.ilr.cornell.edu/programs/academics/academic-departments/human-resource-studies Адам потенциалы ғылымы]
* [https://www.engineering.cornell.edu/students/undergraduate-students/curriculum/majors-and-minors Инжиниринг (тәуелсіз бағдарлама)]
* [https://web.archive.org/web/20210723190359/https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/independent-major Өнерлер және ғылымдар (тәуелсіз бағдарлама)]
* [https://www.ilr.cornell.edu/ Өнеркәсіптік және еңбек қарым-қатынастары]
* [https://infosci.cornell.edu/undergraduate/info-sci-majors Ақпарат туралы ғылым]
* [https://infosci.cornell.edu/undergraduate/info-sci-majors Пәнаралық зерттеулер]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/italian-studies Итальян тілі мен әдебиеті]
* [https://web.archive.org/web/20210723190354/https://landscape.cals.cornell.edu/undergraduate/ Ландшафттық архитектура]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/linguistics Лингвистика]
* [https://www.engineering.cornell.edu/students/undergraduate-students/curriculum/majors-and-minors Материалотану және инжиниринг]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/mathematics Математика]
* [https://www.engineering.cornell.edu/students/undergraduate-students/curriculum/majors-and-minors Механикалық инжиниринг]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/music Музыка]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/near-eastern-studies Таяу Шығыс зерттеулері]
* [https://www.human.cornell.edu/dns/academics/undergraduate/majors/ns Тамақтану туралы ғылым]
* [https://www.engineering.cornell.edu/students/undergraduate-students/curriculum/majors-and-minors Зерттеу операцияларды және инжиниринг]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/performing-media-arts Орындаушылық өнер және медиа-өнер]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/philosophy Философия]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/physics Физика]
* [https://cals.cornell.edu/school-integrative-plant-science/degrees-programs/plant-sciences-major Ботаника]
* [https://web.archive.org/web/20210723190346/https://www.human.cornell.edu/pam/academics/pammajor Саясат анализі және менеджмент]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/psychology Психология]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/religious-studies Дінтану]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/sociology Социология]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/spanish Испан тілі және әдебиет]
* [https://as.cornell.edu/major_minor_gradfield/statistical-science Статистика]
* [https://aap.cornell.edu/academics/crp Урбанистика және аймақтық жоспарлау]
* [https://cals.cornell.edu/education/degrees-programs/viticulture-enology-major-and-minor Жүзім шаруашылыңы және энология]

== Университет кампустары ==
=== Университет кампустары орналасқан қалалар: ===
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Ithaca,_New_York Итака]
* [[Нью-Йорк]]
* Эдьюкейшн-сити, [[Катар]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Корнелл университеті| ]]
[[Санат:1865 жылы пайда болғандар]]
[[Санат:Америкалық университеттер қоғамдастығы]]</text>
      <sha1>11xu27hf1pzk3uzj2xmqv7qm6ewl44q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трево Чалоба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>666181</id>
    <revision>
      <id>3685601</id>
      <parentid>3475666</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2030" sha1="fmw4gvx8quqyv2xx2ataoo96fw2859f" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Требо Чалоба
|сурет=TrevohChalobahIpsBlR1.jpg
|туған күні  =5.07.1999
|азаматтығы = {{ENG}}
|позиция = қорғаушы
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2018—|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|58 (4)
|2018—2019|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Ипсвич Таун]]|43 (2)
|2019—2020|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Хаддерсфилд Таун]]|36 (1)
|2020—2021|{{аренда}}{{ту|Франция}} [[Лорьян (футбол клубы)|Лорьян]]|29 (2)
|2024—2025|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Кристал Пэлас (футбол клубы)|Кристал Пэлас]]|12 (3)
}}
}}
'''Трево Чалоба''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''Trevoh Tom Chalobah''; 5 шілде  1999&lt;ref&gt;https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=96784&lt;/ref&gt;) — англиялық футболшы, &quot;[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&quot; клубының қорғаушысы.  

== Карьерасы ==
2017 жылы карьерасын &quot;Челси&quot; сапында бастады. Кейін &quot;[[Ипсвич Таун]]&quot; (2018/19), &quot;[[Хаддерсфильд Таун]]&quot; (2019/20), &quot;[[Лорьян (футбол клубы)|Лорьян]]&quot; (2020/21) клубтарында арендада доп тепті. 

Англиядың 16-21 жастағы құрамаларында ойнаған.

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===

* Англия кубогы 2016/17
* УЕФА Суперкубогы 2021

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Челси ФК құрамы}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Челси ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ипсвич Таун ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лорьян ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>fmw4gvx8quqyv2xx2ataoo96fw2859f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Феликс Эдмундович Дзержинский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>671570</id>
    <revision>
      <id>3685434</id>
      <parentid>3554657</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әкесінің тұлғасы */</comment>
      <origin>3685434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19453" sha1="8xkjapsjignuil0xl1a004bv3xcschl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы (большевиктер)|РСДЖП(б)]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РКП(б)]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>8xkjapsjignuil0xl1a004bv3xcschl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685437</id>
      <parentid>3685434</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Туған кезі және балалық шағы */</comment>
      <origin>3685437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27723" sha1="61pwzoqyb6lymnk0a60sec443h3cggu" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы (большевиктер)|РСДЖП(б)]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РКП(б)]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>61pwzoqyb6lymnk0a60sec443h3cggu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685438</id>
      <parentid>3685437</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3685438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27723" sha1="m7tk1e3jnvsln8m8amk8jt9yqv20gdt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>m7tk1e3jnvsln8m8amk8jt9yqv20gdt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685442</id>
      <parentid>3685438</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы */</comment>
      <origin>3685442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39123" sha1="oru398a858rz82gmestt3jn1sevbjl5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>oru398a858rz82gmestt3jn1sevbjl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685445</id>
      <parentid>3685442</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы */</comment>
      <origin>3685445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39795" sha1="sqenzibbzpj94890jbrvlhnch5l5jcq" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]
Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>sqenzibbzpj94890jbrvlhnch5l5jcq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685446</id>
      <parentid>3685445</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы */</comment>
      <origin>3685446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39796" sha1="96akkak7a34gqevdkzhfphmh7d2r93d" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>96akkak7a34gqevdkzhfphmh7d2r93d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685451</id>
      <parentid>3685446</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғашқы жер аударылуы және қашуы */</comment>
      <origin>3685451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55524" sha1="6azym99upe1u3l09no44to4lu5nf3rl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский өз жолдастарының үстінен ешқандай жауап бермеді. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.

Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>6azym99upe1u3l09no44to4lu5nf3rl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685452</id>
      <parentid>3685451</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Алғашқы жер аударылуы және қашуы */</comment>
      <origin>3685452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55535" sha1="tkdg41nvhsr07wajcdjkhg3kg5kury7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский өз жолдастарының үстінен ешқандай жауап бермеді. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.

Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>tkdg41nvhsr07wajcdjkhg3kg5kury7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685453</id>
      <parentid>3685452</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Алғашқы жер аударылуы және қашуы */</comment>
      <origin>3685453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55538" sha1="s108v01wgdtus2cpn1glxg1alevq8e7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.

Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>s108v01wgdtus2cpn1glxg1alevq8e7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685454</id>
      <parentid>3685453</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғашқы жер аударылуы және қашуы */</comment>
      <origin>3685454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55636" sha1="olp0dqjb9pqpkmnbthhrxd4vwl5roai" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>olp0dqjb9pqpkmnbthhrxd4vwl5roai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685457</id>
      <parentid>3685454</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы */</comment>
      <origin>3685457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72125" sha1="dxjcmkwoal94n6mfo4mmiygy26tm3zt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылғы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>dxjcmkwoal94n6mfo4mmiygy26tm3zt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685458</id>
      <parentid>3685457</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы */</comment>
      <origin>3685458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72581" sha1="hxx6uwzvvrz36pjw5c2jl7s7pxe1zpl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|200px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|200px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|200px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>hxx6uwzvvrz36pjw5c2jl7s7pxe1zpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685459</id>
      <parentid>3685458</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы */</comment>
      <origin>3685459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72581" sha1="lpj3s3o1s5fhnd3rcojagsu54v1wyza" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>lpj3s3o1s5fhnd3rcojagsu54v1wyza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685460</id>
      <parentid>3685459</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі */</comment>
      <origin>3685460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83629" sha1="270twire94zlyvdd1tx3lboh19pvr7i" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
```
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = {{автор|Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.}} |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}
```

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>270twire94zlyvdd1tx3lboh19pvr7i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685461</id>
      <parentid>3685460</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3685461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83621" sha1="ju17k74z67wqncp151ogswpluy4ec2m" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = {{автор|Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.}} |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ju17k74z67wqncp151ogswpluy4ec2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685462</id>
      <parentid>3685461</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3685462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86021" sha1="qrlejgzk6ajchnsq1t35z00ljsqomu6" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = {{автор|Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.}} |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* {{krugosvet|http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html}}
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>qrlejgzk6ajchnsq1t35z00ljsqomu6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685463</id>
      <parentid>3685462</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтеме */</comment>
      <origin>3685463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86119" sha1="khxdtbseh20qttgnzk2sjphc9fh7pbz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = {{автор|Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.}} |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>khxdtbseh20qttgnzk2sjphc9fh7pbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685464</id>
      <parentid>3685463</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3685464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86073" sha1="hnu60ft0nbbkp2gq12ienrjyzroyigy" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>hnu60ft0nbbkp2gq12ienrjyzroyigy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685465</id>
      <parentid>3685464</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3685465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86078" sha1="qjremgbgy5dnuia8puf4fgtscqz5oy3" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = ''Ратьковский, Илья Сергеевич.'' |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>qjremgbgy5dnuia8puf4fgtscqz5oy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685466</id>
      <parentid>3685465</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3685466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86074" sha1="5efbhpd3x5ucsxso8sxr6klolkf0ojx" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>5efbhpd3x5ucsxso8sxr6klolkf0ojx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685614</id>
      <parentid>3685466</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі */</comment>
      <origin>3685614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93867" sha1="drm0my6e8k3iracpcvisabqfkdma6so" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>drm0my6e8k3iracpcvisabqfkdma6so</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685630</id>
      <parentid>3685614</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бірінші орыс төңкерісі */</comment>
      <origin>3685630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104494" sha1="lw4fcu8pmd6jkfrawfokv22rwdfxi4k" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>lw4fcu8pmd6jkfrawfokv22rwdfxi4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685631</id>
      <parentid>3685630</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі */</comment>
      <origin>3685631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104700" sha1="3yhbxzko1b886n2rr7ilu3j665tn4wl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3yhbxzko1b886n2rr7ilu3j665tn4wl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685637</id>
      <parentid>3685631</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі */</comment>
      <origin>3685637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116453" sha1="ntj422rj4hbmlv0me605d9jqtfu0y17" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ntj422rj4hbmlv0me605d9jqtfu0y17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685639</id>
      <parentid>3685637</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі */</comment>
      <origin>3685639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116584" sha1="3nbydunvq5gz8op3lb914rvgdyjv1qt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|250px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3nbydunvq5gz8op3lb914rvgdyjv1qt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685640</id>
      <parentid>3685639</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі */</comment>
      <origin>3685640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116584" sha1="awhu4vl1cij0bshx35gaj2rcmfzyija" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>awhu4vl1cij0bshx35gaj2rcmfzyija</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685660</id>
      <parentid>3685640</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ақпан және Қазан төңкерісі */</comment>
      <origin>3685660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128062" sha1="rm3578ifjn1ld30cr9wkm95gallhpvu" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>rm3578ifjn1ld30cr9wkm95gallhpvu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685663</id>
      <parentid>3685660</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:17:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ақпан және Қазан төңкерісі */</comment>
      <origin>3685663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128282" sha1="9zgjflh3lr7osj6mm740yfod5uvqx7t" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9zgjflh3lr7osj6mm740yfod5uvqx7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан құрлықаралық кубок 2000</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679662</id>
    <revision>
      <id>3685369</id>
      <parentid>3102440</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LCont5</username>
        <id>150191</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5549" sha1="ad3uszgjhjbmotud1qtw02tjaiiwlsd" xml:space="preserve">{{Футбол матчы
 | атауы     = Футболдан құрлықаралық кубок 2000
 | турнир     = [[Футболдан құрлықаралық кубок]]
 | команда1     =[[Реал Мадрид]]
 | команда2     = [[Бока Хуниорс]]
 | команда1ел     =  {{ту|Испания}}  
 | команда2ел     ={{ту|Аргентина}}
 | команда1есеп     =1
 | команда2есеп    = 2
 | детальдар    =
 | дата     =27 қараша 2000
 | стадион     = [[Олимпиада стадионы (Токио)]]
 | алдыңғы  =   [[Футболдан құрлықаралық кубок 1999|1999]]
 | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 2001|2001]]
}}
'''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 2000 жылғы жарысы.
== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Клуб
!Квалификация
|-
|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]  ||[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1999/2000|УЕФА Чемпиондар лигасы 1999/2000]]
|-
|{{ту|Аргентина}} [[Бока Хуниорс]]||Либертадорес кубогы 2000
|}
== Матч ==
=== Детальдар ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=27 қараша 2000
|time=19:20 [[UTC+9]]
|команда1=[[Реал Мадрид]] {{flagicon|ESP}}
|есеп=1–2
|команда2={{flagicon|ARG}} [[Бока Хуниорс]]
|голдар1= [[Роберто Карлос]] {{гол|12}}
|голдар2=[[Мартин Палермо]] {{гол|3||6}}
|стадион= [[Олимпиада стадионы (Токио)]]
|көрермендер=52 511
|төреші= {{flagicon|Колумбия}} [[Оскар Руис]]
}}

{| width=92% |
|-
|{{Football kit
 | pattern_la = _rmadrid0001h
 | pattern_b  = _rmadrid0001h
 | pattern_ra = _rmadrid0001h
 | pattern_sh = _rmadrid0001h
 | pattern_so = _fsk-4
 | leftarm    = FFFFFF
 | body       = FFFFFF
 | rightarm   = FFFFFF
 | shorts     = FFFFFF
 | socks      = FFFFFF
 | title      = Реал Мадрид
}}
|{{Football kit
 | pattern_la = _boca00h
 | pattern_b  = _boca00h
 | pattern_ra = _boca00h
 | pattern_sh = _boca00h
 | pattern_so = _boca00H
 | leftarm    = 0000FF
 | body       = 0000FF
 | rightarm   = 0000FF
 | shorts     = 0000FF
 | socks      = 0000FF
 | title      = Бока Хуниорс
}}
|}

{| width=&quot;100%&quot; 
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot; align=&quot;center&quot; |
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||'''25'''||{{flagicon|ESP}} [[Икер Касильяс]]
|-
|қ ||'''21'''||{{flagicon|CMR}} [[Жереми Нжитап]] || {{СҚ|89}}
|-
|қ ||'''4''' ||{{flagicon|ESP}} [[Фернандо Йерро]]
|-
|қ ||'''18'''||{{flagicon|ESP}} [[Айтор Каранка]]
|-
|қ ||'''3''' ||{{flagicon|BRA}} [[Роберто Карлос]]
|-
|ж ||'''6''' ||{{flagicon|ESP}} [[Иван Эльгера]] || {{СҚ|89}}
|-
|ж ||'''8''' ||{{flagicon|ENG}} [[Стив Макманаман]] || || {{алаңнан|67}}
|-
|ж ||'''24'''||{{flagicon|FRA}} [[Клод Макелеле]] || || {{алаңнан|77}}
|-
|ж ||'''10'''||{{flagicon|POR}} [[Луиш Фигу]]
|-
|ж ||'''14'''||{{flagicon|ESP}} [[Гути]]
|-
|ш ||'''7''' ||{{flagicon|ESP}} [[Рауль Гонсалес]]
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
|ш ||'''11'''||{{flagicon|BRA}} [[Савио]] || || {{алаңға|67}}
|-
|ш ||'''9''' ||{{flagicon|ESP}} [[Фернандо Морьентес]] || || {{алаңға|77}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{flagicon|ESP}} [[Висенте дель Боске]]
|}
|
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|қ ||'''1''' ||{{flagicon|COL}} [[Оскар Кордоба]]
|-
|ққ ||'''4''' ||{{flagicon|ARG}} [[Уго Ибарра]] || {{СҚ|69}}
|-
|ққ ||'''2''' ||{{flagicon|COL}} [[Хорхе Бермудес]]
|-
|ққ ||'''13'''||{{flagicon|ARG}} [[Кристиан Траверсо]]
|-
|ж ||'''6''' ||{{flagicon|ARG}} [[Анибаль Мательян]]
|-
|ж ||'''18'''||{{flagicon|ARG}} [[Хосе Басуальдо]]
|-
|ж ||'''5''' ||{{flagicon|COL}} [[Маурисио Серна]]
|-
|ж ||'''22'''||{{flagicon|ARG}} [[Себастьян Батталья]] || || {{алаңнан|93}}
|-
|ж ||'''10'''||{{flagicon|ARG}} [[Хуан Роман Рикельме]]
|-
|ш ||'''16'''||{{flagicon|ARG}} [[Марсело Дельгадо]] || || {{алаңнан|88}}
|-
|ш ||'''9''' ||{{flagicon|ARG}} [[Мартин Палермо]]
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
|ққ ||'''12'''||{{flagicon|ARG}} [[Роберто Аббондансьери]]
|-
|ж ||'''14'''||{{flagicon|ARG}} [[Николас Бурдиссо]] || || {{алаңға|93}}
|-
|ш ||'''7''' ||{{flagicon|ARG}} [[Гильермо Баррос Скелотто]] || || {{алаңға|88}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{flagicon|ARG}} [[Карлос Бьянки]]
|}
|}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}
==Сілтемелер==

{{Футболдан құрлықаралық кубок}}
[[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]]
[[Санат:2001 жылғы футбол]]
[[Санат:Реал Мадрид ФК ойындары]]
[[Санат:Бока Хуниорс ФК ойындары]]</text>
      <sha1>ad3uszgjhjbmotud1qtw02tjaiiwlsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джон Ландстрем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682464</id>
    <revision>
      <id>3685589</id>
      <parentid>3032397</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2774" sha1="4tnffodxwk0n42hczm3erohsn4iki79" xml:space="preserve">{{Футболшы
|сурет = John Lundstram, England U-19 - Greece U-19, 12 July 2012 (cropped).jpg
|туған күні = 18.2.1994
|туған жері = Ливерпуль, [[Англия]]
|азаматтығы = {{ту|Англия}} [[Англия]]
|бойы = 181
|салмағы = 74
|позиция = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб = {{ту|Шотландия}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2012—2015|{{ту|Англия}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|0 (0)
|2013|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Донкастер Роверс]]|14 (0)
|2013—2014|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Йовил Таун]]|14 (2)
|2014|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Лейтон Ориент]]|9 (0)
|2014—2015|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Блэкпул (футбол клубы)|Блэкпул]]|17 (0)
|2015|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Лейтон Ориент]]|4 (0)
|2015|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Сканторп Юнайтед]]|7 (0)
|2015—2017|{{ту|Англия}} [[Оксфорд Юнайтед]]|82 (4)
|2017—2021|{{ту|Англия}} [[Шеффилд Юнайтед]]|108 (8)
|2021—|{{ту|Шотландия}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]|0 (0)
}}
|ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы
|2012—2013|{{ту|Англия}} Англия-19|10 (2)
|2013|{{ту|Англия}} Англия-20|1 (0)
}}
}}
'''Джон Ландстрем''' ({{lang-en|John Lundstram}}; [[18 ақпан]] [[1994 жыл]], [[Ливерпуль]], [[Англия]]) — англиялық [[футбол]]шы, «[[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]» клубының жартылай қорғаушысы.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

; «Донкастер Роверс»

* Англия 1 лигасы: 2012/13.

; «Оксфорд Юнайтед»

* Англия 2-лигасында 2-орын: 2015/16.

; «Шеффилд Юнайтед»

* Чемпионшипте 2-орын: 2018/19.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://int.soccerway.com/players/-/183072/ Профилі]

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Шеффилд Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Рейнджерс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Блэкпул ФК ойыншылары]]
[[Санат:Донкастер Роверс ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>4tnffodxwk0n42hczm3erohsn4iki79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Райян Кент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682466</id>
    <revision>
      <id>3685587</id>
      <parentid>3032401</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */</comment>
      <origin>3685587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2191" sha1="135xzruumrzve9jlptl4xqeiigqm2vh" xml:space="preserve">{{Футболшы
| туған күні = Райан Кент
| сурет = RyanKent.jpg
| азаматтығы = {{ту|Англия}}, [[Англия]]
| бойы = 172
| позиция = жартылай қорғаушы
| қазіргі клуб = {{ту|Шотландия}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]
| номері = 14
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2015—2019|{{ту|Англия}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|0 (0)
|2015–2016 |{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Ковентри Сити]]|17 (1)
|2016–2017 |{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Барнсли (футбол клубы)|Барнсли]]|44 (3)
|2017–2018 |{{аренда}}{{ту|Германия}} [[Фрайбург (футбол клубы)|Фрайбург]]|6 (0)
|2018 |{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Бристоль Сити]]|10 (0)
|2018—2019|{{аренда}}{{ту|Шотландия}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]|27 (6)
|2019—|{{ту|Шотландия}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]|58 (17)
}}
}}
'''Райан Кент''' ({{lang-en|Ryan Kent}}; [[11 қараша]] [[1996 жыл]], [[Олдем]]) — англиялық футболшы, жартылай қорғаушы. 

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

* Шотландия чемпионы: 2021
* УЕФА Еуропа лигасының финалисі: 2022

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* https://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/ryan-kent

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ковентри Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Барнсли ФК ойыншылары]]
[[Санат:Фрайбург ФК ойыншылары]]
[[Санат:Бристоль Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Рейнджерс ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>135xzruumrzve9jlptl4xqeiigqm2vh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комрат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685453</id>
    <revision>
      <id>3685551</id>
      <parentid>3684763</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3685551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17929" sha1="ri9b9bqaohm9q8u3u098yfm1fx3x11t" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Комрат
 |шынайы атауы            = {{lang-gag|Komrat}}
 |сурет                   = MD.GE.Comrat - Catedrala Sf. Ioan Botezătorul - jun 2017.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =18 |lat_sec =01    
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =39 |lon_sec =26
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Ғағауызстан
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = Комрат
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  =  
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1789
 |алғашқы дерек           = 1750
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 23 327
  |санақ жылы             = 2004
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 72,85% - [[ғағауыздар]], 8,92% - [[молдовандар]], 7,33% - [[орыстар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 298 -----
 |пошта индексі           = MD-3801, 3802, 3805
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Комрат
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Комрат''' ({{lang-mo|Комрат, Comrat}}, {{lang-gag|Komrat}}) — қала және муниципалитет Молдова Республикасының оңтүстігіндегі [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің]] астанасы. Автономияның халық саны бойынша ең ірі қаласы, маңызды көлік торабы, саяси, экономикалық, мәдени және ғылыми орталығы. Комрат ауданының әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;Комрат (Республика Молдова, Гагаузия) https://cmefy.3dn.ru/publ/gegraficheskie_obekty/goroda/komra_respublika_moldova_gagauzija/70-1-0-397&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Комрат на карте Молдовы, https://tm.maptons.com/78050 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054521/https://tm.maptons.com/78050 |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;КОМРАТ НА СПУТНИКОВОЙ КАРТЕ https://time365.info/city/komrat-moldova&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Город Комрат (Молдавия) © https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }} https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://comrat.md/karta.html&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Комрат Молдованың әкімшілік бөлінісінде ерекше мәртебеге ие. Қала елдің оңтүстігінде, Буджак даласының орталық бөлігінде, Үлкен Ялпуг өзенінің аңғарында, [[Кишинёв]]тен 100 шақырым жерде орналасқан.&lt;ref&gt;Столица маленькой, но гордой Гагаузии. Не слыхали про такую? https://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181202011018/http://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ |date=2018-12-02 }}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2004 жылғы халық санағы бойынша Комрат халқының саны 23327 адам: 46,91% ерлер, 53,09% әйелдер. Этникалық құрамы: 
*72,85% - [[ғағауыздар]],
*8,92% - [[молдовандар]], 
*7,33% - [[орыстар]],
*4,80% - [[украиндар]],   
*4,56% - [[бұлғарлар]], 
*0,06% - [[поляктар]], 
*0,46% - [[сығандар]],
*0,03% - [[еврейлер]],  
*0,7% - басқа ұлт өкілдері.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt;Комрат, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/87#topicHeader&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Ғалымдар қала атауын «қара ат» деп аударуға болатын түрік тіліндегі «комур ат» деген екі терминнен шығарады. Аңыз бойынша, бәйге кезінде бір бай саудагердің қара тұлпары жеңіске жетіп, ол қуаныштан сол кездегі шағын ауылды оның құрметіне атайды. Атаудың шығу тегінің тағы бір нұсқасы, оның негізінде бұл атау ежелгі дәуірден, осында тұратын көшпелі тайпалардан шыққан.&lt;ref&gt;Комрат https://chrontime.com/city-md-Comrat {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723084430/https://chrontime.com/city-md-Comrat |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;

Комрат туралы алғашқы ресми деректер 1750 жылы Буджак төңірегінде қоныстанушылар: [[ғағауыздар]], [[молдовандар]], [[украиндар]], [[орыстар]], [[бұлғарлар]] т.б. шағын қоныстары пайда болған кезден басталады. Комраттың негізі 1789 жылы құрылған.&lt;ref&gt;КОМРАТ https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1896-Komrat.html&lt;/ref&gt;

1812 жылы [[Бессарабия]] (Комратпен бірге) [[Ресей]]дің құрамына кірді. 1819 жылы Комратқа [[Осман империясы]]нан қоныс аударушылардың екінші толқыны келді. 20 ғасырдың аяғында Комрат тұрғындарының 1819 жылға дейінгі азаматтық хал актілерін тіркеу кітаптары табылды. 1906 жылы Бендеры уезіндегі Комрат ауылының шаруалары помещиктердің жерлерін бөлу үшін күресті бастап, жергілікті билік өкілдерін тұтқындап, Комрат республикасын жариялады, ол небәрі 5 күнге созылды. Бұл көтерілісті патша әскерлері басып тастады.

Комрат 1918 жылдан 1940 жылға дейін Румынияның құрамында болды. 1932 жылы Комрат алғаш рет елтаңба алды. Бұл үш мұнарасы бар күміс тәжі бар қалқан, ортасында «еркін ат» (ер-тоқымсыз) болды. Комрат (барлық Гагаузиямен бірге) КСРО-ға қосылып, 1940 жылы Молдаван КСР-інің құрамына енді. 1941 жылдан 1944 жылға дейін румын және неміс әскерлері басып алды.

1957 жылы 13 қыркүйекте Ескі және Жаңа Комрат ауылдарының қосылуы нәтижесінде Комрат қаласы құрылды. Кейіннен осы аттас теміржол вокзалындағы елді мекен қала құрамына енді.

1995 жылы [[Ғағауызстан]] халқының шешімімен Комрат Ғағауыз автономиясының астанасы болды.&lt;ref&gt;г. Комрат https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/g.-komrat.html&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Экономикалық әлеуеті ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу кәсіпорындарына негізделген. Жергілікті экономиканың жетекші саласының бірі – [[жүзім шаруашылығы]] мен шарап жасау. «ComratVin» АҚ 8 өндірістік желісі бар және жылына 17,6 мың тонна жүзімді өңдеуге қабілетті. Зауыт жоғары сапалы шараптардың 18 маркасын шығарады: Cabernet Sauvignon, Roșu de Comrat, Comrat, Cahors және т.б.

Қаланың сауда желісін 150 дүкен және 2 базар құрайды. Комратта жеті коммерциялық банк&lt;ref&gt;Банки в Комрат (Молдова)
Поиск банка https://perevody-deneg.ru/country/MDA/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82/banks/&lt;/ref&gt; пен екі сақтандыру компаниясының филиалдары бар.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Әлеуметтік сала ==
Білім беру жүйесіне 6 [[мектепке дейінгі мекеме]]&lt;ref&gt;Дошкольные учреждения https://guogagauzii.md/doshkolnye-uchrezhdeniya&lt;/ref&gt;, 8 [[орта мектеп]],&lt;ref&gt;БАЗА ДАННЫХ ШКОЛ В ГОРОДЕ КОМРАТ, МОЛДОВА https://levardo.com/schools/moldova/komrat/{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 3 [[лицей]],&lt;ref&gt;Теоретический лицея им. Н. Третьякова м. Комрат https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litseya-im-n-tretyakova-m-komrat&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Молдавский лицей имени Михая Эминеску https://spglobi.ru/moldavskii-litsei-imeni-mihaia-eminesku {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723105406/https://spglobi.ru/moldavskii-litsei-imeni-mihaia-eminesku |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Лицей им. Д.Мавроди м.Комрат https://comrat.md/2781-licej-im-dmavrodi-mkomrat-otmetil-50letnij-jubilej.html&lt;/ref&gt; педагогикалық [[колледж]]&lt;ref&gt;Колледж имени Михаила Чакира, http://cpcomrat.educ.md/&lt;/ref&gt; және Комрат мемлекеттік [[университет]]і&lt;ref&gt;КОМРАТСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ
УНИВЕРСИТЕТ https://kdu.md/ru/&lt;/ref&gt; кіреді.

Мәдениет саласында өңірлік [[кітапхана]],&lt;ref&gt;Региональная библиотека https://comrat.md/biblioteki.html&lt;/ref&gt; түрік кітапханасы, мәдениет сарайы,&lt;ref&gt;ДОМ КУЛЬТУРЫ В КОМРАТЕ https://rutraveller.ru/place/161817&lt;/ref&gt; [[мұражай]],&lt;ref&gt;Комратский региональный историко-краеведческий музей https://www.prospect.md/ru/history/muzei-istoriya-muzeev/komratskiy-regionalinyy-istoriko-kraevedcheskiy-muzey.html&lt;/ref&gt; көркемсурет галереясы, муниципалдық [[театр]],&lt;ref&gt;Комратский театр https://gagauz-teatr.com/index.php/komratskij-teatr&lt;/ref&gt; екі ансамбль қызмет көрсетеді. Қалада ғағауыз мәдениеті мен дәстүрін насихаттап келе жатқан «Диуз-Ава»&lt;ref&gt;Ansamblul &quot;Diuz-Ava&quot; a primit titlul de &quot;Colectiv artistic emerit&quot; al Republicii Moldova https://noi.md/md/societate/ansamblul-diuz-ava-a-primit-titlul-de-colectiv-artistic-emerit-al-republicii-moldova&lt;/ref&gt; кәсіби ғағауыз ансамблі бар.

Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне орталық [[аурухана]],&lt;ref&gt;Комратская Центральная Районная Больница https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250225164101/https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa |date=2025-02-25 }}&lt;/ref&gt; отбасылық дәрігерлік пункт, жедел жәрдем станциясы және профилактикалық емдеу орталығы кіреді.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Қаланың назар аударарлық орындары == 
*Православие соборы,&lt;ref&gt;Свято-Иоанно-Предтеченский Кафедральный Собор мун. Комрат https://pravoslavie.md/svyato-ioanno-predtechenskij-kafedralnyj-sobor-mun-komrat/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Достопримечательности в Комрате https://www.tripadvisor.ru/Attractions-g777848-Activities-Comrat_Gagauzia.html&lt;/ref&gt;
*Өлкетану мұражайы,&lt;ref&gt;ИСТОРИКО–КРАЕВЕДЧЕСКИЙ МУЗЕЙ, КОМРАТ https://discovergagauzia.md/ru/attractions/kraevedcheskij-muzej-komrat/&lt;/ref&gt;
*Ғағауыз өнер галереясы,&lt;ref&gt;Региональная художественная галерея г. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100421/https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;
*Мұстафа Кемал Ататүрік атындағы түрік кітапханасы,&lt;ref&gt;Турецкая библиотека им. М. К. Ататюрка https://spglobi.ru/turetskaia-biblioteka-im-m-k-atatiurka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100651/https://spglobi.ru/turetskaia-biblioteka-im-m-k-atatiurka |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;
*Ғағауыз  халқының Даңқ аллеясы,&lt;ref&gt;«Аллея славы» в Комрате https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100820/https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;
*Азат етушілерге арналған ескерткіш,&lt;ref&gt;Памятники и мемориалы | Молдова. Часть 3 https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220925020632/https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ |date=2022-09-25 }}&lt;/ref&gt;
*Ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш,&lt;ref&gt;Памятник воинам – интернационалистам, мун.Комрат https://econutag.md/pamyatnik-voinam-internaczionalistam-mun-komrat/&lt;/ref&gt;
*Танкшілерге арналған ескерткіш,&lt;ref&gt;Памятник танкистам- освободителям мун. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%BC-%D0%B3-%D0%BA/{{Deadlink|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш.&lt;ref&gt;МОЛДОВА, г. Комрат https://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/?t=pam&amp;id=1871&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Девятиэтажка. Ул. Ленина.jpg|Көп қабатты үй
Comrat State University.jpg|Комрат мемлекеттік университеті 
Центральная площадь Комрата.jpg|Орталық алаң 
Altin palas.jpg|&quot;Алтын палас&quot; қонақ үйі
Дом культуры в Комрате.jpg|Мәдениет үйі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова елді мекендері]]
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]]</text>
      <sha1>ri9b9bqaohm9q8u3u098yfm1fx3x11t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конгаз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685542</id>
    <revision>
      <id>3685552</id>
      <parentid>3684765</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3685552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11219" sha1="fj3j5pub68c6gcqzr0ss1f3zzac5jmj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = Конгаз
 |шынайы атауы            = {{lang-gag|Kongaz}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =06 |lat_sec =33    
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =36 |lon_sec =16
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Ғағауызстан
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = Комрат
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  =  
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = коммуна
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1811
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 129,8
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 12 327
  |санақ жылы             = 2004
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 96,12% - [[ғағауыздар]], 1,22% - [[молдовандар]], 1,04% - [[орыстар]],
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 298 -----
 |пошта индексі           = MD-3819
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = GE 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Конгаз''' ({{lang-gag|Kongaz}}; молд. Congaz) — [[Молдова]]ның оңтүстігіндегі ауыл. [[Ғағауызстан]]ның Комрат ауданының құрамына кіреді.&lt;ref&gt;с.Конгаз  https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/s.-kongaz.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Конгаз на карте Молдовы, https://tm.maptons.com/3383942 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250226062804/https://tm.maptons.com/3383942 |date=2025-02-26 }}&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Конгаз – осы аттас коммунадағы жалғыз ауыл. Ауыл [[Комрат]]тан 23 км және [[Кишинёв]]тен 125 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;Конгаз https://chrontime.com/city-md-Congas {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220725190325/https://chrontime.com/city-md-Congas |date=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt; Аймақтың жалпы ауданы 129,8 шаршы метр, бұл ауданының 15,2% құрайды.

Ауыл аумағының ұзындығы 8 шақырымдай. Ауылдың шығыс шетіне тікелей жақын жерде Ялпуг өзені солтүстіктен оңтүстікке ағып жатыр. Елді мекеннің солтүстік-шығыс шетінен 0,2 км қашықтықта Ялпуг өзенінің оң саласы болып табылатын Карсэу өзенінің сағасы орналасқан. Ауыл маңында орналасқан ең ірі су қоймасы ауылдың солтүстік шетінен 400 метр жерде орналасқан Конгаз су қоймасы.&lt;ref&gt;Село Конгаз, АТО Гагаузия https://www.komandirovka.ru/cities/kongaz/&lt;/ref&gt;

Бұл ауыл Молдовада ғана емес, бүкіл Еуропадағы, тіпті дүние жүзіндегі ең үлкен ауыл. Мұны, Википедия Гиннестің рекордтар кітабына сілтеме жасай отырып, Конгаз халқының саны бойынша Еуропадағы ең үлкен он ауылдың қатарына кіретінін айтқан.&lt;ref&gt;КОНГАЗ: ЧЕМ ЖИВЁТ САМОЕ БОЛЬШОЕ СЕЛО МОЛДОВЫ https://locals.md/2019/kongaz-chem-zhivyot-samoe-bolshoe-selo-moldovyi/&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2004 жылғы халық санағы бойынша ауылда 12327 адам тұрса, оның 50,34%-ы ерлер, 49,66%-ы әйелдер. Халықтың ұлттық құрамы: 
*96,12% - [[ғағауыздар]],
*1,22% - [[молдовандар]], 
*1,04% - [[орыстар]],
*0,74% - [[украиндар]],   
*0,50% - [[бұлғарлар]], 
*0,19% - [[сығандар]], 
*0,19% - басқа ұлттар.&lt;ref&gt;Конгаз, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/1662&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
&quot;Конгаз&quot; атауы осы жердегі бұрынғы татар ауылынан атауынан сақталған. [[Түрік тілі]]нде &quot;конгаз&quot; &quot;отырған қаз&quot; дегенді білдіреді. Ғағауздардың онда өмір сүргені туралы алғашқы деректер 1793 жылдан басталады.

Алғашқы ағаш [[шіркеу]] 1828 жылы салынған. Оның орнына екінші тас шіркеу 1883 жылы салынған. 1912 жылы Конгазда екі кластық министрлік, бір кластық діни мектеп болды. 1847 жылы Конгаз ауылында 186 отбасы болған, жалпы халық саны 1215 адам болған. 1915 жылы 782 шаруашылық, 3128 ер адам және 2906 әйел адам болған.&lt;ref&gt;Село Конгаз (Kongaz) http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-10-13/889-kongaz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220725185706/http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-10-13/889-kongaz |date=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Конгаз аумағында 300-ге жуық шаруашылық субъектілері, 6 ірі ауылшаруашылық кәсіпорны және 145 шаруа қожалығы, 12 өнеркәсіптік кәсіпорын тіркелген, оның ішінде «Асена Текстиль» ЖШС зауытының филиалы&lt;ref&gt;«ОБЪЕМЫ ПРОИЗВОДСТВА СОХРАНЯЮТСЯ». НА ФАБРИКЕ В КОНГАЗЕ ВВЕЛИ ПРОГРАММУ ПОДДЕРЖКИ СОТРУДНИКОВ И ИХ СЕМЕЙ https://www.gagauzinfo.md/top2/66953-obemy-proizvodstva-sohranyayutsya-na-fabrike-v-kongaze-vveli-programmu-podderzhki-sotrudnikov-i-ih-semey.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726115118/https://www.gagauzinfo.md/top2/66953-obemy-proizvodstva-sohranyayutsya-na-fabrike-v-kongaze-vveli-programmu-podderzhki-sotrudnikov-i-ih-semey.html |date=2022-07-26 }}&lt;/ref&gt;, «Текка» ЖШС шарап зауыты,&lt;ref&gt;ООО «Текка» https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD-biz/%D0%BE%D0%BE%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726120423/https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD-biz/%D0%BE%D0%BE%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0 |date=2022-07-26 }}&lt;/ref&gt; «КСТЕГ» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің шұжық цехы,&lt;ref&gt;Кстег-Конгаз ООО http://b2bpoisk.ru/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/299141{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; диірмендер «Велимол Прод» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі, «Дермен» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі,&lt;ref&gt;&quot;ДЕРМЕН&quot; ООО https://www.furazh.ru/catalogue/show.php?id=7630&lt;/ref&gt; «Морой» ЖШС, ИП.Монолов, жиһаз шығаратын «Кариф Мобила» ЖШС, «Магвилд» ЖШС тігін кәсіпорны, май бұрғылау және шағын наубайхана, т.б.бар.

Ауылда 58 сауда кәсіпорны, жиһаз, автобөлшектер, құрылыс материалдары, оргтехника сататын мамандандырылған сауда желісі, 397 сауда орнына арналған базар бар. Тұрмыстық қызмет көрсету кәсіпорындарының желісі дамыған. 6 құрылыс ұйымы, 3 көлік компаниясы (оның ішінде RG-Cargo халықаралық тасымалдаумен айналысады), коммерциялық банктердің 3 филиалы және сақтандыру ұйымдарының 3 филиалы бар.&lt;ref&gt;Конгаз http://travellers.ru/city-kongaz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124113848/http://travellers.ru/city-kongaz |date=2020-11-24 }}&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік салалар ==
Конгаз ауылының аумағында әлеуметтік нысандар:&lt;ref&gt;Конгаз https://www.congaz.md/istoriya/&lt;/ref&gt; 
*5 мектепке дейінгі мекеме,&lt;ref&gt;Детские дошкольные учреждения Конгазской примэрии http://klise.ru/index.php/2011-06-21-15-24-22/626-2012-03-22-06-33-30{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 
*1 мектеп-интернат, 
*2 лицей,&lt;ref&gt;Теоретический лицей им. Т. Занет с. Конгаз https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litsej-im-t-zanet-s-kongaz&lt;/ref&gt; 
*2 гимназия, 
*1 сауықтыру лагері,&lt;ref&gt;Детский лагерь «Костёр» села Конгаз готов к открытию. https://nokta.md/detskij-lager-kostjor-sela-kongaz-g/&lt;/ref&gt; 
*мәдениет үйі,&lt;ref&gt;&quot;Дом культуры&quot; https://allrus.business/org/70218053351/&lt;/ref&gt; 
*6 кітапхана, 
*сауықтыру орталығы
*Православие шіркеуі&lt;ref&gt;БЛАГОЛЕПИЕ СВЯТО-ТРОИЦКОГО ХРАМА СЕЛА КОНГАЗ https://pravoslavie.md/foto-blagolepie-svyato-troickogo-xrama-sela-kongaz/&lt;/ref&gt; бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Молдова елді мекендері]]</text>
      <sha1>fj3j5pub68c6gcqzr0ss1f3zzac5jmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Котовское (Молдова)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685570</id>
    <revision>
      <id>3685559</id>
      <parentid>3684769</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T00:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3685559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8532" sha1="a4ljtvviav3azq3zg6bbrx6gwj29f79" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = Котовское
 |шынайы атауы            = {{lang-gag|Kırlannar}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =09 |lat_sec =38    
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =38 |lon_sec = 49
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Ғағауызстан
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = Комрат
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  =  
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = коммуна
 |басшының түрi           = примэри
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1924
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 15,7
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 989
  |санақ жылы             = 2004
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 95,45% - [[ғағауыздар]], 2,22% - [[молдовандар]], 1,11% - [[бұлғарлар]],
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 298 -----
 |пошта индексі           = MD-3815
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Котовское ''' ({{lang-gag|Kırlannar}}) — [[Молдова]]дағы [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі]] құрамындағы ауыл.&lt;ref&gt;Котовское (АТО Гагаузия) http://travellers.ru/city-kotovskoe-(ato-gagauziya) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726134214/http://travellers.ru/city-kotovskoe-(ato-gagauziya) |date=2022-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Котовское на карте Молдовы, https://kg.maptons.com/3384058 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241222193525/https://kg.maptons.com/3384058 |date=2024-12-22 }}&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Котовское ауылы - Молдова Республикасының оңтүстігіндегі Буджак даласындағы шағын елді мекен, Комрат ауданына кіреді. Ауыл [[Комрат]]тан 35 км қашықтықта және Молдова Республикасының астанасы [[Кишинёв]]тен 134 км қашықтықта орналасқан.

Ауыл оңтүстік-батыстан Кантемир ауданы Кыет ауылының жерлерімен, оңтүстік-шығыстан – Комрат ауданы [[Конгаз]] ауылының жерлерімен шектеседі, солтүстік-шығыс жағында Кантемир ауданы Тараклия ауылы, ал солтүстік-батысында Кантемир ауданының Цолика ауылы орналасқан.

Қазіргі уақытта жерді пайдалану аумағының жалпы ауданы 15,7 шаршы км, бұл аудан алаңының 1,8%-ын құрайды.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt;Все о Комратском районе https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/selo-kotovskoe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726142452/https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/selo-kotovskoe/ |date=2022-07-26 }}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2004 жылғы санақ бойынша Котовское ауылында 989 адам тұрды. (49,44% ерлер және 50,56% әйелдер). Халықтың ұлттық құрамы:
*95,45% - [[ғағауыздар]],
*2,22% - [[молдовандар]], 
*1,11% - [[бұлғарлар]],
*0,71% - [[украиндар]], 
*0,40% - [[орыстар]],   
*0,10% - басқа ұлттар.&lt;ref&gt;Котовское, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/1667&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Котовское ауылы 1878 жылы Кырленен деген атпен құжатталған. Аңызда ауылдың аты осы маңнан жер иеленген ауылдың алғашқы тұрғыны болған шопан Тома Қырланның атымен байланысты дейді.

1924 жылы, қазіргі Котовское ауылының аумағында бірнеше үйлер салынды. Аңыз бойынша, Конгаз қаласының примары Георгий Дончу «Қырланнар» деп аталатын жаңа ауылды тіркеуге қол жеткізді. Ол Бухарестке барып, Румыния үкіметіне жаңа ауылды тіркеу туралы өтінішпен жүгінді.

Котовское ауылының жеке елді мекен ретіндегі тарихы Молдаван КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1983 жылғы 28 қаңтардағы Жарлығына сәйкес 1983 жылдан басталады. Молдова Республикасының 1994 жылғы 7 ақпандағы No 310-XIII «Жергілікті мемлекеттік басқару туралы» Заңы негізінде Котово ауылдық кеңесінің атқару комитеті примэрия болып өзгертілді. Гагауз автономиясы құрылғаннан кейін, жалпыхалықтық референдумның қорытындысы бойынша Котовское ауылы  Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі құрамына енді.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Инфрақұрылымы ==
Ауылда 10 шаруашылық субъектісі тіркелген, оның ішінде 3 ауылшаруашылық кәсіпорны, 1 диірмен, 1 өнеркәсіп және қайта өңдеу кәсіпорны, 4 сауда кәсіпорны, 4 азық-түлік дүкені, т.б.

Котовское ауылының аумағында әлеуметтік нысандар:&lt;ref&gt;Географическая справка с. Котовское https://www.gagauzia.md/ru/administracziya-regiona/primarii/primariya-s.-kotovskoe.html&lt;/ref&gt;
*1 мектепке дейінгі мекеме,&lt;ref&gt;Учреждение раннего образования села Котовское https://guogagauzii.md/uchrezhdenie-rannego-obrazovaniya-sela-kotovskoe&lt;/ref&gt; 
*1 гимназия,&lt;ref&gt;Гимназия им. И. Сынку с. Котовское https://guogagauzii.md/gimnaziya-im-i-synku-s-kotovskoe&lt;/ref&gt; 
*мәдениет үйі, 
*2 кітапхана, 
*отбасылық дәрігерлер кабинеті 
*православие шіркеуі&lt;ref&gt;Праздничное богослужение в честь обновления храма http://gbm.md/index.php/2-uncategorised/42-kotovskoe {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726190813/http://gbm.md/index.php/2-uncategorised/42-kotovskoe |date=2022-07-26 }}&lt;/ref&gt; бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Молдова елді мекендері]]</text>
      <sha1>a4ljtvviav3azq3zg6bbrx6gwj29f79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джаррод Боуэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>701835</id>
    <revision>
      <id>3685599</id>
      <parentid>3356064</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1779" sha1="7na7jlzhgawyceb2m7zgddgdohzs0xo" xml:space="preserve">{{Футболшы
|сурет=JarrodBowen2023.jpeg
|туған күні=20.12.1996
|азаматтығы={{байрақ|Англия}}
|бойы=175
|позиция=жартылай  қорғаушы
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2014|{{ту|Англия}} [[Херефорд Юнайтед]]|8 (1)
|2014—2020|{{ту|Англия}} [[Халл Сити]]|124 (52)
|2020—|{{ту|Англия}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|112 (25)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2022—|{{Футбол|Англия}} |4 (0)
}}
}}
'''Джаррод Боуэн''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''Jarrod Bowen''; 20 желтоқсан 1996&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/314875 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt;, Леминстер, [[Херефордшир]], [[Англия]]) — англиялық футболшы, [[Англия Ұлттық футбол құрамасы]] мен &quot;[[Вест Хэм Юнайтед]]&quot; клубының жартылай қорғаушысы.

== Жүлделері ==
'''«Вест Хэм Юнайтед»'''

* УЕФА конференциялары лигасының жеңімпазы: 2022/23
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/229615 Профилі]

{{сыртқы сілтемелер}}
{{Англия құрамасы Еуро 2024}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Халл Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>7na7jlzhgawyceb2m7zgddgdohzs0xo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рико Луис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>724139</id>
    <revision>
      <id>3685592</id>
      <parentid>3356588</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1712" sha1="f320q6e7uyyw27wj31g4rt4jvi52epd" xml:space="preserve">{{Футболшы
|сурет=Yokohama F. Marinos - Manchester City (3-5) - 53075581668 (Rico Lewis).jpg
|туған күні = 21.11.2004
|туған жері = Бери, [[Англия]]
|бойы= 169
|азаматтығы = {{ту|Англия}} [[Англия]]
|позиция =қорғаушы
|қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]
|номері = 82
|клубтаы = {{футбол карьерасы
|2022—|{{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]|22 (1)
}}
|ұлттық құрамы= {{футбол карьерасы
|2023—|{{футбол|Англия}} |1 (0)
}}
}}
'''Рико Хенри Марк Луис''' ({{lang-en|Rico Henry Mark Lewis}}; [[21 қараша]] [[2004 жыл]]&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/701057 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt;, [[Бери]], [[Англия]]) — англиялық футболшы, қорғаушы.

== Жүлделері ==
'''«Манчестер Сити»'''

* Англия чемпионы: 2022/23
* Англия Кубогы: 2022/23
* Чемпиондар лигасы: 2022/23
* УЕФА Суперкубогы: 2023
* [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі|Клубтар әлем чемпионаты]]: 2023

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{сыртқы сілтемелер}}
{{Манчестер Сити ФК құрамы}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>f320q6e7uyyw27wj31g4rt4jvi52epd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>725520</id>
    <revision>
      <id>3685358</id>
      <parentid>3685320</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3685358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8995" sha1="jjc6nxc7r1tvappakh5kw5ax9i6zhvd" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]
* [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]]
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]
* [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]

=== Білім ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]]

=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>jjc6nxc7r1tvappakh5kw5ax9i6zhvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685744</id>
      <parentid>3685358</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3685744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9029" sha1="9ds0i0ms15j28ep7i0o3v48opbovc4z" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]
* [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]
* [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]

=== Білім ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]]

=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>9ds0i0ms15j28ep7i0o3v48opbovc4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Константин Иванович Ерофеев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>728595</id>
    <revision>
      <id>3685555</id>
      <parentid>3277109</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T23:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3685555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3352" sha1="bc2vupoin18mjx4prevn5i3un1e0yc5" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі                         = Константин Ерофеев
| туған күні               = 7.10.1969
| азаматтығы= {{байрақ|КСРО}} /{{байрақ|Тәжікстан}} /{{байрақ|Ресей}} 
| бойы = 175
| позиция =жартылай қорғаушы
| клубтары =
{{футбол карьерасы
|19??—1993|{{ту|КСРО}}/{{ту|Тәжікстан}} [[Худжанд (футбол клубы)|Худжанд]]|? (?)
|1994|{{ту|Тәжікстан}} [[Локомотив (футбол клубы, Каган)|Локомотив (Каган)]]|? (?)
|1995|{{ту|Тәжікстан}} [[Зарафшан (футбол клубы)|Зарафшан]]|? (?)
|1995|{{ту|Қазақстан}} [[Болат (футбол клубы)|Болат]]|? (?)
|1996—1997|{{ту|Тәжікстан}} [[Зарафшан (футбол клубы)|Зарафшан]]|? (?)
|1998|{{ту|Тәжікстан}} [[Худжанд (футбол клубы)|Худжанд]]|? (?)
|1999—2006|{{ту|Ресей}} [[Волочанин-Ратмир]]|220 (23)
|2010|{{ту|Ресей}} Реал-Тверь|? (2)
|2011—2013|{{ту|Ресей}} [[Волочанин-Ратмир]]|? (?)
|2013|{{ту|Ресей}} [[Волочанин-Ратмир|Волочанин-Ратмир-2]]|? (5)}}
| ұлттық құрамы ={{футбол карьерасы
|1994|{{футбол|Тәжікстан}} |4 (1)}}
 |бапкер клубтары            = {{футбол карьерасы
|2007—2010|{{ту|Ресей}} [[Волочанин-Ратмир|Волочанин-Ратмир-2]]|
|2011—2012|{{ту|Ресей}} [[Волочанин-Ратмир]]|асс
|2013|{{ту|Ресей}} [[Волочанин-Ратмир|Волочанин-Ратмир-2]]| асс}}
}}

'''Константин Иванович Ерофеев''' (7 қазан 1969&lt;ref&gt;http://footballfacts.ru/staffs/17239-erofeev-konstantin-ivanovich {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, [[Хожант|Ленинабад]], [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — КСРО-лық және тәжікстандық футболшы. [[Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасы]] сапында 1994 жылы 4 ойын өткізді&lt;ref&gt;http://fft.tj/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1272&amp;Itemid=788&lt;/ref&gt;

== Жүлделері ==
=== Клубтық ===
* Тәжікстан кубогы: 1998
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
{{Бастама}}
{{суретсіз мақала}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:КСРО футболшылары]]
[[Санат:Тәжікстан футболшылары]]
[[Санат:Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Худжант ФК ойыншылары]]
[[Санат:Зарафшан ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер-Болат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ресей футболшылары]]
[[Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары]]</text>
      <sha1>bc2vupoin18mjx4prevn5i3un1e0yc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балықшы рулары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739385</id>
    <revision>
      <id>3685518</id>
      <parentid>3627474</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3528" sha1="t2vkk1i7smv2h2jlx87f151stqwip8w" xml:space="preserve">== Балықшы (Шыбынтай) ==
Балықшыдан екі бала – Өртілес, Қоршы-Жүйрік.

Ескі деректерде Балықшының үш ұлы болған дейді, олар Қостай, Есберді, Жүйрік.

== Қостай ==
Қостайдан төрт бала – Қожамберді (Қалдыаман), Қожағұл, Биғатай, Мәмбет.

== Қожамберді ==
Қожамбердіден бес бала – Қарамырза, Орыс, Сақай, Сатыбалды, Төлебай.

== Қожағұл ==
Қожағұлдан – бес бала, бәйбішеден - Бейбіт, Қадыр, екінші әйелінен – Аманқұл, үшінші әйелінен – Жантуған, Күнтуған.

== Аманқұл ==
Аманқұлдан алты бала – Жұмақ, Шақан, Аймағанбет, Айжарық.

== Жантуған ==
Жантуғаннан екі бала – Рах, Йін.

== Күнтуған ==
Күнтуғаннан бес бала – Серікбай, Құрымсы, Домалақ, Амандық, Айбас.

== Биғатай ==
Биғатайдан екі бала – Итас, Жұмат.

== Жұмат ==
Жұматтан төрт бала – Дүйімбай, Елқаман, Түмен, Қорлыбай.

== Итас (Итес-Есім) ==
Итастан бір бала – Қабыл.

== Есберді ==
Есбердіден төрт бала – Естібай, Ыстыбай, Жемет, Жұма.

Ескерту: Жеметтен бала жоқ.

== Естібай ==
Естібайдан екі бала – Майон, Айтуар.

Ескерту: Майоннан бала жоқ.

== Айтуар (Естібай) ==
Айтуардан үш бала – Бабыс, Көрпесары, Айтбай. 

== Ыстыбай ==
Ыстыбайдан екі бала – Айтуар, Майтан.

== Жұма ==
Жұмадан төрт бала – Болатбай, Есенгелді, Меңдіқұл, Әліқұл.

== Айтуар (Ыстыбай) ==
Айтуардан сегіз бала – Арыстан, Жабас, Амалдық, Еркесары, Көрпесары, Өтеген, Айтбай, Жарты.

== Есенгелді ==
Есенгелдіден үш бала – Демесін, Көбейсін, Бекболсын.

== Қоршы-Жүйрік ==
Қоршыдан төрт бала – Ыршымбек, Атамбек, Жолдыбай-Жетіқара, Қазанғап.

Ескерту: Атамбектен бала жоқ.

== Ыршымбек ==
Ыршымбектен бір бала – Бекболат.

== Бекболат ==
Бекболаттан бес бала – Бабай, Қожан, Атамбай, [[Қармыс батыр Бекболатұлы|Ер Қармыс]], Сары.

== Жолдыбай-Жетіқара ==
Жолдыбайдан екі бала – Мәметек, Жатаған.

== Мәметек ==
Мәметектен алты бала – Таңатар, Тойшыбай, Тұңғатар, Батық, Төлекбай, Құл.

== Жатаған ==
Жатағаннан бір бала – Орда.

== Қазанғап ==
Қазапғаптан бір бала – Көбентай.

== Көбентай ==
Көбентайдан екі бала – Өтеген, Асан.
{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>t2vkk1i7smv2h2jlx87f151stqwip8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Текей Райымбердіұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>740908</id>
    <revision>
      <id>3685479</id>
      <parentid>3481681</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9537" sha1="22j65xivlgyra5rtgohn3puv0e95kvn" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі = Текей Райымбердіұлы
 |Шынайы есімі =  
 |Сурет = 
 |Сурет ені = 
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі =
 |Мансабы = [[Бай (ауқатты)|Бай]]
 |Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]]
 |Ұлты = [[қазақтар|Қазақ]]
 |Қайтыс болған күні = 
 |Қайтыс болған жері = 
 |Әкесі = Райымберді Алдабердіұлы
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = Әтембек, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Әнет 
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = 
 |Туған күні =
}}
'''Текей Райымбердіұлы''' (шамамен [[1680 жыл|1680]]–[[1700 жыл|1700]] жылдар аралығында туған – өлген жылдары белгісіз) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының Бәйімбет бөлімінен шыққан қазақ [[Бай (ауқатты)|бай]]. Текей туыстарымен қатар қоян-қолтық жауға аттанып ерлік істерімен тұлға болғандығын [[шежіре]]лер айқындай түседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Жақсылық Көңілімқосұлы |тақырыбы= «Бәйімбет-Райымберді-Текей ұрпақтары» мақаласы}}&lt;/ref&gt; Үлкендерден жеткен әңгімелерде, Текей барға қанағат ететін, сабырлы, сол пейіліне өзіндік дөңгеленген шаруасы бар болған адам сыңайлы.&lt;ref&gt;Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 5 том. ISBN 978-601-7524-36-4. Астана: Профи Медиа, 2015. – 560 бет.&lt;/ref&gt;

2021 жылы 2–3 қазан аралығында Текейдің бес баласының ұрпақтары жиналып Қарағашты қорымында үлкен ұлы ас берілді.&lt;ref&gt;{{YouTube|0tnn2_3Z-No|Райымберліұлы Текей атамға берілген астың қонақасы. 2.10.2021 жыл. Ақтау-Қарағашты}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай Батыр]] — Келімберді — [[Мұңал батыр Келімбердіұлы|Мұңал Батыр]] — Бәйімбет — Алдаберді — Райымберді — Текей.&lt;ref&gt;Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл&lt;/ref&gt;

Текейден 5 бала, олар: Әтембек [[Би (тұлға)|Би]], Байшағыр, Мамыртай, Жақау [[Батыр]], Әнет [[Би (тұлға)|Би]].

Текейдің екі әйелінен туған Әтембек, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Әнеттер ұрпақ дүретіп, соңғылығында «Бес Текей» деген атқа ие болады.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы= Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 5 том |isbn= 978-601-7524-36-4 |орны= Астана |баспасы= Профи Медиа |жыл= 2015 |беттері= 560}}&lt;/ref&gt;

== Аңызы ==
Текей қыс көзі, ақ шұнақ алай-дүлей күннің бірінде көшіп келе жатып бәйбішесіне: «Жақын маңда, анау қырдың астында қара жұрт бар еді. Мен барып, көңді жарып үй тігетін орын дайындай тұрайын. Сендер менің ізіммен келерсіздер», – деп көштен озып кетеді. Осы сәтте қасында 13–14 жасар қыз бала еріткен ақсақалды қария тап болып, аман-саулықтан кейін бәйбішеге: «Мына қызды Текейге тапсыр», – деп өзі кетуге ыңғай білдіріпті. Бәйбіше қонағын құр жібере алмай, көшке бос еріп келе жатқан ақ тайлақ атанып кеткен өзінің сүйікті ақ інгенін қарияға мінгізіп жібереді. Сонымен Текейдің бәйбішесінен Әтембек пен Байшағыр туады да, жаңағы қыдыр сыйлаған екінші әйелден Мамыртай, Жақау, Әнет атты үш бала туады. Соңғы үшеуінің ақтайлақ кемпірдің ұрпағы, нағашымыз “Қыдыр” дейтіні осы аңызға сүйеніп айтылған әңгіме.&lt;ref&gt;{{Кітап|баспасы= Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы |авторы= Сәбит Әбішұлы |тақырыбы= Шоңай Құлыш би. Тарихи танымдық баян |жыл= 2006 |беттері= 325}}&lt;/ref&gt;

== Жыры ==
[[Сүгір жырау Бегендікұлы|Сүгір Бегендікұлының]] Қосниязға арнауы:

1927 жылдың «жұт қояны», осыған жалғаса белең алып, қасірет-қайғыны үсті-үстіне ала келген «зобалаң-аласапыран» жылдар Маңғыстау елінің берекесін кетіргені мәлім. «Балапан — басына, тұрымтай — тұсына» кеткен нәубет болды ғой. Дос достан, ағайын туыстан айырылды. Жан-жаққа тарыдай шашылып кетті. Жыр сүлейі Сүкең де сол кездерде Хиуа жаққа бас сауғалағаны белгілі. Тағдырдың тәлкегімен бала кезден бір ауылда туып-өсіп, бірін-бірі қимай өскен замандасы қарт Қоснияз Қауиұлымен кездесу сәті 1968 жылдың жаз айында түсті. Қоснияз қарт [[Түрікменбашы (қала)|Красноводск]] (қазіргі [[Түрікменстан]]) қаласы төңірегіндегі Қошоба селосында тұратынды. «Жырау Сүгір Қошобаға келетін болды», – деген хабарды естіген бұрынғы замандастары, жырын естіген, атағына сырттай таныстар асыға күтті. «Елу жылда ел жаңа» дегендей, Қоснияз қарт ел-жұртты тегіс хабарлап, замандас, ағасына сағынышты қонағасын берді. Қарт жырау сағыныш сезімін жырмен білдірді. Қарт жырау Қосниязға арнаған жырынан үзінді:

Келімберді, [[Мұңал батыр Келімбердіұлы|Мұңалдан]], 

Талабың оңға оралған.

Одан бері сөйлесем, 

[[Бәйімбет]] деген ауылсың, 

Үстінде халық құралған.

Райымберді Текейсің,

Сасқандар ақыл сұраған. 

Талайды тордан шығарған, 

Әруақты атаң Текейді, 

Ешкім орта демейді. 

Бес Текейдің баласы, 

Әтембек пен Байшағыр, 

Мамыртай, Жақау, Ер Әнет, 

Толтырар айтсам көмейді. 

Халық аузына ілінген, 

Атағы көпке білінген, 

Жақсылар өтті ішіңнен, 

Сабырлық еткен шүкірмен. 

Қасиетті [[пір]] де өтті, 

Тасбих айтып, зікірмен. 

Әруақты ер де өтті, 

Суырып қылыш береннен, 

Таймаған өңі береннен. 

Дұшпанын алған жеделмен, 

Ұстасқан жауын шегерген. 

[[Би (тұлға)|Би]] де шықты ішіңнен, 

Кеңес тапқан тереңнен, 

Сөйлескен дұшпан бөгелген. 

[[Бай (ауқатты)|Байлар]] да өтті ішіңнен, 

Ұстаған дәулет кемелмен, 

Ортаймаған кемерден, 

Тарқатып қайыр шуленнен.

Шеберлер болды ішіңнен. 

Айтқыштар да көп өтті, 

Үлгі берген өнермен. 

Сөз лазымын кезенген, 

Алқалаған шаршыда, 

Қызыл тілін безенген. 

Алдын тосқан кезеңнен,

Атқыш мерген көп өтті, 

Киік пенен құланның, 

Алын тосқан кезеңнен, 

Не жақсылар өткен жоқ, 

Астана халық, көп елден!&lt;ref&gt;Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 5 том. ISBN 978-601-7524-36-4. Астана: Профи Медиа, 2015. – 560 бет.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Қазақ байлары]]</text>
      <sha1>22j65xivlgyra5rtgohn3puv0e95kvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685487</id>
      <parentid>3685479</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шежіресі */</comment>
      <origin>3685487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9537" sha1="75c1ah8xcpu92yw6ytgvrs60wdr9j1m" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі = Текей Райымбердіұлы
 |Шынайы есімі =  
 |Сурет = 
 |Сурет ені = 
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі =
 |Мансабы = [[Бай (ауқатты)|Бай]]
 |Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]]
 |Ұлты = [[қазақтар|Қазақ]]
 |Қайтыс болған күні = 
 |Қайтыс болған жері = 
 |Әкесі = Райымберді Алдабердіұлы
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = Әтембек, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Әнет 
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = 
 |Туған күні =
}}
'''Текей Райымбердіұлы''' (шамамен [[1680 жыл|1680]]–[[1700 жыл|1700]] жылдар аралығында туған – өлген жылдары белгісіз) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының Бәйімбет бөлімінен шыққан қазақ [[Бай (ауқатты)|бай]]. Текей туыстарымен қатар қоян-қолтық жауға аттанып ерлік істерімен тұлға болғандығын [[шежіре]]лер айқындай түседі.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Жақсылық Көңілімқосұлы |тақырыбы= «Бәйімбет-Райымберді-Текей ұрпақтары» мақаласы}}&lt;/ref&gt; Үлкендерден жеткен әңгімелерде, Текей барға қанағат ететін, сабырлы, сол пейіліне өзіндік дөңгеленген шаруасы бар болған адам сыңайлы.&lt;ref&gt;Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 5 том. ISBN 978-601-7524-36-4. Астана: Профи Медиа, 2015. – 560 бет.&lt;/ref&gt;

2021 жылы 2–3 қазан аралығында Текейдің бес баласының ұрпақтары жиналып Қарағашты қорымында үлкен ұлы ас берілді.&lt;ref&gt;{{YouTube|0tnn2_3Z-No|Райымберліұлы Текей атамға берілген астың қонақасы. 2.10.2021 жыл. Ақтау-Қарағашты}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Мұңал батыр Келімбердіұлы|Мұңал батыр]] — Бәйімбет — Алдаберді — Райымберді — Текей.&lt;ref&gt;Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл&lt;/ref&gt;

Текейден 5 бала, олар: Әтембек [[Би (тұлға)|би]], Байшағыр, Мамыртай, Жақау [[батыр]], Әнет [[Би (тұлға)|би]].

Текейдің екі әйелінен туған Әтембек, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Әнеттер ұрпақ дүретіп, соңғылығында «Бес Текей» деген атқа ие болады.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы= Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 5 том |isbn= 978-601-7524-36-4 |орны= Астана |баспасы= Профи Медиа |жыл= 2015 |беттері= 560}}&lt;/ref&gt;

== Аңызы ==
Текей қыс көзі, ақ шұнақ алай-дүлей күннің бірінде көшіп келе жатып бәйбішесіне: «Жақын маңда, анау қырдың астында қара жұрт бар еді. Мен барып, көңді жарып үй тігетін орын дайындай тұрайын. Сендер менің ізіммен келерсіздер», – деп көштен озып кетеді. Осы сәтте қасында 13–14 жасар қыз бала еріткен ақсақалды қария тап болып, аман-саулықтан кейін бәйбішеге: «Мына қызды Текейге тапсыр», – деп өзі кетуге ыңғай білдіріпті. Бәйбіше қонағын құр жібере алмай, көшке бос еріп келе жатқан ақ тайлақ атанып кеткен өзінің сүйікті ақ інгенін қарияға мінгізіп жібереді. Сонымен Текейдің бәйбішесінен Әтембек пен Байшағыр туады да, жаңағы қыдыр сыйлаған екінші әйелден Мамыртай, Жақау, Әнет атты үш бала туады. Соңғы үшеуінің ақтайлақ кемпірдің ұрпағы, нағашымыз “Қыдыр” дейтіні осы аңызға сүйеніп айтылған әңгіме.&lt;ref&gt;{{Кітап|баспасы= Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы |авторы= Сәбит Әбішұлы |тақырыбы= Шоңай Құлыш би. Тарихи танымдық баян |жыл= 2006 |беттері= 325}}&lt;/ref&gt;

== Жыры ==
[[Сүгір жырау Бегендікұлы|Сүгір Бегендікұлының]] Қосниязға арнауы:

1927 жылдың «жұт қояны», осыған жалғаса белең алып, қасірет-қайғыны үсті-үстіне ала келген «зобалаң-аласапыран» жылдар Маңғыстау елінің берекесін кетіргені мәлім. «Балапан — басына, тұрымтай — тұсына» кеткен нәубет болды ғой. Дос достан, ағайын туыстан айырылды. Жан-жаққа тарыдай шашылып кетті. Жыр сүлейі Сүкең де сол кездерде Хиуа жаққа бас сауғалағаны белгілі. Тағдырдың тәлкегімен бала кезден бір ауылда туып-өсіп, бірін-бірі қимай өскен замандасы қарт Қоснияз Қауиұлымен кездесу сәті 1968 жылдың жаз айында түсті. Қоснияз қарт [[Түрікменбашы (қала)|Красноводск]] (қазіргі [[Түрікменстан]]) қаласы төңірегіндегі Қошоба селосында тұратынды. «Жырау Сүгір Қошобаға келетін болды», – деген хабарды естіген бұрынғы замандастары, жырын естіген, атағына сырттай таныстар асыға күтті. «Елу жылда ел жаңа» дегендей, Қоснияз қарт ел-жұртты тегіс хабарлап, замандас, ағасына сағынышты қонағасын берді. Қарт жырау сағыныш сезімін жырмен білдірді. Қарт жырау Қосниязға арнаған жырынан үзінді:

Келімберді, [[Мұңал батыр Келімбердіұлы|Мұңалдан]], 

Талабың оңға оралған.

Одан бері сөйлесем, 

[[Бәйімбет]] деген ауылсың, 

Үстінде халық құралған.

Райымберді Текейсің,

Сасқандар ақыл сұраған. 

Талайды тордан шығарған, 

Әруақты атаң Текейді, 

Ешкім орта демейді. 

Бес Текейдің баласы, 

Әтембек пен Байшағыр, 

Мамыртай, Жақау, Ер Әнет, 

Толтырар айтсам көмейді. 

Халық аузына ілінген, 

Атағы көпке білінген, 

Жақсылар өтті ішіңнен, 

Сабырлық еткен шүкірмен. 

Қасиетті [[пір]] де өтті, 

Тасбих айтып, зікірмен. 

Әруақты ер де өтті, 

Суырып қылыш береннен, 

Таймаған өңі береннен. 

Дұшпанын алған жеделмен, 

Ұстасқан жауын шегерген. 

[[Би (тұлға)|Би]] де шықты ішіңнен, 

Кеңес тапқан тереңнен, 

Сөйлескен дұшпан бөгелген. 

[[Бай (ауқатты)|Байлар]] да өтті ішіңнен, 

Ұстаған дәулет кемелмен, 

Ортаймаған кемерден, 

Тарқатып қайыр шуленнен.

Шеберлер болды ішіңнен. 

Айтқыштар да көп өтті, 

Үлгі берген өнермен. 

Сөз лазымын кезенген, 

Алқалаған шаршыда, 

Қызыл тілін безенген. 

Алдын тосқан кезеңнен,

Атқыш мерген көп өтті, 

Киік пенен құланның, 

Алын тосқан кезеңнен, 

Не жақсылар өткен жоқ, 

Астана халық, көп елден!&lt;ref&gt;Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 5 том. ISBN 978-601-7524-36-4. Астана: Профи Медиа, 2015. – 560 бет.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Қазақ байлары]]</text>
      <sha1>75c1ah8xcpu92yw6ytgvrs60wdr9j1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кобби Мейну</title>
    <ns>0</ns>
    <id>743408</id>
    <revision>
      <id>3685593</id>
      <parentid>3440613</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3036" sha1="mctb7tujervm58lov2gshc163yvscsj" xml:space="preserve">{{Футболшы
|сурет =
|туған күні = 19.4.2005
|туған жері = [[Манчестер]], [[Англия]]
|бойы = 175
|азаматтығы = {{ту|Англия}} [[Англия]]
|позиция = қорғаушы
|қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]
|номер = 37
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2022—|{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]|26 (3)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2024—|{{футбол|Англия}}|9 (0)
}}
}}
'''Кобби Боатенг Мейну''' ({{lang-en|Kobbie Boateng Mainoo}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ru.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/players/250165175--kobbie-mainoo/ |title=Кобби Мейну |website=[[УЕФА|UEFA]] |lang=en |access-date=2024-02-01 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201095730/https://ru.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/players/250165175--kobbie-mainoo/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=tc29byH4RAY |title=A Man Of The Match Display! Kobbie Mainoo: Player Cam. Wigan 0-2 Man Utd |website=[[YouTube]] |lang=en |access-date=2024-02-01 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201094228/https://www.youtube.com/watch?v=tc29byH4RAY |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/shorts/QvTnnqF5fMw |title=Wonderkid Mainoo to make Machester United start! |website=YouTube |lang=en |access-date=2024-02-01 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201094228/https://www.youtube.com/shorts/QvTnnqF5fMw |url-status=live }}&lt;/ref&gt;; [[19 сәуір]] [[2005 жыл|2005]], [[Стокпорт]], [[Манчестер]]) — англиялық футболшы, [[Англия Ұлттық футбол құрамасы]] мен &quot;[[Манчестер Юнайтед]]&quot; клубының қорғаушысы. 2024 жылғы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері. 

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
'''«Манчестер Юнайтед»'''

* Англия кубогы: 2023/24
* Жастар арасындағы Аеглия кубогы: 2021/22

'''Англия'''

* Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2024

=== Жеке ===

* Англия чемпионатында үздік жас ойыншы: 2022/23
* Англия чемпионатының үздік голы: ақпан 2024

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.manutd.com/en/players-and-staff/detail/kobbie-mainoo Профилі]

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>mctb7tujervm58lov2gshc163yvscsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олли Уоткинс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>743409</id>
    <revision>
      <id>3685595</id>
      <parentid>3438992</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2166" sha1="q9xa1nmtvc53igx2htb54eq28plyp6r" xml:space="preserve">{{Футболшы
|туған күні = 30.12.1995
|азаматтығы= {{ту|Англия}} [[Англия]]
|бойы = 180
|позиция = шабуылшы
|қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Астон Вилла]]
|номер = 11
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2014—2017|{{ту|Англия}} [[Эксетер Сити]]|68 (21)
|2014—2015|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Уэстон-сьюпер-Мэр (футбол клубы)|Уэстон-сьюпер-Мэр]]|24 (10)
|2017—2020|{{ту|Англия}} [[Брентфорд (футбол клубы)|Брентфорд]]|132 (45)
|2020—|{{ту|Англия}} [[Астон Вилла]]|146 (59)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2021—|{{футбол|Англия}} |14 (4)
}}
|сурет=Manchester United v Aston Villa, 25 September 2021 (17) (cropped).jpg}}
'''Оливер Джордж Артур Уоткинс''' ({{lang-en|Oliver George Arthur Watkins}}; [[30 желтоқсан]] [[1995 жыл]]&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/324358 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt;, [[Торки (Англия)|Торки]]), қысқаша '''Олли Уоткинс''' ({{lang-en|Olly Watkins}}) — англиялық футболшы, [[Англия Ұлттық футбол құрамасы]] мен «[[Астон Вилла]]» клубының шабуылшысы. 

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

* Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2024

=== Жеке ===

* Англия футбол лигасының үздік жас ойыншысы: 2016/17
* Екінші лиганың үздік ойыншысы: 2016/17

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Брентфорд ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астон Вилла ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>q9xa1nmtvc53igx2htb54eq28plyp6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даррен Базелей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>743807</id>
    <revision>
      <id>3685600</id>
      <parentid>3369127</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1202" sha1="trf6ee3s64hj2by6sie180esz41bv59" xml:space="preserve">{{футболшы
|туған күні =5.10.1972
|азаматтығы ={{ENG}}
|позиция = шабуылшы
|бойы =180
}}'''Даррен Базелей''' {{lang-en|Darren Bazeley}}; 5 қазан 1972 жыл&lt;ref&gt;https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=515&lt;/ref&gt;, [[Нортгемптон]], [[Англия]]) — англиялық футболшы, футбол жаттықтырушысы. Бірнеше жылдан бері Жаңа Зеландияда жұмыс істейді. 

== Жетістіктері ==
=== Бапкер ретінде ===
*ОФК Ұлттары кубогының чемпионы: 2024

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Уотфорд ФК ойыншылары]]
[[Санат:Вулверхэмптон Уондерерс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Уаитакере Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Англия футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>trf6ee3s64hj2by6sie180esz41bv59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:MuratbekErkebulan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>747228</id>
    <revision>
      <id>3685607</id>
      <parentid>3682650</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хронологиялық сипаттама */</comment>
      <origin>3685607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14712" sha1="9r7ljat0a6ejhryaygwstha8s1dv03m" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;Қатысушы:&lt;/span&gt;'''MuratbekErkebulan'''&lt;/span&gt;}}
[[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]]
&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы&lt;br&gt;'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User zh-2}}
{{User ky-3}}
{{User ru-2}}
{{User en-4}}
{{User mn-1}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Қызығушылық:Украина}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
|{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}}
{{User:Box/Андроидты қолданады}}
{{User:Box/Жер ғаламшары}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
{{User:Box/Qazaq}}
{{User:Box/Статистика:Мақала саны|93}}
[[Сурет:New-Bouncywikilogo.gif|150px|right]]
== Мақала ==
* [[Эрдэнэт]]
* [[Яковлев Як-42]]
* [[Zhezkazgan Air]]
* [[Жетісу Әуекомпаниясы]]
* [[Яковлев Як-40]]
* [[Аэрофлот 167 рейсі]]
* [[Орхон аймағы]]
* [[Орхон өзені]]
* [[Ховд]]
* [[ГАЗ-3307]]
* [[Санья қаласы]]
* [[Илюшин Ил-62]]
* [[DETA Air]]
* [[Улан-Удэ]]
* [[КрасАвиа]]
* [[Бозанбай (өзен)]]
* [[Северобайкальск]]
* [[Базарқорған]]
* [[Рас Әл-Хайма]]
* [[Гай (қала)]]
* [[Петропавловск-Камчатский]]
* [[Дархан (қала)]]
* [[Туполев Ту-154]]
* [[Майлысу]]
* [[Шолпаната әуежайы]]
* [[Қарақол Халықаралық әуежайы]]
* [[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]
* [[Asia Airways]]
* [[Құрманжан Датқа]]
* [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
* [[Таулы Алтай әуежайы]]
* [[Boeing 767]]
* [[Windows XP Build 2437]]
* [[Windows XP Build 2509]]
* [[Windows Server 2003 Build 2497]]
* [[Алтай әуежайы]]
* [[Байкөл (қала)]]
* [[Windows 95 Build 106]]
* [[Төменгі Ангар әуежайы]]
* [[Windows Server 2003 Build 2410]]
* [[Солтүстік Хартум]]
* [[Үст-Барғозин]]
* [[Емгекшіл]]
* [[Қазарман әуежайы]]
* [[Windows Server 2008]]
* [[East Air]]
* [[Максимовка (Ресей)]]
* [[Еркештам]]
* [[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]
* [[Левый берег]]
* [[Шмелёв Лог]]
* [[Душанбе Плазасы]]
* [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]
* [[Хожант Халықаралық әуежайы]]
* [[Черкассы Халықаралық әуежайы]]
* [[Ысхақ Раззақов әуежайы]]
* [[Every End]]
* [[Цнал]]
* [[Бірінші Мамыр ауданы]]
* [[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]
* [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]
* [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]
* [[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]
* [[Қарқара (Қырғызстан)]]
* [[Көпіребазар]]
* [[Айдарәлиев ауыл аймағы]]
* [[Қызылүңгір]]
* [[Таранбазар]]
* [[Гава (Қырғызстан)]]
* [[Ұйғырабат]]
* [[Жаңамақта]]
* [[Тамшы]]
* [[Қасқасу ықшам ауданы]]
* [[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]
* [[Лучегор]]
* [[Көміртау]]
* [[Оңтүстікукраина]]
* [[Ақтөбе (Николаев облысы)]]
* [[Төменгі Тайынты]]
* [[Шеміршек (қала)]]
* [[Чагаңгуо]]
* [[Мбужий-Маий]]
* [[Мбанза Нгуңгу]]
* [[Бирнин Кебби]]
* [[Semeyavia]]
* [[Хрущевка]]
* [[Қызылқазан]]
* [[15 Жас]]
* [[Большевик (Өзген ауданы)]]
* [[Жеңіс (Қырғызстан)]]
* [[AIMP]]
* [[GRO J0422+32]]

==Үлгі мақалалар==
54
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Челябі облысы]] - [[2026 жыл]] - [[28 мамыр]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Бұланды ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[5 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[6 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[10 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы Ыстықкөл ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[12 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[24 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Талас облысы]] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Көкшетау қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]&lt;/center&gt;
 &lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы]] - [[2026 жыл]] - [[13 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Баткен облысы]] - [[2026 жыл]] - [[23 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шымкент]] - [[2026 жыл]] - [[3 қазан]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 мамыр]] - 2800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[15 шілде]] - 2900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 қазан]] - 90 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 қазан]] - 3000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 2 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>9r7ljat0a6ejhryaygwstha8s1dv03m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джордж Коэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>748862</id>
    <revision>
      <id>3685586</id>
      <parentid>3403622</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */</comment>
      <origin>3685586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2074" sha1="5vciwkk6nt65u46qxexo25v3qdhuked" xml:space="preserve">{{Футболшы
|туған күні = 22.10.1939
| қайтыс болған күні = 23.12.2022
| азаматтығы = {{ту|Англия}} [[Англия]]
| бойы = 177
| позиция = қорғаушы
| клубтары = {{футбол карьерасы
|1956—1969|{{ту|Англия}} [[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]]|459 (6)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|1964—1967|{{футбол|Англия}} |37 (0)}}
}}

'''Джордж Реджиналд Коэн''' ({{lang-en|George Reginald Cohen}}; {{туғанкүні|22|10|1939}}, {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]] — [[23 желтоқсан]] [[2022 жыл|2022]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/12773589/george-cohen-england-world-cup-winner-and-fulham-legend-dies-aged-83|title=George Cohen: England World Cup winner and Fulham legend dies aged 83|website=Sky Sports|access-date=2022-12-23|archive-date=2022-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225023859/https://www.skysports.com/football/news/11095/12773589/george-cohen-england-world-cup-winner-and-fulham-legend-dies-aged-83|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;) — англиялық футболшы, қорғаушы. 1966 жылғы әлем чемпионы.  

Ұлттық құрама сапында 1964-67 жылдары ойнады. 

Бүкіл карьерасын &quot;Фулхэм&quot; клубында өткізді. 

2009 жылы Англия футболының құрмет залына енді. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/136162

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Фулхэм ФК ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>5vciwkk6nt65u46qxexo25v3qdhuked</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боб Хафтон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>750636</id>
    <revision>
      <id>3685604</id>
      <parentid>3413448</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4679" sha1="2m3r72vagjfmk23kbx3tq44bof8caxw" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |туған күні          = 13.10.1947
 |азаматтығы                 = {{ту|Англия}} [[Англия]]
 |позиция                     = жартылай қорғаушы
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы
|1966—1969|{{ту|Англия}} [[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]]|84 (62)
|1969—1970|{{ту|Англия}} [[Брайтон энд Хоув Альбион|Брайтон энд Хоув]]|93 (76)
|1970—1971|{{ту|Англия}} [[Гастингс Юнайтед (1948—1985)|Гастингс Юнайтед]]|38 (33)
|1971—1975|{{ту|Англия}} [[Мейдстон Юнайтед (1897—1992)|Мейдстон Юнайтед]]|94 (21)'}}
 |бапкер клубтары            = {{футбол карьерасы
|1970—1971|{{ту|Англия}} [[Гастингс Юнайтед (1948—1985)|Гастингс Юнайтед]]|
|1971—1975|{{ту|Англия}} [[Мейдстон Юнайтед (1897—1992)|Мейдстон Юнайтед]]|
|1974—1980|{{ту|Швеция}} [[Мальме (футбол клубы)|Мальмё]]|
|1980|{{ту|Грекия}} [[Этникос (футбол клубы, Пирей)|Этникос (Пирей)]]|
|1980—1982|{{ту|Англия}} [[Бристоль Сити]]|
|1982—1984|{{ту|Канада}} [[Торонто Близзард (1971—1984)|Торонто Близзард]]|
|1984—1986|{{ту|Сауд Арабиясы}} [[Әл-Иттихад (футбол клубы, Жидда)|Әл-Иттихад (Джидда)]]|
|1987—1989|{{ту|Швеция}} [[Эргрюте (футбол клубы)|Эргрюте]]|
|1990—1992|{{ту|Швеция}} [[Мальме (футбол клубы)|Мальмё]]|
|1993|{{ту|Сауд Арабиясы}} [[Әл-Иттихад (футбол клубы, Жидда)|Әл-Иттихад (Джидда)]]|
|1994—1995|{{ту|Швейцария}} [[Цюрих (футбол клубы)|Цюрих]]|
|1996|{{ту|АҚШ}} [[Колорадо Рэпидз]]|
|1997—1999|{{футбол|Қытай}} |
|2000|{{ту|Қытай}} [[Гуйчжоу Жэньхэ|Шанхай Пудун]]|
|2001|{{ту|Қытай}} [[Сычуань Гуаньчэн|Сычуань Цюаньсин]]|
|2002—2003|{{ту|Қытай}} [[Ханчжоу Гринтаун|Чжэцзян Гринтаун]]|
|2005|{{футбол|Өзбекстан}} |
|2005—2006|{{ту|Қытай}} [[Гуанчжоу Фули|Чанша Цзиньдэ]]|
|2006—2011|{{футбол|Үндістан}} |
}}
}}
'''Роберт Дуглас Хафтон''' ({{lang-en|Robert Douglas Houghton}}; [[13 қазан]] [[1947 жыл]]&lt;ref&gt;https://www.worldfootball.net/player_summary/bob-houghton/&lt;/ref&gt;) —  англиялық футболшы, футбол жаттықтырушысы. Жартылай қорғаныста ойнаған.

25 жасынан бастап бапкерлікпен айналысты.

== Жетістіктері ==

=== Бапкер ретінде ===
'''Мальмё'''

* Швеция чемпионы: '''(3)''' 1974, 1975, 1977
* Швеция кубогы: '''(4)''' 1973/74, 1974/75, 1977/78, 1979/80
* Чемпиондар кубогының финалисі: 1978/79

'''Әл-Иттихад'''

* Сауд Арабия кубогы: '''(1)''' 1985/86

'''Қытай'''

* Азия ойындарының қола жүлдегері: 1998

'''Үндістан'''

* АФК президенті кубогы: '''(1)''' 2008

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/trainer/2709

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Брайтон энд Хоув Альбион ФК ойыншылары]]
[[Санат:Фулхэм ФК ойыншылары]]
[[Санат:Англия футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Мальме ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Әл-Иттихад Жидда ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Цюрих ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Колорадо Рэпидз ФК жаттықтырушлары]]
[[Санат:Қытай Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]]
[[Санат:Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]]
[[Санат:Үндістан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>2m3r72vagjfmk23kbx3tq44bof8caxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каир конференциясы (1943)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>750889</id>
    <revision>
      <id>3685742</id>
      <parentid>3423303</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Cairo conference.jpg]] → [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise</comment>
      <origin>3685742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="9xhp5s7kzht6gspwj75ilcjrd7g1v03" xml:space="preserve">{{Конференция
 | Атауы             = Каир конференциясы
 | Атауы1            = 
 | Атауы2            = 
 | Сурет             = Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg
 | Ені               = 275
 | Сурет сипаттамасы = 
 | Дата              = 22–26 қараша 1943 жыл
 | Орын              = [[Каир]], [[Мысыр]]
 | Қатысушылар       = {{Байрақ|Қытай Республикасы}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
 | Сұрақтар          = Жапонияға бірлескен қарсы іс-қимыл
 | Нәтиже            =
 | Сайт              = 
 | Дейін             = Мәскеу конференциясы
 | Кейін             = Тегеран конференциясы
 | Ортаққор          = 
}}
'''Каир конференциясы''' — 1943 жылы [[АҚШ президенті]] [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]], [[Ұлыбритания премьер-министрі]] [[Уинстон Черчилль]] және [[Қытай Республикасы]]ның президенті [[Чан Кайши]]дің қатысуымен өткен ағылшын-американ-қытай кездесуі. Әскери және дипломатиялық кеңесшілердің қатысуымен конференция қараша айының соңында, Тегеран конференциясының алдында, Каирде өтті. Жиын АҚШ елшісі [[Александр Кирк]]тің резиденциясында ұйымдастырылды.

1943 жылғы 1 желтоқсанда [[Каир]]де жарияланған ресми коммюнике бұл мемлекеттердің әскери миссиялары [[Жапония]]ға қарсы болашақ әскери операциялар туралы келісімге келгенін және бұл операциялардың оның капитуляциясын қамтамасыз етуі тиіс екенін көрсетті.

Әскери жоспарларды әзірлеумен қатар, конференция Рузвельттің айтуынша, «Келешек ұрпаққа Қиыр Шығыста бейбітшілікті қамтамасыз етуі тиіс» кейбір саяси қағидаттарды да талқылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1943kair.php |title=Каир конференциясының аяқталуы |access-date=2014-06-24 |archive-date=2014-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327040013/http://hrono.ru/sobyt/1900sob/1943kair.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

== Нәтиже ==
Конференция барысында келісілген нақты шешімдер қабылданған жоқ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
*[http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/FRUS.FRUS1943CairoTehran United States Department of State Foreign relations of the United States diplomatic papers, The Conferences at Cairo and Tehran, 1943]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202051531/http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/FRUS.FRUS1943CairoTehran |date=2008-12-02 }}
* [https://web.archive.org/web/20100228085130/http://www.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/107184.htm The Cairo Conference, 1943]

[[Санат:Халықаралық қатынастар]]
[[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс]]</text>
      <sha1>9xhp5s7kzht6gspwj75ilcjrd7g1v03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:KanTheWatcher</title>
    <ns>3</ns>
    <id>754748</id>
    <revision>
      <id>3685391</id>
      <parentid>3442355</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Manchiu</username>
        <id>69832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Manchiu [[Қатысушы талқылауы:LiebenAi]] бетін [[Қатысушы талқылауы:KanTheWatcher]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/LiebenAi|LiebenAi]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/KanTheWatcher|KanTheWatcher]]&quot;</comment>
      <origin>3442355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="oxh65373p4jvg6ji45h7eppad6jpmwk" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=LiebenAi}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 07:29, 2025 ж. наурыздың 14 (+05)</text>
      <sha1>oxh65373p4jvg6ji45h7eppad6jpmwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джед Спенс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760259</id>
    <revision>
      <id>3685596</id>
      <parentid>3475620</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2138" sha1="fpts3ewvhc7ivubvrlhs9se4og2ck7j" xml:space="preserve">{{Футболшы
|туған күні=9.8.2000
|азаматтығы={{ENG}}
|позиция=Қорғаушы
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2018—2022|{{ту|Англия}} [[Мидлсбро (футбол клубы)|Мидлсбро]]|63 (2)
|2021—2022|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Ноттингем Форест]]|39 (2)
|2022—|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|18 (1)
|2023|{{аренда}}{{ту|Франция}} [[Ренн (футбол клубы)|Ренн]]|8 (0)
|2023—2024|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Лидс Юнайтед]]|7 (0)
|2024|{{аренда}}{{ту|Италия}} [[Дженоа]]|16 (0)
}}
}}

'''Диоп Техути Джед-Хотеп Спенс''' ({{lang-en|Diop Tehuti Djed-Hotep Spence}}; [[9 тамыз]] [[2000 жыл|2000]], [[Лондон]]) — англиялық футболшы, [[Англия Ұлттық футбол құрамасы]] мен &quot;[[Тоттенхэм Хотспур]]&quot; клубының қорғаушысы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2022/july/spence-signs-from-middlesbrough/|title=Spence signs from Middlesbrough|publisher=Tottenhamhotspur.com|date=19 шілде 2022|lang=en|access-date=19 шілде 2022|archive-date=19 шілде 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719083701/https://www.tottenhamhotspur.com/news/2022/july/spence-signs-from-middlesbrough/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Еуропа лигасының]] жеңімпазы.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Мидлсбро ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ноттингем Форест ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ренн ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лидс Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Дженоа ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>fpts3ewvhc7ivubvrlhs9se4og2ck7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нони Мадуэке</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760299</id>
    <revision>
      <id>3685590</id>
      <parentid>3475786</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1823" sha1="8j7wxgupv9ey2w4cu8ycuzzdyib9vuf" xml:space="preserve">{{Футболшы
|туған күні = 10.3.2002
| бойы = 182&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.chelseafc.com/en/teams/profile/noni-madueke|title=Noni Madueke|website=chelseafc.com|lang=en|access-date=2024-11-09|archive-date=2023-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710071129/https://www.chelseafc.com/en/teams/profile/noni-madueke|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| позиция =жартылай қорғаушы
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2020—2023|{{ту|Нидерланд}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]|51 (11)
|2023—|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|41 (10)
}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2024—|{{футбол|Англия}} |1 (0)
}}
|азаматтығы=[[Англия]]}}
'''Чуквунонсо Тристан Мадуэке''' ({{lang-en|Chukwunonso Tristan Madueke}}; [[10 наурыз]] [[2002 жыл]]), қысқаша '''Нони Мадуэке''' ({{lang-en|Noni Madueke}}) — англиялық футболшы, жартылай қорғаушы. 

== Карьерасы ==
&quot;[[Кристал Пэлас (футбол клубы)|Кристалл Пэлас]]&quot;, &quot;[[Тоттенхэм Хотспур]]&quot; клубтарының түлегі. 

2018 жылы [[ПСВ Эйндховен]] академиясына ауысып, екі жылдан соң негізгі құрамға ілінді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:ПСВ ФК ойыншылары]]
[[Санат:Челси ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>8j7wxgupv9ey2w4cu8ycuzzdyib9vuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леви Колуилл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760301</id>
    <revision>
      <id>3685597</id>
      <parentid>3475802</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2473" sha1="mszpj60g3ot3k6kj4jkez09dx7ed9pe" xml:space="preserve">{{Футболшы
| туған күні = 26.02.2003
| азаматтығы = {{ту|Англия}} [[Англия]]
| бойы = 187
| позиция = қорғаушы
| қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]
| номері = 6
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2021—|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|43 (1)
|2021—2022|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Хаддерсфилд Таун]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/57604084|publisher=BBC Sport|date=2021-06-25|accessdate=|title=Levi Colwill: Huddersfield Town sign young Chelsea centre-back on season-long loan|archivedate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220531200449/https://www.bbc.co.uk/sport/football/57604084}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.chelseafc.com/en/news/2021/06/25/championship-loan-for-colwill|publisher=Chelsea F.C|date=2021-06-25|accessdate=|title=Championship loan for Colwill|archivedate=2022-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220530173304/https://www.chelseafc.com/en/news/2021/06/25/championship-loan-for-colwill}}&lt;/ref&gt;|29 (2)
|2022—2023|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Брайтон энд Хоув Альбион]]|17 (0)
}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы 
|2023—|{{футбол|Англия}} |4 (0)
}}
}}
'''Леви Лемар Сэмьюэлс Колуилл''' ({{lang-en|Levi Lemar Samuels Colwill}}; 26 ақпан 2003 жыл) — англиялық футболшы, [[Англия Ұлттық футбол құрамасы]] мен &quot;[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&quot; клубының шабуылшысы. 

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
'''«Челси»'''

* УЕФА Конференция лигасы: 2024/25

'''Англия'''

* Жастар арасындағы Еуропа чемпионы: 2023

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Хаддерсфилд Таун ФК ойыншылары]]
[[Санат:Брайтон энд Хоув Альбион ФК ойыншылары]]
[[Санат:Челси ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>mszpj60g3ot3k6kj4jkez09dx7ed9pe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Энциклоповар</title>
    <ns>3</ns>
    <id>775558</id>
    <revision>
      <id>3685374</id>
      <parentid>3557972</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>İmmortalance</username>
        <id>155505</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>İmmortalance [[Қатысушы талқылауы:Энциклопедик]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Энциклоповар]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Энциклопедик|Энциклопедик]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Энциклоповар|Энциклоповар]]&quot;</comment>
      <origin>3557972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="222" sha1="q5c8wcv0k3ile8affk1dflcomccgzf4" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Энциклопедик}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 16:38, 2026 ж. ақпанның 26 (+05)</text>
      <sha1>q5c8wcv0k3ile8affk1dflcomccgzf4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Shark0533</title>
    <ns>3</ns>
    <id>775781</id>
    <revision>
      <id>3685782</id>
      <parentid>3559444</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Syunsyunminmin</username>
        <id>119729</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Syunsyunminmin [[Қатысушы талқылауы:Shu0301]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Shark0533]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Shu0301|Shu0301]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Shark0533|Shark0533]]&quot;</comment>
      <origin>3559444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237" sha1="n61102i76tmhn1i6xzm4gm86mc26ynj" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Shu0301}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 06:00, 2026 ж. наурыздың 3 (+05)</text>
      <sha1>n61102i76tmhn1i6xzm4gm86mc26ynj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күн климаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776649</id>
    <revision>
      <id>3685470</id>
      <parentid>3566048</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cmglee</username>
        <id>52488</id>
      </contributor>
      <comment>_ru.svg → .svg|lang=ru</comment>
      <origin>3685470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6679" sha1="cd32fetbit145i8efpbg9ee7xek33d6" xml:space="preserve">'''Күн климаты''' (радиациялық климат) — белгілі бір жердің климат қалыптастыратын факторларын есепке алмай, Жер бетіне түсетін және таралатын күн радиациясының теориялық тұрғыдан есептелген мөлшері; ол астрономиялық факторларға, [[Географиялық ендік|географиялық ендікке]] және [[Жыл мезгілдері|жыл мезгілін]]е байланысты.​&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Алисов Б.П., Полтараус Б.П.|тақырыбы=Климатология|сілтеме=https://books.google.ru/books?id=kaQxAAAAIAAJ&amp;q=Солярный+климат|орны=М.|баспасы=Изд-во Московского университета|жыл=1962|беттері=19,20|барлық беті=225}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{cite web|url=http://enc-dic.com/enc_sovet/Klimat-25619.html|title=''Климат'' — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)|archive-url=https://www.webcitation.org/6Fc56WFKN?url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/|archive-date=2013-04-03|access-date=2015-03-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Oblique_rays_04_Pengo.svg|нобай|240x240 нүкте|[[Экватор]]да, күн сәулелері Жер бетіне перпендикуляр түсетін жерде, бірдей мөлшердегі күн энергиясы кішірек аумаққа таралады; сондықтан әрбір аумақ басқа ендіктерге қарағанда көбірек сәулелік энергия қабылдайды]]

Күннің сәулелік энергиясы климаттың ең маңызды элементі болып табылады және оның басқа сипаттамаларына, ең алдымен температураға әсер етеді. Күндегі ядролық синтез кезінде бөлінетін зор энергия ғарышқа таралады. [[Ғаламшар|Планетаға]] түсетін күн сәулесінің интенсивтілігі оның көлемі мен Күннен қашықтығына байланысты. Жер атмосферасының жоғарғы қабатында Күн сәулесіне перпендикуляр орналасқан әрбір шаршы метрге 1 365 Вт ±3,4 % күн энергиясы түседі.&lt;ref name=&quot;eb&quot;&gt;[http://www.britannica.com/science/climate-meteorology Climate]&lt;/ref&gt; Күннен бір астрономиялық бірлік қашықтықта, Жер атмосферасынан тыс жерде, флюс бағытына перпендикуляр орналасқан бірлік аудан арқылы бірлік уақыт аралығында өтетін күн сәулесінің жалпы ағыны күн тұрақтысы деп аталады. Энергия Жердің эллиптикалық орбитасының сипатына байланысты жыл бойы өзгеріп отырады; ең көп мөлшердегі [[энергия]] Жерге қаңтар айында сіңіріледі. Алайда түскен сәуленің шамамен 31%-ы ғарышқа қайта шағылады, қалғаны атмосфералық және мұхит ағындарын сақтауға, сондай-ақ Жердегі дерлік барлық биологиялық үрдістерге энергия беруге жеткілікті.&lt;ref name=&quot;eb&quot; /&gt;

[[Сурет:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|lang=ru|солға|нобай|337x337 нүкте|[[Жердің айналу осі]] мен тропиктердің (солтүстік және оңтүстік) және [[поляр шеңберлері]]нің орналасқан жерлері арасындағы қатынас]]
Жер бетіне түсетін энергия Күн сәулелерінің түсу бұрышына байланысты. Бұл бұрыш [[перпендикуляр]] болғанда энергия ең көп болады, себебі сәулелер көлбеу түскенде бірдей мөлшердегі энергия үлкен ауданға таралады. Алайда Жер бетінің көп бөлігі Күн сәулелеріне перпендикуляр емес. Нұрлардың бұрышы орналасқан жердің ендігіне, маусымға және тәулік уақытына байланысты; ол Күн райының 22 маусымда Орта Күн шеңберінің солтүстігінде және 22 желтоқсанда Оңтүстік шеңберінің оңтүстігінде түскі уақытта ең үлкен болады; тропиктерде максималды (90°) көрсеткіш жылына екі рет тіркеледі.&lt;ref name=&quot;eb&quot; /&gt;

Ендік климаттық режимді анықтайтын тағы бір негізгі фактор – күндізгі жарық сағаттарының ұзақтығы. Поляр шеңберлерінен тыс, яғни солтүстік ендік 66,5°-ден солтүстікке және оңтүстік ендік 66,5°-ден оңтүстікке қарай күндізгі жарық ұзақтығы қыста нөлге дейін, жазда 24 сағатқа дейін өзгереді; экваторда күндізгі жарық жыл бойы 12 сағаттан тұрады. Көлбеу бұрышы мен күннің ұзақтығындағы маусымдық өзгерістер жоғары ендіктерде айқын болғандықтан, жыл бойы температура ауытқуларының амплитудасы полюстерден бастап төменгі ендіктерге қарай азаяды.&lt;ref name=&quot;eb&quot; /&gt;

== Әдебиет ==
* Солярный климат : [арх. 19 июня 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Климат]]
[[Санат:Климатология]]</text>
      <sha1>cd32fetbit145i8efpbg9ee7xek33d6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778295</id>
    <revision>
      <id>3685363</id>
      <parentid>3639904</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14198" sha1="p176ibg1vyaac83j3rhiu8ol1h3ok0f" xml:space="preserve">[[Сурет:Kozhakhmetov street (2026).jpg|alt=Нұрмұхамбет Қожахметов және Оқжетпес көшелерінің қиылысы|ортаға|240x240 нүкте|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (02.03.2026)|thumb|Қожахметов және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес]] көшелерінің қиылысы]]

'''Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі''' (кейде – '''''Сұлтанбек Қожахметов'''''; ресми түрде — '''Нүрмүхамбет''' '''Қожахметов'''&lt;ref&gt;[https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86_%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_2026.pdf&amp;page=14 Астана қаласындағы көшелер рейестрі – 14-і бет.]&lt;/ref&gt;) [[Агроқалашық (Ақмола облысы)|&quot;Агроқалашық&quot; тұрғын алабында]] орналасқан.

{{Coord|51.188367|71.387514|name=Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)}}

Қожахметов көшесі 1965 жылдан бері, ең ұзақ уақыт бойы атауын өзгертпеген көше.&lt;ref&gt;[https://bilim-all.kz/article/25541 Астанадағы ең-ең көшелер//ЖАНТАЕВ]&lt;/ref&gt;

Ол [[Сыдық Мұхамеджанов]] көшесінен басталып, [[Ақан сері Қорамсаұлы атындағы көшесі (Астана)|Ақан Сері көшесімен]] бітіп, және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес көшесінен]] басталып, [[Мұса Жәлел көшесі (Астана)|Мұса Жәлел көшесімен]] аяқталады. [[Күләш Байсейітова көшесі (Астана)|Күләш Байсейітова]] және [[Шабал Бейсекова көшесі (Астана)|Шабал Бейсекова]] көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1315 м. Астанадағы тірі адамның атымен аталған бірінші көше&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының аумағында тірі адамдар атына берілген бірнеше адамдарға арналған көшелер бар. Олар - Сұлтанбек Қожахметов және [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Нұрсұлтан Назарбаев көшелері]].&lt;/ref&gt;. Атында екі адамның есімі бар бірінші көше (екінші - [[Керей мен Жәнібек хандар көшесі (Астана)|Керей мен Жәнібек хандар көшесі]]).

== Тарихы ==
1965 жылдың 12 ақпан күні осы көшенің атын өзгертуге жарғы шықты: «..Депутаттар Целиноград қалалық Кеңесі атқару комитетінің шешімі: Болотная көшесі Қожахметов көшесі болып өзгертілсін.»&lt;ref&gt;[https://litlife.club/books/253004/read?page=21 Көк шинель] — Жантаев Р., Шәуіл А., Кузнецов Ю.; 1967 ж. (2025 жылы қазақ тілге аударылған), 21-22 б.&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Ulitsa_Bolotnaya-Kozhakhmetova.jpg|alt=Болотная көшесін Қожахметов көшесі деп өзгерту туралы шешім|ортаға|320x320 нүкте]]
Осы көше негізінде [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] атына берілсің деп ойлауда болған. Бірақ та, КСРО кезінде көп көшелердің атын тек тегін ретінде жазған (Мысалы: Ленин көшесі; Қожахметов көшесі). Қазақстан тәуелсіздігін алған кезде, көшелердің атын қайта өзгерту болып жатқан кезде, Қожахметов туралы актіні тіркеуін таба алмай, көшеге КСРО-дағы танымал ғалымға Сұлтанбек Қожахметов атауын берген.


2005 жылдың желтоқсан айында ІІҚ-ның бұрыңғы капитаны - Ю. Кузнецов, Астанаға оралған кезде, өзіннің бұрыңғы кіші-сержант атын, Сұлтанбекке ауыстырғаның көріп, әкімдікке бірнеше хаттама жіберді. Жауабын күте алмай, 2006 жылы Кузнецов қайтыс болады. 2007 жылы көше өз шыңайы атын, Нұрмұхамбет Қожахметов атын алды. Алайда әлі күнге дейін бұл көшедегі бірнеше нысан – Сұлтанбек Қожахметов есіміне ие.

[[File:Kozhakhmetov street diversity.jpg|thumb|Қожахметов көшесіндегі көршілес үйлердегі екі түрлі мекенжаяттар]]

== Тұлға ==
[[Нұрмұхамбет Қожахметов]] (1935-1960) — Милиция қызметкері, кіші-сержант.

[[Сұлтанбек Мырзахметұлы Қожахметов|Сұлтанбек Қожахметов]] (1935 ж.т.) — Қазақстандық ғалым, Өзбекстанның мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

== Ғимараттар ==
Көше бойында 86 ғимарат (үй) орналасқан.&lt;ref&gt;[https://bizgid.kz/postal/astana/rayon_v_gorode_saryarka/ulica_ozhahmetov.html НҰРМҰХАМБЕТ ҚОЖАХМЕТОВ КӨШЕСІ — ПОШТ ИНДЕСКТЕРІ]&lt;/ref&gt;

=== Азық-түлік және басқа орталықтар ===
«У Петровича» дүкені — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, 18В үй.

=== Пошта индекстері ===
# Z11C3F6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10
# Z11C3F7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10/2
# Z11C3F8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10А
# Z11C3F9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №11А
# Z11C3G0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №13
# Z11C3G1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №14
# Z11C3G2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15
# Z11C3G3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15А
# Z11C3G4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №16
# Z11C3G5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №17&lt;sup&gt;(жанды)&lt;/sup&gt;
# Z11C3G6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18
# Z11C3G7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/1
# Z11C3G8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/2
# Z11C3G9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/3
# Z11C3H0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18Б
# Z11C3H1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18В
# Z11C3H2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №19
# Z11C3H3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20
# Z11C3H4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/1
# Z11C3H5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/2
# Z11C3H6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №21
# Z11C3H7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №22
# Z11C3H8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23
# Z11C3H9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №24
# Z11C3K0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №25
# Z11C3K1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26
# Z19Y4E0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26/1
# Z11C3K2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27
# Z11C3K3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27А
# Z11C3K4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №28
# Z11C3K5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №29
# Z11C3K6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №32
# Z11C3K7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №33
# Z11C3K8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №34
# Z11C3K9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35
# Z11C3M0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35/1
# Z11C3M1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35А
# Z11C3M2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35Б
# Z11C3M3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36
# Z11C3M4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/1
# Z11C3M5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/2
# Z11C3M6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №37
# Z11C3M7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №38
# Z11C3M8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39
# Z11C3M9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/1
# Z11C3P0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/2
# Z11C3P1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/3
# Z11C3P2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №40
# Z11C3P3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №41
# Z11C3P4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №42
# Z11C3P5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43
# Z11C3P6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/1
# Z11C3P7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/2
# Z11C3P8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №44
# Z11C3P9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45
# Z11C3T0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45В
# Z11C3T1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №46
# Z11C3T2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №47
# Z11C3T3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №48
# Z11C3T4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49
# Z11C3T5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49А
# Z11C3T6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №5
# Z11C3T7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №50
# Z11C3T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №51
# Z11C3T9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №52
# Z11C3X0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53
# Z11C3X1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53А
# Z11C3X2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №54
# Z11C3X3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №55
# Z11C3X4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №56
# Z11C3X5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №57
# Z11C3X6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №58
# Z11C3X7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №6
# Z11C3X8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №60
# Z11C3X9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №61
# Z11C3Y0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №62
# Z11C3Y1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №64
# Z11C3Y2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №66
# Z11C3Y3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №68
# Z11C3Y4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №7
# Z11C3Y5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8
# Z11C3Y6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8А
# Z11C3Y7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9
# Z11C3Y8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9А
# Z11E5E0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20А
# Z11F4T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23Б
(''Кейбір үйлердің мекенжайы Сұлтанбек Қожахметов деп келуі мүмкін'')

== Оқиғалар ==
[[2026 жыл|2026 жылдың]] [[25 қаңтар]] күні Қожахметов 17 мекенжайы бойынша тұрғын үйінде 250 шаршы метр аумақты қамтыған [[өрт]] шыққан.&lt;ref&gt;[https://dknews.kz/ru/v-strane/382420-pozhar-v-astane-mog-zakonchitsya-vzryvom Астанадағы өрт. Қожахметов көшесіндегі жарылыс.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://airpres.kz/novosti/v-astane-zagorelsya-chastnyj-zhiloj-dom-iz-zdaniya-vynesli-dva-gazovyh-ballona/ АСТАНАДАҒЫ ӨРТ ЖАРЫЛЫСҚА ӘКЕЛДІ]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Астана көшелері]]</text>
      <sha1>p176ibg1vyaac83j3rhiu8ol1h3ok0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жеңіс Сәдуақасұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783384</id>
    <revision>
      <id>3685357</id>
      <parentid>3663138</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6431" sha1="ce4y7v7gx0bxpjkbgybyefag411602y" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Жеңіс Сәдуақасұлы|Шындық есімі=|Ені=|Туған күні=19.1.1946|Қайтыс болған күні=|Туған жері={{туғанжері|Қазалы ауданы|Қазалы ауданында}}, Ұялы ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|қазақ]]|Мансабы=ғалым, филолог, педагог|Белсенді жылдары=1964 жылдан бастап|Білімі=[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институты]] (1971)|Мамандығы=филолог|Марапаттары=[[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992) &lt;br&gt; ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006) &lt;br&gt; «Ана тілі» медалі (2023)}}
'''Жеңіс Сәдуақасұлы''' ([[19 қаңтар]] [[1946 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]] Ұялы ауылы) — қазақстандық ғалым, филолог. Филология ғылымдарының докторы (1997), [[профессор]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://qyzylordatv.kz/kz/news/37555|title=Ғалым Жеңіс Сәдуақасұлы – 80 жаста|author=|date=|website=qyzylordatv.kz|publisher=|accessdate=2026-07-17|lang=}}&lt;/ref&gt; Қазақстан педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі (2006). [[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006). &lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
* 1971 жылы [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институтын]] бітірген.

=== Еңбек жолы ===
* 1964—1967 жж. — Қазалы ауданы «Қызылқұм» сегіз жылдық мектебінде мұғалім;
* 1971—1979 жж. — Қызылорда қаласындағы мектептерде директордың орынбасары;
* 1979–1980 жж. — Қызылорда педагогикалық институтының «Педагогика және психология» кафедрасының оқытушысы;
* 1980–1989 жж. — «Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі» кафедрасының аға оқытушысы, кафедра меңгерушісі;
* 1989–1990 жж. — «Қазақ тілі мен әдебиеті» кафедрасының аға оқытушысы, доценті;
* 1990–1998 жж. — «Қазақ тілі» кафедрасының меңгерушісі;
* 1998–1999 жж. — «Қазақ филологиясы және түркология» кафедрасының меңгерушісі;
* 1999–2002 жж. — «Қазақ филологиясы және түркология» кафедрасының профессоры;
* 2002–2004 жж. — Қызылорда «Болашақ» университетінің проректоры;
* 2004–2007 жж. — [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] «Қазақ тілі» кафедрасының меңгерушісі;
* 2007–2023 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің «Қазақ тілі мен әдебиеті» кафедрасының профессоры.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыты — [[қазақ тілі]] білімінің [[морфология]] және [[синтаксис]] салалары. Жеңіс Сәдуақасұлының 100-ден астам ғылыми-зерттеу және оқу-әдістемелік еңбектері жарық көрген.

'''Негізгі еңбектері:'''
* «Қазақ грамматикасы»
* «Тауарихтағы жай сөйлемнің түрлері»
* «Жай сөйлемнің құрылымдық түрлері»
* «Қазақша іс қағаздары»
* «Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері»

== Марапаттары ==
* [[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992)
* ҚР Президентінің Алғыс хатымен (2001, 2005)
* ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006)
* «Ана тілі» медалі (2023)
* «Құрмет грамотасы»&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/article/232&lt;/ref&gt;
* Қызылорда облыстық мәслихатының «Алғыс хат» 
* «10 жыл Астана» медалі (2008)
* Қызылорда облысы әкімінің стипендиясы
* «Қызылорда облысына 70 жыл» мерекелік медалі (2009)
*  «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011)
*  ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Ы.Алтынсарин» төсбелгісі (2016)
* ҚР Тәуелсіздігінің  25 жылдығына орай ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің «Құрмет грамотасы»
* «Құрмет ордені» (2026)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті оқытушылары]]</text>
      <sha1>ce4y7v7gx0bxpjkbgybyefag411602y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мидас операциясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783543</id>
    <revision>
      <id>3685726</id>
      <parentid>3661600</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Андрей Ермак ісіндегі байланыстар */</comment>
      <origin>3685726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38785" sha1="08k45cvfs6oej8exlyqvpnq3owed6l4" xml:space="preserve">{{Оқиға|атауы=Мидас операциясы|ана тілі={{Lang-uk|Операція Мідас}}|дата=[[2024 жыл]] — [[2025 жыл]] [[10 қараша]]|ұзақтық=15 ай|орын=Энергоатом, {{UKR}}|түрі=энергетика саласындағы ауқымды пара алу|мақсат=сыбайлас жемқорлыққа қарсы тергеу|қаражат=4 миллион $|ұйымдастырған=Тимур Миндич басқарған қылмыстық топ|сотталғандар=Игорь Миронюк, Дмитрий Басов, Игорь Фурсенкон, Людмила Зорина|сурет=Операція «Мідас».jpg}}

'''«Мидас» операциясы''' ({{Lang-uk|Операція «Мідас»}}) — Украинаның Жемқорлықпен күрес жөніндегі ұлттық бюро (НАБУ) мен Жемқорлықпен күрес жөніндегі мамандандырылған прокуратура (САП) 2024 жылы бастаған сыбайлас жемқорлыққа қарсы тергеу амалы. Тергеу Ресейдің басып кіруі кезеңіндегі Украинаның энергетика саласындағы ауқымды пара алу фактілеріне қатысты болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Операция «Мидас»: разоблачение «масштабной коррупции» в энергетике, и обыск у Миндича. Это связано?|url=https://www.radiosvoboda.org/a/vidklyuchennya-kuruptsiya-v-enerhetytsi-halushchenko-mindich/33586003.html|website=[[Радио «Свобода»]]|date=2025-11-10|accessdate=2025-11-12|lang=uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251118162207/https://www.radiosvoboda.org/a/vidklyuchennya-kuruptsiya-v-enerhetytsi-halushchenko-mindich/33586003.html|archivedate=2025-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tsn.ua/ukrayina/nabu-opryliudnylo-chastynu-zapysiv-u-masshtabniy-koruptsiyniy-spravi-v-enerhetytsi-2953649.html|title=НАБУ обнародовало часть записей по масштабному коррупционному делу в энергетике|lang=uk|website=[[ТСН (телепрограмма, Украина)|ТСН]]|date=2025-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251118162548/https://tsn.ua/ukrayina/nabu-opryliudnylo-chastynu-zapysiv-u-masshtabniy-koruptsiyniy-spravi-v-enerhetytsi-2953649.html|archivedate=2025-11-18|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; 15 айға созылған операция барысында 70-тен астам тінту жүргізіліп, 4 миллион АҚШ доллары тәркіленді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/news/2025/11/11/8006782/|title=Коррупция в энергетике: НАБУ и САП изъяли уже более $4 млн во время обысков|lang=uk|website=[[Украинская правда]]|date=2025-11-11|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; және айыпталушылардың өзара келіссөздері жазылған 1000 сағатқа жуық аудиожазба алынды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/ukraine/politics/mindich-ta-galushchenko-nabu-opublikuvalo-audiozapisi-v-mezhah-operaciji-midas-video-50559412.html|title=Операция «Мидас»: НАБУ опубликовало аудиозаписи по делу о коррупции в энергетике — видео|lang=uk|website=NV|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/energy/ukraines-anti-corruption-bureau-says-large-scale-operation-underway-energy-2025-11-10/|title=Ukraine's anti-graft agency alleges $100 million energy kickback scheme|publisher=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; «Мидас» операциясы [[Орыс-украин соғысы]] басталғаннан бергі ең резонансты сыбайлас жемқорлыққа қарсы тергеулердің бірі болып саналады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Тарихы ==

=== Сотталушылардың телефондарын тыңдау ===
Істің айыпталушыларын тыңдауды операцияның белгілі бастапқы нүктесі деп санауға болады. Бұған дейін 2024–2025 жылдары, тергеу жарияланғанға дейін, 15 ай бойы осы іске қандай да бір қатысы бар тұлғаларды тыңдау жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде 1000 сағаттық аудиожазба алынды, оның белгілі бір бөлігі «Мидас» операциясының алғашқы күндерінде көпшілікке қолжетімді болып үлгерді.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-28|last=NABU|date=2025-11-10|title=Операція з викриття корупції у сфері енергетики: СХЕМА|url=https://www.youtube.com/watch?v=V2V9SVXL0ek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-28|date=2025-11-13|lang=uk|title=В операції «Мідас» зʼявляються нові фігуранти і цікаві подробиці. Ми зібрали головне про Міндіча, Чернишова і розмову з Зеленським|url=https://babel.ua/texts/123005-v-operaciji-midas-z-yavlyayutsya-novi-figuranti-i-cikavi-podrobici-mi-zibrali-golovne-pro-mindicha-chernishova-i-rozmovu-z-zelenskim|website=babel.ua}}&lt;/ref&gt;

=== НАБУ өкілеттіктерін шектеу әрекеті ===
{{Толық мақала|Украинадағы наразылықтар (2025)}}
2025 жылғы 22 шілдеде [[Верховна Рада|Украина Жоғарғы Радасы]] НАБУ мен САП сыбайлас жемқорлыққа қарсы органдарының өкілеттіктерін шектеуге бағытталған №12414 заң жобасын қабылдады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/rus/articles/2025/07/22/7522972/|title=Последний генпрокурор с таким количеством полномочий – это Пшонка. Как в вопросе борьбы с коррупцией Украину возвращают во времена Януковича|lang=ru|website=[[Украинская правда]]|date=2025-07-22|access-date=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; Үкіметке қарсы наразылықтар толқынынан кейін бұл заң күшін жойды, ведомстволардың тәуелсіздігі қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/ukr/news/rada-uhvalila-zakon-zelenskogo-nabu-ta-sap-1753907023.html|title=Рада приняла закон Зеленского о НАБУ и САП|lang=ru|website=[[РБК-Украина]]|date=2025-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250803231712/https://www.rbc.ua/ukr/news/rada-uhvalila-zakon-zelenskogo-nabu-ta-sap-1753907023.html|archive-date=2025-08-03|access-date=2025-07-31}}&lt;/ref&gt; Заңның қабылдануының алдында НАБУ қызметкерлерін ұстау және тінту шаралары жүргізілді. Ресей арнайы қызметтерімен сыбайлас болды деген күдікпен детективтер Руслан Магомедрасулов пен Виктор Гусаров ұсталды. Украина Қауіпсіздік қызметі Магомедрасуловтың әкесімен бірге Дағыстанмен техникалық қарасора саудасын ұйымдастыруды жоспарлағанын, бұл Украинаның ұлттық қауіпсіздігіне қарсы қылмыс болып табылатынын мәлімдеді. УҚҚ жариялаған және Дағыстанмен сауда жасауға дайындықты дәлелдеуі тиіс болған аудиожазбаларда айыпталушылар Өзбекстанмен сауда туралы айтқан, алайда УҚҚ субтитрлерде оны Дағыстан деп көрсеткен.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zn.ua/ukr/anticorruption/aresht-detektiva-nabu-mahamedrasulova-shabunin-opublikuvav-ochishchene-audio-de-chuti-shcho-mova-jde-pro-uzbekistan-a-ne-dahestan.html|title=Арешт детектива НАБУ Магамедрасулова: Шабунін опублікував очищене аудіо, де чути, що мова йде про Узбекистан, а не Дагестан|lang=uk|website=Зеркало недели {{!}} Дзеркало тижня {{!}} Mirror Weekly|accessdate=2025-11-16}}&lt;/ref&gt; Кейінірек УҚҚ Магомедрасуловтың «Өмір үшін — Оппозициялық платформа» партиясының бұрынғы депутаты, [[Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметі|Ресей ФҚҚ]] агенті Федор Христенкомен байланыста болғанын мәлімдеді; тұжырым бойынша, 2020 жылдан бастап НАБУ «ресейлік ықпалды күшейту» мәселесіне жетекшілік еткен.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/1117310-sbu-proti-nabu-za-so-sidat-u-sizo-dvoe-pracivnikiv-buro-ta-batko-odnogo-z-nih/|title=СБУ проти НАБУ: в чому підозрюють Руслана Магамедрасулова|lang=uk|first=Олексій|last=Арунян|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2025-09-17|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/1121998-obsuki-u-nabu-apelacijnij-sud-zalisiv-detektiva-magomedrasulova-pid-vartou/|title=Апеляційний суд залишив детектива Магомедрасулова під вартою|lang=uk|first=Марія Патока, Ліля|last=Гончарук|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2025-09-23|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/malyuk-rozkriv-detali-rezonansnoyi-spravi-1753210507.html|title=Малюк розкрив деталі резонансної справи топдетектива НАБУ|lang=uk|website=РБК-Украина|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; НАБУ детективі Александр Абакумовтың түсініктемесіне сәйкес, Магомедрасулов «Мидас» операциясы аясындағы тергеуге тікелей жетекшілік еткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CecHhStUGsY|title=Міндіч втік / Обшуки у Галущенка / Розслідування НАБУ і САП {{!}} Спецвипуск УП. Чат|last=Українська правда|date=2025-11-10|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;

== Жұмыс барысы ==

=== НАБУ іздеулері ===
2025 жылғы 10 қарашада НАБУ бірқатар жоғары лауазымды шенеуніктер мен кәсәпкерлердің тұрғылықты жерлері мен жұмыс орындарында бір мезгілде тінту жүргізді. Тергеу анықтағандай, сыбайлас жемқорлық схемасы елдегі электр энергиясының жартысынан астамын өндіретін украиндық АЭС-тердің негізгі операторы — «Энергоатом» мемлекеттік компаниясында жұмыс істеген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Қылмыстық топ мүшелері «Энергоатомның» мемлекеттік сатып алуларына бақылау орнатып, келісімшарттар құнының 10–15% мөлшерінде жүйелі түрде пара талап етіп отырған. Төлеуден бас тартқан жеткізушілерге орындалған жұмыстары үшін төлемдер бұғатталып немесе олар контрагенттер тізімінен шығарылған. Тізім өз іштерінде «Шлагбаум» деп аталған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/ukraine/politics/mindich-i-galushchenko-nabu-rozkrilo-detali-korupciji-v-energoatomi-ta-minenergo-video-50559424.html|title=Корупція в енергетиці: НАБУ назвало учасників схеми, які контролювали Енергоатом та налагодили систему відкатів — відео|lang=uk|website=NV|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; НАБУ бұл топты энергетика және қорғаныс салаларында сыбайлас жемқорлықпен, [[ақшаның жылыстауы]]мен және заңсыз байумен айналысқан жоғары деңгейдегі қылмыстық қоғамдастық ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/operatsiya-midas-nabu-rozkrilo-pershi-podrobitsi-1762769213.html|title=Операція &quot;Мідас&quot;. НАБУ розкрило перші подробиці викриття корупції в енергетиці|lang=uk|website=РБК-Украина|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;

Айыпталушылардың пара мөлшері мен миллиардтаған жобаларды талқылаған келіссөздерінің аудиожазбалары жарияланды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://censor.net/biz/resonance/3584343/yak-zaroblyaly-na-zakupivlyah-energoatomu-lyudy-tymura-mindicha|title=Карлсон та друзі: Що відомо про схему Міндіча в &quot;Енергоатомі&quot;?}}&lt;/ref&gt; 2025 жылдың қыркүйегіне қатысты көріністердің бірінде, 3 миллиард гривналық келісімшарттан түсетін 90 мың доллар көлеміндегі пара мөлшеріне көңілі толмаған қатысушылар пара көлемін 10%-дан 15%-ға дейін арттыру үшін 4 млрд гривналық жаңа келісімшартты кейінге қалдыру туралы шешім қабылдайды. Сөз энергообъектілерге арналған қорғаныс құрылыстарын салу туралы болды. Инфрақұрылымды қорғау жөніндегі ресми кеңестермен қатар, топ мүшелері Хмельницкий АЭС-індегі тасаланатын орындардың құрылысынан алатын өз пайыздарын көбейтуді жоспарлаған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Тергеу мәліметтері бойынша, бұл топ Ресейдің толық ауқымды басып кіруі басталғаннан бері, қорғаныс және энергетика саласындағы сатып алулардың «[[хаос]]ы» мен шұғылдығын пайдаланып, әрекет ете бастаған. 2023 жылы халық үшін электр энергиясы тарифтерінің өсуі «Энергоатомның» табысын едәуір арттырып, жымқыру үшін қосымша мүмкіндіктер туғызған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tsn.ua/ukrayina/koruptsiyna-skhema-v-enerhetytsi-politoloh-zrobyv-nevtishnyy-prohnoz-shchodo-naslidkiv-2954345.html|title=Корупційна схема в енергетиці: політолог зробив невтішний прогноз щодо наслідків|lang=uk|website=ТСН|date=2025-11-11|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;

Басты айыпталушы Игорь Миронюк 10 жылдан астам уақыт бойы мемлекеттік сатқындық жасады деп айыпталған ресейшіл депутат Андрей Деркачтың көмекшісі болған. Қаражатты заңдастыру үшін Деркачпен байланысты кеңсе пайдаланылған, ақша Мәскеудегісін қосқанда, бірқатар жалған фирмалар желiсi арқылы қолма-қол ақшаға айналдырылып отырған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Сот ісі ===
2025 жылғы 11 қарашада бұрынғы вице-премьер Чернышовқа заңсыз байыды деген күдік туралы хабарланды.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Операція «Мідас»: кому саме в НАБУ повідомили про підозру – список|first=Радіо|last=Свобода|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-skhemy-operatsiya-midas-komu-v-nabu-povidomyly-pro-pidozru/33587531.html|website=Радіо Свобода|date=2025-11-11|access-date=2025-11-12|lang=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nabu.gov.ua/news/operatciia-midas-vykryto-vysokorivnevu-zlochynnu-organizatciiu-shcho-diiala-u-sferi-energetyky/|title=Операція «Мідас»: викрито високорівневу злочинну організацію, що діяла у сфері енергетики (ФОТО)}}&lt;/ref&gt; Украина Министрлер Кабинеті «Энергоатом» компаниясы бақылау кеңесінің өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-economy/4057697-urad-dostrokovo-pripiniv-povnovazenna-nagladovoi-radi-energoatomu-sviridenko.html|title=Уряд достроково припинив повноваження Наглядової ради «Енергоатома» - Свириденко|lang=uk|website=ukrinform.ua|date=2025-11-11|access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Уряд розпустив наглядову раду «Енергоатому». Раніше з неї вийшов Милованов через «брак рішучості»|first=|last=|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-uriad-prypynennia-povnovazhen-nahliadova-rada-enerhoatom/33587638.html|website=Радіо Свобода|date=2025-11-11|access-date=2025-11-13|lang=uk}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 12 қарашада Украинаның Жоғарғы сыбайлас жемқорлыққа қарсы соты (ЖШЖҚС) Энергетика министрінің бұрынғы кеңесшісі Игорь Миронюкті 126 млн гривна мөлшерінде кепілақы енгізу құқығымен 2026 жылғы 8 қаңтарға дейін қамауға алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ua.korrespondent.net/ukraine/4831859-koruptsiia-v-enerhoatomi-sud-vziav-pid-vartu-eksradnyka-ministra-enerhetyky|title=Корупція в Енергоатомі: суд взяв під варту ексрадника міністра енергетики|lang=ru|website=ua.korrespondent.net|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; «Энергоатом» компаниясының қауіпсіздік жөніндегі атқарушы директоры Дмитрий Басов 40 млн гривна кепілақы енгізу мүмкіндігімен 60 тәулікке қамауға алынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ua.korrespondent.net/ukraine/4831831-sud-areshtuvav-vykonavchoho-dyrektora-enerhoatoma|title=Суд арештував виконавчого директора Енергоатома|lang=ru|website=ua.korrespondent.net|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; Сот тергеу компанияның «бэк-офисінің» бухгалтері деп атаған Игорь Фурсенконы 95 млн гривна кепілақы белгілей отырып қамауға алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prm.ua/ru/operatsyia-mydas-sud-v-byraet-meru-presechenyia-bukhhalteru-b-k-ofysa-fursenko/|title=Операция &quot;Мидас&quot;: суд выбирает меру пресечения &quot;бухгалтеру бэк-офиса&quot; Фурсенко|lang=ru|website=prm.ua|date=2025-11-12|access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://epravda.com.ua/energetika/figurantku-spravi-rozkradannya-groshey-energoatomu-ustimenko-vzyali-pid-vartu-814094/|title=Масштабна корупція в енергетиці: фігурантку справи Устименко взяли під варту|lang=uk|website=Економічна правда|access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt; Күдікті Леся Устименко 25 млн гривна мөлшерінде кепілақы енгізу баламасымен қамауға жіберілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://glavcom.ua/country/criminal/operatsija-midas-sud-areshtuvav-shche-odnu-pidozrjuvanu-1088047.html|title=Операція «Мідас»: суд арештував ще одну підозрювану|lang=uk|website=ГЛАВКОМ|date=2025-11-12|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 13 қарашада ЖШЖҚС Людмила Зоринаны 12 миллион гривна мөлшерінде баламалы кепілақы белгілей отырып қамауға алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://telegraph.controller.bot/files/587563450/AgACAgIAAxkBAAJ76WkVlXdyL7HPzGuObOoEoSz3hpLHAALTFGsbT9GoSGHAVOio0KemAQADAgADeQADNgQ|title=Людмила Зоріна}}&lt;/ref&gt; Тергеу мәліметтеріне сәйкес, Зорина бақылаудағы компаниялардың бухгалтерлік есебін жүргізумен, құжаттар мен есептілікті дайындаумен, сенімхаттарды бақылаумен, қаражатты заңдастыруға қатысумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://censor.net/ua/news/3584815/koruptsiya-v-energetytsi-zoriniyi-obraly-zapobijnyyi-zahid|title=Корупція в енергетиці: ВАКС арештував підозрювану Зоріну. Застава - 12 млн грн}}&lt;/ref&gt;

Леся Устименко мен Людмила Зорина үшін тиісінше 25 және 12 миллион гривна мөлшерінде кепілақы төленді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://glavcom.ua/country/criminal/operatsija-midas-za-dvokh-pratsivnits-bek-ofisu-vneseno-zastavu-1088232.html|title=Операція «Мідас». За двох працівниць «бек-офісу» внесено заставу|lang=uk|website=ГЛАВКОМ|date=2025-11-13|accessdate=2025-11-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24tv.ua/sprava-mindicha-za-zorinu-ustimenko-vnesli-groshovu-zastavu_n2952319|title=Справа Міндіча: за двох працівниць &quot;бек-офісу&quot; Енергоатома внесли заставу|lang=uk|website=24 Канал|date=2025-11-13|accessdate=2025-11-14}}&lt;/ref&gt; «Схемы» бағдарламасының журналистері құқық қорғау органдарындағы дереккөздер арқылы кепілақы төлеген «Вангард» компаниясының үстіміздегі жылдың мамыр айында құрылған, жарғылық капиталы 1 000 гривнаны құрайтын киевтік фирма екенін анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Операція «Мідас»: десятки мільйонів гривень застави за працівниць «бек-офісу» внесла нова фірма з капіталом у тисячу гривень|first=Валерія|last=Єгошина|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-skhemy-zastava-pratsivnytsi-bek-ofis-mindich/33591099.html|website=Радіо Свобода|date=2025-11-13|accessdate=2025-11-14|lang=uk}}&lt;/ref&gt;

Мамандандырылған сыбайлас жемқорлыққа қарсы прокуратураның прокуроры Сергей Савицкий Тимур Миндичтің Энергетика министрі Герман Галущенкоға және ҰҚҚК хатшысы Рустем Умеровке ықпал еткенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://censor.net/ua/r3585034|title=Як Умєров у Міндіча бронежилети купував, і що задля цього порушив ДОТ}}&lt;/ref&gt; Бөлек айтқанда, айыпталушы мәлімделген сипаттамаларға сәйкес келмейтін сауытты кеудешелерді жеткізуді лоббилеуге тырысқан.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nako.org.ua/news/plivki-mindica-mozut-svidciti-pro-te-shho-gar-mou-i-nako-zupinili-sprobu-politicnoyi-korupciyi-u-minoboroni|title=«Плівки Міндіча» можуть свідчити про те, що ГАР МОУ і НАКО зупинили спробу політичної корупції у Міноборони}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 22 қарашада «Мидас» операциясының басты айыпталушылары Тимур Миндич пен Александр Цукерманға Украина ІІМ тарапынан іздеу жарияланды. Олардың ғайып болған күні 2025 жылғы 20 қараша деп есептеледі, олар сыбайлас жемқорлық қылмыстарын жасады деген күдікке ілінген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/rus/news/2025/11/22/8008515/|title=Украина объявила в розыск Миндича и Цукермана|lang=ru|website=Украинская правда|accessdate=2025-11-23}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 25 қарашада Жоғарғы Раданың Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес комитеті НАБУ, САП, Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу ұлттық агенттігі (НАЗК), АРМА және СБУ өкілдерінің қатысуымен «Мидас» ісі бойынша кеңес өткізді.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HhN1T-4wdBs|title=НАБУ та САП звітують у Раді. Перші ВИСНОВКИ спецоперації Мідас|last=|date=|access-date=}}&lt;/ref&gt; НАБУ басшысы Семен Кривонос Тимур Миндичтің «бэк-офисінен» түрлі шенеуніктерге, депутаттарға, министрлерге, журналистерге және құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне арналған 527 досье табылғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thepage.ua/ua/news/midas-nabiraye-obertiv-u-nabu-povidomili-pro-tisk-i-vitoki-danih|title=У Міндіча знайшли 527 профайлів на посадовців та журналістів — НАБУ|lang=uk|website=The Page|date=2025-11-25|accessdate=2025-11-26}}&lt;/ref&gt; Құжаттардың бір бөлігі (кейбірінде «Қызмет бабында пайдалану үшін» белгісі бар) құқық қорғау органдарынан ақпараттың сыртқа шығып кеткенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; НАБУ детективі Абакумовтың айтуынша, бұл материалдар айыпталушылардың қолына 17 шілдеде, УКҚ-ның НАБУ мен САП қызметкерлеріне қарсы арнайы операция жүргізуінен бірнеше күн бұрын түскен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rubryka.com/2025/11/25/sprava-mindicha-nabu-vyyavylo-ponad-500-profajliv-na-detektyviv-chynovnykiv-ta-zhurnalistiv-u-mezhah-rozsliduvannya/|title=&quot;Справа Міндіча&quot;: НАБУ виявило понад 500 &quot;профайлів&quot; на детективів, чиновників та журналістів у межах розслідування|first=|last=|website=Рубрика|date=2025-11-25|accessdate=2025-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zn.ua/ukr/POLITICS/pravookhoronni-ta-derzhavni-orhani-nezakonno-zbirali-dani-pro-detektiviv-nabu-i-ne-lishe-abakumov.html|title=Правоохоронні та державні органи незаконно збирали дані про детективів НАБУ, зокрема й Магамедрасулова – Абакумов|lang=uk|website=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

=== Министрлердің қызметтен кету ===
Энергетика саласындағы сыбайлас жемқорлық жанжалы аясында Украина президенті [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] Әділет министрі Герман Галущенко мен Энергетика министрі Светлана Гринчукты қызметтен кетуге шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/zelenskiy-zaklikav-vidstavki-galushchenka-1762955420.html|title=Зеленський закликав до відставки Галущенка та Гринчук|lang=uk|website=РБК-Украина|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Зеленський закликав до відставки Галущенка та Гринчук через справу про «Енергоатом»|first=Радіо|last=Свобода|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zelensky-vidstavka-ministry-yustytsii-i-enerhetyky/33588395.html|website=Радіо Свобода|date=2025-11-12|access-date=2025-11-12|lang=uk}}&lt;/ref&gt;

Президент Владимир Зеленский Тимур Миндич пен Александр Цукерманға [[Израиль]] азаматтары ретінде дербес санкциялар енгізу туралы Украина Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс кеңесінің шешіміне қол қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/8432025-57113|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №843/2025|lang=uk|date=2025-11-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/rus/news/2025/11/13/8007101/|title=Зеленский ввел санкции против Миндича и Цукермана как граждан Израиля|lang=ru|website=[[Украинская правда]]|access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 қарашада Владимир Зеленский Герман Галущенко мен Светлана Гринчукты СНБО құрамынан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/8452025-57121|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №845/2025 Про зміни у складі Ради національної безпеки і оборони України}}&lt;/ref&gt; Украинаның НАБУ мен САП тергеу мәліметтері бойынша топ көшбасшысы бақылайтын қаражатты жылыстатуға арналған «ақша жуу орнына» барған бұрынғы вице-премьер-министр Алексей Чернышевті тұтқындау туралы өтінішхатты табыстады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bukvy.org/nabu-i-sap-vruchyly-chernyshovu-klopotannya-pro-zapobizhnyj-u-vyglyadi-trymannya-pid-vartoyu/|title=НАБУ і САП вручили Чернишову клопотання про тримання під вартою|lang=uk|first=|last=|website=Букви|date=2025-11-14|accessdate=2025-11-15}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 19 қарашада Украина Жоғарғы Радасы Светлана Гринчук пен Герман Галущенконы тиісінше Энергетика министрі және Әділет министрі лауазымдарынан қызметтен кетті жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/czdrdpgj6yyo|title=Відставка міністрів через &quot;плівки Міндіча&quot;: Гринчук знайшлась, Галущенко загубився|lang=uk|website=BBC News Україна|date=2025-11-19|accessdate=2025-11-23}}&lt;/ref&gt;

=== Андрей Ермак ісіндегі байланыстар ===
2025 жылдың 28 қарашасында «Мидас» ісі аясында НАБУ мен САП Андрей Ермактың үйінде тінту жүргізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-28|date=2025-11-28|lang=ru|title=НАБУ и САП проводят обыски у Андрея Ермака|url=https://24tv.ua/ru/u-ermaka-nabu-i-sap-provodjat-obyski-smi_n2961098|website=24 Канал|archive-url=https://web.archive.org/web/20251128085353/https://24tv.ua/ru/u-ermaka-nabu-i-sap-provodjat-obyski-smi_n2961098|archive-date=2025-11-28}}&lt;/ref&gt; Ермак бірнеше сағаттан кейін НАБУ мен СМАП тінтулеріне «толық көмектесіп жатқанын» және оларға көмектесуге дайын екенін мәлімдеді. Дәл сол күннің кешінде Украина Президенті Владимир Зеленский өзінің үндеуінде Андрей Ермактың «өз қалауы бойынша» қызметтен кетуі және «[[Украина президентінің кеңсесі|Президент Офисіндегі]] қайта жүктеу» туралы хабарлады. Зеленский келесі күні ПО-ның жаңа басшылығы бойынша консультациялар өткізетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-28|lang=ru|title=Глава Офиса президента Андрей Ермак написал заявление об отставке — Зеленский|url=https://nv.ua/ukraine/politics/glava-ofisu-prezidenta-andriy-yermak-napisav-zayavu-pro-vidstavku-zelenskiy-50564434.html|website=NV}}&lt;/ref&gt;

2026 жылдың 11 мамырында Андрей Ермакқа ақшаны заңдастыру бойынша айып тағылды, 14 мамырда тұтқындалды: оған 140 млн гривна көлемінде кепіл белгіленді.&lt;ref&gt;{{cw|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraines-anti-corruption-court-places-zelenskiys-former-chief-staff-yermak-under-2026-05-14/|title=Zelenskiy's ex-top aide arrested as Ukraine graft probe widens|author=Pavel Polityuk, Dan Peleschuk|publisher=[[Reuters]]|lang=en|date=2026-05-14|accessdate=2026-05-14}}&lt;/ref&gt;

=== Негізгі қатысушылар ===

* '''Тимур Миндич''': кәсіпкер, «Квартал-95» студиясы компаниясының тең иесі, Владимир Зеленскийдің жақын досы. Топтың көшбасшысы болып саналады. Аудиожазбаларда «Карлсон» шартты атымен аталады.
* '''Игорь Миронюк''': энергетика министрінің бұрынғы кеңесшісі. Кадрлық тағайындаулар мен төлемдерге ықпал ете отырып, атом саласын «қадағалаушы» рөлін атқарды. Шартты аты — «Рокет».
* '''Дмитрий Басов''': «Энергоатомның» қауіпсіздік жөніндегі атқарушы директоры, Украина Бас прокуратурасының бұрынғы қызметкері. Бопсалауға тікелей қатысқан. Шартты аты — «Тенор». Тізім жұмыс істеген уақыт ішінде оның отбасы ресми кірістеріне сәйкес келмейтін 360 мың АҚШ доллары сомасына мүлік сатып алған.
* '''Герман Галущенко''': [[Украина Энергетика министрлігі|Украина]] [[Украина Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] (2021—2025), операция жүргізілген сәтте — әділет министрі. Официалды түрде күдікті ретінде танылмаған, бірақ оған қатысты тінту шаралары жүргізілді. БАҚ мәліметтері бойынша, аудиожазбаларда «Профессор» шартты атымен аталады.
* '''Александр Цукерман''': қаражатты жылыстату бойынша «бэк-офисті» басқарған. Шартты аты — «Шугармен». Украина аумағынан тыс жерде.
* '''Михаил Цукерман''': Александрдың бауыры, схеманың қаржылық бөлігіне қатысқан болуы мүмкін. Ол да шетелде жүр.
* '''Алексей Чернышов''': Украинаның бұрынғы вице-премьер-министрі. Заңсыз баю бойынша айыпталған. Жазбаларда «Че Гевара» шартты атымен аталады. Оған қолма-қол 1,2 млн доллар және 100 мың евро берілгені тіркелген.
* '''Сергей Пушкарь''': Энергетика мәселелері жөніндегі ұлттық комиссияның қазіргі мүшесі. 20 мың АҚШ долларын беруге байланысты аталады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украинадағы жемқорлық]]
[[Санат:2025 жылдағы Украина]]
[[Санат:Украинадағы саяси жанжалдар]]
[[Санат:Украинаның Жемқорлықпен күрес жөніндегі ұлттық бюро]]</text>
      <sha1>08k45cvfs6oej8exlyqvpnq3owed6l4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685739</id>
      <parentid>3685726</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Негізгі қатысушылар */</comment>
      <origin>3685739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46931" sha1="mxr9akj2nf1dcxev5mr8khx0n390n8t" xml:space="preserve">{{Оқиға|атауы=Мидас операциясы|ана тілі={{Lang-uk|Операція Мідас}}|дата=[[2024 жыл]] — [[2025 жыл]] [[10 қараша]]|ұзақтық=15 ай|орын=Энергоатом, {{UKR}}|түрі=энергетика саласындағы ауқымды пара алу|мақсат=сыбайлас жемқорлыққа қарсы тергеу|қаражат=4 миллион $|ұйымдастырған=Тимур Миндич басқарған қылмыстық топ|сотталғандар=Игорь Миронюк, Дмитрий Басов, Игорь Фурсенкон, Людмила Зорина|сурет=Операція «Мідас».jpg}}

'''«Мидас» операциясы''' ({{Lang-uk|Операція «Мідас»}}) — Украинаның Жемқорлықпен күрес жөніндегі ұлттық бюро (НАБУ) мен Жемқорлықпен күрес жөніндегі мамандандырылған прокуратура (САП) 2024 жылы бастаған сыбайлас жемқорлыққа қарсы тергеу амалы. Тергеу Ресейдің басып кіруі кезеңіндегі Украинаның энергетика саласындағы ауқымды пара алу фактілеріне қатысты болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Операция «Мидас»: разоблачение «масштабной коррупции» в энергетике, и обыск у Миндича. Это связано?|url=https://www.radiosvoboda.org/a/vidklyuchennya-kuruptsiya-v-enerhetytsi-halushchenko-mindich/33586003.html|website=[[Радио «Свобода»]]|date=2025-11-10|accessdate=2025-11-12|lang=uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251118162207/https://www.radiosvoboda.org/a/vidklyuchennya-kuruptsiya-v-enerhetytsi-halushchenko-mindich/33586003.html|archivedate=2025-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tsn.ua/ukrayina/nabu-opryliudnylo-chastynu-zapysiv-u-masshtabniy-koruptsiyniy-spravi-v-enerhetytsi-2953649.html|title=НАБУ обнародовало часть записей по масштабному коррупционному делу в энергетике|lang=uk|website=[[ТСН (телепрограмма, Украина)|ТСН]]|date=2025-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251118162548/https://tsn.ua/ukrayina/nabu-opryliudnylo-chastynu-zapysiv-u-masshtabniy-koruptsiyniy-spravi-v-enerhetytsi-2953649.html|archivedate=2025-11-18|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; 15 айға созылған операция барысында 70-тен астам тінту жүргізіліп, 4 миллион АҚШ доллары тәркіленді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/news/2025/11/11/8006782/|title=Коррупция в энергетике: НАБУ и САП изъяли уже более $4 млн во время обысков|lang=uk|website=[[Украинская правда]]|date=2025-11-11|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; және айыпталушылардың өзара келіссөздері жазылған 1000 сағатқа жуық аудиожазба алынды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/ukraine/politics/mindich-ta-galushchenko-nabu-opublikuvalo-audiozapisi-v-mezhah-operaciji-midas-video-50559412.html|title=Операция «Мидас»: НАБУ опубликовало аудиозаписи по делу о коррупции в энергетике — видео|lang=uk|website=NV|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/energy/ukraines-anti-corruption-bureau-says-large-scale-operation-underway-energy-2025-11-10/|title=Ukraine's anti-graft agency alleges $100 million energy kickback scheme|publisher=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; «Мидас» операциясы [[Орыс-украин соғысы]] басталғаннан бергі ең резонансты сыбайлас жемқорлыққа қарсы тергеулердің бірі болып саналады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Тарихы ==

=== Сотталушылардың телефондарын тыңдау ===
Істің айыпталушыларын тыңдауды операцияның белгілі бастапқы нүктесі деп санауға болады. Бұған дейін 2024–2025 жылдары, тергеу жарияланғанға дейін, 15 ай бойы осы іске қандай да бір қатысы бар тұлғаларды тыңдау жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде 1000 сағаттық аудиожазба алынды, оның белгілі бір бөлігі «Мидас» операциясының алғашқы күндерінде көпшілікке қолжетімді болып үлгерді.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-28|last=NABU|date=2025-11-10|title=Операція з викриття корупції у сфері енергетики: СХЕМА|url=https://www.youtube.com/watch?v=V2V9SVXL0ek}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-28|date=2025-11-13|lang=uk|title=В операції «Мідас» зʼявляються нові фігуранти і цікаві подробиці. Ми зібрали головне про Міндіча, Чернишова і розмову з Зеленським|url=https://babel.ua/texts/123005-v-operaciji-midas-z-yavlyayutsya-novi-figuranti-i-cikavi-podrobici-mi-zibrali-golovne-pro-mindicha-chernishova-i-rozmovu-z-zelenskim|website=babel.ua}}&lt;/ref&gt;

=== НАБУ өкілеттіктерін шектеу әрекеті ===
{{Толық мақала|Украинадағы наразылықтар (2025)}}
2025 жылғы 22 шілдеде [[Верховна Рада|Украина Жоғарғы Радасы]] НАБУ мен САП сыбайлас жемқорлыққа қарсы органдарының өкілеттіктерін шектеуге бағытталған №12414 заң жобасын қабылдады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/rus/articles/2025/07/22/7522972/|title=Последний генпрокурор с таким количеством полномочий – это Пшонка. Как в вопросе борьбы с коррупцией Украину возвращают во времена Януковича|lang=ru|website=[[Украинская правда]]|date=2025-07-22|access-date=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; Үкіметке қарсы наразылықтар толқынынан кейін бұл заң күшін жойды, ведомстволардың тәуелсіздігі қалпына келтірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/ukr/news/rada-uhvalila-zakon-zelenskogo-nabu-ta-sap-1753907023.html|title=Рада приняла закон Зеленского о НАБУ и САП|lang=ru|website=[[РБК-Украина]]|date=2025-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250803231712/https://www.rbc.ua/ukr/news/rada-uhvalila-zakon-zelenskogo-nabu-ta-sap-1753907023.html|archive-date=2025-08-03|access-date=2025-07-31}}&lt;/ref&gt; Заңның қабылдануының алдында НАБУ қызметкерлерін ұстау және тінту шаралары жүргізілді. Ресей арнайы қызметтерімен сыбайлас болды деген күдікпен детективтер Руслан Магомедрасулов пен Виктор Гусаров ұсталды. Украина Қауіпсіздік қызметі Магомедрасуловтың әкесімен бірге Дағыстанмен техникалық қарасора саудасын ұйымдастыруды жоспарлағанын, бұл Украинаның ұлттық қауіпсіздігіне қарсы қылмыс болып табылатынын мәлімдеді. УҚҚ жариялаған және Дағыстанмен сауда жасауға дайындықты дәлелдеуі тиіс болған аудиожазбаларда айыпталушылар Өзбекстанмен сауда туралы айтқан, алайда УҚҚ субтитрлерде оны Дағыстан деп көрсеткен.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zn.ua/ukr/anticorruption/aresht-detektiva-nabu-mahamedrasulova-shabunin-opublikuvav-ochishchene-audio-de-chuti-shcho-mova-jde-pro-uzbekistan-a-ne-dahestan.html|title=Арешт детектива НАБУ Магамедрасулова: Шабунін опублікував очищене аудіо, де чути, що мова йде про Узбекистан, а не Дагестан|lang=uk|website=Зеркало недели {{!}} Дзеркало тижня {{!}} Mirror Weekly|accessdate=2025-11-16}}&lt;/ref&gt; Кейінірек УҚҚ Магомедрасуловтың «Өмір үшін — Оппозициялық платформа» партиясының бұрынғы депутаты, [[Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметі|Ресей ФҚҚ]] агенті Федор Христенкомен байланыста болғанын мәлімдеді; тұжырым бойынша, 2020 жылдан бастап НАБУ «ресейлік ықпалды күшейту» мәселесіне жетекшілік еткен.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/1117310-sbu-proti-nabu-za-so-sidat-u-sizo-dvoe-pracivnikiv-buro-ta-batko-odnogo-z-nih/|title=СБУ проти НАБУ: в чому підозрюють Руслана Магамедрасулова|lang=uk|first=Олексій|last=Арунян|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2025-09-17|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/1121998-obsuki-u-nabu-apelacijnij-sud-zalisiv-detektiva-magomedrasulova-pid-vartou/|title=Апеляційний суд залишив детектива Магомедрасулова під вартою|lang=uk|first=Марія Патока, Ліля|last=Гончарук|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2025-09-23|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/malyuk-rozkriv-detali-rezonansnoyi-spravi-1753210507.html|title=Малюк розкрив деталі резонансної справи топдетектива НАБУ|lang=uk|website=РБК-Украина|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; НАБУ детективі Александр Абакумовтың түсініктемесіне сәйкес, Магомедрасулов «Мидас» операциясы аясындағы тергеуге тікелей жетекшілік еткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CecHhStUGsY|title=Міндіч втік / Обшуки у Галущенка / Розслідування НАБУ і САП {{!}} Спецвипуск УП. Чат|last=Українська правда|date=2025-11-10|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;

== Жұмыс барысы ==

=== НАБУ іздеулері ===
2025 жылғы 10 қарашада НАБУ бірқатар жоғары лауазымды шенеуніктер мен кәсәпкерлердің тұрғылықты жерлері мен жұмыс орындарында бір мезгілде тінту жүргізді. Тергеу анықтағандай, сыбайлас жемқорлық схемасы елдегі электр энергиясының жартысынан астамын өндіретін украиндық АЭС-тердің негізгі операторы — «Энергоатом» мемлекеттік компаниясында жұмыс істеген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Қылмыстық топ мүшелері «Энергоатомның» мемлекеттік сатып алуларына бақылау орнатып, келісімшарттар құнының 10–15% мөлшерінде жүйелі түрде пара талап етіп отырған. Төлеуден бас тартқан жеткізушілерге орындалған жұмыстары үшін төлемдер бұғатталып немесе олар контрагенттер тізімінен шығарылған. Тізім өз іштерінде «Шлагбаум» деп аталған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/ukraine/politics/mindich-i-galushchenko-nabu-rozkrilo-detali-korupciji-v-energoatomi-ta-minenergo-video-50559424.html|title=Корупція в енергетиці: НАБУ назвало учасників схеми, які контролювали Енергоатом та налагодили систему відкатів — відео|lang=uk|website=NV|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; НАБУ бұл топты энергетика және қорғаныс салаларында сыбайлас жемқорлықпен, [[ақшаның жылыстауы]]мен және заңсыз байумен айналысқан жоғары деңгейдегі қылмыстық қоғамдастық ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/operatsiya-midas-nabu-rozkrilo-pershi-podrobitsi-1762769213.html|title=Операція &quot;Мідас&quot;. НАБУ розкрило перші подробиці викриття корупції в енергетиці|lang=uk|website=РБК-Украина|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;

Айыпталушылардың пара мөлшері мен миллиардтаған жобаларды талқылаған келіссөздерінің аудиожазбалары жарияланды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://censor.net/biz/resonance/3584343/yak-zaroblyaly-na-zakupivlyah-energoatomu-lyudy-tymura-mindicha|title=Карлсон та друзі: Що відомо про схему Міндіча в &quot;Енергоатомі&quot;?}}&lt;/ref&gt; 2025 жылдың қыркүйегіне қатысты көріністердің бірінде, 3 миллиард гривналық келісімшарттан түсетін 90 мың доллар көлеміндегі пара мөлшеріне көңілі толмаған қатысушылар пара көлемін 10%-дан 15%-ға дейін арттыру үшін 4 млрд гривналық жаңа келісімшартты кейінге қалдыру туралы шешім қабылдайды. Сөз энергообъектілерге арналған қорғаныс құрылыстарын салу туралы болды. Инфрақұрылымды қорғау жөніндегі ресми кеңестермен қатар, топ мүшелері Хмельницкий АЭС-індегі тасаланатын орындардың құрылысынан алатын өз пайыздарын көбейтуді жоспарлаған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Тергеу мәліметтері бойынша, бұл топ Ресейдің толық ауқымды басып кіруі басталғаннан бері, қорғаныс және энергетика саласындағы сатып алулардың «[[хаос]]ы» мен шұғылдығын пайдаланып, әрекет ете бастаған. 2023 жылы халық үшін электр энергиясы тарифтерінің өсуі «Энергоатомның» табысын едәуір арттырып, жымқыру үшін қосымша мүмкіндіктер туғызған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tsn.ua/ukrayina/koruptsiyna-skhema-v-enerhetytsi-politoloh-zrobyv-nevtishnyy-prohnoz-shchodo-naslidkiv-2954345.html|title=Корупційна схема в енергетиці: політолог зробив невтішний прогноз щодо наслідків|lang=uk|website=ТСН|date=2025-11-11|accessdate=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;

Басты айыпталушы Игорь Миронюк 10 жылдан астам уақыт бойы мемлекеттік сатқындық жасады деп айыпталған ресейшіл депутат Андрей Деркачтың көмекшісі болған. Қаражатты заңдастыру үшін Деркачпен байланысты кеңсе пайдаланылған, ақша Мәскеудегісін қосқанда, бірқатар жалған фирмалар желiсi арқылы қолма-қол ақшаға айналдырылып отырған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Сот ісі ===
2025 жылғы 11 қарашада бұрынғы вице-премьер Чернышовқа заңсыз байыды деген күдік туралы хабарланды.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Операція «Мідас»: кому саме в НАБУ повідомили про підозру – список|first=Радіо|last=Свобода|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-skhemy-operatsiya-midas-komu-v-nabu-povidomyly-pro-pidozru/33587531.html|website=Радіо Свобода|date=2025-11-11|access-date=2025-11-12|lang=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nabu.gov.ua/news/operatciia-midas-vykryto-vysokorivnevu-zlochynnu-organizatciiu-shcho-diiala-u-sferi-energetyky/|title=Операція «Мідас»: викрито високорівневу злочинну організацію, що діяла у сфері енергетики (ФОТО)}}&lt;/ref&gt; Украина Министрлер Кабинеті «Энергоатом» компаниясы бақылау кеңесінің өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-economy/4057697-urad-dostrokovo-pripiniv-povnovazenna-nagladovoi-radi-energoatomu-sviridenko.html|title=Уряд достроково припинив повноваження Наглядової ради «Енергоатома» - Свириденко|lang=uk|website=ukrinform.ua|date=2025-11-11|access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Уряд розпустив наглядову раду «Енергоатому». Раніше з неї вийшов Милованов через «брак рішучості»|first=|last=|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-uriad-prypynennia-povnovazhen-nahliadova-rada-enerhoatom/33587638.html|website=Радіо Свобода|date=2025-11-11|access-date=2025-11-13|lang=uk}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 12 қарашада Украинаның Жоғарғы сыбайлас жемқорлыққа қарсы соты (ЖШЖҚС) Энергетика министрінің бұрынғы кеңесшісі Игорь Миронюкті 126 млн гривна мөлшерінде кепілақы енгізу құқығымен 2026 жылғы 8 қаңтарға дейін қамауға алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ua.korrespondent.net/ukraine/4831859-koruptsiia-v-enerhoatomi-sud-vziav-pid-vartu-eksradnyka-ministra-enerhetyky|title=Корупція в Енергоатомі: суд взяв під варту ексрадника міністра енергетики|lang=ru|website=ua.korrespondent.net|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; «Энергоатом» компаниясының қауіпсіздік жөніндегі атқарушы директоры Дмитрий Басов 40 млн гривна кепілақы енгізу мүмкіндігімен 60 тәулікке қамауға алынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ua.korrespondent.net/ukraine/4831831-sud-areshtuvav-vykonavchoho-dyrektora-enerhoatoma|title=Суд арештував виконавчого директора Енергоатома|lang=ru|website=ua.korrespondent.net|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; Сот тергеу компанияның «бэк-офисінің» бухгалтері деп атаған Игорь Фурсенконы 95 млн гривна кепілақы белгілей отырып қамауға алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prm.ua/ru/operatsyia-mydas-sud-v-byraet-meru-presechenyia-bukhhalteru-b-k-ofysa-fursenko/|title=Операция &quot;Мидас&quot;: суд выбирает меру пресечения &quot;бухгалтеру бэк-офиса&quot; Фурсенко|lang=ru|website=prm.ua|date=2025-11-12|access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://epravda.com.ua/energetika/figurantku-spravi-rozkradannya-groshey-energoatomu-ustimenko-vzyali-pid-vartu-814094/|title=Масштабна корупція в енергетиці: фігурантку справи Устименко взяли під варту|lang=uk|website=Економічна правда|access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt; Күдікті Леся Устименко 25 млн гривна мөлшерінде кепілақы енгізу баламасымен қамауға жіберілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://glavcom.ua/country/criminal/operatsija-midas-sud-areshtuvav-shche-odnu-pidozrjuvanu-1088047.html|title=Операція «Мідас»: суд арештував ще одну підозрювану|lang=uk|website=ГЛАВКОМ|date=2025-11-12|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 13 қарашада ЖШЖҚС Людмила Зоринаны 12 миллион гривна мөлшерінде баламалы кепілақы белгілей отырып қамауға алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://telegraph.controller.bot/files/587563450/AgACAgIAAxkBAAJ76WkVlXdyL7HPzGuObOoEoSz3hpLHAALTFGsbT9GoSGHAVOio0KemAQADAgADeQADNgQ|title=Людмила Зоріна}}&lt;/ref&gt; Тергеу мәліметтеріне сәйкес, Зорина бақылаудағы компаниялардың бухгалтерлік есебін жүргізумен, құжаттар мен есептілікті дайындаумен, сенімхаттарды бақылаумен, қаражатты заңдастыруға қатысумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://censor.net/ua/news/3584815/koruptsiya-v-energetytsi-zoriniyi-obraly-zapobijnyyi-zahid|title=Корупція в енергетиці: ВАКС арештував підозрювану Зоріну. Застава - 12 млн грн}}&lt;/ref&gt;

Леся Устименко мен Людмила Зорина үшін тиісінше 25 және 12 миллион гривна мөлшерінде кепілақы төленді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://glavcom.ua/country/criminal/operatsija-midas-za-dvokh-pratsivnits-bek-ofisu-vneseno-zastavu-1088232.html|title=Операція «Мідас». За двох працівниць «бек-офісу» внесено заставу|lang=uk|website=ГЛАВКОМ|date=2025-11-13|accessdate=2025-11-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24tv.ua/sprava-mindicha-za-zorinu-ustimenko-vnesli-groshovu-zastavu_n2952319|title=Справа Міндіча: за двох працівниць &quot;бек-офісу&quot; Енергоатома внесли заставу|lang=uk|website=24 Канал|date=2025-11-13|accessdate=2025-11-14}}&lt;/ref&gt; «Схемы» бағдарламасының журналистері құқық қорғау органдарындағы дереккөздер арқылы кепілақы төлеген «Вангард» компаниясының үстіміздегі жылдың мамыр айында құрылған, жарғылық капиталы 1 000 гривнаны құрайтын киевтік фирма екенін анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Операція «Мідас»: десятки мільйонів гривень застави за працівниць «бек-офісу» внесла нова фірма з капіталом у тисячу гривень|first=Валерія|last=Єгошина|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-skhemy-zastava-pratsivnytsi-bek-ofis-mindich/33591099.html|website=Радіо Свобода|date=2025-11-13|accessdate=2025-11-14|lang=uk}}&lt;/ref&gt;

Мамандандырылған сыбайлас жемқорлыққа қарсы прокуратураның прокуроры Сергей Савицкий Тимур Миндичтің Энергетика министрі Герман Галущенкоға және ҰҚҚК хатшысы Рустем Умеровке ықпал еткенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://censor.net/ua/r3585034|title=Як Умєров у Міндіча бронежилети купував, і що задля цього порушив ДОТ}}&lt;/ref&gt; Бөлек айтқанда, айыпталушы мәлімделген сипаттамаларға сәйкес келмейтін сауытты кеудешелерді жеткізуді лоббилеуге тырысқан.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nako.org.ua/news/plivki-mindica-mozut-svidciti-pro-te-shho-gar-mou-i-nako-zupinili-sprobu-politicnoyi-korupciyi-u-minoboroni|title=«Плівки Міндіча» можуть свідчити про те, що ГАР МОУ і НАКО зупинили спробу політичної корупції у Міноборони}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 22 қарашада «Мидас» операциясының басты айыпталушылары Тимур Миндич пен Александр Цукерманға Украина ІІМ тарапынан іздеу жарияланды. Олардың ғайып болған күні 2025 жылғы 20 қараша деп есептеледі, олар сыбайлас жемқорлық қылмыстарын жасады деген күдікке ілінген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/rus/news/2025/11/22/8008515/|title=Украина объявила в розыск Миндича и Цукермана|lang=ru|website=Украинская правда|accessdate=2025-11-23}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 25 қарашада Жоғарғы Раданың Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес комитеті НАБУ, САП, Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу ұлттық агенттігі (НАЗК), АРМА және СБУ өкілдерінің қатысуымен «Мидас» ісі бойынша кеңес өткізді.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HhN1T-4wdBs|title=НАБУ та САП звітують у Раді. Перші ВИСНОВКИ спецоперації Мідас|last=|date=|access-date=}}&lt;/ref&gt; НАБУ басшысы Семен Кривонос Тимур Миндичтің «бэк-офисінен» түрлі шенеуніктерге, депутаттарға, министрлерге, журналистерге және құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне арналған 527 досье табылғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thepage.ua/ua/news/midas-nabiraye-obertiv-u-nabu-povidomili-pro-tisk-i-vitoki-danih|title=У Міндіча знайшли 527 профайлів на посадовців та журналістів — НАБУ|lang=uk|website=The Page|date=2025-11-25|accessdate=2025-11-26}}&lt;/ref&gt; Құжаттардың бір бөлігі (кейбірінде «Қызмет бабында пайдалану үшін» белгісі бар) құқық қорғау органдарынан ақпараттың сыртқа шығып кеткенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; НАБУ детективі Абакумовтың айтуынша, бұл материалдар айыпталушылардың қолына 17 шілдеде, УКҚ-ның НАБУ мен САП қызметкерлеріне қарсы арнайы операция жүргізуінен бірнеше күн бұрын түскен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rubryka.com/2025/11/25/sprava-mindicha-nabu-vyyavylo-ponad-500-profajliv-na-detektyviv-chynovnykiv-ta-zhurnalistiv-u-mezhah-rozsliduvannya/|title=&quot;Справа Міндіча&quot;: НАБУ виявило понад 500 &quot;профайлів&quot; на детективів, чиновників та журналістів у межах розслідування|first=|last=|website=Рубрика|date=2025-11-25|accessdate=2025-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zn.ua/ukr/POLITICS/pravookhoronni-ta-derzhavni-orhani-nezakonno-zbirali-dani-pro-detektiviv-nabu-i-ne-lishe-abakumov.html|title=Правоохоронні та державні органи незаконно збирали дані про детективів НАБУ, зокрема й Магамедрасулова – Абакумов|lang=uk|website=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

=== Министрлердің қызметтен кету ===
Энергетика саласындағы сыбайлас жемқорлық жанжалы аясында Украина президенті [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] Әділет министрі Герман Галущенко мен Энергетика министрі Светлана Гринчукты қызметтен кетуге шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/zelenskiy-zaklikav-vidstavki-galushchenka-1762955420.html|title=Зеленський закликав до відставки Галущенка та Гринчук|lang=uk|website=РБК-Украина|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Зеленський закликав до відставки Галущенка та Гринчук через справу про «Енергоатом»|first=Радіо|last=Свобода|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zelensky-vidstavka-ministry-yustytsii-i-enerhetyky/33588395.html|website=Радіо Свобода|date=2025-11-12|access-date=2025-11-12|lang=uk}}&lt;/ref&gt;

Президент Владимир Зеленский Тимур Миндич пен Александр Цукерманға [[Израиль]] азаматтары ретінде дербес санкциялар енгізу туралы Украина Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс кеңесінің шешіміне қол қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/8432025-57113|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №843/2025|lang=uk|date=2025-11-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/rus/news/2025/11/13/8007101/|title=Зеленский ввел санкции против Миндича и Цукермана как граждан Израиля|lang=ru|website=[[Украинская правда]]|access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 қарашада Владимир Зеленский Герман Галущенко мен Светлана Гринчукты СНБО құрамынан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/8452025-57121|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №845/2025 Про зміни у складі Ради національної безпеки і оборони України}}&lt;/ref&gt; Украинаның НАБУ мен САП тергеу мәліметтері бойынша топ көшбасшысы бақылайтын қаражатты жылыстатуға арналған «ақша жуу орнына» барған бұрынғы вице-премьер-министр Алексей Чернышевті тұтқындау туралы өтінішхатты табыстады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bukvy.org/nabu-i-sap-vruchyly-chernyshovu-klopotannya-pro-zapobizhnyj-u-vyglyadi-trymannya-pid-vartoyu/|title=НАБУ і САП вручили Чернишову клопотання про тримання під вартою|lang=uk|first=|last=|website=Букви|date=2025-11-14|accessdate=2025-11-15}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 19 қарашада Украина Жоғарғы Радасы Светлана Гринчук пен Герман Галущенконы тиісінше Энергетика министрі және Әділет министрі лауазымдарынан қызметтен кетті жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/czdrdpgj6yyo|title=Відставка міністрів через &quot;плівки Міндіча&quot;: Гринчук знайшлась, Галущенко загубився|lang=uk|website=BBC News Україна|date=2025-11-19|accessdate=2025-11-23}}&lt;/ref&gt;

=== Андрей Ермак ісіндегі байланыстар ===
2025 жылдың 28 қарашасында «Мидас» ісі аясында НАБУ мен САП Андрей Ермактың үйінде тінту жүргізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-28|date=2025-11-28|lang=ru|title=НАБУ и САП проводят обыски у Андрея Ермака|url=https://24tv.ua/ru/u-ermaka-nabu-i-sap-provodjat-obyski-smi_n2961098|website=24 Канал|archive-url=https://web.archive.org/web/20251128085353/https://24tv.ua/ru/u-ermaka-nabu-i-sap-provodjat-obyski-smi_n2961098|archive-date=2025-11-28}}&lt;/ref&gt; Ермак бірнеше сағаттан кейін НАБУ мен СМАП тінтулеріне «толық көмектесіп жатқанын» және оларға көмектесуге дайын екенін мәлімдеді. Дәл сол күннің кешінде Украина Президенті Владимир Зеленский өзінің үндеуінде Андрей Ермактың «өз қалауы бойынша» қызметтен кетуі және «[[Украина президентінің кеңсесі|Президент Офисіндегі]] қайта жүктеу» туралы хабарлады. Зеленский келесі күні ПО-ның жаңа басшылығы бойынша консультациялар өткізетінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-28|lang=ru|title=Глава Офиса президента Андрей Ермак написал заявление об отставке — Зеленский|url=https://nv.ua/ukraine/politics/glava-ofisu-prezidenta-andriy-yermak-napisav-zayavu-pro-vidstavku-zelenskiy-50564434.html|website=NV}}&lt;/ref&gt;

2026 жылдың 11 мамырында Андрей Ермакқа ақшаны заңдастыру бойынша айып тағылды, 14 мамырда тұтқындалды: оған 140 млн гривна көлемінде кепіл белгіленді.&lt;ref&gt;{{cw|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraines-anti-corruption-court-places-zelenskiys-former-chief-staff-yermak-under-2026-05-14/|title=Zelenskiy's ex-top aide arrested as Ukraine graft probe widens|author=Pavel Polityuk, Dan Peleschuk|publisher=[[Reuters]]|lang=en|date=2026-05-14|accessdate=2026-05-14}}&lt;/ref&gt;

=== Негізгі қатысушылар ===
* '''Тимур Миндич''': кәсіпкер, «Квартал-95» студиясы компаниясының тең иесі, Владимир Зеленскийдің жақын досы. Топтың көшбасшысы болып саналады. Аудиожазбаларда «Карлсон» шартты атымен аталады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.telegraf.com.ua/ukr/ukraina/2025-11-10/5925166-usi-golosi-na-plivkakh-midasa-karlson-profesor-roket-i-tenor-khto-voni-ta-pro-shcho-govorili-foto-video|title=Усі голоси на плівках &quot;Мідаса&quot;: Карлсон, Професор, Рокет і Тенор, хто вони та про що говорили (фото, відео)|lang=uk|first=Галина|last=Михайлова|website=Телеграф|date=2025-11-10|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251113020113/https://news.telegraf.com.ua/ukr/ukraina/2025-11-10/5925166-usi-golosi-na-plivkakh-midasa-karlson-profesor-roket-i-tenor-khto-voni-ta-pro-shcho-govorili-foto-video|archive-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/ukraine/politics/obshuk-u-mindicha-galushchenka-v-energoatomi-shcho-vidomo-pro-spravu-nabu-novini-ukrajini-50559358.html|title=Операція Мідас. НАБУ заявило про викриття масштабної корупційної схеми в Енергоатомі, у Міндіча та Галущенка обшуки — головне|lang=uk|website=NV|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;
* '''Игорь Миронюк''': энергетика министрінің бұрынғы кеңесшісі. Кадрлық тағайындаулар мен төлемдерге ықпал ете отырып, атом саласын «қадағалаушы» рөлін атқарды. Шартты аты — «Рокет».&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* '''Дмитрий Басов''': «Энергоатомның» қауіпсіздік жөніндегі атқарушы директоры, Украина Бас прокуратурасының бұрынғы қызметкері. Бопсалауға тікелей қатысқан.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.obozrevatel.com/ukr/ekonomika-glavnaya/fea/druzhina-figuranta-koruptsijnoi-shemi-v-energoatomi-skupovue-dorogu-neruhomist-i-lyuksovi-avtomobili-bihus-info.htm|title=Дружина фігуранта корупційної схеми в &quot;Енергоатомі&quot; скуповує дорогу нерухомість і люксові автомобілі – Bihus.Info|lang=uk|first=Роман|last=Костюченко|website=OBOZREVATEL|date=2025-11-11|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251112020748/https://www.obozrevatel.com/ukr/ekonomika-glavnaya/fea/druzhina-figuranta-koruptsijnoi-shemi-v-energoatomi-skupovue-dorogu-neruhomist-i-lyuksovi-avtomobili-bihus-info.htm|archive-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Шартты аты — «Тенор». Тізім жұмыс істеген уақыт ішінде оның отбасы ресми кірістеріне сәйкес келмейтін 360 мың АҚШ доллары сомасына мүлік сатып алған.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* '''Герман Галущенко''': [[Украина Энергетика министрлігі|Украина Энергетика министрі]] (2021—2025), операция жүргізілген сәтте — әділет министрі. Официалды түрде күдікті ретінде танылмаған, бірақ оған қатысты тінту шаралары жүргізілді. БАҚ мәліметтері бойынша, аудиожазбаларда «Профессор» шартты атымен аталады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* '''Александр Цукерман''': қаражатты жылыстату бойынша «бэк-офисті» басқарған.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/hto-potrapiv-pid-pidozru-spravi-koruptsiyi-1762939327.html|title=Хто потрапив під підозру у справі про корупції в &quot;Енергоатомі&quot;: повний список|lang=uk|website=РБК-Украина|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251112210224/https://www.rbc.ua/rus/news/hto-potrapiv-pid-pidozru-spravi-koruptsiyi-1762939327.html|archive-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; Шартты аты — «Шугармен».&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/1162230-operacia-midas-shemi-diznalisa-imena-simoh-figurantiv-spravi/|title=Операція &quot;Мідас&quot;: &quot;Схеми&quot; дізналися імена сімох фігурантів справи|lang=uk|first=Надія|last=Собенко|website=Суспільне Новини|date=2025-11-11|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://focus.ua/uk/economics/732523-korupciya-v-energetici-nabu-vikrilo-organizaciyu-biznesmena-mindicha-z-posadovcyami-energoatomu-yaka-bula-shema|title=Спецоперація &quot;Мідас&quot;: як працювала корупційна схема в енергетиці, яку викрили НАБУ і САП|lang=uk|website=ФОКУС|date=2025-11-12|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251112203447/https://focus.ua/uk/economics/732523-korupciya-v-energetici-nabu-vikrilo-organizaciyu-biznesmena-mindicha-z-posadovcyami-energoatomu-yaka-bula-shema|archive-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://glavcom.ua/country/criminal/sim-fihurantiv-operatsiji-midas-dosje-na-kozhnoho-1087960.html|title=Сім фігурантів операції «Мідас». Досьє на кожного|lang=uk|website=ГЛАВКОМ|date=2025-11-12|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251112200833/https://glavcom.ua/country/criminal/sim-fihurantiv-operatsiji-midas-dosje-na-kozhnoho-1087960.html|archive-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;. Украина аумағынан тыс жерде.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bukvy.org/mindich-vyyihav-za-kordon-zakonno-dpsu/|title=Міндіч виїхав за кордон законно – ДПСУ|lang=uk|first=Братащук|last=Василина|website=Букви|date=2025-11-12|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251113045336/https://bukvy.org/mindich-vyyihav-za-kordon-zakonno-dpsu/|archive-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
* '''Михаил Цукерман''': Александрдың бауыры, схеманың қаржылық бөлігіне қатысқан болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vechirniy.kyiv.ua/news/119634/|title=Вкрадені на енергетиці гроші «відмивали» в офісі Деркача у Києві: Зеленський відреагував на корупційний скандал|lang=uk|website=Вечірній Київ|date=2025-11-11|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251201054715/https://vechirniy.kyiv.ua/news/119634/|archive-date=2025-12-01}}&lt;/ref&gt; Ол да шетелде жүр.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
* '''Алексей Чернышов''': Украинаның бұрынғы вице-премьер-министрі. Заңсыз баю бойынша айыпталған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kyivvlada.com.ua/news/kolyshnomu-viczepremyer-ministru-chernyshovu-povidomleno-pro-pidozru-u-nezakonnomu-zbagachenni/|title=Колишньому віцепрем’єр-міністру Олексію &quot;Че Гевара&quot; Чернишову повідомлено про підозру у незаконному збагаченні - КиївВлада|lang=uk|date=2025-11-11|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111185445/https://kyivvlada.com.ua/news/kolyshnomu-viczepremyer-ministru-chernyshovu-povidomleno-pro-pidozru-u-nezakonnomu-zbagachenni/|archive-date=2025-11-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tsn.ua/ukrayina/operatsiia-midas-nabu-i-sap-zadokumentuvaly-peredavannia-khabariv-eksvitsepremyeru-che-hevari-2954876.html|title=Операція &quot;Мідас&quot;: НАБУ і САП задокументували передавання хабарів ексвіцепрем’єру &quot;Че Геварі&quot;|lang=uk|website=ТСН|date=2025-11-11|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251112082919/https://tsn.ua/ukrayina/operatsiia-midas-nabu-i-sap-zadokumentuvaly-peredavannia-khabariv-eksvitsepremyeru-che-hevari-2954876.html|archive-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; Жазбаларда «Че Гевара» шартты атымен аталады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V6XHQVl2CCM|title=Операція «Мідас»: ЧЕ ГЕВАРА|last=NABU|date=2025-11-11|access-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt; Оған қолма-қол 1,2 млн доллар және 100 мың евро берілгені тіркелген.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
* '''Сергей Пушкарь''': Энергетика мәселелері жөніндегі ұлттық комиссияның қазіргі мүшесі. 20 мың АҚШ долларын беруге байланысты аталады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://epravda.com.ua/energetika/stala-vidoma-osoba-novogo-figuranta-plivok-nabu-sered-energetikiv-813989/|title=Стала відома особа ще одного фігуранта плівок НАБУ із впливового кола енергетиків|lang=uk|website=Економічна правда|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111221138/https://epravda.com.ua/energetika/stala-vidoma-osoba-novogo-figuranta-plivok-nabu-sered-energetikiv-813989/|archive-date=2025-11-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://epravda.com.ua/energetika/vid-ministra-do-smotryashchih-yak-pracyuvala-shema-rozkradannya-energoatoma-ta-hto-za-neyu-stojit-813984/|title=Від міністра до &quot;смотрящих&quot;: як працювала схема розкрадання &quot;Енергоатома&quot; та хто за нею стоїть|lang=uk|website=Економічна правда|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251112115728/https://epravda.com.ua/energetika/vid-ministra-do-smotryashchih-yak-pracyuvala-shema-rozkradannya-energoatoma-ta-hto-za-neyu-stojit-813984/|archive-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://focus.ua/uk/politics/732441-obshuki-nabu-v-energoatomi-figurant-plivok-mindicha-sergiy-pushkar-vijihav-z-ukrajini|title=Ще один фігурант &quot;плівок Міндіча&quot; покинув Україну, — Железняк|lang=uk|website=ФОКУС|date=2025-11-11|access-date=2025-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251112002606/https://focus.ua/uk/politics/732441-obshuki-nabu-v-energoatomi-figurant-plivok-mindicha-sergiy-pushkar-vijihav-z-ukrajini|archive-date=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украинадағы жемқорлық]]
[[Санат:2025 жылдағы Украина]]
[[Санат:Украинадағы саяси жанжалдар]]
[[Санат:Украинаның Жемқорлықпен күрес жөніндегі ұлттық бюро]]</text>
      <sha1>mxr9akj2nf1dcxev5mr8khx0n390n8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексей Навальныйдың өлімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786490</id>
    <revision>
      <id>3685703</id>
      <parentid>3674778</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>TheNomadEditor [[Алексей Навальныйдың өлтірілуі]] бетін [[Алексей Навальныйдың өлімі]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3674778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9480" sha1="qhd3k0omhd53qptl5ip2cd9itotrubp" xml:space="preserve">{{Оқиға|атауы=Алексей Навальныйдың өлтірілуі|сурет=Алексей_Навальный_(15-02-2024).png|дата=2024 жыл 15 ақпан|уақыт=14:17 [[МСК+2|YEKT]]|орын={{RUS}}, [[Ямал-Ненец автономиялық округі]], [[Лабытнанги қалалық округі]], [[Харп (қалалық типтегі қоныс)]], [[ИК-3]]|себебі=эпибатидинмен улану|сурет атауы=Алексей Навальныйдың сот отырысы бейнебайланыс арқылы, 2024 жылдың 15 ақпанында, өлімінен бір күн бұрын.}}

'''Алексей Навальныйдың өлтірілуі''' ({{Lang-ru|Убийство Алексея Навального}}) — Ресейлік оппозициялық лидер [[Алексей Анатольевич Навальный|Алексей Навальный]] 2024 жылғы 16 ақпанда Ямал-Ненец автономиялық округінің Харп елді мекендегі «Құтб қасқыры» ерекше режимдегі түзеу колониясында (ИК-3) 47 жасында өтірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fkurf.ru/uralskij_fo/yamalo-neneckij_avtonomnyj_okrug/fku_ik-3.html|title=ФКУ ИК-3; 629420 Ямало-Ненецкий автономный округ Приуральский район посёлок Харп ул. Гагарина 1 A|publisher=Федеральные казённые учреждения Федеральной службы исполнения наказаний России|accessdate=2024-02-16|archivedate=2024-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102132608/http://fkurf.ru/uralskij_fo/yamalo-neneckij_avtonomnyj_okrug/fku_ik-3.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оның өлімі туралы Жазаны орындау федералды қызметінің өңірлік басқармасы (ФҚӨБ) өзінің ресми сайтында хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://89.fsin.gov.ru/news/detail.php?ELEMENT_ID=729444|title=УФСИН России по Ямало-Ненецкому автономному округу сообщает|lang=ru|website=89.fsin.gov.ru|date=2024-02-16|publisher=УФСИН России по ЯНАО|accessdate=2024-02-16|archivedate=2024-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240216120742/https://89.fsin.gov.ru/news/detail.php?ELEMENT_ID=729444|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Навальный 2021 жылғы 17 қаңтарда «Новичокпен» уланудан емделген Германиядан Мәскеуге ұшып келген бойда ұсталып, қамауға алынды. Ресейде Навальный алаяқтық ісі бойынша және басқа да бірқатар айыптаулар, соның ішінде Ресей билігі «[[Экстремизм|экстремистік]]» деп тапқан, атап айтқанда, Сыбайлас жемқорлықпен күрес қорын құрғаны үшін сотталды. [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Адам құқықтары жөніндегі]] [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Еуропалық сот]], Amnesty International халықаралық құқық қорғау ұйымы, бірқатар батыс елдерінің лидерлері және жетекші батыс БАҚ Навальныйдың қамалуын саяси астары бар деп тапты.

Навальный қамауда болған кезде денсаулығына байланысты мәселелерге тап болды, аштық жариялады және жалпы алғанда 308 күн өткізген айыппұл изоляторының жағдайында ауыр ауыртпалықтарды бастан кешірді.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2024/02/16/vy-liudi-voobshche|title=«Вы люди вообще?». Как издевались над Алексеем Навальным|lang=ru|website=Новая газета|date=2024-02-16|accessdate=2024-02-18|archivedate=2024-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240222104858/https://novayagazeta.ru/articles/2024/02/16/vy-liudi-voobshche|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Навальный өз талап-арыздарында ұстаудың тиісті емес жағдайларын көрсете отырып, ШИЗО-ға орналастырылуының заңдылығына соттарда шағымдануға тырысты. 2023 жылғы қаңтарда бірқатар ресейлік дәрігерлер Ресей президенті Владимир Путинге ашық хатқа қол қойып, онда Навальныйға жасалған «қорлықты тоқтатуды» талап етті. Хатта: «Алексей Навальныйдың ұсталу жағдайы мен сыртқы келбеті бізде оның өмірі мен денсаулығы үшін үлкен қауіп тудырады. ФҚӨБ өкілдерінің Алексейге қажетті дәрі-дәрмектерді беруден бас тартуы өмірге тікелей қауіп төндіреді» деп мәлімделді.

2023 жылдың қыркүйегінде Навальный бір жылға «бірыңғай камера үлгісіндегі үй-жайға» ауыстырылды бұл Ресейде қарастырылған, режимді аса қатал бұзушыларға қолданылатын ең қатаң қамау тәртібі. 2023 жылдың соңында Навальныймен оның адвокаттары 20 күн бойы байланысты жоғалтып алды, одан кейін Навальныйды Владимир облысындағы ИК-6 колониясынан [[Ямал]]дағы Харп кентінде орналасқан ИК-3 колониясына этаптағаны белгілі болды.

Навальныйдың өлімі әлемде үлкен наразылық тудырды. Бірқатар елдерде, соның ішінде Ресейде де еске алу шаралары өтті, онда шараға қатысқан 400-ден астам адам ұсталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/hundreds-gather-across-europe-mourn-navalny-denounce-putin-2024-02-16/|title=Russian emigres gather across Europe to mourn Navalny, denounce Putin|lang=en|date=2024-02-17|publisher=[[Reuters]]|access-date=2024-02-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ovd.info/2024/02/17/zaderzhaniya-na-akciyakh-skorbi-po-alekseyu-navalnomu-16-17-fevralya-itogi|title=Задержания на акциях скорби по Алексею Навальному 16–17 февраля — итоги|lang=ru|website=|date=2024-02-17|publisher=[[ОВД-Инфо]]|access-date=2024-02-18|archive-date=2024-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218050601/https://ovd.info/2024/02/17/zaderzhaniya-na-akciyakh-skorbi-po-alekseyu-navalnomu-16-17-fevralya-itogi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әртүрлі елдердің саясаткерлері, соның ішінде [[АҚШ президенті]] Джо Байден Навальныйдың өлімі үшін жауапкершілікті Ресей билігіне және жеке Владимир Путинге жүктеді.&lt;ref name=&quot;Смерть Алексея&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/smert-aleksea-navalnogo-cto-izvestno/a-68283216|title=Смерть Алексея Навального: что известно|date=2024-02-16|publisher=[[Deutsche Welle]]|access-date=2024-02-16|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217125655/https://www.dw.com/ru/smert-aleksea-navalnogo-cto-izvestno/a-68283216|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cnkn3lqey08o|title=«Никаких версий, кроме убийства, у нас не остается»: что говорят в России и мире о смерти Алексея Навального|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=2024-02-16|access-date=2024-02-18|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217185527/https://www.bbc.com/russian/articles/cnkn3lqey08o|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 14 ақпанда Ұлыбритания, Швеция, Франция, Германия және Нидерланды үкіметтері Навальныйдың биоматериалына жүргізілген зертханалық сараптама нәтижелері бойынша саясаткердің эпибатидинмен уланғанын, бұл оның өліміне себеп болуы мүмкін екенін мәлімдеді. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алексей Навальный]]
[[Санат:16 ақпан оқиғалары]]
[[Санат:Ресей пенитенциарлық жүйесі]]
[[Санат:Ресейдегі адам құқықтары]]</text>
      <sha1>qhd3k0omhd53qptl5ip2cd9itotrubp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685717</id>
      <parentid>3685703</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3685717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13042" sha1="azbgr6rmn78lytfe69k4uocbqxluva9" xml:space="preserve">{{Оқиға|атауы=Алексей Навальныйдың өлтірілуі|сурет=Алексей_Навальный_(15-02-2024).png|дата=2024 жыл 15 ақпан|уақыт=14:17 [[МСК+2|YEKT]]|орын={{RUS}}, [[Ямал-Ненец автономиялық округі]], [[Лабытнанги қалалық округі]], [[Харп (қалалық типтегі қоныс)]], [[ИК-3]]|себебі=эпибатидинмен улану|сурет атауы=Алексей Навальныйдың сот отырысы бейнебайланыс арқылы, 2024 жылдың 15 ақпанында, өлімінен бір күн бұрын.}}

'''Алексей Навальныйдың өлтірілуі''' ({{Lang-ru|Убийство Алексея Навального}}) — Ресейлік оппозициялық лидер [[Алексей Анатольевич Навальный|Алексей Навальный]] 2024 жылғы 16 ақпанда Ямал-Ненец автономиялық округінің Харп елді мекендегі «Құтб қасқыры» ерекше режимдегі түзеу колониясында (ИК-3) 47 жасында өтірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fkurf.ru/uralskij_fo/yamalo-neneckij_avtonomnyj_okrug/fku_ik-3.html|title=ФКУ ИК-3; 629420 Ямало-Ненецкий автономный округ Приуральский район посёлок Харп ул. Гагарина 1 A|publisher=Федеральные казённые учреждения Федеральной службы исполнения наказаний России|accessdate=2024-02-16|archivedate=2024-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102132608/http://fkurf.ru/uralskij_fo/yamalo-neneckij_avtonomnyj_okrug/fku_ik-3.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оның өлімі туралы Жазаны орындау федералды қызметінің өңірлік басқармасы (ФҚӨБ) өзінің ресми сайтында хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://89.fsin.gov.ru/news/detail.php?ELEMENT_ID=729444|title=УФСИН России по Ямало-Ненецкому автономному округу сообщает|lang=ru|website=89.fsin.gov.ru|date=2024-02-16|publisher=УФСИН России по ЯНАО|accessdate=2024-02-16|archivedate=2024-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240216120742/https://89.fsin.gov.ru/news/detail.php?ELEMENT_ID=729444|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Навальный 2021 жылғы 17 қаңтарда «Новичокпен» уланудан емделген Германиядан Мәскеуге ұшып келген бойда ұсталып, қамауға алынды. Ресейде Навальный алаяқтық ісі бойынша және басқа да бірқатар айыптаулар, соның ішінде Ресей билігі «[[Экстремизм|экстремистік]]» деп тапқан, атап айтқанда, Сыбайлас жемқорлықпен күрес қорын құрғаны үшін сотталды. [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Адам құқықтары жөніндегі]] [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Еуропалық сот]], Amnesty International халықаралық құқық қорғау ұйымы, бірқатар батыс елдерінің лидерлері және жетекші батыс БАҚ Навальныйдың қамалуын саяси астары бар деп тапты.

Навальный қамауда болған кезде денсаулығына байланысты мәселелерге тап болды, аштық жариялады және жалпы алғанда 308 күн өткізген айыппұл изоляторының жағдайында ауыр ауыртпалықтарды бастан кешірді.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2024/02/16/vy-liudi-voobshche|title=«Вы люди вообще?». Как издевались над Алексеем Навальным|lang=ru|website=Новая газета|date=2024-02-16|accessdate=2024-02-18|archivedate=2024-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240222104858/https://novayagazeta.ru/articles/2024/02/16/vy-liudi-voobshche|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Навальный өз талап-арыздарында ұстаудың тиісті емес жағдайларын көрсете отырып, ШИЗО-ға орналастырылуының заңдылығына соттарда шағымдануға тырысты. 2023 жылғы қаңтарда бірқатар ресейлік дәрігерлер Ресей президенті Владимир Путинге ашық хатқа қол қойып, онда Навальныйға жасалған «қорлықты тоқтатуды» талап етті. Хатта: «Алексей Навальныйдың ұсталу жағдайы мен сыртқы келбеті бізде оның өмірі мен денсаулығы үшін үлкен қауіп тудырады. ФҚӨБ өкілдерінің Алексейге қажетті дәрі-дәрмектерді беруден бас тартуы өмірге тікелей қауіп төндіреді» деп мәлімделді.

2023 жылдың қыркүйегінде Навальный бір жылға «бірыңғай камера үлгісіндегі үй-жайға» ауыстырылды бұл Ресейде қарастырылған, режимді аса қатал бұзушыларға қолданылатын ең қатаң қамау тәртібі. 2023 жылдың соңында Навальныймен оның адвокаттары 20 күн бойы байланысты жоғалтып алды, одан кейін Навальныйды Владимир облысындағы ИК-6 колониясынан [[Ямал]]дағы Харп кентінде орналасқан ИК-3 колониясына этаптағаны белгілі болды.

Навальныйдың өлімі әлемде үлкен наразылық тудырды. Бірқатар елдерде, соның ішінде Ресейде де еске алу шаралары өтті, онда шараға қатысқан 400-ден астам адам ұсталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/hundreds-gather-across-europe-mourn-navalny-denounce-putin-2024-02-16/|title=Russian emigres gather across Europe to mourn Navalny, denounce Putin|lang=en|date=2024-02-17|publisher=[[Reuters]]|access-date=2024-02-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ovd.info/2024/02/17/zaderzhaniya-na-akciyakh-skorbi-po-alekseyu-navalnomu-16-17-fevralya-itogi|title=Задержания на акциях скорби по Алексею Навальному 16–17 февраля — итоги|lang=ru|website=|date=2024-02-17|publisher=[[ОВД-Инфо]]|access-date=2024-02-18|archive-date=2024-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218050601/https://ovd.info/2024/02/17/zaderzhaniya-na-akciyakh-skorbi-po-alekseyu-navalnomu-16-17-fevralya-itogi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әртүрлі елдердің саясаткерлері, соның ішінде [[АҚШ президенті]] Джо Байден Навальныйдың өлімі үшін жауапкершілікті Ресей билігіне және жеке Владимир Путинге жүктеді.&lt;ref name=&quot;Смерть Алексея&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/smert-aleksea-navalnogo-cto-izvestno/a-68283216|title=Смерть Алексея Навального: что известно|date=2024-02-16|publisher=[[Deutsche Welle]]|access-date=2024-02-16|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217125655/https://www.dw.com/ru/smert-aleksea-navalnogo-cto-izvestno/a-68283216|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cnkn3lqey08o|title=«Никаких версий, кроме убийства, у нас не остается»: что говорят в России и мире о смерти Алексея Навального|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=2024-02-16|access-date=2024-02-18|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217185527/https://www.bbc.com/russian/articles/cnkn3lqey08o|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 14 ақпанда Ұлыбритания, Швеция, Франция, Германия және Нидерланды үкіметтері Навальныйдың биоматериалына жүргізілген зертханалық сараптама нәтижелері бойынша саясаткердің эпибатидинмен уланғанын, бұл оның өліміне себеп болуы мүмкін екенін мәлімдеді. 

== Алғышарттары ==

=== Қамауға алынғанға дейін ===
Алексей Навальный саяси қызметпен 2000 жылдардың соңында айналыса бастады. 2011—2012 жылдардағы наразылықтар кезінде ресейлік оппозицияның көшбасшыларының біріне айналды. Ресей билігін сынауда Путин режимінің сыбайлас жемқорлығына басты назар аударды. Ресейлік мемлекеттік телеарналар Навальныйды елемегенімен, әлеуметтік желілер мен [[YouTube]]-тегі бейнебаяндардың арқасында жас ресейліктердің арасында танымал болды. Навальныйдың ең танымал роликтері «Путиннің сарайы», «Ол сізге Димон емес» және Навальныйдың өзінің улануын зерттеуі болды, оның барысында [[Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметі|ФҚҚ]]-дағы өзін улады деп болжанған адамдарға телефон соққан еді.
[[Сурет:Характеристика Навального - 01.jpg|нобай|224x224 нүкте|Алексей Навальныйдың 2021 жылдың басында тұтқындалғаннан кейін колонияға этаптағанға дейін ұсталған Мәскеудегі «Теңізшінің үнсіздігі» тергеу изоляторындағы есеп карточкасының фотокөшірмесі]]
2020 жылдың тамызында Алексей Навальный «Новичок» затымен уланып, салдарынан өлім аузынан қалды. Германия канцлері [[Ангела Меркель|Ангела Меркельдің]] көмектесуімен емделу үшін Ресейден Германияға жеткізілді. Немецтік «Шарите» клиникасындағы емдеуден кейін Навальный Ресейге оралу туралы шешім қабылдап, 2021 жылдың 17 қаңтарында Мәскеуге ұшып келді, онда оны Ресей билігі бірден ұстап, қамауға алды. 2021 жылдың 2 ақпанында Мәскеудің Симонов аудандық соты «Ив Роше» ісі бойынша Навальныйды екі жыл сегіз айға колонияға соттады. 2021 жылдың жазында Ресей билігі ЖҚК мен Навальныйдың штабтарын «экстремистік ұйымдар» деп тапты, Навальныйдың бірқатар серіктестерінің үстінен қылмыстық істер қозғалды. 2022 жылдың наурызында Навальный «қайырымдылық қаражатын жұмсау және судьяға тіл тигізу» ісі бойынша [[Түзеу колониясы|қатаң режимдегі колонияға]] 9 жылға сотталды, 2023 жылдың тамызында «экстремистік қоғамдастық» құрғаны үшін ерекше режимдегі колонияға 19 жылға сотталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алексей Навальный]]
[[Санат:16 ақпан оқиғалары]]
[[Санат:Ресей пенитенциарлық жүйесі]]
[[Санат:Ресейдегі адам құқықтары]]</text>
      <sha1>azbgr6rmn78lytfe69k4uocbqxluva9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685719</id>
      <parentid>3685717</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:22:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қамауға алынғанға дейін */</comment>
      <origin>3685719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16819" sha1="hsiukxxu25rdqovld9r8pf0jt3avb7c" xml:space="preserve">{{Оқиға|атауы=Алексей Навальныйдың өлтірілуі|сурет=Алексей_Навальный_(15-02-2024).png|дата=2024 жыл 15 ақпан|уақыт=14:17 [[МСК+2|YEKT]]|орын={{RUS}}, [[Ямал-Ненец автономиялық округі]], [[Лабытнанги қалалық округі]], [[Харп (қалалық типтегі қоныс)]], [[ИК-3]]|себебі=эпибатидинмен улану|сурет атауы=Алексей Навальныйдың сот отырысы бейнебайланыс арқылы, 2024 жылдың 15 ақпанында, өлімінен бір күн бұрын.}}

'''Алексей Навальныйдың өлтірілуі''' ({{Lang-ru|Убийство Алексея Навального}}) — Ресейлік оппозициялық лидер [[Алексей Анатольевич Навальный|Алексей Навальный]] 2024 жылғы 16 ақпанда Ямал-Ненец автономиялық округінің Харп елді мекендегі «Құтб қасқыры» ерекше режимдегі түзеу колониясында (ИК-3) 47 жасында өтірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fkurf.ru/uralskij_fo/yamalo-neneckij_avtonomnyj_okrug/fku_ik-3.html|title=ФКУ ИК-3; 629420 Ямало-Ненецкий автономный округ Приуральский район посёлок Харп ул. Гагарина 1 A|publisher=Федеральные казённые учреждения Федеральной службы исполнения наказаний России|accessdate=2024-02-16|archivedate=2024-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102132608/http://fkurf.ru/uralskij_fo/yamalo-neneckij_avtonomnyj_okrug/fku_ik-3.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оның өлімі туралы Жазаны орындау федералды қызметінің өңірлік басқармасы (ФҚӨБ) өзінің ресми сайтында хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://89.fsin.gov.ru/news/detail.php?ELEMENT_ID=729444|title=УФСИН России по Ямало-Ненецкому автономному округу сообщает|lang=ru|website=89.fsin.gov.ru|date=2024-02-16|publisher=УФСИН России по ЯНАО|accessdate=2024-02-16|archivedate=2024-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240216120742/https://89.fsin.gov.ru/news/detail.php?ELEMENT_ID=729444|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Навальный 2021 жылғы 17 қаңтарда «Новичокпен» уланудан емделген Германиядан Мәскеуге ұшып келген бойда ұсталып, қамауға алынды. Ресейде Навальный алаяқтық ісі бойынша және басқа да бірқатар айыптаулар, соның ішінде Ресей билігі «[[Экстремизм|экстремистік]]» деп тапқан, атап айтқанда, Сыбайлас жемқорлықпен күрес қорын құрғаны үшін сотталды. [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Адам құқықтары жөніндегі]] [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Еуропалық сот]], Amnesty International халықаралық құқық қорғау ұйымы, бірқатар батыс елдерінің лидерлері және жетекші батыс БАҚ Навальныйдың қамалуын саяси астары бар деп тапты.

Навальный қамауда болған кезде денсаулығына байланысты мәселелерге тап болды, аштық жариялады және жалпы алғанда 308 күн өткізген айыппұл изоляторының жағдайында ауыр ауыртпалықтарды бастан кешірді.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2024/02/16/vy-liudi-voobshche|title=«Вы люди вообще?». Как издевались над Алексеем Навальным|lang=ru|website=Новая газета|date=2024-02-16|accessdate=2024-02-18|archivedate=2024-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240222104858/https://novayagazeta.ru/articles/2024/02/16/vy-liudi-voobshche|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Навальный өз талап-арыздарында ұстаудың тиісті емес жағдайларын көрсете отырып, ШИЗО-ға орналастырылуының заңдылығына соттарда шағымдануға тырысты. 2023 жылғы қаңтарда бірқатар ресейлік дәрігерлер Ресей президенті Владимир Путинге ашық хатқа қол қойып, онда Навальныйға жасалған «қорлықты тоқтатуды» талап етті. Хатта: «Алексей Навальныйдың ұсталу жағдайы мен сыртқы келбеті бізде оның өмірі мен денсаулығы үшін үлкен қауіп тудырады. ФҚӨБ өкілдерінің Алексейге қажетті дәрі-дәрмектерді беруден бас тартуы өмірге тікелей қауіп төндіреді» деп мәлімделді.

2023 жылдың қыркүйегінде Навальный бір жылға «бірыңғай камера үлгісіндегі үй-жайға» ауыстырылды бұл Ресейде қарастырылған, режимді аса қатал бұзушыларға қолданылатын ең қатаң қамау тәртібі. 2023 жылдың соңында Навальныймен оның адвокаттары 20 күн бойы байланысты жоғалтып алды, одан кейін Навальныйды Владимир облысындағы ИК-6 колониясынан [[Ямал]]дағы Харп кентінде орналасқан ИК-3 колониясына этаптағаны белгілі болды.

Навальныйдың өлімі әлемде үлкен наразылық тудырды. Бірқатар елдерде, соның ішінде Ресейде де еске алу шаралары өтті, онда шараға қатысқан 400-ден астам адам ұсталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/hundreds-gather-across-europe-mourn-navalny-denounce-putin-2024-02-16/|title=Russian emigres gather across Europe to mourn Navalny, denounce Putin|lang=en|date=2024-02-17|publisher=[[Reuters]]|access-date=2024-02-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ovd.info/2024/02/17/zaderzhaniya-na-akciyakh-skorbi-po-alekseyu-navalnomu-16-17-fevralya-itogi|title=Задержания на акциях скорби по Алексею Навальному 16–17 февраля — итоги|lang=ru|website=|date=2024-02-17|publisher=[[ОВД-Инфо]]|access-date=2024-02-18|archive-date=2024-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218050601/https://ovd.info/2024/02/17/zaderzhaniya-na-akciyakh-skorbi-po-alekseyu-navalnomu-16-17-fevralya-itogi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әртүрлі елдердің саясаткерлері, соның ішінде [[АҚШ президенті]] Джо Байден Навальныйдың өлімі үшін жауапкершілікті Ресей билігіне және жеке Владимир Путинге жүктеді.&lt;ref name=&quot;Смерть Алексея&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/smert-aleksea-navalnogo-cto-izvestno/a-68283216|title=Смерть Алексея Навального: что известно|date=2024-02-16|publisher=[[Deutsche Welle]]|access-date=2024-02-16|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217125655/https://www.dw.com/ru/smert-aleksea-navalnogo-cto-izvestno/a-68283216|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cnkn3lqey08o|title=«Никаких версий, кроме убийства, у нас не остается»: что говорят в России и мире о смерти Алексея Навального|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=2024-02-16|access-date=2024-02-18|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217185527/https://www.bbc.com/russian/articles/cnkn3lqey08o|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 14 ақпанда Ұлыбритания, Швеция, Франция, Германия және Нидерланды үкіметтері Навальныйдың биоматериалына жүргізілген зертханалық сараптама нәтижелері бойынша саясаткердің эпибатидинмен уланғанын, бұл оның өліміне себеп болуы мүмкін екенін мәлімдеді. 

== Алғышарттары ==

=== Қамауға алынғанға дейін ===
Алексей Навальный саяси қызметпен 2000 жылдардың соңында айналыса бастады.&lt;ref name=&quot;в лідери&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cje9274xlyro|title=З маловідомого блогера - в лідери опозиції. Шлях Олексія Навального|lang=uk|website=[[Украинская служба Би-би-си]]|date=2024-02-16|access-date=2024-02-17|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217042514/https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cje9274xlyro|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2011—2012 жылдардағы наразылықтар кезінде ресейлік оппозицияның көшбасшыларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;в лідери&quot; /&gt; Ресей билігін сынауда Путин режимінің сыбайлас жемқорлығына басты назар аударды.&lt;ref name=&quot;самым яростным&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2024/02/16/web-who-was-navalny|title=Кем был Алексей Навальный? И как он стал самым яростным противником Путина?|lang=ru|website=[[Euronews]]|date=2024-02-16|access-date=2024-02-17|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217145002/https://ru.euronews.com/2024/02/16/web-who-was-navalny|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ресейлік мемлекеттік телеарналар Навальныйды елемегенімен, әлеуметтік желілер мен [[YouTube]]-тегі бейнебаяндардың арқасында жас ресейліктердің арасында танымал болды.&lt;ref name=&quot;самым яростным&quot; /&gt; Навальныйдың ең танымал роликтері «Путиннің сарайы», «Ол сізге Димон емес» және Навальныйдың өзінің улануын зерттеуі болды, оның барысында [[Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметі|ФҚҚ]]-дағы өзін улады деп болжанған адамдарға телефон соққан еді.&lt;ref name=&quot;Три самых&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2024/02/16/dvorets-dimon-i-otravlenie-tri-samih-populyarnih-rassledovaniya-fbk-a121949|title=«Дворец Путина», «Он вам не Димон» и интервью с отравителями. Три самых популярных расследования ФБК|lang=ru|website=[[The Moscow Times]]|date=2024-02-16|access-date=2024-02-17|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217080405/https://ru.themoscowtimes.com/2024/02/16/dvorets-dimon-i-otravlenie-tri-samih-populyarnih-rassledovaniya-fbk-a121949|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Характеристика Навального - 01.jpg|нобай|224x224 нүкте|Алексей Навальныйдың 2021 жылдың басында тұтқындалғаннан кейін колонияға этаптағанға дейін ұсталған Мәскеудегі «Теңізшінің үнсіздігі» тергеу изоляторындағы есеп карточкасының фотокөшірмесі]]
2020 жылдың тамызында Алексей Навальный «Новичок» затымен уланып, салдарынан өлім аузынан қалды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Германия канцлері [[Ангела Меркель]]дің көмектесуімен емделу үшін Ресейден Германияға жеткізілді.&lt;ref name=&quot;Как убивали&quot;&gt;{{Cite web|url=https://holod.media/2024/02/16/kak-ubivali-navalnogo/|title=Как убивали Алексея Навального.  От отравления «Новичком» до смерти в колонии. Хроника «Холода»|date=2024-02-16|publisher=[[Холод (издание)]]|access-date=2024-02-17|archive-date=2024-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227123238/https://holod.media/2024/02/16/kak-ubivali-navalnogo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Немецтік «Шарите» клиникасындағы емдеуден кейін Навальный Ресейге оралу туралы шешім қабылдап,&lt;ref name=&quot;Как убивали&quot; /&gt; 2021 жылдың 17 қаңтарында Мәскеуге ұшып келді, онда оны Ресей билігі бірден ұстап, қамауға алды.&lt;ref name=&quot;Как убивали&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cp0769dp15eo|title=Отравление, голодовка, болезни в ШИЗО. Что происходило со здоровьем Навального в последние годы|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2024-02-16|access-date=2024-02-16|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217185522/https://www.bbc.com/russian/articles/cp0769dp15eo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылдың 2 ақпанында Мәскеудің Симонов аудандық соты «Ив Роше» ісі бойынша Навальныйды екі жыл сегіз айға колонияға соттады.&lt;ref name=&quot;Как убивали&quot; /&gt; 2021 жылдың жазында Ресей билігі ЖҚК мен Навальныйдың штабтарын «экстремистік ұйымдар» деп тапты, Навальныйдың бірқатар серіктестерінің үстінен қылмыстық істер қозғалды.&lt;ref name=&quot;Был человек&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zona.media/article/2024/02/16/supporters|title=Был бы человек. Граффити, донаты, работа в штабах — и другие предлоги для преследования сторонников Навального|date=2024-02-16|publisher=[[Медиазона]]|access-date=2024-02-17|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217103630/https://zona.media/article/2024/02/16/supporters|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылдың наурызында Навальный «қайырымдылық қаражатын жұмсау және судьяға тіл тигізу» ісі бойынша [[Түзеу колониясы|қатаң режимдегі колонияға]] 9 жылға сотталды, 2023 жылдың тамызында «экстремистік қоғамдастық» құрғаны үшін ерекше режимдегі колонияға 19 жылға сотталды.&lt;ref name=&quot;belsat&quot;&gt;{{Cite web|url=https://belsat.eu/ru/news/16-02-2024-aleksej-navalnyj-umer-v-kolonii|title=В российской колонии умер Алексей Навальный – ФСИН|date=2024-02-16|publisher=[[belsat]]|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228045833/https://belsat.eu/ru/news/16-02-2024-aleksej-navalnyj-umer-v-kolonii|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алексей Навальный]]
[[Санат:16 ақпан оқиғалары]]
[[Санат:Ресей пенитенциарлық жүйесі]]
[[Санат:Ресейдегі адам құқықтары]]</text>
      <sha1>hsiukxxu25rdqovld9r8pf0jt3avb7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күлхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787508</id>
    <revision>
      <id>3685638</id>
      <parentid>3662774</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3685638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5751" sha1="rppt4kdf2h8e9iz0z3n848of0w0i986" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Күлхан
 |шынайы есімі          = 
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = XIII ғасыр
 |туған жері            = 
 |қайтыс болған күні    = [[1238 жыл]]ғы қаңтар
 |қайтыс болған жері    = Коломна түбі, Русь
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]
 |шыққан тегі           = [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғысхан әулеті]] (Төре)
 |діні                  = 
 |әкесі                 = [[Шыңғыс хан]]
 |анасы                 = [[Құлан хатұн]] (меркіт тайпасынан)
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 4 ұлы бар (үлкені — Куча)
 |туыстары              = [[Жошы хан]], [[Шағатай хан|Шағатай]], [[Үгедей хан]], [[Төле]] (туған бауырлары), Эбуген (шөбересі), [[Құбылай ноян]]
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың 20—30 жылдары
 |атағы                 = Ханзада, қолбасшы
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = 4 мың жауынгерден тұратын дербес жасақ
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = [[Моңғолдардың Руське жорығы|Орданың Батыс жорықтары]], Коломна түбіндегі шайқас
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = 
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = Kulkan
}}

'''Күлхан''' — [[Моңғол империясы]]ның қолбасшысы, [[Шыңғыс хан]]ның екінші әйелі [[меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан [[Құлан хатұн]]нан (Хулан) туған ұлы.&lt;ref name=&quot;Sultanov&quot;&gt;[https://archive.org Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть] / Т. И. Султанов. — М.: АСТ, 2006. — 445 с.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шыңғыс ханның балаларының ішінде оның бас бәйбішесі [[Бөрте]] ханымнан туған ұлдары ең жоғары беделге ие болғанына қарамастан, Күлхан [[Жошы хан|Жошы]], [[Шағатай хан|Шағатай]], [[Үгедей хан|Үгедей]] және [[Төле]]мен тең дәрежеде құқықтарға ие болды.&lt;ref&gt;&quot;Sultanov&quot;&lt;/ref&gt; Әкесінің көзі тірісінде-ақ Күлхан 4 мың жауынгерден тұратын жасақты басқаруға алды, олардың қатарында [[Рашид әд-Дин]] Шыңғыс ханның әйгілі қолбасшыларының бірі [[Құбылай ноян]]ды (Хубилай) атап өтеді.&lt;ref name=&quot;Khrapachevsky&quot;&gt;[https://Историческая-библиотека.рф/военная-держава-чингисхана Военная держава Чингисхана] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Р. П. Храпачевский. — М.: АСТ, 2004.&lt;/ref&gt;

[[1238 жыл]]ғы қаңтарда болған Коломна түбіндегі шайқас кезінде қаза тапты. Ол Русьті жаулап алу және жалпы сол дәуірдегі Орданың Батыс жорықтары барысында ұрыс даласында өлтірілген жалғыз Төре - Шыңғыс хан ұрпағы (Шыңғысид) болып табылады.

Күлханның төрт ұлы болған, олардың үлкенінің есімі — Куча. Күлханның шөбересі Эбуген кейіннен [[Құбылай хан|Құбылай қағанға]] қарсы бағытталған бүлікке қатысып, өлім жазасына кесілген.

== Мәдениетте ==
Күлхан жазушы Василий Янның «Батый» және [[Исай Калашников]]тың «[[Қатыгез ғасыр]]» («Жестокий век») тарихи романдарындағы кейіпкерлердің бірі ретінде суреттелген.

== Әдебиет ==
* Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
* Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
* Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека).
* Елисеев М. Б. Нашествие Батыя на Северо-Восточную Русь. — М.: Вече, 2017. — 352 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шыңғыс әулеті]]</text>
      <sha1>rppt4kdf2h8e9iz0z3n848of0w0i986</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ресейдегі 1917 жылғы Революция</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787683</id>
    <revision>
      <id>3685355</id>
      <parentid>3668651</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="oojpxlf2jn1nnzbct8ksp3bc4hj91bw" xml:space="preserve">'''Ресейдегі 1917 жылғы революция (Ұлы орыс революциясы)'''&lt;ref&gt;[https://bre.ruwiki.ru/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 Материалы Большой российской энциклопедии]&lt;/ref&gt; — [[1917 жыл|1917 жылы]] Ресейде орын алған [[революция|революциялық оқиғалар]]ға қатысты қалыптасқан атау; бұл оқиғалар [[Ақпан революциясы]] кезінде [[монархия]]ның құлатылуымен (биліктің Уақытша үкіметке өтуімен) басталып, кейіннен [[Қазан революциясы]] барысында большевиктер мен олардың уақытша одақтастарының сол үкіметті құлатып кеңестер билігін жариялауымен жалғасты.

Ақпан төңкерісінің негізгі оқиғалары Петроградта өтті.Ресей армиясы мен [[әскери-теңіз флоты]]ның басшылығы — [[Жоғарғы Бас Қолбасшы|Жоғарғы Бас қолбасшы]]ның [[Штаб Бастығы|штаб бастығы]] мен [[майдан]] және [[флот |флот қолбасшылары]] бастаған топ — Петроградты жайлаған толқулар мен [[ереуіл]]дерді басуға қажетті күш-құралдарының жеткіліксіз екендігі туралы қорытындыға келді. [[Император |Император]] ІІ Николай тақтан бас тартты. Оның інісі әрі тақ мұрагері — Ұлы [[кінәз]] Михаил Александрович те тақтан бас тартқаннан кейін, [[Мемлекеттік дума]] Ресейдің Уақытша үкіметін құрып, елдегі билікті өз қолына алды.Уақытша үкіметке қатарлас Кеңестердің құрылуымен қосөкіметтілік кезеңі басталды. Большевиктер жұмысшылардың қарулы жасақтарын (Қызыл гвардияны) құрды &lt;ref&gt;[[Орландо Файджес, Народная трагедия, стр. 370]]&lt;/ref&gt; және тартымды ұрандардың арқасында — ең алдымен Петроградта, [[Мәскеу]]де және ірі өнеркәсіптік қалаларда, сондай-ақ Балтық флоты мен Солтүстік және Батыс майдандарының әскерлері арасында — айтарлықтай танымалдыққа ие болды &lt;ref&gt;[https://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache%3ADUFqDXtXSwwJ%3Ascholar.google.com%2F+%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%BE%D0%B7%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B8+%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0% Балтық флоты]&lt;/ref&gt;. 

Қазан төңкерісі кезінде Л.Д.Троцкий мен В.И.Лениннің басшылығымен большевиктер құрған Петроград әскери-революциялық комитеті Уақытша үкіметті құлатты. Жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің Бүкілресейлік екінші съезінде большевиктер меньшевиктер мен оңшыл эсерлерге қарсы қатал күрес жүргізді және алғашқы Кеңес үкіметі құрылды. 1917 жылдың желтоқсанында большевиктер мен солшыл эсерлердің коалициялық үкіметі жасақталды. 1918 жылдың наурызында Германиямен Брест-Литовск келісіміне қол қойылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Төңкерістер]]
[[Санат:1917 жыл]]</text>
      <sha1>oojpxlf2jn1nnzbct8ksp3bc4hj91bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Афанасьевич Боробов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788044</id>
    <revision>
      <id>3685377</id>
      <parentid>3679283</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4706" sha1="7c1gqdr50qjlsscu1edy9b2uq32mf15" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Андрей Афанасьевич Боробов|Туған күні=1897|Мансабы=педагог, экономист, жоғары оқу орнының басшысы|Білімі=Жоғары педагогикалық қаржы-экономикалық институт|Сурет=Афанасьевич.png}}
'''Андрей Афанасьевич''' '''Боробов –''' (1897  – өмір сүрген жылдары белгісіз) – кеңестік педагог, [[экономист]], Қызылорда педагогикалық институтының (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) тұңғыш директоры.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ez.chita.ru/encycl/person/?id=946&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Боробов Андрей Афанасьевич // «Сыр елі» энциклопедиясы. – Алматы: «Тау–Қайнар» ЖШС, 2024. – 227-б.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

* 1897 жылы дүниеге келген.
* 1930 жылы Ленинградтағы (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) Жоғары педагогикалық қаржы-экономикалық институтын аяқтаған.
* 1933 жылы Жоспарлау-экономика институтының аспирантурасын бітірген.
* 1917–1919 жылдары Ресейдің Забайкал облысы Нерчинск уезінде мұғалім болып, кооперативтік ұйымдарда қызмет атқарған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* 1919 жылы Сретенск жасырын ұйымының құрамына кіріп, партизандық қозғалысқа қатысқан.
* Шығыс Забайкал майданы әскери-революциялық трибуналының мүшесі және Қиыр Шығыс Республикасы Халықтық-революциялық армиясы саяси бөлімінің бастығы болған.
* Қиыр Шығыс Республикасының Құрылтай жиналысына (1921) және Халық жиналысына (1922) мүше болған.
* 1921 жылдың тамыз-қазан айларында Забайкал облыстық басқармасы төрағасының орынбасары, 1921–1922 жылдары облыстық қаржы бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған.
* 1934 жылға дейін кеңестік және партиялық қызметтер атқарған
* 1934 жылы Астық дайындау жоспарын орындамағаны үшін РКФСР Челябинск облыстық комитетінің шешімімен БК(б)П қатарынан шығарылған.
* 1934–1937 жылдары Орал педагогикалық институтында (қазіргі М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті) аға оқытушы болып жұмыс істеген.
* 1937 жылы Қызылорда педагогикалық институты алғаш ашылған кезде оның директоры болып тағайындалған.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/page/13&lt;/ref&gt; 1937–1938 оқу жылында институт құрамындағы тарих, филология, жаратылыстану және физика-математика факультеттерінде 27 оқытушы еңбек етіп, 371 студент білім алған.
* 1938 жылы 29 шілдеде Қазақстан КП(б) Орталық комитеті бюросының шешімімен Орал педагогикалық институтына саяси экономика пәнінің оқытушысы қызметіне ауыстырылған.
* 1938 жылы 1 қыркүйектен бастап Орал педагогикалық институтында саяси экономия пәнінің доценті қызметін атқарып, әлеуметтік-экономикалық ғылымдар кафедрасын басқарған.

Кейінгі өмір жолы мен қайтыс болған жылы туралы деректер белгісіз.

== Дереккөздер ==

[[Санат:Экономистер]]</text>
      <sha1>7c1gqdr50qjlsscu1edy9b2uq32mf15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Бекбулатова Гульсара</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788402</id>
    <revision>
      <id>3685372</id>
      <parentid>3678534</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>İmmortalance</username>
        <id>155505</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>İmmortalance [[Қатысушы талқылауы:Bekbulatova Gulsara]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Бекбулатова Гульсара]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]]&quot;</comment>
      <origin>3678534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="508" sha1="6o335tmbq0e5t4xoa94yphhf8xr78ad" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Bekbulatova Gulsara}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 10:17, 2026 ж. қазанның 14 (+05)

== Ескерту ==
Қайырлы күн! Мақалаларға орынсыз бөлімдер қоспауыңызды сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:14, 2026 ж. қазанның 14 (+05)</text>
      <sha1>6o335tmbq0e5t4xoa94yphhf8xr78ad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарабау обалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788526</id>
    <revision>
      <id>3685674</id>
      <parentid>3679641</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12164" sha1="lchm92ndlsx3f4fglx9mcwa60mc0ac7" xml:space="preserve">'''Қарабау обалары''' — [[Атырау облысы]] [[Қызылқоға ауданы]] [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау ауылынан]] 8 км солтүстікте орналасқан. 
Қарабау обалары тобы 5 обадан тұрады, жазық алқапта орналасқан.&lt;ref&gt;Қарабау обасындағы жүргізілген археологиялық зерттеу жұмысының 2007 жыл есебі. - Атырау, 2007 ж. (Қасенов М.С.).&lt;/ref&gt;
Құмшағылдар арасындағы сазды-құмайты алаңқайда тізбектеліп жатыр, Олар сазды топырақтан үйілген, үстін шөп басқан. Олардың сырты ормен қоршалған.&lt;ref&gt;Атырау облысы Қызылқоға ауданы жеріндегі Қарабау аулындағы Қарабау 3 обасын жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2018 ж.&lt;/ref&gt; 

== Сипаттамасы ==
'''Қарабау - 1 обасы.''' GPS координаты: N 48°32, 146; ЕО 52°55, 152. Оның пішіні дөңгелек келген, көлемі: диаметрі 62 м биіктігі 2 м. Айналдыра ені 7 м тереңдігі 1 м болатын ормен қоршалған. Қорған топырақтан үйілген. Оңтүстік жағында ор қазылмаған 3 метрлік қақпа жол бар.&lt;br /&gt;
'''Қарабау - 2 обасы.''' GPS координаты N 48°31, 895; EO 52° 55.627. Обаның көлемі: диаметрі 70 метр, биіктігі 4 метр. Сыртындағы орнының ені 6 метр, тереңдігі 1 м. Ортасында терең ойыс шұнқыр бар, диаметрі 15 метр, тереңдігі 1 метр.&lt;br /&gt;
'''Қарабау - 3 обасы.''' GPS координаты N48°32.272; EO 52° 56.271. Обаның көлемі: диаметрі 45 метр, 1,5 метр. Сыртындағы орнының ені 6 метр, тереңдігі 0,5 м. Батыс жағында ор қазылмаған ені 6 метрлік қақпа жол бар.&lt;br /&gt;
'''Қарабау - 4 обасы.''' GPS координаты N48°32.262; EO 52° 56.211. Обаның көлемі: диаметрі 21 метр, биіктігі - 0,5 метр.&lt;br /&gt;
'''Қарабау - 5 обасы.''' GPS координаты N48°32.262; EO 52° 56.211. Обаның көлемі: диаметрі 23 метр, биіктігі - 0,3 метр.

== Қазба жұмыстары ==
'''Қарабау - 3 обасындағы қазба жұмысы'''. Оның қабатының жабындысы анықталды. Қазба кезінде оның қабатынан ағаш пен қамыстың жабынды қабаты анықталды.&lt;ref&gt;Атырау облысының тарих және мәдениет ескерткіштерінің жиынтығы. Қызылға және Индер аудандары. - Атырау-Алматы, «Полиграфкомбинат» ЖШС - баспасы, 2012 - 210 б. - 63-б.&lt;/ref&gt;
Беткі қабатын өсімдіктер жамылғысы басқан. Топырақ жамылғысы негізінен бозғылт құмдақты, сары топырақтан тұрады. Шығыстан батысқа қарай оба ортасына ені 4 метр кесінді қазба салынды. Ол жер қабатына дейін 1,5 метр қалыңдықта қазылды.

1,30 метрден соң, қалыңдығы 10 см болатын қоңыр түсті ағаш шірінді қабаты жапқан. Одан төмен 10 см-ден соң қамыс пен шөп жабынды шірінді топырақ қабаты жапқан. Бұл қабір бетін жапқан жабынды болған. Оба ортасынан 3 қабір орны анықталды. Оларға қазба жұмысы жүргізіліп, толық тазартылды.

'''''Қабір - 1.''''' Оба ортасында диаметрі 4 метр болатын қабір байқалды. 2 метр тереңдіктен соң шашылған адам және мал сүйектері ұшырасады. Қабірдің сыртқы қабырғасы мен көлемін дәл анықтау мүмкін емес, өйткені сусымалы құмайт топырақ опырылып құлаумен, қабір шекарасын жойған.&lt;br /&gt;
300 қола жебе ұштары бір жерде шоғырланып жатыр. Олардың кейбіреулерінің ұңғымаларында ағаш сабтарының қалдықтары сақталған. Оның маңында қола айна және тасбақаның «сауыт» сүйегі алынды. Қабір ортасынан қар түсті құмыра табылды. Ол қатты қирап сынған.&lt;br /&gt;
Қабір ішінен адам мен мал сүйектерінің қалдықтары ретсіз шашылып жатыр. Сонымен бірге нашар сақталған темір найза ұшы, темір қалдықтары шықты. Күлдің де қалдықтары ұшырасады. Қабір тонауға ұшыраған, оңтүстік батыс тұсынан жер деңгейінен қойдың жауырын сүйегі шықты. Бұл құрбандыққа шалынған мал сүйегі болса керек.

'''''Қабір - 2.''''' 1-қабір шығысынан 2 метр қашықта жатыр. Оның бетін ағаш және қамыспен жапқан. 2 метр тереңдіктен 2 адам қаңқасы шықты. Бастары солтүстіке қараған. Ер мен әйел сүйектері жақсы сақталған.
Қабір табанынан 7 жерден, тіреу бағананың еденде «ойықтары» сақталған. Диаметрлері 10-15 см. Жабынды қалындығы 25 см.&lt;br /&gt;
Ер адам: Шалқасынан жатыр, қолдары шынтағынан бүгіліп, екі жаныныа созылып қойылған, аяқтары тізелерінен сәл бүгіліп талтайып қойылған. Бойы 1,75 м, аяғының ұшынан диаметрі 1-1,5 см болатын 3 моншақ табылды.&lt;br /&gt;
Әйел адам: Бойы 1,60 м. Шалқасынан жатыр. Қолдары екі жанына қойылған, аяқтары тізелерінен сәл бүгіліп талтайып қойылған. Оң құлағы тұсынан алтын салпыншақ, сол иығы тұсынан 3 алтын жұқа дөңгелек қаңылтыр табылды, диаметрлері 2 мм. Аяғының басынан диаметрі 3-4 мм болатын әр түсті түрлі 100-ге жуық майда моншақтар табылды. Табаны тұсынан көлемі: 10х12 см, қалыңдығы 2,5 см әктас табылды.

'''''Қабір - 3.''''' 2-қабірдің шығысында жатқан 3-қабір тазаланып, кескіні анықталып, адам қаңқалары шықты. Анатомиялық сақталуы нашар. Қабір тоналып қаңқалар шашылған.

== Табылған заттардың сипаттамасы ==
'''1-қабір заттары:'''&lt;br /&gt;
''Қыш көзе.'' Биіктігі 36 см, ернеуінің диаметрі 18 см, түбінің диаметрі 15 см, бүйірінің диаметрі 30 см. Бүйірлі болып, ернеуі сәл сыртқа қайырылған. Мойын тұсына тұтқа орналасқан, жуандығы 2 см, ұзындығы 11 см. Сырты жылтыр, сапалы жасалған. Сазына құм қосылып жасалған, қара түсті.&lt;br /&gt;
''Қола айна.'' Диаметрі: 15 см қалыңдығы 0,3 см болды. Тұтқа ұзындығы 8 см, ені 2-2,5 см. Артқы бетіне сызықты 4 шеңбер салынған. Нашар сақталған.&lt;br /&gt;
''Темір шар.'' Көлемі: 3,5х2,5 см. Бір бүйірі кесілген.&lt;br /&gt;
''Қола жапсырма.'' Диаметрі: 3 см қалыңдығы 0,6 см.&lt;br /&gt;
''Сүйек жапсырма.'' Ұзындығы 4 см, ені 1см. Бетінде шеңберлі оюлары бар.&lt;br /&gt;
''Қола жебелер.'' 300 дана. Үш қырлы болып жасалған. Ағаш саптарының қалдықтары нашар сақталып, түптері ғана қалған.&lt;br /&gt;
''Темірден жасалған заттар.'' Үзеңгі сынығы, тоға, темір кездік, т.б. темір заттар қалдықтары жиналды. Нашар сақталған.&lt;br /&gt;
''Найза ұшы.'' Ұзындығы 25 см, диаметрі 3 см, қалыңдығы 1 см. Нашар сақталған.

'''2-қабір заттары:'''&lt;br /&gt;
''Алтын салпыншақ.'' Ұзындығы 4 см, түтік түрінде жасалған 4 -1 см басы жапырақ түрінде өрнектелген.&lt;br /&gt;
''Өңделген тас.'' Көлемі: 3х2 см, қалыңдығы 1,5 см. Жартылай сынған. Ақшыл сары түсті. Беті мен қыры тегістеліп, жылтыратылған, сәнделген.&lt;br /&gt;
''Моншақ ақық (сердолик).'' Қызғылт түсті. Ұзындығы 2,5 см. Диаметрі 3 см.&lt;br /&gt;
''Моншақтар.'' 1) Паста. Қара түсті. Диаметрі 1,5-1,2 см. 2) Паста. Көлемі: 1,1-1,2 см. Қара түсті. Бетіне өрнек салынған. 3) Паста. Көлемі: 2 см. Қара түсті. Бетіне ақ шеңбер өрнектер салынған. 4) Паста. Ұзындығы 2 см, диаметрі 0,8 см. Қара түсті. 5) Диаметрі 1 см. Ақ түсті. Жартысы сынған.&lt;br /&gt;
''Майда моншақтар.'' 100 дана. Диаметрі 1-4 мм. Әр түрлі пішінде. Ақ, сары, көк, жасыл, қара, түсті. Тастан, минаралдан, т.б. затардан жасалған.&lt;br /&gt;
''Әктас.'' Көлемі: 10х12 см, қалыңдығы 2,5 см.&lt;br /&gt;
''Ақ хрустал.'' Өңделген. Көлемі: 1х2 см.
''Қоңырау.'' Қола, көлемі: биіктігі 1,5 см, диаметрі 2,5 см.
''Ұршық бас.'' Диаметрі 4 см, қалыңдығы 0,6 см. Қара түсті қыш.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=110-113|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстандағы қорымдар]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Қазақстан обалары]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>lchm92ndlsx3f4fglx9mcwa60mc0ac7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жангелді обалар тобы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788533</id>
    <revision>
      <id>3685677</id>
      <parentid>3679774</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жангелді обалар тобы|Жангелді обалар тобы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8242" sha1="7dmv3slgp0pcbmd1znxedk8zh306dl0" xml:space="preserve">'''Жангелді обалар тобы''' — [[Атырау облысы]], [[Индер ауданы]] Ақжайық ауылының солтүстік-шығысына қарай 12 км жерде, жазық алқапта орналасқан.

== Орны, сипаттамасы ==
Жангелді қорғандар тобына үш қорған кіреді:

'''Жангелді - 1 обасы.''' GPS координаты: N47°55,823'; EOS1°47,926'. Оның пішіні дөңгелек келген, көлемі: диаметрі 120 м, биіктігі 3 м. Айналдыра ені 10 м, тереңдігі 1 м болатын ормен қоршалған. Қорған топырақтан үйілген. Үстінде геодезиялық «трянгуляция» белгісінің қалдығы бар. Сонымен бірге ұлутастан жасалған биіктігі 80 см арабша жазуы бар құлпытас орнатылған. Құлпытас XIX ғасырда қойылған. 

'''Жангелді - 3 обасы.''' Ол Жангелді -2 қорғанының шығысында орналасқан. Көлемі: диаметр 10 м, биіктігі 0,5 метр. 

'''Жангелді - 2 обасы.''' Кординаты: N47°55.945; E051°47.664. Көлемі: биіктігі 1 метр, диаметрі 42 метр. Сыртындағы орының ені 10 метр, тереңдігі 0,5 м. Беткі қабатын өсімдік жамылғысы басқан. Топырақ жамылғысы негізінен бозғылт құмдақты, сұр топырақтан тұрады.

== Қазба жұмыстары ==
Қорғанға кесінді қазба салынды. Кесінді ені метр, қазбадан ешқандай немесе ерекше жамылғысы байқалмайды. Оңтүстік батыс тұсынан жер деңгейінен қойдың сүйектері шықты. Бұл құрбандықа шалынған мал сүйегі.
Қорған ортасынан ақшыл топырақтан төселген алаңқай анықталды, көлемі 4,5х4,5 метр, қалыңдығы 15 см. Ортасына көлемі 2х2 метр, тереңдігі 1 метр ор қазба салынды. 30 см, терендіктен кұс, ірі қара малдың омыртқа сүйектері шықты, Оңтүстік-шығыс тұсынан қабір шұңқыры анықталды.
1 метр тереңдіктен жақсы сақталған адам қаңқасы табылды. Оның басы оңтүстік батысқа қараған. Шалқасынан жатқызылып, қолдары екі жағына созылған, аяқтары тік созылып жатыр. Қаңқаның бел тұсына ірі қара малдың жамбас сүйегі қойылған.

Қаңқа бойы 1,70 метр. 35 жас шамасындағы ер адам. Мойны мен бас тұсынан 100-ге жуық алтыннан жасылған жапсырмалар табылды. Олардың диаметрі 0,5 см. жалпақ және дөңес түрінде жасалған. Белі тұсындағы оң қол жанынан темір семсер мен қанжар орналасқан, бетінде қайың қабықтары қалдықтары бар. Олардың ортасында сүйек кездік жатыр.

Одан төменірек 40-қа жуық темір жебе ұштары орналасқан. Олар өте нашар сақталып, шіріген. Оң қолы білегіне үш орамды жасалған, алтын сым білезік салынған. Оң саны тұсынан алтын сырға табылды. Сол жақ тізе тұсына қола айна қойылған. Сол тұста шлак қалдықтары бар. Сирақтар ортасында түсті құмыра сынықтары жатыр. Қабірден көптеген қайың мен ағаш қалдықтарыны шығуы оның кезінде, ағаш қабығымен жауып көмгенін көрсетеді. Бұндай ағаштар 10 км жердегі Жайық өзені жағасында өскені белгілі.

== Табылған заттардың сипаттамасы ==
''Алтын жапсырмалар.'' 37 дана. Жарты шар пішініне ұқсас келген. Диаметрі 0,5 см, қалыңдығы 0,1 см болады. Жапсырманың артқы жағында, екі жағында жіп өткізетін тесіктері бар.&lt;br /&gt;
''Алтын жапсырмалар.'' 63 дана. Жарты дөңгелек пішініне ұқсас келген. Диаметрі 0,5 см, қалыңдығы 0,1 см. болады. Жапсырманың артқы жағында, төрт жағында жіп өткізетін тесіктері бар. Олардың бас киімге тігілгенін көрсетеді.&lt;br /&gt;
''Алтын білезік.'' Үш оралып жасалған сымнан тұрады. Диаметрі 7 см, жуандығы 0,3 см.&lt;br /&gt;
''Алтын сырға.'' Диаметрі 1,5 см, жуандығы 0,1 см. Арасы қосылмаған.&lt;br /&gt;
''Қола айна.'' Диаметрі 9 см, қалыңдығы 0,2 см. Нашар сақталған.&lt;br /&gt;
''Қыш көзе.'' Биіктігі 18 см, ернеуінің диаметрі 10 см, бүйірінің диаметрі 15 см. Бүйірлі болып, ернеуі тік келген. Мойын тұсында сынған сап орны сақталған, қалыңдығы 1,5 см. Сырты жылтыратылып сапалы жасалған.&lt;br /&gt;
''Семсер.'' Темір. Ұзындығы 70 см, ені 5 см, қалыңдығы 1 см. Нашар сақталған.&lt;br /&gt; 
''Ақинақ.'' Темір. Ұзындығы 45 см, ені 5 см, қалыңдығы 1 см. Нашар сақталған.&lt;br /&gt; 
''Темір жебелер.'' 40 дана. Үш қырлы болып жасалған. Ағаш саптары бар, өте нашар сақталған, шіріген.&lt;br /&gt;
''Сүйек кездік.'' Ұзындығы 20 см, жуандығы 1 см. Басында арнайы жасалған тесік бар. Сапалы қаты сүйектен жасалған.

Батыс Қазақстан аймағында қазіргі кезеңде көптеген ескерткіштер есепке алынып тіркелген.&lt;ref&gt;К истории северо-восточного Прикаспия. Реестр археологических памятников области - Атырау, 1996. - 40 с. (Составитель В.К. Афанасьев)&lt;/ref&gt;
Жангелді обаларының жасалу кезеңі біздің эрамызға дейінгі ІІ-ғасырларға жатады. Жангелді-1 обасы — ақсүйек қорғаны.
Оған оның географиялық орналасуы мен оның үлкендігі жатады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=113-115|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстандағы қорымдар]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Қазақстан обалары]]
[[Санат:Жангелді обалар тобы]]</text>
      <sha1>7dmv3slgp0pcbmd1znxedk8zh306dl0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685679</id>
      <parentid>3685677</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жангелді обалар тобы|Жангелді обалар тобы]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8188" sha1="om7jj51ije84bwv43qfhm3t9dv8zvwd" xml:space="preserve">'''Жангелді обалар тобы''' — [[Атырау облысы]], [[Индер ауданы]] Ақжайық ауылының солтүстік-шығысына қарай 12 км жерде, жазық алқапта орналасқан.

== Орны, сипаттамасы ==
Жангелді қорғандар тобына үш қорған кіреді:

'''Жангелді - 1 обасы.''' GPS координаты: N47°55,823'; EOS1°47,926'. Оның пішіні дөңгелек келген, көлемі: диаметрі 120 м, биіктігі 3 м. Айналдыра ені 10 м, тереңдігі 1 м болатын ормен қоршалған. Қорған топырақтан үйілген. Үстінде геодезиялық «трянгуляция» белгісінің қалдығы бар. Сонымен бірге ұлутастан жасалған биіктігі 80 см арабша жазуы бар құлпытас орнатылған. Құлпытас XIX ғасырда қойылған. 

'''Жангелді - 3 обасы.''' Ол Жангелді -2 қорғанының шығысында орналасқан. Көлемі: диаметр 10 м, биіктігі 0,5 метр. 

'''Жангелді - 2 обасы.''' Кординаты: N47°55.945; E051°47.664. Көлемі: биіктігі 1 метр, диаметрі 42 метр. Сыртындағы орының ені 10 метр, тереңдігі 0,5 м. Беткі қабатын өсімдік жамылғысы басқан. Топырақ жамылғысы негізінен бозғылт құмдақты, сұр топырақтан тұрады.

== Қазба жұмыстары ==
Қорғанға кесінді қазба салынды. Кесінді ені метр, қазбадан ешқандай немесе ерекше жамылғысы байқалмайды. Оңтүстік батыс тұсынан жер деңгейінен қойдың сүйектері шықты. Бұл құрбандықа шалынған мал сүйегі.
Қорған ортасынан ақшыл топырақтан төселген алаңқай анықталды, көлемі 4,5х4,5 метр, қалыңдығы 15 см. Ортасына көлемі 2х2 метр, тереңдігі 1 метр ор қазба салынды. 30 см, терендіктен кұс, ірі қара малдың омыртқа сүйектері шықты, Оңтүстік-шығыс тұсынан қабір шұңқыры анықталды.
1 метр тереңдіктен жақсы сақталған адам қаңқасы табылды. Оның басы оңтүстік батысқа қараған. Шалқасынан жатқызылып, қолдары екі жағына созылған, аяқтары тік созылып жатыр. Қаңқаның бел тұсына ірі қара малдың жамбас сүйегі қойылған.

Қаңқа бойы 1,70 метр. 35 жас шамасындағы ер адам. Мойны мен бас тұсынан 100-ге жуық алтыннан жасылған жапсырмалар табылды. Олардың диаметрі 0,5 см. жалпақ және дөңес түрінде жасалған. Белі тұсындағы оң қол жанынан темір семсер мен қанжар орналасқан, бетінде қайың қабықтары қалдықтары бар. Олардың ортасында сүйек кездік жатыр.

Одан төменірек 40-қа жуық темір жебе ұштары орналасқан. Олар өте нашар сақталып, шіріген. Оң қолы білегіне үш орамды жасалған, алтын сым білезік салынған. Оң саны тұсынан алтын сырға табылды. Сол жақ тізе тұсына қола айна қойылған. Сол тұста шлак қалдықтары бар. Сирақтар ортасында түсті құмыра сынықтары жатыр. Қабірден көптеген қайың мен ағаш қалдықтарыны шығуы оның кезінде, ағаш қабығымен жауып көмгенін көрсетеді. Бұндай ағаштар 10 км жердегі Жайық өзені жағасында өскені белгілі.

== Табылған заттардың сипаттамасы ==
''Алтын жапсырмалар.'' 37 дана. Жарты шар пішініне ұқсас келген. Диаметрі 0,5 см, қалыңдығы 0,1 см болады. Жапсырманың артқы жағында, екі жағында жіп өткізетін тесіктері бар.&lt;br /&gt;
''Алтын жапсырмалар.'' 63 дана. Жарты дөңгелек пішініне ұқсас келген. Диаметрі 0,5 см, қалыңдығы 0,1 см. болады. Жапсырманың артқы жағында, төрт жағында жіп өткізетін тесіктері бар. Олардың бас киімге тігілгенін көрсетеді.&lt;br /&gt;
''Алтын білезік.'' Үш оралып жасалған сымнан тұрады. Диаметрі 7 см, жуандығы 0,3 см.&lt;br /&gt;
''Алтын сырға.'' Диаметрі 1,5 см, жуандығы 0,1 см. Арасы қосылмаған.&lt;br /&gt;
''Қола айна.'' Диаметрі 9 см, қалыңдығы 0,2 см. Нашар сақталған.&lt;br /&gt;
''Қыш көзе.'' Биіктігі 18 см, ернеуінің диаметрі 10 см, бүйірінің диаметрі 15 см. Бүйірлі болып, ернеуі тік келген. Мойын тұсында сынған сап орны сақталған, қалыңдығы 1,5 см. Сырты жылтыратылып сапалы жасалған.&lt;br /&gt;
''Семсер.'' Темір. Ұзындығы 70 см, ені 5 см, қалыңдығы 1 см. Нашар сақталған.&lt;br /&gt; 
''Ақинақ.'' Темір. Ұзындығы 45 см, ені 5 см, қалыңдығы 1 см. Нашар сақталған.&lt;br /&gt; 
''Темір жебелер.'' 40 дана. Үш қырлы болып жасалған. Ағаш саптары бар, өте нашар сақталған, шіріген.&lt;br /&gt;
''Сүйек кездік.'' Ұзындығы 20 см, жуандығы 1 см. Басында арнайы жасалған тесік бар. Сапалы қаты сүйектен жасалған.

Батыс Қазақстан аймағында қазіргі кезеңде көптеген ескерткіштер есепке алынып тіркелген.&lt;ref&gt;К истории северо-восточного Прикаспия. Реестр археологических памятников области - Атырау, 1996. - 40 с. (Составитель В.К. Афанасьев)&lt;/ref&gt;
Жангелді обаларының жасалу кезеңі біздің эрамызға дейінгі ІІ-ғасырларға жатады. Жангелді-1 обасы — ақсүйек қорғаны.
Оған оның географиялық орналасуы мен оның үлкендігі жатады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=113-115|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстандағы қорымдар]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Қазақстан обалары]]</text>
      <sha1>om7jj51ije84bwv43qfhm3t9dv8zvwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685680</id>
      <parentid>3685679</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8340" sha1="n6j997wrsl84ba2svarow61odbqg6qd" xml:space="preserve">'''Жангелді обалар тобы''' — [[Атырау облысы]], [[Индер ауданы]] Ақжайық ауылының солтүстік-шығысына қарай 12 км жерде, жазық алқапта орналасқан.

== Орны, сипаттамасы ==
Жангелді қорғандар тобына үш қорған кіреді:

'''Жангелді - 1 обасы.''' GPS координаты: N47°55,823'; EOS1°47,926'. Оның пішіні дөңгелек келген, көлемі: диаметрі 120 м, биіктігі 3 м. Айналдыра ені 10 м, тереңдігі 1 м болатын ормен қоршалған. Қорған топырақтан үйілген. Үстінде геодезиялық «трянгуляция» белгісінің қалдығы бар. Сонымен бірге ұлутастан жасалған биіктігі 80 см арабша жазуы бар құлпытас орнатылған. Құлпытас XIX ғасырда қойылған. 

'''Жангелді - 3 обасы.''' Ол Жангелді -2 қорғанының шығысында орналасқан. Көлемі: диаметр 10 м, биіктігі 0,5 метр. 

'''Жангелді - 2 обасы.''' Кординаты: N47°55.945; E051°47.664. Көлемі: биіктігі 1 метр, диаметрі 42 метр. Сыртындағы орының ені 10 метр, тереңдігі 0,5 м. Беткі қабатын өсімдік жамылғысы басқан. Топырақ жамылғысы негізінен бозғылт құмдақты, сұр топырақтан тұрады.

== Қазба жұмыстары ==
Қорғанға кесінді қазба салынды. Кесінді ені метр, қазбадан ешқандай немесе ерекше жамылғысы байқалмайды. Оңтүстік батыс тұсынан жер деңгейінен қойдың сүйектері шықты. Бұл құрбандықа шалынған мал сүйегі.
Қорған ортасынан ақшыл топырақтан төселген алаңқай анықталды, көлемі 4,5х4,5 метр, қалыңдығы 15 см. Ортасына көлемі 2х2 метр, тереңдігі 1 метр ор қазба салынды. 30 см, терендіктен кұс, ірі қара малдың омыртқа сүйектері шықты, Оңтүстік-шығыс тұсынан қабір шұңқыры анықталды.
1 метр тереңдіктен жақсы сақталған адам қаңқасы табылды. Оның басы оңтүстік батысқа қараған. Шалқасынан жатқызылып, қолдары екі жағына созылған, аяқтары тік созылып жатыр. Қаңқаның бел тұсына ірі қара малдың жамбас сүйегі қойылған.

Қаңқа бойы 1,70 метр. 35 жас шамасындағы ер адам. Мойны мен бас тұсынан 100-ге жуық алтыннан жасылған жапсырмалар табылды. Олардың диаметрі 0,5 см. жалпақ және дөңес түрінде жасалған. Белі тұсындағы оң қол жанынан темір семсер мен қанжар орналасқан, бетінде қайың қабықтары қалдықтары бар. Олардың ортасында сүйек кездік жатыр.

Одан төменірек 40-қа жуық темір жебе ұштары орналасқан. Олар өте нашар сақталып, шіріген. Оң қолы білегіне үш орамды жасалған, алтын сым білезік салынған. Оң саны тұсынан алтын сырға табылды. Сол жақ тізе тұсына қола айна қойылған. Сол тұста шлак қалдықтары бар. Сирақтар ортасында түсті құмыра сынықтары жатыр. Қабірден көптеген қайың мен ағаш қалдықтарыны шығуы оның кезінде, ағаш қабығымен жауып көмгенін көрсетеді. Бұндай ағаштар 10 км жердегі Жайық өзені жағасында өскені белгілі.

== Табылған заттардың сипаттамасы ==
''Алтын жапсырмалар.'' 37 дана. Жарты шар пішініне ұқсас келген. Диаметрі 0,5 см, қалыңдығы 0,1 см болады. Жапсырманың артқы жағында, екі жағында жіп өткізетін тесіктері бар.&lt;br /&gt;
''Алтын жапсырмалар.'' 63 дана. Жарты дөңгелек пішініне ұқсас келген. Диаметрі 0,5 см, қалыңдығы 0,1 см. болады. Жапсырманың артқы жағында, төрт жағында жіп өткізетін тесіктері бар. Олардың бас киімге тігілгенін көрсетеді.&lt;br /&gt;
''Алтын білезік.'' Үш оралып жасалған сымнан тұрады. Диаметрі 7 см, жуандығы 0,3 см.&lt;br /&gt;
''Алтын сырға.'' Диаметрі 1,5 см, жуандығы 0,1 см. Арасы қосылмаған.&lt;br /&gt;
''Қола айна.'' Диаметрі 9 см, қалыңдығы 0,2 см. Нашар сақталған.&lt;br /&gt;
''Қыш көзе.'' Биіктігі 18 см, ернеуінің диаметрі 10 см, бүйірінің диаметрі 15 см. Бүйірлі болып, ернеуі тік келген. Мойын тұсында сынған сап орны сақталған, қалыңдығы 1,5 см. Сырты жылтыратылып сапалы жасалған.&lt;br /&gt;
''Семсер.'' Темір. Ұзындығы 70 см, ені 5 см, қалыңдығы 1 см. Нашар сақталған.&lt;br /&gt; 
''Ақинақ.'' Темір. Ұзындығы 45 см, ені 5 см, қалыңдығы 1 см. Нашар сақталған.&lt;br /&gt; 
''Темір жебелер.'' 40 дана. Үш қырлы болып жасалған. Ағаш саптары бар, өте нашар сақталған, шіріген.&lt;br /&gt;
''Сүйек кездік.'' Ұзындығы 20 см, жуандығы 1 см. Басында арнайы жасалған тесік бар. Сапалы қаты сүйектен жасалған.

Батыс Қазақстан аймағында қазіргі кезеңде көптеген ескерткіштер есепке алынып тіркелген.&lt;ref&gt;К истории северо-восточного Прикаспия. Реестр археологических памятников области - Атырау, 1996. - 40 с. (Составитель В.К. Афанасьев)&lt;/ref&gt;
Жангелді обаларының жасалу кезеңі біздің эрамызға дейінгі ІІ-ғасырларға жатады. Жангелді-1 обасы — ақсүйек қорғаны.
Оған оның географиялық орналасуы мен оның үлкендігі жатады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=113-115|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстандағы қорымдар]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Қазақстан обалары]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>n6j997wrsl84ba2svarow61odbqg6qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халықаралық пианистер күні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788536</id>
    <revision>
      <id>3685376</id>
      <parentid>3685316</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IamStivens</username>
        <id>187035</id>
      </contributor>
      <comment>Көшірілген мақаланы рәсімдеу: жоба белгісін алып тастау, санат қосу; 2015 жылғы концертті жарияланған бағдарлама ретінде нақтылау. ChatGPT көмегімен.</comment>
      <origin>3685376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5452" sha1="lez2sreo9f10d1wd0cin0uel5k4z8o8" xml:space="preserve">'''Халықаралық пианистер күні''', сондай-ақ '''Дүниежүзілік пианистер күні''' ({{lang-en|World Pianist Day}}) — [[пианист]]ерге арналған, жыл сайын [[8 қараша]]да атап өтілетін мереке.&lt;ref name=&quot;zhatpa&quot;&gt;{{Cite web |url=https://zhatpa.kz/kyn-zhanalyktary/jde-zhatpa-k-ntizbesi-8-arasha-esimder-merekeler-o-i-alar/ |title=«Үйде жатпа» күнтізбесі. 8 қараша: Есімдер, мерекелер, оқиғалар |website=Үйде жатпа |date=2023-11-08 |access-date=2026-10-15 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pianist&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pianistmagazine.com/news/world-pianist-day-celebrating-10-years-of-musical-excellence/ |title=World Pianist Day: Celebrating 10 Years of Musical Excellence |website=Pianist |date=2024-10-31 |access-date=2026-10-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; Мерекенің тарихы 2014 жылы [[Беларусь]]те басталған.&lt;ref name=&quot;bas&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.classicalmusicnews.ru/signdates/world-piano-day/ |title=Всемирный день пианиста отмечается 8 ноября |author=Ирина Бас |website=ClassicalMusicNews.ru |date=2020-11-08 |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мерекені атап өту идеясын Беларусьте «Свободное пианино» іс-шараларын ұйымдастырған Иван Манько-Вертоградов ұсынған.&lt;ref name=&quot;mail-history&quot;&gt;{{Cite web |url=https://vfokuse.mail.ru/articles/63416814-mezhdunarodnyj-den-pianista/ |title=Международный день пианиста в 2026 году: музыка, объединяющая сердца |website=ВФокусе Mail |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt; 2014 жылғы 8 қарашада [[Минск]]те пианистерге арналған концерт өтіп, оған пианист Александр Поляков пен скрипкашы Юлия Лебеденко қатысқан.&lt;ref name=&quot;bas&quot; /&gt;

2015 жылғы 8 қарашада Беларусь мемлекеттік филармониясының Григорий Ширма атындағы кіші залында «День Пианиста» концерті жоспарланған. Жарияланған бағдарламаға классикалық шығармалар мен Михаил Оргиштің импровизациялары енген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://philharmonic.by/ru/concert/den-pianista |title=«День Пианиста» |website=Белорусская государственная филармония |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2016 жылы Қытайға оқытушылық қызметке барған Александр Поляков бұл күнді қытайлық студенттерімен бірге атап өткен.&lt;ref name=&quot;bas&quot; /&gt;

== Атап өтілуі ==
Бұл күнге орай фортепиано концерттері өткізіліп, ұстаздарға алғыс айтылады.&lt;ref name=&quot;bas&quot; /&gt; ''Pianist'' журналы 2024 жылғы мерекеге арналған материалында мерекені атап өту жолдары ретінде концерттер мен шеберлік сабақтарын өткізуді, сондай-ақ фортепиано мұғалімдеріне алғыс айтуды ұсынған.&lt;ref name=&quot;pianist&quot; /&gt;

2023 жылғы 8 қарашада Ұлыбританиядағы Корольдік балет мектебі (The Royal Ballet School) осы күнге орай мектеп пианистерімен сұхбат жариялаған. Сұхбатта олардың кәсіби жолы мен балет сабақтарын жанды музыкамен сүйемелдеу ерекшеліктері қарастырылған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.royalballetschool.org.uk/2023/11/08/world-pianist-day-qa-with-royal-ballet-school-pianists-liz-tracey-and-akiko/ |title=World Pianist Day – Q&amp;A with Royal Ballet School pianists Liz, Tracey and Akiko |author=Hannah Cook |website=The Royal Ballet School |date=2023-11-08 |access-date=2026-10-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Қазақстан баспасөзінде ==
Қазақстандық «Үйде жатпа» басылымы 2023 жылғы 8 қарашаға арналған күнтізбелік материалында бұл күнді «Халықаралық пианистер күні» деп атаған.&lt;ref name=&quot;zhatpa&quot; /&gt;

2024 жылғы қарашада [[Ақтөбе]]дегі «Рика» телеарнасы осы күнге орай Ахмет Жұбанов атындағы музыкалық колледждің пианистері туралы репортаж жариялаған. Материалда олардың күнделікті еңбегі мен шәкірт тәрбиелеудегі қызметі баяндалған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rikatv.kz/news/8-noyabrya-vsemirnyy-den-pianista.html |title=8 ноября – Всемирный День пианиста |website=Рика |date=2024-11-09 |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:8 қараша]]</text>
      <sha1>lez2sreo9f10d1wd0cin0uel5k4z8o8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685378</id>
      <parentid>3685376</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IamStivens</username>
        <id>187035</id>
      </contributor>
      <comment>Add two verified sources for existing statements; compare pt:Dia Mundial do Pianista, oldid 73217483. Article prose unchanged. WPD affiliation; research and citation formatting with ChatGPT.</comment>
      <origin>3685378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6026" sha1="ld7qsdhos3sn47zxjb8ozdgs3k4100b" xml:space="preserve">'''Халықаралық пианистер күні''', сондай-ақ '''Дүниежүзілік пианистер күні''' ({{lang-en|World Pianist Day}}) — [[пианист]]ерге арналған, жыл сайын [[8 қараша]]да атап өтілетін мереке.&lt;ref name=&quot;zhatpa&quot;&gt;{{Cite web |url=https://zhatpa.kz/kyn-zhanalyktary/jde-zhatpa-k-ntizbesi-8-arasha-esimder-merekeler-o-i-alar/ |title=«Үйде жатпа» күнтізбесі. 8 қараша: Есімдер, мерекелер, оқиғалар |website=Үйде жатпа |date=2023-11-08 |access-date=2026-10-15 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pianist&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pianistmagazine.com/news/world-pianist-day-celebrating-10-years-of-musical-excellence/ |title=World Pianist Day: Celebrating 10 Years of Musical Excellence |website=Pianist |date=2024-10-31 |access-date=2026-10-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; Мерекенің тарихы 2014 жылы [[Беларусь]]те басталған.&lt;ref name=&quot;bas&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.classicalmusicnews.ru/signdates/world-piano-day/ |title=Всемирный день пианиста отмечается 8 ноября |author=Ирина Бас |website=ClassicalMusicNews.ru |date=2020-11-08 |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sentinel&quot;&gt;{{Cite web |url=https://lasentinel.net/pianist-paul-cornish-plays-for-freedom-community-and-gratitude.html |title=Pianist Paul Cornish Plays for Freedom, Community and Gratitude |author=Kimberly Shelby |website=Los Angeles Sentinel |date=2022-11-03 |access-date=2026-10-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мерекені атап өту идеясын Беларусьте «Свободное пианино» іс-шараларын ұйымдастырған Иван Манько-Вертоградов ұсынған.&lt;ref name=&quot;mail-history&quot;&gt;{{Cite web |url=https://vfokuse.mail.ru/articles/63416814-mezhdunarodnyj-den-pianista/ |title=Международный день пианиста в 2026 году: музыка, объединяющая сердца |website=ВФокусе Mail |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;interlude&quot;&gt;{{Cite web |url=https://interlude.hk/world-pianist-day-alchemists-of-emotion/ |title=88 Keys, November 8: The Story of World Pianist Day |author=Hermione Lai |website=Interlude |date=2025-11-08 |access-date=2026-10-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; 2014 жылғы 8 қарашада [[Минск]]те пианистерге арналған концерт өтіп, оған пианист Александр Поляков пен скрипкашы Юлия Лебеденко қатысқан.&lt;ref name=&quot;bas&quot; /&gt;

2015 жылғы 8 қарашада Беларусь мемлекеттік филармониясының Григорий Ширма атындағы кіші залында «День Пианиста» концерті жоспарланған. Жарияланған бағдарламаға классикалық шығармалар мен Михаил Оргиштің импровизациялары енген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://philharmonic.by/ru/concert/den-pianista |title=«День Пианиста» |website=Белорусская государственная филармония |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2016 жылы Қытайға оқытушылық қызметке барған Александр Поляков бұл күнді қытайлық студенттерімен бірге атап өткен.&lt;ref name=&quot;bas&quot; /&gt;

== Атап өтілуі ==
Бұл күнге орай фортепиано концерттері өткізіліп, ұстаздарға алғыс айтылады.&lt;ref name=&quot;bas&quot; /&gt; ''Pianist'' журналы 2024 жылғы мерекеге арналған материалында мерекені атап өту жолдары ретінде концерттер мен шеберлік сабақтарын өткізуді, сондай-ақ фортепиано мұғалімдеріне алғыс айтуды ұсынған.&lt;ref name=&quot;pianist&quot; /&gt;

2023 жылғы 8 қарашада Ұлыбританиядағы Корольдік балет мектебі (The Royal Ballet School) осы күнге орай мектеп пианистерімен сұхбат жариялаған. Сұхбатта олардың кәсіби жолы мен балет сабақтарын жанды музыкамен сүйемелдеу ерекшеліктері қарастырылған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.royalballetschool.org.uk/2023/11/08/world-pianist-day-qa-with-royal-ballet-school-pianists-liz-tracey-and-akiko/ |title=World Pianist Day – Q&amp;A with Royal Ballet School pianists Liz, Tracey and Akiko |author=Hannah Cook |website=The Royal Ballet School |date=2023-11-08 |access-date=2026-10-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Қазақстан баспасөзінде ==
Қазақстандық «Үйде жатпа» басылымы 2023 жылғы 8 қарашаға арналған күнтізбелік материалында бұл күнді «Халықаралық пианистер күні» деп атаған.&lt;ref name=&quot;zhatpa&quot; /&gt;

2024 жылғы қарашада [[Ақтөбе]]дегі «Рика» телеарнасы осы күнге орай Ахмет Жұбанов атындағы музыкалық колледждің пианистері туралы репортаж жариялаған. Материалда олардың күнделікті еңбегі мен шәкірт тәрбиелеудегі қызметі баяндалған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rikatv.kz/news/8-noyabrya-vsemirnyy-den-pianista.html |title=8 ноября – Всемирный День пианиста |website=Рика |date=2024-11-09 |access-date=2026-10-15 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:8 қараша]]</text>
      <sha1>ld7qsdhos3sn47zxjb8ozdgs3k4100b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қорғанша қаласы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788567</id>
    <revision>
      <id>3685683</id>
      <parentid>3681331</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10438" sha1="7fpy7dfr5zidwpdma80fbiu1fn9zh5x" xml:space="preserve">'''Қорғанша қаласы''' — [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Қаракөл (Қызылқоға ауданы)|Қаракөл ауылының]] солтүстік-шығысында 15 км қашықтықта орналасқан.
Қала құрылысы мен қорғаны шикі кірпіштен қаланған. Көлемі мен қорғанның биіктігі, оның қорғаныс қызметін атқар­ғандығын көрсетеді.

== Орналасуы ==
Координаты: N48°42.202. EO 52°59.14. Қаланың маңынан Ойыл өзеннің бір саласы Құройыл өзенінің арнасы өтеді. Ол қазір құрғап қалған.

== Сипаттама ==
Жобасы төрткүл пішіндес. Көлемі: 375х375 м, сыртқы қорған жалының биіктігі 3 м, ені 25 м, оның сыртын ені 20 м, тереңдігі 1 м ор қоршап жатыр. Ішкі жағының солтүстігінде көлемі 180х150 м биіктігі 1 м болатын құрылыс қалдықтарының орындары бар. Оңтүстік-шығысында көлемі 120х150 м, тереңдігі 0,5 м ойпат алаң бар. 2-сурет. Қала ішінің оңтүстік-батысында биіктігі 1 м болатын құрылыс қалдықтарының орындары байқалды. Қала құрылыстары мен қорғаны шикі кірпіштен қаланған. Қазір құрылыс үсті тегістелген.

Қорғаншы қаласының жобасына қарап, оның қорғаныс қала қызметін атқарғанын байқауға болады. Сонымен бірге «қала орда» қызметын де атқарған. Аңыз бойынша, Асан Қайғы Еділден бері көшкенде бірнеше жүз адаммен сол жерге үй салып, он жыл отырған.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Есет, Алдар, Мұрат, Шернияз. - A., 2004. - 17-тарау. - 58-б&lt;/ref&gt; 
Қорғанша қаласына 2006 2007 жылдары Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті археологиялық қазба жүргізген.&lt;ref&gt;Қорғанша қаласындағы, Жолайшағыл құмтөбелі қабіріндегі археологиялық зерттеу жұмысының және Атырау облысында жүргізілген археологиялық барлау жұмысының 2006 жылғы есебі. -Атырау 2007. &lt;/ref&gt;

== Қазба жұмыстары ==
Қалада 3 қазба жүрді: 

'''Қазба - 1.''' Қаланың ортасындағы биіктігі 3 метр, диаметрі 50 метр болатын төбешікке жасалды. Қазба мақсаты қаланың мәдени қабатын анықтау үшін көлем 3х1,20 метр, тереңдігі 3 метр болатын стртиграфиялық «кесінді» жоспарланған.
1,60 метр тереңдіктен, шұңқырдың оңтүстік бөлігінен тақта тастардан төселген 1,36x1,20 метрлік алаң ашылған. Бөлме еденіне тақта тастар төселген. Тақт тастардың көлемі: 50х40х10 см; 50х40х10 см; 30х20х12 см; 30х15х12 см; 20х10х10 см. Тас алаң үстін кірпіш сынықтары, топырақ және ағаш күлі басқан, қалыңдығы 10 см.

'''Қазба - 2.''' Қазба - 1-дің оңтүстік-шығыс бөлігінде, 50 м қашықтықтағы биіктікте жүргізілді. Төбешік көлемі: биіктігі 2 м, диаметрі 25 м, үсті тегіс алаңқай. Қазба көлемі: 15х15 метр. Қазбаның оңтүстік-шығыс бөлігінде, 60 см тереңдіктен бөлме ашылды. Бөлме көлемі: 12х10 м, сақталған қабырға қалыңдығы 1,50 м, биіктігі 50 см. Қабырға көлемі 38х20х9 см, 39х21х8 см болатын шикі кірпіштен қаланған. Қабырға сазды сылақпен салынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік-шығыс қабырғасында көлемі 60х20 см болатын беті түрлі-түсті бояумен боялған қабырға бөлігі ашылды, Қызыл, көк ақ түспен қабырғаға мазмұны белгісіз, қатты бұзылған сурет салынған. Оңтүстік-шығыс қабырғасын бойлай «сәкі» жасалған. Ені 1,20 м, биіктігі 35 см. Сәкі мен еден үсті лай сылақпен сыланған. Еден үстінде қалыңдығы 20 см-ге жететін күйген ағаш пен күл қабаты жатыр. Ағаш, негізінен, үй төбесін жапқан шатыр қирандысы болған. Қатты өрт кезінде ол еденге құлап түскен. Өрт қатты болғаны сонша, еден үстінің сылақтары қатты температурадан қызыл түске өзгеріп күйген. Сәкі үстінен көлемі 5х5 см-лік 2 қыш құмыра сынықтары табылды. Бөлменің сыртқы қабырғасының қалыңдығы 3,5 метр.
Солтүстік-шығыс қабырғасы 12 метрге дейін созылған. Ол батысқа бұрылған. Оның бойына тереңдігі 50 см, ені 1 м болатын қазба салынды. Бұл қабырға 1,5х1,5 м көлемінде тазартылды. Мұндағы сәкі көлемі: ені 1 м, биіктігі 40 см. Кірпіш көлемі: 40х20х10 см. Оңтүстік-батыс бұрышында есік орналасқан, ені 1 метр. Бөлменің ошағы маңынан көптеген сүйек, ағаш күлі, құмыра сынығы, кірпіш сынығы табылды. Еден деңгейінен көк түске боялған қабырға кирандысы табылды. Бөлме толық қазылып біткен жоқ. Қазба кезінде жоғарғы қабаттан адам қабірлері шықты.

'''Қазба - 3.''' Қорғанша қаласының оңтүстік-батысындағы қорғаныс қамалына салынды. Жалпы қамалдың қиранды биіктігі 3 метр, ені 25 метрге жететін жал-үйінді түрінде сақталған. Оның сыртын ені 10 метр, тереңдігі 1,5 метр ор қоршап жатыр. Қамалға ұзындығы 14 метр, ені 1 метр ор-кесінді салынды.&lt;br /&gt; 
''Қала қамалының құрылысы:'' беткі қабатты құмды-саз топырақ. 25 см тереңдіктен қиранды кірпіштің сынық қалдықтары кездеседі. О,5 метр тереңдіктен шикі кірпіштен қаланған қабырға «қамал» ашылды. Оның сақталған биіктігі 1,5 метр, қалыңдығы 9 метр. Кірпіш көлемі: 40х25х10 см; 40х23х9 см. Өте сапалы, арасына лай ерітіндісін салып қалаған.&lt;br /&gt;
''Қалану тәсілі:'' кірпіштер ұзынынан, көлденеңнен қойылып отырған. Қамалдың ішкі қабырғасы тік қаланған 13 қатарлы кірпіш қабырғадан тұрады. Сыртқы қамал қабырғасы қатты бұзылған. Қамалдың қалындығы 9 метр, биіктігі 5 метр болған, ал оның сыртындағы ордың ені 4 м тереңдігі 3 м, ол сумен толтырылған.&lt;ref&gt;Касенов М.С. Атырау - Каспий ойпатындағы отырықшылық ескерткіштері, - «Ағатай», баспасы. - 2011. - 113 б. - 62-б.&lt;/ref&gt;

Жобасына қарап, кешен «қорғаныс қамал кала» болған деуге болады. Мұндай қалаларға жаугершілік кезінде қала маңындағы адамдар келіп тығылып, жауға қарсы соғыс жүргізген. Ортасындағы ашық алаңға мал қамалған. Оның биік қамалы мен сыртындағы су толтырылған оры қаланы жауға алғызбас берік қамал бекініске айналдырған. Қазбадан алынған құмыралар мен заттар, үй, құрылысы жобасы, т.б. деректер Қорғанша қаласының XV-XVI ғасырларда салынғанын айғақтайды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=149-151|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>7fpy7dfr5zidwpdma80fbiu1fn9zh5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қызылқорған қаласы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788638</id>
    <revision>
      <id>3685689</id>
      <parentid>3681696</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3472" sha1="16knmz0d8vbojh4v9g0z5r0r27ud8kd" xml:space="preserve">'''Қызылқорған қаласы''' — [[Атырау облысы]], [[Жылыой ауданы]], [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 31 км және Құлсары-Мұқыр тас жолының шығысына қарай 3 км жерде орналасқан. 2006 жылы оны археолог М.С.Касенов ашқан.&lt;ref&gt;Қорғанша қаласындағы, Жолайшағыл құмтөбелі қабіріндегі археологиялық жұмысының және Атырау облысында жүргізілген археологиялық барлау жұмысының жылғы есебі. - Атырау, 2007. «Ағатай», баспасы. - 2011. - 113 б. - 54-б.&lt;/ref&gt;

== Орналасуы ==
Кординаты: N 47°.11.217. 54°.14.924. Ақкиізтоғай ауылынан солтүстік-шығысқа 15 км қашықтықта орналасқан. Қаланың оңтүстігінде 1,5 км қашықтықта құрғаған өзен арнасы кездеседі, Солтүстік жағында 600 м қашықтықта да құрғақ өзен арнасы бар. 

== Сипаттама ==
Қалашықтың көлемі 400 х 400 м, қорғанның сыртқы қоршауының биіктігі 2 м, ені 2,7 м., қоршаудың сыртынан ені 10 м, тереңдігі 1 м болатын ормен қоршалған. Қалашық ішінен орталығынан батыстан шығысқа қарай көлемі 100х30 метр, биіктігі 1 метр болатын құрлыс қирандыларының үйіндісі созылып жатыр. Қалашық бетін шөп басқан. Беткі беттен қыш ыдыс сынықтарының қалдықтары жиналды. Қыш ыдыстар қыш ұнтақтардың (шамот), қамыс үлпегінің және кварц құм қосындыларынан жасалған. Бұл сынық қалдықтары өте ұсақ майда қара және қызыл түсті болып келеді. Қалашыққа кіретін қақпаның орны байқалмайды. Биік қамалы мен сыртындағы су толтырылған оры оны берік бекініске айналдырған. Қалашық орта ғасырда өмір сүрген (XV - XVI ғ.).&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>16knmz0d8vbojh4v9g0z5r0r27ud8kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таскешу керуен сарайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788645</id>
    <revision>
      <id>3685433</id>
      <parentid>3682221</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ нақтылау</comment>
      <origin>3685433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14101" sha1="bl6ofqo6ik6uajncj7gnnvleu25lnfi" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;


=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>bl6ofqo6ik6uajncj7gnnvleu25lnfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685435</id>
      <parentid>3685433</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3685435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14600" sha1="j6jsd778ypb4re1x7yk8ibcb55gxs66" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1 - бөлме. ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген. 

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>j6jsd778ypb4re1x7yk8ibcb55gxs66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685436</id>
      <parentid>3685435</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 - бөлме. */ толықтыру</comment>
      <origin>3685436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15011" sha1="02ngvyc7zj5dtxctgg49805ceaqvlxl" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1 - бөлме. ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>02ngvyc7zj5dtxctgg49805ceaqvlxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685439</id>
      <parentid>3685436</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 - бөлме. */ толықтыру</comment>
      <origin>3685439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15843" sha1="174kceo4cjlnbss0r6f8mujn4lsn0cm" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1 - бөлме. ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>174kceo4cjlnbss0r6f8mujn4lsn0cm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685440</id>
      <parentid>3685439</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3685440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16248" sha1="krpp0rs67dg370zkwqind444tcwmtkp" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>krpp0rs67dg370zkwqind444tcwmtkp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685444</id>
      <parentid>3685440</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16727" sha1="g1oz5uhw5qun1y4axlyrorssh0l7i43" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>g1oz5uhw5qun1y4axlyrorssh0l7i43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685447</id>
      <parentid>3685444</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17132" sha1="9tv167o8hcdqu3fkyo1e0inetfqug0j" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>9tv167o8hcdqu3fkyo1e0inetfqug0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685448</id>
      <parentid>3685447</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17500" sha1="ov9ymjztqpmo1daocl2xx0mjiswezer" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>ov9ymjztqpmo1daocl2xx0mjiswezer</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685449</id>
      <parentid>3685448</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17954" sha1="hdko4qxvlm3fn62coyxhir3l568e0ux" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>hdko4qxvlm3fn62coyxhir3l568e0ux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685566</id>
      <parentid>3685449</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18755" sha1="lhfauz18hzcjdurg6oeqwc0lq0c0dzs" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>lhfauz18hzcjdurg6oeqwc0lq0c0dzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685568</id>
      <parentid>3685566</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3685568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19918" sha1="biddq4jlvg2fqgheu5mr8qh66nxa47h" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

== 3-бөлме == 
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады. Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.


=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>biddq4jlvg2fqgheu5mr8qh66nxa47h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685569</id>
      <parentid>3685568</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20495" sha1="qgsd0mn703x2mfwy3p1vlchc41zq407" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады. Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан. 

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>qgsd0mn703x2mfwy3p1vlchc41zq407</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685570</id>
      <parentid>3685569</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20900" sha1="837bvw51xvvv6toq6cbcg0wpgwzt0y6" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады. Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>837bvw51xvvv6toq6cbcg0wpgwzt0y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685571</id>
      <parentid>3685570</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21760" sha1="1bz7azap99be6hmw7mjxtigkp1ekzpd" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады. Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>1bz7azap99be6hmw7mjxtigkp1ekzpd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685572</id>
      <parentid>3685571</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3685572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21953" sha1="qj5c5ya5fpvtf8chv201wy3dg0omyrz" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады. Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м.


=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>qj5c5ya5fpvtf8chv201wy3dg0omyrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685573</id>
      <parentid>3685572</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 5-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22440" sha1="3fl37b19rxk6jdpxl5in35y1mm22iay" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады. Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>3fl37b19rxk6jdpxl5in35y1mm22iay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685574</id>
      <parentid>3685573</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 5-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23108" sha1="8tdl04md0qq4sy4t1bw61k9b3i3rd91" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады. Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>8tdl04md0qq4sy4t1bw61k9b3i3rd91</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685575</id>
      <parentid>3685574</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 5-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23456" sha1="cu71xqg66zlijdw2q2bqbe82clpzyli" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады. Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>cu71xqg66zlijdw2q2bqbe82clpzyli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685576</id>
      <parentid>3685575</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 5-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23696" sha1="0imjl4dl1m8tiqshlklhvo74vu2xm4w" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады. Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>0imjl4dl1m8tiqshlklhvo74vu2xm4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685577</id>
      <parentid>3685576</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1-бөлме */</comment>
      <origin>3685577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23708" sha1="asrv5gh1caud13hk0xim3etwazecmld" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады. Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>asrv5gh1caud13hk0xim3etwazecmld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685578</id>
      <parentid>3685577</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2-бөлме */</comment>
      <origin>3685578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23726" sha1="k1ks1sgnxmpulz6txhkfcn4msx2qj96" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады. Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>k1ks1sgnxmpulz6txhkfcn4msx2qj96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685579</id>
      <parentid>3685578</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 3-бөлме */</comment>
      <origin>3685579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23732" sha1="pmn23ye477eqndani0v5qef7dmof0ux" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>pmn23ye477eqndani0v5qef7dmof0ux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685591</id>
      <parentid>3685579</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3685591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24442" sha1="0ybjlxojpo2mn2k2hm3j0pen77egcz0" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>0ybjlxojpo2mn2k2hm3j0pen77egcz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685594</id>
      <parentid>3685591</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24686" sha1="h1apihg6nlzvfwj9h7k17pw82f941mr" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>h1apihg6nlzvfwj9h7k17pw82f941mr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685603</id>
      <parentid>3685594</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25019" sha1="qzefpdb22if29o1rn17tko9m2xdni1y" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>qzefpdb22if29o1rn17tko9m2xdni1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685608</id>
      <parentid>3685603</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3685608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25933" sha1="3eanc7m8ptuhhv95y17rd7gy08o5waa" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген. 

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>3eanc7m8ptuhhv95y17rd7gy08o5waa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685611</id>
      <parentid>3685608</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 7-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26245" sha1="gip3w30r7onlbh7vm43jc0qvm2ps0by" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>gip3w30r7onlbh7vm43jc0qvm2ps0by</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685612</id>
      <parentid>3685611</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 7-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26743" sha1="7avucpx35keoi8qfurkjhyoqtj2hv2a" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>7avucpx35keoi8qfurkjhyoqtj2hv2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685613</id>
      <parentid>3685612</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3685613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27234" sha1="iygzy7rova1taj3hzwpvu4khqd36wju" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.


=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>iygzy7rova1taj3hzwpvu4khqd36wju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685622</id>
      <parentid>3685613</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 8-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28079" sha1="gy7rbby1tw963f4bnwsxco43p01ers7" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>gy7rbby1tw963f4bnwsxco43p01ers7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685623</id>
      <parentid>3685622</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 8-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28592" sha1="m66zxgeinvsm4d98p5y0t7pcwtwgrr8" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>m66zxgeinvsm4d98p5y0t7pcwtwgrr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685628</id>
      <parentid>3685623</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 8-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28898" sha1="7i30w84ufzrrvztuj0f5r234uy6v2lb" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>7i30w84ufzrrvztuj0f5r234uy6v2lb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685632</id>
      <parentid>3685628</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 8-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30705" sha1="6y01n92qp6a2tuvc3v3v3wushruvx59" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.

Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>6y01n92qp6a2tuvc3v3v3wushruvx59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685633</id>
      <parentid>3685632</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3685633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31024" sha1="3f6x38f3od0cfeuva92mw6z914licrv" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.


=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>3f6x38f3od0cfeuva92mw6z914licrv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685634</id>
      <parentid>3685633</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 9-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31966" sha1="p8ju3ycsyr90dkmgrvdqyjjuotsj8lr" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>p8ju3ycsyr90dkmgrvdqyjjuotsj8lr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685636</id>
      <parentid>3685634</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3685636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32220" sha1="9l7o49cnhf2ezhkpmoas1mfszyks2mt" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>9l7o49cnhf2ezhkpmoas1mfszyks2mt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685641</id>
      <parentid>3685636</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3685641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32908" sha1="ne9ls9jt7a50qky7qidggqtg9atnt9u" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.


=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>ne9ls9jt7a50qky7qidggqtg9atnt9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685643</id>
      <parentid>3685641</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 11-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33841" sha1="ewjb9w2sbj3on7l21owzzqbr9do6iob" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>ewjb9w2sbj3on7l21owzzqbr9do6iob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685653</id>
      <parentid>3685643</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 11-бөлме */ толықтыру</comment>
      <origin>3685653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34332" sha1="mk04pany8sasymj005aug7oc3pnfvm1" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>mk04pany8sasymj005aug7oc3pnfvm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685659</id>
      <parentid>3685653</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұнаралар */ толықтыру</comment>
      <origin>3685659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34599" sha1="lt8ibjbvyvgd98opjg59jkovkbzskmu" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>lt8ibjbvyvgd98opjg59jkovkbzskmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685661</id>
      <parentid>3685659</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 11-бөлме */ дереккөз</comment>
      <origin>3685661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35092" sha1="9574ljmygikmau4ksani7gmrc6eawe4" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>9574ljmygikmau4ksani7gmrc6eawe4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685670</id>
      <parentid>3685661</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35244" sha1="je8bt5seuw9io9qg49upupzwpbiwugj" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>je8bt5seuw9io9qg49upupzwpbiwugj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Райымтөбе қорғандары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788699</id>
    <revision>
      <id>3685696</id>
      <parentid>3682973</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4270" sha1="hnsobiq1xt5ccfvcwm6gncp6u5c84qk" xml:space="preserve">'''Райымтөбе қорғандары''' — [[Атырау облысы]], [[Махамбет ауданы]], Ақжайық мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 20 км қашықта орналасқан.

Орналасуы
Жайық өзенінен 10 км., қашықта орналасқан. Кординаты: N47°59.233; Е051°47.008. 2016 жылғы 1 маусым - 30 шілде аралығында қазба жұмыстары жүрді.

== Райымтөбе - 1 қорғаны ==
Диаметрі -75 метр,биіктігі –1,40 метр. Сыртындағы орының ені – 7 метр, тереңдігі -0,5 м. Беткі қабатын өсімдік жамылғысы басқан. Топырақ жамылғысы негізінен бозғылт құмдақты, сұр құмайтты топырақтан тұрады.&lt;ref&gt;Атырау облысының тарих және мәдениет ескерткіштерінің жиынтығы. Атырау қаласы және Махамбет ауданы. ІV том. Атырау, 2013&lt;/ref&gt;
Оңтүстік батыс тұсынан жер деңгейінен қойдың сүйектері шықты. Бұл құрбандықа шалынған мал сүйегі болған. Оба ортасынан 1 метр тереңдіктен құс, ірі қара малдың омыртқа сүйектері шықты. Жылқының жақсы сақталған бас сүйегі табылды. Топырақ арасынан шіріген ағаш қалдықтары, қыш ыдыс сынықтары, темір мен қола қалдықтары мен майда сүйек қалдықтары ұшырасады.&lt;br /&gt;
Беткі топырақ арасынан жұқа сүйек қалақша табылды. Бетінде сызып салған ою - өрнегі бар сүйек қалақша. Бет жақсы тегістеліп өңделген. Көлемі: 7 х 3,5 см., қалыңдығы - 2 мм.
Райымтөбе -1 обасында жүргізілген археологиялық қазбадан табылған деректер, бұл обаның біздің эрамызға дейін ІІ ғасырларда болғанын айғақтайды.

== Райымтөбе - 2 қорғаны ==
Райымтөбе - 2 қорғаны, Райым - 1 обасының батыс жағында 2,5 км қашықта, канал жағасынан 200 м жерде орналасқан. Диаметрі 25 метр, биіктігі 0,5 метр болатын оба.
Қазба кезінде қорған ортасынан 1 метр тереңдіктен, қолдары шынтағынан бүктелген, аяқтары тізесінен бүктеліп, бауырына алынған адам қаңқасы табылды. Оның басы шығысқа, беті оңтүстіке қаратылған. Сол жағымен жатыр. Бойы 1,60 м. Жанында заттары жоқ.

Райымтөбе 2 қорғанына жүргізілген археологиялық казбадан табылған деректер, бұл қабір қола дәуіріне жататынын айғақтайды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=82-83|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қорғандар]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстан обалары]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>hnsobiq1xt5ccfvcwm6gncp6u5c84qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миялы қорғаны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788700</id>
    <revision>
      <id>3685697</id>
      <parentid>3682530</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5809" sha1="m4jc3izwjklqd8dmjvo9udpu1yja4qi" xml:space="preserve">'''Миялы қорғаны''' — [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ауылынан солтүстік- шығысқа қарай 3 км жерде, Кенен қыстауы деп аталатын құмды - мергелді кемердің шетінде орналасқан. 16 үлкен, орта және ұсақ үйінділерден тұратын қорған кешені ұзындығы 1,2 км шығыс-батыс осінде орналасқан. 
Ескерткіштер алғаш рет 2013 жылы «Атырау облысы ескерткіштерін қорғау жөніндегі инспекция» қызметкерлері барлау жұмыстары нәтижесінде тауып тіркеді және ерте темір ғасырындағы жерлеу ескерткіштері ретінде анықталды.&lt;ref&gt;Касенов М.С. Атырау облысы, Қызылқоға ауданында жүргізілген археологиялық барлау жұмысының есебі. 2014 ж. - 30-б.&lt;/ref&gt;

== Миялы - 1 қорғаны ==
Нысанның өлшемдері: диаметрі 19 м, ең биік нүктесі - 1,2 м, жағалау құрылымы борпылдақ құмды топырақтан тұрады. Қорғанның үстінгі беті оңтүстік-батысқа қарай төмендейді.
Төменгі тереңдігі 0,3 м-ге дейін. Материк жағалаудың төменгі горизонтымен және жануарлар сүйектерінің сирек кездесетін фрагменттерімен анықталды. Стратиграфиялық материктік негіз тек оңтүстік және оңтүстік-батыс қазба секторларында анықталды.
Құмды топырақ, әсіресе төменгі деңгейлерде, сары-қоңыр негізге қарағанда ашық түсті және жұқа құрылымға ие. Үйіндіні алу кезінде қорғанның орталық бөлігінде 5 жерлеу (қабір және созылған күйде) табылды. Қабірлер ертеде және казіргі заманда қаты тоналып бүлінген. Жоғарғы 4 қабір темір дәуіріне жатады. Ал, төменгі 5 қабір қола дәуіріне жатады.&lt;ref&gt;Отчеть. О научно-исследовательской работе. Археологические исследования объектов историко-культурного наследия по теме «Курганный комплекс Миялы». - Атырау, 2017 г. - 103 с. (Касенов М.С.).&lt;/ref&gt;

''Қабір - 5.'' Шұңқырдың өлшемдері 2,2х1,5 м сопақша пішінді. Шұңқырды тазарту кезінде ірі қара малдың екі сүйегі табылды. 1,4 м тереңдікте қабір төсеніші мен ағаш қалдықтары табылды, жабынның қалдықтары шіріген және нашар сақталған. Қабірдің түбі тегіс.
Мұнда сүйектері анатомиялық қалпын толық сақтаған адам қаңқасы тазаланды. Қаңқа басы сол жағымен бүктеліп, басы шығысқа қаратылған күйде жатыр. Бас сүйегі біржағымен жатыр және қатты жаншылған. Бас сүйеке қарап, қайтыс болған адам ересек адам, әйел болған. Қаңқаның бүкіл анатомиялық көлемі қатты деформацияланған: кеуде, жамбас сүйектері және аяқтың үлкен сүйектері жаншылған. Омыртқа нашар сақталған. Қол сүйектерінің орналасуы қайтыс болған адамның жоғарғы денесінің бүйірінде жатқанын көрсетеді. Оң қол дененің бойымен созылып, шынтақтан қатты бүгілген. Қол білектің сүйектері бүгіліп орналасқан және аяқтарға қарайды. Аяқтың сүйектері тізеден бүгілген. Жамбас сүйектері омыртқа осіне тік бұрышта орналасқан. Тізе буыны, ұсақ қол саусақтары және аяқ саусақтары сақталмаған. Қаңқаның төменгі бөлігі (жамбас сүйектерімен қоса) нашар сақталған, әсіресе оң аяғы мен оң жамбас сүйегі. Қабір жерлеу рәсіміне сәйкес қола дәуіріне жатады.&lt;ref&gt;Касенов М.С. Курганный комплекс Миялы // Археологиялық коллекция ғылыми каталог/Археологическая коллекция научный каталог. Том 2. - Алматы: «Балауса», 2020. - 416 с.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қорғандар]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>m4jc3izwjklqd8dmjvo9udpu1yja4qi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рақ қорғандары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788729</id>
    <revision>
      <id>3685699</id>
      <parentid>3683703</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7139" sha1="0j6sp25to6nihn10mdfjfm5rk32s6me" xml:space="preserve">'''Рақ қорғандары''' — [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]ның [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау ауылынан]] солтүстік-шығысқа қарай 17 км қашықтықта орналасқан, 10 обадан тұрады. Ескерткіштерді алғаш рет 2007 жылы М.Касенов анықтап, мемлекеттік ескерткіштер қорғауына алынған.&lt;ref&gt;Археологиялық қазба жұмыстары 1, 7, 7А обаларында жүргізілді.«Қазақстандағы археологиялық зерттеулер – 2021» ғылыми мақалалар жинағы. – Астана: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2022. – 416 б.&lt;/ref&gt;

== Орналасуы ==
Рақ мола деп аталатын биік төбеге орналасқан. Әр түрлі көлемдегі: 10-35 метр аралығындағы 10 [[Қорған|қорғаннан]] тұрады. Төбелі жерде орналасқан. Батыстан шығыс бағытында тізбектелген.&lt;ref&gt;Рақ қорғандарына жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. Атырау, 2021 (Касенов М.С.) &lt;/ref&gt; 

== Қазба жұмыстары ==
Қазба жұмыстары барысында, обаның орталық бөлігі анықталып С-О өсі бойынша кесінді қабат (1 м) қалдырылып, шығыс және батыс болып 2 секторға бөлінді. Топырақ үйіндісін тазарту барысында 2 м (материк деңгейінен) тереңдіктен 1 жерлеу орны анықталды. Қабір ішінде сүйек қалдықтары жатыр.

'''Оба 7.''' Оба үйіндісінің диаметрі 35 м, ең биік нүктесі 1,2 м шеңбер пішінінде. Оба үстін өсімдік жамылғысы жапқан. Үйінді топырағы дөңестеліп үйілген. Обаның ені 0,6 м СО-ШБ өсінде кесінді қабат қалдырыла отырып 4 секторға бөлініп қазылды. Обаның секторларының үйінділері 0,4 м төменге түсу арқылы алынды. Оба үйіндісі бір қабаттан тұратын құмды топырақтан үйілген. Обаның СБ секторынан 1-2 қабір, ОБ секторынан 3 қабір (обаның негізгі қабірі), ОШ секторынан 4 - 5 қабірлер анықталды.

''1 қабір.'' Қабір СБ секторының орталық бөлігінде орналасқан. Көлемі: 2х1 м қабір материк деңгейінде орналасқан. Ұзындығы 180 см басы оңтүстікке қаратылған ер адам қаңқасы анықталды. Бет бейнесі шығысқа қаратылған, оң қолы тік, сол қолы жанбас тұсына айқастырылып қойылған. Оң қолының астында ұзындығы 65 см болатын ақинақ қойылған.

''2 қабір.'' Қабір СБ секторының батыс бөлігінде 1 қабірден батысқа қарай 4 м жерде материк деңгейінде орналасқан. Қабірдің көлемі: 2х1,2 м. Бойы - 168 м, басы солтүстікке қаратылып жерленген әйел қаңқасы анықталды. Бір қырымен бүктеліп жатыр (эмбрион түрінде) қолының солтүстік бөлігі жағында қатты сынған керемикалық ыдыс қалдығы анықталды. Басының жоғарғы бөлігінде 25х10 см, ені 3 см болатын құрбандық тасы орналасқан. Уақыты: [[Темір дәуірі|ерте темір дәуірі]].

''3 қабір.'' Қабір ОБ секторын тазарту жұмыстары негізінде обаның орталық бөлігінен анықталы. Сұлбасы қара күйе топырақ кейіпінде байқалды. Қабірдің көлемі: 3,20х3 м. Қабірді тазарту жұмыстары негізінде 40 см тереңдіктен сүйек ұршық тас табылды. Қабірдің жалпы тереңдігі – 2,90 м. Қабірді толықтай тазалап біткеннен соң, қабірдің шығыс бөлігінде адам сүйектері және малдың сүйектері анықталды және 2 ер адамның бас сүйегі табылды. Оба өз заманында қатты тоналғандығы анықталды. 3 қабір обаның негізгі қабірі болып белгіленді.

Обадан табылған қола дәуіріне тиесілі қабірге қарап бұл өлке сол заманның өзінде ақ адамға жайлы қоныс болғандығын айқындайды. Міне осындай тұрмысқа қолайлы аудандарға ерте темір кезеңі ескеткіштері де, мол шоғырланған. Көптеген тұрақтар мен жүздеген обалар салынған.
Сонымен бірге сауда жолдары да тұшы сулы құдықтарды бойлай [[Тайсойған (құм)|Тайсойған құмымен]] керуен жолдары өтті. Сауда-саттық дамыды. Құм алқаптары ортасындағы «оазис» көкалқап жерлерге темір дәуірі кезеңде адамдар жапай қоныстанды. Сондай көк алқапты бірі Қарабау тақыры болған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=93|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қорғандар]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстан обалары]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>0j6sp25to6nihn10mdfjfm5rk32s6me</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РСДЖ(б)П-ның VI съезі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788834</id>
    <revision>
      <id>3685415</id>
      <parentid>3684214</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Күн тәртібі және қарарлар */</comment>
      <origin>3685415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5507" sha1="e7eco9z5u92ok10sv8scy90rc328ozn" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>e7eco9z5u92ok10sv8scy90rc328ozn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685416</id>
      <parentid>3685415</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Съездің шешімі */</comment>
      <origin>3685416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9370" sha1="qog25knbcmh9blkztmkyxxno3yo0d51" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>qog25knbcmh9blkztmkyxxno3yo0d51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685423</id>
      <parentid>3685416</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Съездің шешімі */</comment>
      <origin>3685423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18161" sha1="k50ye7m48syxv0m05wp8emxo7mvuuve" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының [[РСДЖ(б)П-ның VII конференциясы|РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан]] бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

Кәсіподақтардағы партия жұмысы туралы мәселені талқылаған съезд меньшевиктердің кәсіподақтар саяси бейтарап болуы керек деген теориясын айыптап, жаңа саяси жағдайда олардың міндеті жұмысшы табының күрес ұйымдары ретінде әрекет ету екенін белгіледі. Съез партияның барлық мүшесін кәсіподақтарға кіруге және олардың жұмысына белсене қатысуға шақырды.

Съез жұмысшы жастар одақтарына басшылық ету мәселесін де қарады. «Нұсқаушыларға арналған курстар туралы» арнайы қарарда партияның Орталық комитетіне социалистік жастар одақтарын ұйымдастыру және олардың жұмысына басшылық ету жөніндегі нұсқаушыларды даярлайтын курстар ашу тапсырылды.

Съез партияның жаңа Жарғысын қабылдады. Жарғының партия мүшелігі туралы бірінші тармағына партия мүшелерінің партияның барлық шешімдеріне бағынуы жөніндегі талап қосылды. Сонымен қатар жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі алғаш рет нақты белгіленді: кандидатқа партияның екі мүшесі ұсыным беруге, ал оны қабылдау туралы шешімді партия ұйымының жалпы жиналысы бекітуге тиіс болды. Сондай-ақ мүшелік жарнаны жалақының 1 % мөлшерінде тұрақты төлеп тұру міндеті енгізілді.

Съез «Үгіт-насихат жұмысы туралы» қарар қабылдады. Онда партияның бұқара арасындағы үгіт-насихат жұмысын күшейту, пролетарлық интеллигенция өкілдерінің арасынан насихатшылар даярлайтын партия мектептерін ұйымдастыру және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару қажеттігі атап көрсетілді.

Партияны біріктіру мәселесінде съезд қорғанысшылдармен байланысын үзуге дайын социал-демократияның барлық интернационалистік күшін топтастыру міндетін қойды. Сонымен бірге кең ауқымды бірігу және біртұтас социал-демократиялық партия құру туралы ұсыныстардың бәрін айыптады. VI съезде қорғанысшылдармен толық үзілгенін мәлімдеп, большевиктердің саяси бағытын қолдайтынын білдірген ауданаралық ұйымның мүшелері партия қатарына қабылданды.

Съез Құрылтай жиналысына сайлау науқаны кезіндегі партияның міндеттері мен тактикасын да айқындады. Орталық комитеттің келісімімен сайлау кезінде қорғанысшылдармен байланысын үзген интернационалистік күштермен, сондай-ақ большевиктердің саяси тұғырнамасын толық қабылдаған партияда жоқ революциялық ұйымдармен — депутаттар Кеңестерімен, жер комитеттерімен және басқа да ұйымдармен — сайлау блоктарын құруға рұқсат етілетіні көрсетілді.


Съез жаңадан сайланған Орталық комитетке съез атынан «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Ресейдегі барлық еңбекшілерге, жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға үндеуін» әзірлеп, жариялауды тапсырды. Үндеуде жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар социалистік революцияның жеңісі үшін буржуазияға қарсы шешуші шайқастарға табанды түрде дайындалуға шақырылды. Үндеудің қорытынды бөлімінде былай делінді:

«Ендеше, жаңа шайқастарға дайындалыңдар, біздің жауынгер жолдастарымыз! Қайсарлықпен, батылдықпен және сабырмен әрекет етіп, арандатуға бой алдырмай, күш жинаңдар, жауынгерлік саптарға тұрыңдар! Партия туының астына, пролетарлар мен солдаттар! Біздің туымыздың астына, езілген ауыл-аймақтар!»

Съез Финляндияда жүрген В. И. Лениннің сотқа келуіне қарсы шықты. Делегаттар мұның шынайы сот емес, партия көсеміне қарсы жасалған қуғын-сүргін болатынын алға тартты. Лениннің сотқа келмеуі туралы шешім жобасын Н. И. Бухарин әзірлеп, съезге ұсынды.

Съез Орталық комитетті сайлады. Дауыс саны бойынша оған мына адамдар кірді: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]], [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Моисей Соломонович Урицкий|М. С. Урицкий]], [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]], [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артем (Сергеев)]], [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], [[Адольф Абрамович Иоффе|А. А. Иоффе]], [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]], [[Григорий Яковлевич Сокольников|Г. Я. Сокольников]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]], [[Степан Георгиевич Шаумян|С. Г. Шаумян]], [[Ян Антонович Берзиньш-Зиемелис|Я. А. Берзин]].

Орталық комитет мүшелігіне кандидаттар болып мыналар сайланды: [[Елена Дмитриевна Стасова|Е. Д. Стасова]], [[Георгий Ипполитович Оппоков|Г. И. Ломов-Оппоков]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], [[Алексей Семенович Киселев|А. С. Киселев]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]], [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]], [[Прокофий Апрасионович Джапаридзе|П. А. Джапаридзе]], [[Варвара Николаевна Яковлева|В. Н. Яковлева]].

== Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>k50ye7m48syxv0m05wp8emxo7mvuuve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685424</id>
      <parentid>3685423</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) */</comment>
      <origin>3685424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21897" sha1="kvc0u6fl1c0c0m2jjza1n4fd9vvai1k" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының [[РСДЖ(б)П-ның VII конференциясы|РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан]] бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

Кәсіподақтардағы партия жұмысы туралы мәселені талқылаған съезд меньшевиктердің кәсіподақтар саяси бейтарап болуы керек деген теориясын айыптап, жаңа саяси жағдайда олардың міндеті жұмысшы табының күрес ұйымдары ретінде әрекет ету екенін белгіледі. Съез партияның барлық мүшесін кәсіподақтарға кіруге және олардың жұмысына белсене қатысуға шақырды.

Съез жұмысшы жастар одақтарына басшылық ету мәселесін де қарады. «Нұсқаушыларға арналған курстар туралы» арнайы қарарда партияның Орталық комитетіне социалистік жастар одақтарын ұйымдастыру және олардың жұмысына басшылық ету жөніндегі нұсқаушыларды даярлайтын курстар ашу тапсырылды.

Съез партияның жаңа Жарғысын қабылдады. Жарғының партия мүшелігі туралы бірінші тармағына партия мүшелерінің партияның барлық шешімдеріне бағынуы жөніндегі талап қосылды. Сонымен қатар жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі алғаш рет нақты белгіленді: кандидатқа партияның екі мүшесі ұсыным беруге, ал оны қабылдау туралы шешімді партия ұйымының жалпы жиналысы бекітуге тиіс болды. Сондай-ақ мүшелік жарнаны жалақының 1 % мөлшерінде тұрақты төлеп тұру міндеті енгізілді.

Съез «Үгіт-насихат жұмысы туралы» қарар қабылдады. Онда партияның бұқара арасындағы үгіт-насихат жұмысын күшейту, пролетарлық интеллигенция өкілдерінің арасынан насихатшылар даярлайтын партия мектептерін ұйымдастыру және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару қажеттігі атап көрсетілді.

Партияны біріктіру мәселесінде съезд қорғанысшылдармен байланысын үзуге дайын социал-демократияның барлық интернационалистік күшін топтастыру міндетін қойды. Сонымен бірге кең ауқымды бірігу және біртұтас социал-демократиялық партия құру туралы ұсыныстардың бәрін айыптады. VI съезде қорғанысшылдармен толық үзілгенін мәлімдеп, большевиктердің саяси бағытын қолдайтынын білдірген ауданаралық ұйымның мүшелері партия қатарына қабылданды.

Съез Құрылтай жиналысына сайлау науқаны кезіндегі партияның міндеттері мен тактикасын да айқындады. Орталық комитеттің келісімімен сайлау кезінде қорғанысшылдармен байланысын үзген интернационалистік күштермен, сондай-ақ большевиктердің саяси тұғырнамасын толық қабылдаған партияда жоқ революциялық ұйымдармен — депутаттар Кеңестерімен, жер комитеттерімен және басқа да ұйымдармен — сайлау блоктарын құруға рұқсат етілетіні көрсетілді.


Съез жаңадан сайланған Орталық комитетке съез атынан «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Ресейдегі барлық еңбекшілерге, жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға үндеуін» әзірлеп, жариялауды тапсырды. Үндеуде жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар социалистік революцияның жеңісі үшін буржуазияға қарсы шешуші шайқастарға табанды түрде дайындалуға шақырылды. Үндеудің қорытынды бөлімінде былай делінді:

«Ендеше, жаңа шайқастарға дайындалыңдар, біздің жауынгер жолдастарымыз! Қайсарлықпен, батылдықпен және сабырмен әрекет етіп, арандатуға бой алдырмай, күш жинаңдар, жауынгерлік саптарға тұрыңдар! Партия туының астына, пролетарлар мен солдаттар! Біздің туымыздың астына, езілген ауыл-аймақтар!»

Съез Финляндияда жүрген В. И. Лениннің сотқа келуіне қарсы шықты. Делегаттар мұның шынайы сот емес, партия көсеміне қарсы жасалған қуғын-сүргін болатынын алға тартты. Лениннің сотқа келмеуі туралы шешім жобасын Н. И. Бухарин әзірлеп, съезге ұсынды.

Съез Орталық комитетті сайлады. Дауыс саны бойынша оған мына адамдар кірді: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]], [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Моисей Соломонович Урицкий|М. С. Урицкий]], [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]], [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артем (Сергеев)]], [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], [[Адольф Абрамович Иоффе|А. А. Иоффе]], [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]], [[Григорий Яковлевич Сокольников|Г. Я. Сокольников]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]], [[Степан Георгиевич Шаумян|С. Г. Шаумян]], [[Ян Антонович Берзиньш-Зиемелис|Я. А. Берзин]].

Орталық комитет мүшелігіне кандидаттар болып мыналар сайланды: [[Елена Дмитриевна Стасова|Е. Д. Стасова]], [[Георгий Ипполитович Оппоков|Г. И. Ломов-Оппоков]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], [[Алексей Семенович Киселев|А. С. Киселев]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]], [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]], [[Прокофий Апрасионович Джапаридзе|П. А. Джапаридзе]], [[Варвара Николаевна Яковлева|В. Н. Яковлева]].

== Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) ==
1917 жылы тамызда меньшевиктер РСДЖП-ның «Біріктіру съезі» деп аталған съезін өткізді. Онда партияның атауын РСДЖП (біріккен) деп өзгерту туралы шешім қабылданды. Алайда большевиктер мен меньшевиктер біртұтас партияға қайта біріге алмады. Оның орнына меньшевиктердің өздері төрт фракцияға бөлінді: «шеткі қорғанысшылар», «революциялық қорғанысшылар», Мартов бастаған интернационалистер және «Новая жизнь» («Жаңа өмір») газетінің атауымен аталған «новожизненшілер». 1917 жылы қыркүйекте соңғы фракция бөлініп шығып, дербес Интернационалистердің РСДЖП-сын құрды. Бұған қоса, [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] бастаған «Бірлік» фракциясы да бөлініп шықты.

Меньшевиктер арасындағы жіктелудің негізгі себебі бейбітшілік мәселесі болды. Бұл мәселе партияны «қорғанысшыларға» және «интернационалистерге» бөлді. Қорғанысшылар «революциялық қорғаныс» ұстанымын қолдап, соғысты «жеңіске жеткенге дейін» жалғастыруды жақтады. Ал интернационалистер большевиктердің көзқарасына жақындай түсті.

«Меньшевик-интернационалистердің» (мартовшылардың) және «фракциядан тыс біріккен социал-демократтардың» («новожизненшілер», РСДЖП(и)) саяси тұғырнамалары большевиктердің бағдарламасына жақын болды. Қазан төңкерісінен кейін бұл екі фракцияның да өкілдері Бүкілресейлік Орталық атқару комитетінің (БОАК) құрамына кірді, алайда олардың үлесі азшылық деңгейінде қалды. РСДЖП(и) Қазан төңкерісін қолдамағанымен, 1918 жылдан бастап большевиктермен қайта жақындаса бастады. Бірнеше жылға созылған келіссөздерден кейін, 1920 жылы бұл партия түпкілікті түрде Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының (РКП(б)) құрамына енді.

Жалпы алғанда, меньшевиктердің барлық фракциялары — солшылдары да, оңшылдары да — Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісін қолдаудан бас тартты. Олар бұл оқиғаны «әскери қастандық» арқылы «большевиктер диктатурасын» орнату деп бағалады. Меньшевиктер Жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің II съезіне наразылық ретінде қатыспай, жаңа үкіметті құруға да атсалысудан бас тартты.

== Нөмірлеу мәселесі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>kvc0u6fl1c0c0m2jjza1n4fd9vvai1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685425</id>
      <parentid>3685424</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) */</comment>
      <origin>3685425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21897" sha1="r2h6nwf7szi8l904fwsk5uf4sy28ki8" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының [[РСДЖ(б)П-ның VII конференциясы|РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан]] бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

Кәсіподақтардағы партия жұмысы туралы мәселені талқылаған съезд меньшевиктердің кәсіподақтар саяси бейтарап болуы керек деген теориясын айыптап, жаңа саяси жағдайда олардың міндеті жұмысшы табының күрес ұйымдары ретінде әрекет ету екенін белгіледі. Съез партияның барлық мүшесін кәсіподақтарға кіруге және олардың жұмысына белсене қатысуға шақырды.

Съез жұмысшы жастар одақтарына басшылық ету мәселесін де қарады. «Нұсқаушыларға арналған курстар туралы» арнайы қарарда партияның Орталық комитетіне социалистік жастар одақтарын ұйымдастыру және олардың жұмысына басшылық ету жөніндегі нұсқаушыларды даярлайтын курстар ашу тапсырылды.

Съез партияның жаңа Жарғысын қабылдады. Жарғының партия мүшелігі туралы бірінші тармағына партия мүшелерінің партияның барлық шешімдеріне бағынуы жөніндегі талап қосылды. Сонымен қатар жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі алғаш рет нақты белгіленді: кандидатқа партияның екі мүшесі ұсыным беруге, ал оны қабылдау туралы шешімді партия ұйымының жалпы жиналысы бекітуге тиіс болды. Сондай-ақ мүшелік жарнаны жалақының 1 % мөлшерінде тұрақты төлеп тұру міндеті енгізілді.

Съез «Үгіт-насихат жұмысы туралы» қарар қабылдады. Онда партияның бұқара арасындағы үгіт-насихат жұмысын күшейту, пролетарлық интеллигенция өкілдерінің арасынан насихатшылар даярлайтын партия мектептерін ұйымдастыру және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару қажеттігі атап көрсетілді.

Партияны біріктіру мәселесінде съезд қорғанысшылдармен байланысын үзуге дайын социал-демократияның барлық интернационалистік күшін топтастыру міндетін қойды. Сонымен бірге кең ауқымды бірігу және біртұтас социал-демократиялық партия құру туралы ұсыныстардың бәрін айыптады. VI съезде қорғанысшылдармен толық үзілгенін мәлімдеп, большевиктердің саяси бағытын қолдайтынын білдірген ауданаралық ұйымның мүшелері партия қатарына қабылданды.

Съез Құрылтай жиналысына сайлау науқаны кезіндегі партияның міндеттері мен тактикасын да айқындады. Орталық комитеттің келісімімен сайлау кезінде қорғанысшылдармен байланысын үзген интернационалистік күштермен, сондай-ақ большевиктердің саяси тұғырнамасын толық қабылдаған партияда жоқ революциялық ұйымдармен — депутаттар Кеңестерімен, жер комитеттерімен және басқа да ұйымдармен — сайлау блоктарын құруға рұқсат етілетіні көрсетілді.


Съез жаңадан сайланған Орталық комитетке съез атынан «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Ресейдегі барлық еңбекшілерге, жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға үндеуін» әзірлеп, жариялауды тапсырды. Үндеуде жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар социалистік революцияның жеңісі үшін буржуазияға қарсы шешуші шайқастарға табанды түрде дайындалуға шақырылды. Үндеудің қорытынды бөлімінде былай делінді:

«Ендеше, жаңа шайқастарға дайындалыңдар, біздің жауынгер жолдастарымыз! Қайсарлықпен, батылдықпен және сабырмен әрекет етіп, арандатуға бой алдырмай, күш жинаңдар, жауынгерлік саптарға тұрыңдар! Партия туының астына, пролетарлар мен солдаттар! Біздің туымыздың астына, езілген ауыл-аймақтар!»

Съез Финляндияда жүрген В. И. Лениннің сотқа келуіне қарсы шықты. Делегаттар мұның шынайы сот емес, партия көсеміне қарсы жасалған қуғын-сүргін болатынын алға тартты. Лениннің сотқа келмеуі туралы шешім жобасын Н. И. Бухарин әзірлеп, съезге ұсынды.

Съез Орталық комитетті сайлады. Дауыс саны бойынша оған мына адамдар кірді: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]], [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Моисей Соломонович Урицкий|М. С. Урицкий]], [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]], [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артем (Сергеев)]], [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], [[Адольф Абрамович Иоффе|А. А. Иоффе]], [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]], [[Григорий Яковлевич Сокольников|Г. Я. Сокольников]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]], [[Степан Георгиевич Шаумян|С. Г. Шаумян]], [[Ян Антонович Берзиньш-Зиемелис|Я. А. Берзин]].

Орталық комитет мүшелігіне кандидаттар болып мыналар сайланды: [[Елена Дмитриевна Стасова|Е. Д. Стасова]], [[Георгий Ипполитович Оппоков|Г. И. Ломов-Оппоков]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], [[Алексей Семенович Киселев|А. С. Киселев]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]], [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]], [[Прокофий Апрасионович Джапаридзе|П. А. Джапаридзе]], [[Варвара Николаевна Яковлева|В. Н. Яковлева]].

== Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) ==
1917 жылы тамызда меньшевиктер РСДЖП-ның «Біріктіру съезі» деп аталған съезін өткізді. Онда партияның атауын РСДЖП (біріккен) деп өзгерту туралы шешім қабылданды. Алайда большевиктер мен меньшевиктер біртұтас партияға қайта біріге алмады. Оның орнына меньшевиктердің өздері төрт фракцияға бөлінді: «шеткі қорғанысшылар», «революциялық қорғанысшылар», Мартов бастаған интернационалистер және «Новая жизнь» («Жаңа өмір») газетінің атауымен аталған «новожизненшілер». 1917 жылы қыркүйекте соңғы фракция бөлініп шығып, дербес Интернационалистердің РСДЖП-сын құрды. Бұған қоса, [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] бастаған «Бірлік» фракциясы да бөлініп шықты.

Меньшевиктер арасындағы жіктелудің негізгі себебі бейбітшілік мәселесі болды. Бұл мәселе партияны «қорғанысшыларға» және «интернационалистерге» бөлді. Қорғанысшылар «революциялық қорғаныс» ұстанымын қолдап, соғысты «жеңіске жеткенге дейін» жалғастыруды жақтады. Ал интернационалистер большевиктердің көзқарасына жақындай түсті.

«Меньшевик-интернационалистердің» (мартовшылардың) және «фракциядан тыс біріккен социал-демократтардың» («новожизненшілер», (и)РСДЖП) саяси тұғырнамалары большевиктердің бағдарламасына жақын болды. Қазан төңкерісінен кейін бұл екі фракцияның да өкілдері Бүкілресейлік Орталық атқару комитетінің (БОАК) құрамына кірді, алайда олардың үлесі азшылық деңгейінде қалды. (и)РСДЖП Қазан төңкерісін қолдамағанымен, 1918 жылдан бастап большевиктермен қайта жақындаса бастады. Бірнеше жылға созылған келіссөздерден кейін, 1920 жылы бұл партия түпкілікті түрде Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының (РК(б)П) құрамына енді.

Жалпы алғанда, меньшевиктердің барлық фракциялары — солшылдары да, оңшылдары да — Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісін қолдаудан бас тартты. Олар бұл оқиғаны «әскери қастандық» арқылы «большевиктер диктатурасын» орнату деп бағалады. Меньшевиктер Жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің II съезіне наразылық ретінде қатыспай, жаңа үкіметті құруға да атсалысудан бас тартты.

== Нөмірлеу мәселесі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>r2h6nwf7szi8l904fwsk5uf4sy28ki8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685426</id>
      <parentid>3685425</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нөмірлеу мәселесі */</comment>
      <origin>3685426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23364" sha1="7dwfl1h8dk4s7xqopnaf877eqrw2pm3" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының [[РСДЖ(б)П-ның VII конференциясы|РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан]] бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

Кәсіподақтардағы партия жұмысы туралы мәселені талқылаған съезд меньшевиктердің кәсіподақтар саяси бейтарап болуы керек деген теориясын айыптап, жаңа саяси жағдайда олардың міндеті жұмысшы табының күрес ұйымдары ретінде әрекет ету екенін белгіледі. Съез партияның барлық мүшесін кәсіподақтарға кіруге және олардың жұмысына белсене қатысуға шақырды.

Съез жұмысшы жастар одақтарына басшылық ету мәселесін де қарады. «Нұсқаушыларға арналған курстар туралы» арнайы қарарда партияның Орталық комитетіне социалистік жастар одақтарын ұйымдастыру және олардың жұмысына басшылық ету жөніндегі нұсқаушыларды даярлайтын курстар ашу тапсырылды.

Съез партияның жаңа Жарғысын қабылдады. Жарғының партия мүшелігі туралы бірінші тармағына партия мүшелерінің партияның барлық шешімдеріне бағынуы жөніндегі талап қосылды. Сонымен қатар жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі алғаш рет нақты белгіленді: кандидатқа партияның екі мүшесі ұсыным беруге, ал оны қабылдау туралы шешімді партия ұйымының жалпы жиналысы бекітуге тиіс болды. Сондай-ақ мүшелік жарнаны жалақының 1 % мөлшерінде тұрақты төлеп тұру міндеті енгізілді.

Съез «Үгіт-насихат жұмысы туралы» қарар қабылдады. Онда партияның бұқара арасындағы үгіт-насихат жұмысын күшейту, пролетарлық интеллигенция өкілдерінің арасынан насихатшылар даярлайтын партия мектептерін ұйымдастыру және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару қажеттігі атап көрсетілді.

Партияны біріктіру мәселесінде съезд қорғанысшылдармен байланысын үзуге дайын социал-демократияның барлық интернационалистік күшін топтастыру міндетін қойды. Сонымен бірге кең ауқымды бірігу және біртұтас социал-демократиялық партия құру туралы ұсыныстардың бәрін айыптады. VI съезде қорғанысшылдармен толық үзілгенін мәлімдеп, большевиктердің саяси бағытын қолдайтынын білдірген ауданаралық ұйымның мүшелері партия қатарына қабылданды.

Съез Құрылтай жиналысына сайлау науқаны кезіндегі партияның міндеттері мен тактикасын да айқындады. Орталық комитеттің келісімімен сайлау кезінде қорғанысшылдармен байланысын үзген интернационалистік күштермен, сондай-ақ большевиктердің саяси тұғырнамасын толық қабылдаған партияда жоқ революциялық ұйымдармен — депутаттар Кеңестерімен, жер комитеттерімен және басқа да ұйымдармен — сайлау блоктарын құруға рұқсат етілетіні көрсетілді.


Съез жаңадан сайланған Орталық комитетке съез атынан «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Ресейдегі барлық еңбекшілерге, жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға үндеуін» әзірлеп, жариялауды тапсырды. Үндеуде жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар социалистік революцияның жеңісі үшін буржуазияға қарсы шешуші шайқастарға табанды түрде дайындалуға шақырылды. Үндеудің қорытынды бөлімінде былай делінді:

«Ендеше, жаңа шайқастарға дайындалыңдар, біздің жауынгер жолдастарымыз! Қайсарлықпен, батылдықпен және сабырмен әрекет етіп, арандатуға бой алдырмай, күш жинаңдар, жауынгерлік саптарға тұрыңдар! Партия туының астына, пролетарлар мен солдаттар! Біздің туымыздың астына, езілген ауыл-аймақтар!»

Съез Финляндияда жүрген В. И. Лениннің сотқа келуіне қарсы шықты. Делегаттар мұның шынайы сот емес, партия көсеміне қарсы жасалған қуғын-сүргін болатынын алға тартты. Лениннің сотқа келмеуі туралы шешім жобасын Н. И. Бухарин әзірлеп, съезге ұсынды.

Съез Орталық комитетті сайлады. Дауыс саны бойынша оған мына адамдар кірді: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]], [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Моисей Соломонович Урицкий|М. С. Урицкий]], [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]], [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артем (Сергеев)]], [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], [[Адольф Абрамович Иоффе|А. А. Иоффе]], [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]], [[Григорий Яковлевич Сокольников|Г. Я. Сокольников]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]], [[Степан Георгиевич Шаумян|С. Г. Шаумян]], [[Ян Антонович Берзиньш-Зиемелис|Я. А. Берзин]].

Орталық комитет мүшелігіне кандидаттар болып мыналар сайланды: [[Елена Дмитриевна Стасова|Е. Д. Стасова]], [[Георгий Ипполитович Оппоков|Г. И. Ломов-Оппоков]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], [[Алексей Семенович Киселев|А. С. Киселев]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]], [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]], [[Прокофий Апрасионович Джапаридзе|П. А. Джапаридзе]], [[Варвара Николаевна Яковлева|В. Н. Яковлева]].

== Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) ==
1917 жылы тамызда меньшевиктер РСДЖП-ның «Біріктіру съезі» деп аталған съезін өткізді. Онда партияның атауын РСДЖП (біріккен) деп өзгерту туралы шешім қабылданды. Алайда большевиктер мен меньшевиктер біртұтас партияға қайта біріге алмады. Оның орнына меньшевиктердің өздері төрт фракцияға бөлінді: «шеткі қорғанысшылар», «революциялық қорғанысшылар», Мартов бастаған интернационалистер және «Новая жизнь» («Жаңа өмір») газетінің атауымен аталған «новожизненшілер». 1917 жылы қыркүйекте соңғы фракция бөлініп шығып, дербес Интернационалистердің РСДЖП-сын құрды. Бұған қоса, [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] бастаған «Бірлік» фракциясы да бөлініп шықты.

Меньшевиктер арасындағы жіктелудің негізгі себебі бейбітшілік мәселесі болды. Бұл мәселе партияны «қорғанысшыларға» және «интернационалистерге» бөлді. Қорғанысшылар «революциялық қорғаныс» ұстанымын қолдап, соғысты «жеңіске жеткенге дейін» жалғастыруды жақтады. Ал интернационалистер большевиктердің көзқарасына жақындай түсті.

«Меньшевик-интернационалистердің» (мартовшылардың) және «фракциядан тыс біріккен социал-демократтардың» («новожизненшілер», (и)РСДЖП) саяси тұғырнамалары большевиктердің бағдарламасына жақын болды. Қазан төңкерісінен кейін бұл екі фракцияның да өкілдері Бүкілресейлік Орталық атқару комитетінің (БОАК) құрамына кірді, алайда олардың үлесі азшылық деңгейінде қалды. (и)РСДЖП Қазан төңкерісін қолдамағанымен, 1918 жылдан бастап большевиктермен қайта жақындаса бастады. Бірнеше жылға созылған келіссөздерден кейін, 1920 жылы бұл партия түпкілікті түрде Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының (РК(б)П) құрамына енді.

Жалпы алғанда, меньшевиктердің барлық фракциялары — солшылдары да, оңшылдары да — Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісін қолдаудан бас тартты. Олар бұл оқиғаны «әскери қастандық» арқылы «большевиктер диктатурасын» орнату деп бағалады. Меньшевиктер Жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің II съезіне наразылық ретінде қатыспай, жаңа үкіметті құруға да атсалысудан бас тартты.

== Нөмірлеу мәселесі ==
Партия большевиктер мен меньшевиктерге бөлінгендіктен, жалпы партиялық съездерді нөмірлеу мәселесі даулы болды. 1917 жылы 2 қыркүйекте «Пролетарий» газетінің № 7 санында мынадай мәлімдеме жарияланды: «Жолдас Сталиннің ұсынысы бойынша съезд ұйымдасқан социал-демократ жұмысшылардың басым көпшілігінің өкілі, партиялық қағидаттың адал қорғаушысы әрі пролетарлық партияның революциялық дәстүрлерін сақтап қалған бірден-бір күш ретінде өзін РСДЖП-ның VI съезі деп жариялайды». Съез құжаттарының түпнұсқа мәтіндерінде большевиктер партиясы барлық жерде әлі де «РСДЖП» деп аталған. Алайда 1958 жылы жарық көрген съезд хаттамаларында, құжаттардың түпнұсқа мәтіндерін қоспағанда, редакция қойған тақырыптарды қоса алғанда, партияның атауы барлық жерде тек «РСДЖ(б)П» түрінде берілген.

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>7dwfl1h8dk4s7xqopnaf877eqrw2pm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685427</id>
      <parentid>3685426</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3685427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23487" sha1="sdwtnouqdyoi73qd8ppa07gpxw9t53v" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының [[РСДЖ(б)П-ның VII конференциясы|РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан]] бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

Кәсіподақтардағы партия жұмысы туралы мәселені талқылаған съезд меньшевиктердің кәсіподақтар саяси бейтарап болуы керек деген теориясын айыптап, жаңа саяси жағдайда олардың міндеті жұмысшы табының күрес ұйымдары ретінде әрекет ету екенін белгіледі. Съез партияның барлық мүшесін кәсіподақтарға кіруге және олардың жұмысына белсене қатысуға шақырды.

Съез жұмысшы жастар одақтарына басшылық ету мәселесін де қарады. «Нұсқаушыларға арналған курстар туралы» арнайы қарарда партияның Орталық комитетіне социалистік жастар одақтарын ұйымдастыру және олардың жұмысына басшылық ету жөніндегі нұсқаушыларды даярлайтын курстар ашу тапсырылды.

Съез партияның жаңа Жарғысын қабылдады. Жарғының партия мүшелігі туралы бірінші тармағына партия мүшелерінің партияның барлық шешімдеріне бағынуы жөніндегі талап қосылды. Сонымен қатар жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі алғаш рет нақты белгіленді: кандидатқа партияның екі мүшесі ұсыным беруге, ал оны қабылдау туралы шешімді партия ұйымының жалпы жиналысы бекітуге тиіс болды. Сондай-ақ мүшелік жарнаны жалақының 1 % мөлшерінде тұрақты төлеп тұру міндеті енгізілді.

Съез «Үгіт-насихат жұмысы туралы» қарар қабылдады. Онда партияның бұқара арасындағы үгіт-насихат жұмысын күшейту, пролетарлық интеллигенция өкілдерінің арасынан насихатшылар даярлайтын партия мектептерін ұйымдастыру және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару қажеттігі атап көрсетілді.

Партияны біріктіру мәселесінде съезд қорғанысшылдармен байланысын үзуге дайын социал-демократияның барлық интернационалистік күшін топтастыру міндетін қойды. Сонымен бірге кең ауқымды бірігу және біртұтас социал-демократиялық партия құру туралы ұсыныстардың бәрін айыптады. VI съезде қорғанысшылдармен толық үзілгенін мәлімдеп, большевиктердің саяси бағытын қолдайтынын білдірген ауданаралық ұйымның мүшелері партия қатарына қабылданды.

Съез Құрылтай жиналысына сайлау науқаны кезіндегі партияның міндеттері мен тактикасын да айқындады. Орталық комитеттің келісімімен сайлау кезінде қорғанысшылдармен байланысын үзген интернационалистік күштермен, сондай-ақ большевиктердің саяси тұғырнамасын толық қабылдаған партияда жоқ революциялық ұйымдармен — депутаттар Кеңестерімен, жер комитеттерімен және басқа да ұйымдармен — сайлау блоктарын құруға рұқсат етілетіні көрсетілді.


Съез жаңадан сайланған Орталық комитетке съез атынан «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Ресейдегі барлық еңбекшілерге, жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға үндеуін» әзірлеп, жариялауды тапсырды. Үндеуде жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар социалистік революцияның жеңісі үшін буржуазияға қарсы шешуші шайқастарға табанды түрде дайындалуға шақырылды. Үндеудің қорытынды бөлімінде былай делінді:

«Ендеше, жаңа шайқастарға дайындалыңдар, біздің жауынгер жолдастарымыз! Қайсарлықпен, батылдықпен және сабырмен әрекет етіп, арандатуға бой алдырмай, күш жинаңдар, жауынгерлік саптарға тұрыңдар! Партия туының астына, пролетарлар мен солдаттар! Біздің туымыздың астына, езілген ауыл-аймақтар!»

Съез Финляндияда жүрген В. И. Лениннің сотқа келуіне қарсы шықты. Делегаттар мұның шынайы сот емес, партия көсеміне қарсы жасалған қуғын-сүргін болатынын алға тартты. Лениннің сотқа келмеуі туралы шешім жобасын Н. И. Бухарин әзірлеп, съезге ұсынды.

Съез Орталық комитетті сайлады. Дауыс саны бойынша оған мына адамдар кірді: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]], [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Моисей Соломонович Урицкий|М. С. Урицкий]], [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]], [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артем (Сергеев)]], [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], [[Адольф Абрамович Иоффе|А. А. Иоффе]], [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]], [[Григорий Яковлевич Сокольников|Г. Я. Сокольников]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]], [[Степан Георгиевич Шаумян|С. Г. Шаумян]], [[Ян Антонович Берзиньш-Зиемелис|Я. А. Берзин]].

Орталық комитет мүшелігіне кандидаттар болып мыналар сайланды: [[Елена Дмитриевна Стасова|Е. Д. Стасова]], [[Георгий Ипполитович Оппоков|Г. И. Ломов-Оппоков]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], [[Алексей Семенович Киселев|А. С. Киселев]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]], [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]], [[Прокофий Апрасионович Джапаридзе|П. А. Джапаридзе]], [[Варвара Николаевна Яковлева|В. Н. Яковлева]].

== Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) ==
1917 жылы тамызда меньшевиктер РСДЖП-ның «Біріктіру съезі» деп аталған съезін өткізді. Онда партияның атауын РСДЖП (біріккен) деп өзгерту туралы шешім қабылданды. Алайда большевиктер мен меньшевиктер біртұтас партияға қайта біріге алмады. Оның орнына меньшевиктердің өздері төрт фракцияға бөлінді: «шеткі қорғанысшылар», «революциялық қорғанысшылар», Мартов бастаған интернационалистер және «Новая жизнь» («Жаңа өмір») газетінің атауымен аталған «новожизненшілер». 1917 жылы қыркүйекте соңғы фракция бөлініп шығып, дербес Интернационалистердің РСДЖП-сын құрды. Бұған қоса, [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] бастаған «Бірлік» фракциясы да бөлініп шықты.

Меньшевиктер арасындағы жіктелудің негізгі себебі бейбітшілік мәселесі болды. Бұл мәселе партияны «қорғанысшыларға» және «интернационалистерге» бөлді. Қорғанысшылар «революциялық қорғаныс» ұстанымын қолдап, соғысты «жеңіске жеткенге дейін» жалғастыруды жақтады. Ал интернационалистер большевиктердің көзқарасына жақындай түсті.

«Меньшевик-интернационалистердің» (мартовшылардың) және «фракциядан тыс біріккен социал-демократтардың» («новожизненшілер», (и)РСДЖП) саяси тұғырнамалары большевиктердің бағдарламасына жақын болды. Қазан төңкерісінен кейін бұл екі фракцияның да өкілдері Бүкілресейлік Орталық атқару комитетінің (БОАК) құрамына кірді, алайда олардың үлесі азшылық деңгейінде қалды. (и)РСДЖП Қазан төңкерісін қолдамағанымен, 1918 жылдан бастап большевиктермен қайта жақындаса бастады. Бірнеше жылға созылған келіссөздерден кейін, 1920 жылы бұл партия түпкілікті түрде Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының (РК(б)П) құрамына енді.

Жалпы алғанда, меньшевиктердің барлық фракциялары — солшылдары да, оңшылдары да — Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісін қолдаудан бас тартты. Олар бұл оқиғаны «әскери қастандық» арқылы «большевиктер диктатурасын» орнату деп бағалады. Меньшевиктер Жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің II съезіне наразылық ретінде қатыспай, жаңа үкіметті құруға да атсалысудан бас тартты.

== Нөмірлеу мәселесі ==
Партия большевиктер мен меньшевиктерге бөлінгендіктен, жалпы партиялық съездерді нөмірлеу мәселесі даулы болды. 1917 жылы 2 қыркүйекте «Пролетарий» газетінің № 7 санында мынадай мәлімдеме жарияланды: «Жолдас Сталиннің ұсынысы бойынша съезд ұйымдасқан социал-демократ жұмысшылардың басым көпшілігінің өкілі, партиялық қағидаттың адал қорғаушысы әрі пролетарлық партияның революциялық дәстүрлерін сақтап қалған бірден-бір күш ретінде өзін РСДЖП-ның VI съезі деп жариялайды». Съез құжаттарының түпнұсқа мәтіндерінде большевиктер партиясы барлық жерде әлі де «РСДЖП» деп аталған. Алайда 1958 жылы жарық көрген съезд хаттамаларында, құжаттардың түпнұсқа мәтіндерін қоспағанда, редакция қойған тақырыптарды қоса алғанда, партияның атауы барлық жерде тек «РСДЖ(б)П» түрінде берілген.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VII съезі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>sdwtnouqdyoi73qd8ppa07gpxw9t53v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685429</id>
      <parentid>3685427</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3685429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26458" sha1="p917pxe1g89zyjkoa75hhr213i0e0hq" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының [[РСДЖ(б)П-ның VII конференциясы|РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан]] бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

Кәсіподақтардағы партия жұмысы туралы мәселені талқылаған съезд меньшевиктердің кәсіподақтар саяси бейтарап болуы керек деген теориясын айыптап, жаңа саяси жағдайда олардың міндеті жұмысшы табының күрес ұйымдары ретінде әрекет ету екенін белгіледі. Съез партияның барлық мүшесін кәсіподақтарға кіруге және олардың жұмысына белсене қатысуға шақырды.

Съез жұмысшы жастар одақтарына басшылық ету мәселесін де қарады. «Нұсқаушыларға арналған курстар туралы» арнайы қарарда партияның Орталық комитетіне социалистік жастар одақтарын ұйымдастыру және олардың жұмысына басшылық ету жөніндегі нұсқаушыларды даярлайтын курстар ашу тапсырылды.

Съез партияның жаңа Жарғысын қабылдады. Жарғының партия мүшелігі туралы бірінші тармағына партия мүшелерінің партияның барлық шешімдеріне бағынуы жөніндегі талап қосылды. Сонымен қатар жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі алғаш рет нақты белгіленді: кандидатқа партияның екі мүшесі ұсыным беруге, ал оны қабылдау туралы шешімді партия ұйымының жалпы жиналысы бекітуге тиіс болды. Сондай-ақ мүшелік жарнаны жалақының 1 % мөлшерінде тұрақты төлеп тұру міндеті енгізілді.

Съез «Үгіт-насихат жұмысы туралы» қарар қабылдады. Онда партияның бұқара арасындағы үгіт-насихат жұмысын күшейту, пролетарлық интеллигенция өкілдерінің арасынан насихатшылар даярлайтын партия мектептерін ұйымдастыру және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару қажеттігі атап көрсетілді.

Партияны біріктіру мәселесінде съезд қорғанысшылдармен байланысын үзуге дайын социал-демократияның барлық интернационалистік күшін топтастыру міндетін қойды. Сонымен бірге кең ауқымды бірігу және біртұтас социал-демократиялық партия құру туралы ұсыныстардың бәрін айыптады. VI съезде қорғанысшылдармен толық үзілгенін мәлімдеп, большевиктердің саяси бағытын қолдайтынын білдірген ауданаралық ұйымның мүшелері партия қатарына қабылданды.

Съез Құрылтай жиналысына сайлау науқаны кезіндегі партияның міндеттері мен тактикасын да айқындады. Орталық комитеттің келісімімен сайлау кезінде қорғанысшылдармен байланысын үзген интернационалистік күштермен, сондай-ақ большевиктердің саяси тұғырнамасын толық қабылдаған партияда жоқ революциялық ұйымдармен — депутаттар Кеңестерімен, жер комитеттерімен және басқа да ұйымдармен — сайлау блоктарын құруға рұқсат етілетіні көрсетілді.


Съез жаңадан сайланған Орталық комитетке съез атынан «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Ресейдегі барлық еңбекшілерге, жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға үндеуін» әзірлеп, жариялауды тапсырды. Үндеуде жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар социалистік революцияның жеңісі үшін буржуазияға қарсы шешуші шайқастарға табанды түрде дайындалуға шақырылды. Үндеудің қорытынды бөлімінде былай делінді:

«Ендеше, жаңа шайқастарға дайындалыңдар, біздің жауынгер жолдастарымыз! Қайсарлықпен, батылдықпен және сабырмен әрекет етіп, арандатуға бой алдырмай, күш жинаңдар, жауынгерлік саптарға тұрыңдар! Партия туының астына, пролетарлар мен солдаттар! Біздің туымыздың астына, езілген ауыл-аймақтар!»

Съез Финляндияда жүрген В. И. Лениннің сотқа келуіне қарсы шықты. Делегаттар мұның шынайы сот емес, партия көсеміне қарсы жасалған қуғын-сүргін болатынын алға тартты. Лениннің сотқа келмеуі туралы шешім жобасын Н. И. Бухарин әзірлеп, съезге ұсынды.

Съез Орталық комитетті сайлады. Дауыс саны бойынша оған мына адамдар кірді: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]], [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Моисей Соломонович Урицкий|М. С. Урицкий]], [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]], [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артем (Сергеев)]], [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], [[Адольф Абрамович Иоффе|А. А. Иоффе]], [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]], [[Григорий Яковлевич Сокольников|Г. Я. Сокольников]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]], [[Степан Георгиевич Шаумян|С. Г. Шаумян]], [[Ян Антонович Берзиньш-Зиемелис|Я. А. Берзин]].

Орталық комитет мүшелігіне кандидаттар болып мыналар сайланды: [[Елена Дмитриевна Стасова|Е. Д. Стасова]], [[Георгий Ипполитович Оппоков|Г. И. Ломов-Оппоков]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], [[Алексей Семенович Киселев|А. С. Киселев]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]], [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]], [[Прокофий Апрасионович Джапаридзе|П. А. Джапаридзе]], [[Варвара Николаевна Яковлева|В. Н. Яковлева]].

== Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) ==
1917 жылы тамызда меньшевиктер РСДЖП-ның «Біріктіру съезі» деп аталған съезін өткізді. Онда партияның атауын РСДЖП (біріккен) деп өзгерту туралы шешім қабылданды. Алайда большевиктер мен меньшевиктер біртұтас партияға қайта біріге алмады. Оның орнына меньшевиктердің өздері төрт фракцияға бөлінді: «шеткі қорғанысшылар», «революциялық қорғанысшылар», Мартов бастаған интернационалистер және «Новая жизнь» («Жаңа өмір») газетінің атауымен аталған «новожизненшілер». 1917 жылы қыркүйекте соңғы фракция бөлініп шығып, дербес Интернационалистердің РСДЖП-сын құрды. Бұған қоса, [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] бастаған «Бірлік» фракциясы да бөлініп шықты.

Меньшевиктер арасындағы жіктелудің негізгі себебі бейбітшілік мәселесі болды. Бұл мәселе партияны «қорғанысшыларға» және «интернационалистерге» бөлді. Қорғанысшылар «революциялық қорғаныс» ұстанымын қолдап, соғысты «жеңіске жеткенге дейін» жалғастыруды жақтады. Ал интернационалистер большевиктердің көзқарасына жақындай түсті.

«Меньшевик-интернационалистердің» (мартовшылардың) және «фракциядан тыс біріккен социал-демократтардың» («новожизненшілер», (и)РСДЖП) саяси тұғырнамалары большевиктердің бағдарламасына жақын болды. Қазан төңкерісінен кейін бұл екі фракцияның да өкілдері Бүкілресейлік Орталық атқару комитетінің (БОАК) құрамына кірді, алайда олардың үлесі азшылық деңгейінде қалды. (и)РСДЖП Қазан төңкерісін қолдамағанымен, 1918 жылдан бастап большевиктермен қайта жақындаса бастады. Бірнеше жылға созылған келіссөздерден кейін, 1920 жылы бұл партия түпкілікті түрде Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының (РК(б)П) құрамына енді.

Жалпы алғанда, меньшевиктердің барлық фракциялары — солшылдары да, оңшылдары да — Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісін қолдаудан бас тартты. Олар бұл оқиғаны «әскери қастандық» арқылы «большевиктер диктатурасын» орнату деп бағалады. Меньшевиктер Жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің II съезіне наразылық ретінде қатыспай, жаңа үкіметті құруға да атсалысудан бас тартты.

== Нөмірлеу мәселесі ==
Партия большевиктер мен меньшевиктерге бөлінгендіктен, жалпы партиялық съездерді нөмірлеу мәселесі даулы болды. 1917 жылы 2 қыркүйекте «Пролетарий» газетінің № 7 санында мынадай мәлімдеме жарияланды: «Жолдас Сталиннің ұсынысы бойынша съезд ұйымдасқан социал-демократ жұмысшылардың басым көпшілігінің өкілі, партиялық қағидаттың адал қорғаушысы әрі пролетарлық партияның революциялық дәстүрлерін сақтап қалған бірден-бір күш ретінде өзін РСДЖП-ның VI съезі деп жариялайды». Съез құжаттарының түпнұсқа мәтіндерінде большевиктер партиясы барлық жерде әлі де «РСДЖП» деп аталған. Алайда 1958 жылы жарық көрген съезд хаттамаларында, құжаттардың түпнұсқа мәтіндерін қоспағанда, редакция қойған тақырыптарды қоса алғанда, партияның атауы барлық жерде тек «РСДЖ(б)П» түрінде берілген.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VII съезі]]

== Әдебиет ==
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Том 3, книга 1 (март 1917—март 1918) |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1967 |барлық беті = 607 |тиражы = 365 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917 |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 534 |тиражы = 150 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = {{comment|Соловьев А. А.|Соловьев Александр Арсеньевич}} |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |беттері = 101—112 |тиражы = 200 000}}
* {{кітап |жауапты = Киреев Н. П., Свечников П. В., Панченко Т. В |тақырыбы = Наглядность в изучении истории КПСС |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1965 |барлық беті = 230 |тиражы = 70 000}}
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Материалы по пересмотру партийной программы // Полное собрание сочинений. Т. 32 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Политическое положение (четыре тезиса) Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] К лозунгам // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Уроки революции // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Проект резолюции о современном политическом моменте // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* Шестой съезд РСДРП / Совокин А. М. // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>p917pxe1g89zyjkoa75hhr213i0e0hq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685430</id>
      <parentid>3685429</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3685430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27053" sha1="48nekh17aqys6ngsfqtpznoigu0vshl" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының [[РСДЖ(б)П-ның VII конференциясы|РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан]] бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

Кәсіподақтардағы партия жұмысы туралы мәселені талқылаған съезд меньшевиктердің кәсіподақтар саяси бейтарап болуы керек деген теориясын айыптап, жаңа саяси жағдайда олардың міндеті жұмысшы табының күрес ұйымдары ретінде әрекет ету екенін белгіледі. Съез партияның барлық мүшесін кәсіподақтарға кіруге және олардың жұмысына белсене қатысуға шақырды.

Съез жұмысшы жастар одақтарына басшылық ету мәселесін де қарады. «Нұсқаушыларға арналған курстар туралы» арнайы қарарда партияның Орталық комитетіне социалистік жастар одақтарын ұйымдастыру және олардың жұмысына басшылық ету жөніндегі нұсқаушыларды даярлайтын курстар ашу тапсырылды.

Съез партияның жаңа Жарғысын қабылдады. Жарғының партия мүшелігі туралы бірінші тармағына партия мүшелерінің партияның барлық шешімдеріне бағынуы жөніндегі талап қосылды. Сонымен қатар жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі алғаш рет нақты белгіленді: кандидатқа партияның екі мүшесі ұсыным беруге, ал оны қабылдау туралы шешімді партия ұйымының жалпы жиналысы бекітуге тиіс болды. Сондай-ақ мүшелік жарнаны жалақының 1 % мөлшерінде тұрақты төлеп тұру міндеті енгізілді.

Съез «Үгіт-насихат жұмысы туралы» қарар қабылдады. Онда партияның бұқара арасындағы үгіт-насихат жұмысын күшейту, пролетарлық интеллигенция өкілдерінің арасынан насихатшылар даярлайтын партия мектептерін ұйымдастыру және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару қажеттігі атап көрсетілді.

Партияны біріктіру мәселесінде съезд қорғанысшылдармен байланысын үзуге дайын социал-демократияның барлық интернационалистік күшін топтастыру міндетін қойды. Сонымен бірге кең ауқымды бірігу және біртұтас социал-демократиялық партия құру туралы ұсыныстардың бәрін айыптады. VI съезде қорғанысшылдармен толық үзілгенін мәлімдеп, большевиктердің саяси бағытын қолдайтынын білдірген ауданаралық ұйымның мүшелері партия қатарына қабылданды.

Съез Құрылтай жиналысына сайлау науқаны кезіндегі партияның міндеттері мен тактикасын да айқындады. Орталық комитеттің келісімімен сайлау кезінде қорғанысшылдармен байланысын үзген интернационалистік күштермен, сондай-ақ большевиктердің саяси тұғырнамасын толық қабылдаған партияда жоқ революциялық ұйымдармен — депутаттар Кеңестерімен, жер комитеттерімен және басқа да ұйымдармен — сайлау блоктарын құруға рұқсат етілетіні көрсетілді.


Съез жаңадан сайланған Орталық комитетке съез атынан «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Ресейдегі барлық еңбекшілерге, жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға үндеуін» әзірлеп, жариялауды тапсырды. Үндеуде жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар социалистік революцияның жеңісі үшін буржуазияға қарсы шешуші шайқастарға табанды түрде дайындалуға шақырылды. Үндеудің қорытынды бөлімінде былай делінді:

«Ендеше, жаңа шайқастарға дайындалыңдар, біздің жауынгер жолдастарымыз! Қайсарлықпен, батылдықпен және сабырмен әрекет етіп, арандатуға бой алдырмай, күш жинаңдар, жауынгерлік саптарға тұрыңдар! Партия туының астына, пролетарлар мен солдаттар! Біздің туымыздың астына, езілген ауыл-аймақтар!»

Съез Финляндияда жүрген В. И. Лениннің сотқа келуіне қарсы шықты. Делегаттар мұның шынайы сот емес, партия көсеміне қарсы жасалған қуғын-сүргін болатынын алға тартты. Лениннің сотқа келмеуі туралы шешім жобасын Н. И. Бухарин әзірлеп, съезге ұсынды.

Съез Орталық комитетті сайлады. Дауыс саны бойынша оған мына адамдар кірді: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]], [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Моисей Соломонович Урицкий|М. С. Урицкий]], [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]], [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артем (Сергеев)]], [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], [[Адольф Абрамович Иоффе|А. А. Иоффе]], [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]], [[Григорий Яковлевич Сокольников|Г. Я. Сокольников]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]], [[Степан Георгиевич Шаумян|С. Г. Шаумян]], [[Ян Антонович Берзиньш-Зиемелис|Я. А. Берзин]].

Орталық комитет мүшелігіне кандидаттар болып мыналар сайланды: [[Елена Дмитриевна Стасова|Е. Д. Стасова]], [[Георгий Ипполитович Оппоков|Г. И. Ломов-Оппоков]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], [[Алексей Семенович Киселев|А. С. Киселев]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]], [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]], [[Прокофий Апрасионович Джапаридзе|П. А. Джапаридзе]], [[Варвара Николаевна Яковлева|В. Н. Яковлева]].

== Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) ==
1917 жылы тамызда меньшевиктер РСДЖП-ның «Біріктіру съезі» деп аталған съезін өткізді. Онда партияның атауын РСДЖП (біріккен) деп өзгерту туралы шешім қабылданды. Алайда большевиктер мен меньшевиктер біртұтас партияға қайта біріге алмады. Оның орнына меньшевиктердің өздері төрт фракцияға бөлінді: «шеткі қорғанысшылар», «революциялық қорғанысшылар», Мартов бастаған интернационалистер және «Новая жизнь» («Жаңа өмір») газетінің атауымен аталған «новожизненшілер». 1917 жылы қыркүйекте соңғы фракция бөлініп шығып, дербес Интернационалистердің РСДЖП-сын құрды. Бұған қоса, [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] бастаған «Бірлік» фракциясы да бөлініп шықты.

Меньшевиктер арасындағы жіктелудің негізгі себебі бейбітшілік мәселесі болды. Бұл мәселе партияны «қорғанысшыларға» және «интернационалистерге» бөлді. Қорғанысшылар «революциялық қорғаныс» ұстанымын қолдап, соғысты «жеңіске жеткенге дейін» жалғастыруды жақтады. Ал интернационалистер большевиктердің көзқарасына жақындай түсті.

«Меньшевик-интернационалистердің» (мартовшылардың) және «фракциядан тыс біріккен социал-демократтардың» («новожизненшілер», (и)РСДЖП) саяси тұғырнамалары большевиктердің бағдарламасына жақын болды. Қазан төңкерісінен кейін бұл екі фракцияның да өкілдері Бүкілресейлік Орталық атқару комитетінің (БОАК) құрамына кірді, алайда олардың үлесі азшылық деңгейінде қалды. (и)РСДЖП Қазан төңкерісін қолдамағанымен, 1918 жылдан бастап большевиктермен қайта жақындаса бастады. Бірнеше жылға созылған келіссөздерден кейін, 1920 жылы бұл партия түпкілікті түрде Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының (РК(б)П) құрамына енді.

Жалпы алғанда, меньшевиктердің барлық фракциялары — солшылдары да, оңшылдары да — Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісін қолдаудан бас тартты. Олар бұл оқиғаны «әскери қастандық» арқылы «большевиктер диктатурасын» орнату деп бағалады. Меньшевиктер Жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің II съезіне наразылық ретінде қатыспай, жаңа үкіметті құруға да атсалысудан бас тартты.

== Нөмірлеу мәселесі ==
Партия большевиктер мен меньшевиктерге бөлінгендіктен, жалпы партиялық съездерді нөмірлеу мәселесі даулы болды. 1917 жылы 2 қыркүйекте «Пролетарий» газетінің № 7 санында мынадай мәлімдеме жарияланды: «Жолдас Сталиннің ұсынысы бойынша съезд ұйымдасқан социал-демократ жұмысшылардың басым көпшілігінің өкілі, партиялық қағидаттың адал қорғаушысы әрі пролетарлық партияның революциялық дәстүрлерін сақтап қалған бірден-бір күш ретінде өзін РСДЖП-ның VI съезі деп жариялайды». Съез құжаттарының түпнұсқа мәтіндерінде большевиктер партиясы барлық жерде әлі де «РСДЖП» деп аталған. Алайда 1958 жылы жарық көрген съезд хаттамаларында, құжаттардың түпнұсқа мәтіндерін қоспағанда, редакция қойған тақырыптарды қоса алғанда, партияның атауы барлық жерде тек «РСДЖ(б)П» түрінде берілген.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VII съезі]]

== Әдебиет ==
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Том 3, книга 1 (март 1917—март 1918) |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1967 |барлық беті = 607 |тиражы = 365 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917 |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 534 |тиражы = 150 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = {{comment|Соловьев А. А.|Соловьев Александр Арсеньевич}} |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |беттері = 101—112 |тиражы = 200 000}}
* {{кітап |жауапты = Киреев Н. П., Свечников П. В., Панченко Т. В |тақырыбы = Наглядность в изучении истории КПСС |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1965 |барлық беті = 230 |тиражы = 70 000}}
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Материалы по пересмотру партийной программы // Полное собрание сочинений. Т. 32 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Политическое положение (четыре тезиса) Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] К лозунгам // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Уроки революции // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Проект резолюции о современном политическом моменте // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* Шестой съезд РСДРП / Совокин А. М. // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20171116193950/http://www.knowbysight.info/2_kpss/07902.asp Делегаты VI съезда РСДРП(б)]{{ref-ru}}
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#006 РСДЖ(большевиктер)П-ның Алтыншы съезі. 1917 жыл тамыз: хаттамалар.]{{ref-ru}}
* [http://militera.lib.ru/docs/da/s06/index.html РСДЖ(большевиктер)П-ның Алтыншы съезі. 1917 жыл тамыз: хаттамалар.] — М.: Госполитиздат, 1958. — XII + 488 б. {{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>48nekh17aqys6ngsfqtpznoigu0vshl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685431</id>
      <parentid>3685430</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтеме */</comment>
      <origin>3685431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27064" sha1="i8ei3g78l1dg7i8uoqajynkdxlhqkzg" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының [[РСДЖ(б)П-ның VII конференциясы|РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан]] бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

Кәсіподақтардағы партия жұмысы туралы мәселені талқылаған съезд меньшевиктердің кәсіподақтар саяси бейтарап болуы керек деген теориясын айыптап, жаңа саяси жағдайда олардың міндеті жұмысшы табының күрес ұйымдары ретінде әрекет ету екенін белгіледі. Съез партияның барлық мүшесін кәсіподақтарға кіруге және олардың жұмысына белсене қатысуға шақырды.

Съез жұмысшы жастар одақтарына басшылық ету мәселесін де қарады. «Нұсқаушыларға арналған курстар туралы» арнайы қарарда партияның Орталық комитетіне социалистік жастар одақтарын ұйымдастыру және олардың жұмысына басшылық ету жөніндегі нұсқаушыларды даярлайтын курстар ашу тапсырылды.

Съез партияның жаңа Жарғысын қабылдады. Жарғының партия мүшелігі туралы бірінші тармағына партия мүшелерінің партияның барлық шешімдеріне бағынуы жөніндегі талап қосылды. Сонымен қатар жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі алғаш рет нақты белгіленді: кандидатқа партияның екі мүшесі ұсыным беруге, ал оны қабылдау туралы шешімді партия ұйымының жалпы жиналысы бекітуге тиіс болды. Сондай-ақ мүшелік жарнаны жалақының 1 % мөлшерінде тұрақты төлеп тұру міндеті енгізілді.

Съез «Үгіт-насихат жұмысы туралы» қарар қабылдады. Онда партияның бұқара арасындағы үгіт-насихат жұмысын күшейту, пролетарлық интеллигенция өкілдерінің арасынан насихатшылар даярлайтын партия мектептерін ұйымдастыру және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару қажеттігі атап көрсетілді.

Партияны біріктіру мәселесінде съезд қорғанысшылдармен байланысын үзуге дайын социал-демократияның барлық интернационалистік күшін топтастыру міндетін қойды. Сонымен бірге кең ауқымды бірігу және біртұтас социал-демократиялық партия құру туралы ұсыныстардың бәрін айыптады. VI съезде қорғанысшылдармен толық үзілгенін мәлімдеп, большевиктердің саяси бағытын қолдайтынын білдірген ауданаралық ұйымның мүшелері партия қатарына қабылданды.

Съез Құрылтай жиналысына сайлау науқаны кезіндегі партияның міндеттері мен тактикасын да айқындады. Орталық комитеттің келісімімен сайлау кезінде қорғанысшылдармен байланысын үзген интернационалистік күштермен, сондай-ақ большевиктердің саяси тұғырнамасын толық қабылдаған партияда жоқ революциялық ұйымдармен — депутаттар Кеңестерімен, жер комитеттерімен және басқа да ұйымдармен — сайлау блоктарын құруға рұқсат етілетіні көрсетілді.


Съез жаңадан сайланған Орталық комитетке съез атынан «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Ресейдегі барлық еңбекшілерге, жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға үндеуін» әзірлеп, жариялауды тапсырды. Үндеуде жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар социалистік революцияның жеңісі үшін буржуазияға қарсы шешуші шайқастарға табанды түрде дайындалуға шақырылды. Үндеудің қорытынды бөлімінде былай делінді:

«Ендеше, жаңа шайқастарға дайындалыңдар, біздің жауынгер жолдастарымыз! Қайсарлықпен, батылдықпен және сабырмен әрекет етіп, арандатуға бой алдырмай, күш жинаңдар, жауынгерлік саптарға тұрыңдар! Партия туының астына, пролетарлар мен солдаттар! Біздің туымыздың астына, езілген ауыл-аймақтар!»

Съез Финляндияда жүрген В. И. Лениннің сотқа келуіне қарсы шықты. Делегаттар мұның шынайы сот емес, партия көсеміне қарсы жасалған қуғын-сүргін болатынын алға тартты. Лениннің сотқа келмеуі туралы шешім жобасын Н. И. Бухарин әзірлеп, съезге ұсынды.

Съез Орталық комитетті сайлады. Дауыс саны бойынша оған мына адамдар кірді: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]], [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Моисей Соломонович Урицкий|М. С. Урицкий]], [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]], [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артем (Сергеев)]], [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], [[Адольф Абрамович Иоффе|А. А. Иоффе]], [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]], [[Григорий Яковлевич Сокольников|Г. Я. Сокольников]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]], [[Степан Георгиевич Шаумян|С. Г. Шаумян]], [[Ян Антонович Берзиньш-Зиемелис|Я. А. Берзин]].

Орталық комитет мүшелігіне кандидаттар болып мыналар сайланды: [[Елена Дмитриевна Стасова|Е. Д. Стасова]], [[Георгий Ипполитович Оппоков|Г. И. Ломов-Оппоков]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], [[Алексей Семенович Киселев|А. С. Киселев]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]], [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]], [[Прокофий Апрасионович Джапаридзе|П. А. Джапаридзе]], [[Варвара Николаевна Яковлева|В. Н. Яковлева]].

== Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) ==
1917 жылы тамызда меньшевиктер РСДЖП-ның «Біріктіру съезі» деп аталған съезін өткізді. Онда партияның атауын РСДЖП (біріккен) деп өзгерту туралы шешім қабылданды. Алайда большевиктер мен меньшевиктер біртұтас партияға қайта біріге алмады. Оның орнына меньшевиктердің өздері төрт фракцияға бөлінді: «шеткі қорғанысшылар», «революциялық қорғанысшылар», Мартов бастаған интернационалистер және «Новая жизнь» («Жаңа өмір») газетінің атауымен аталған «новожизненшілер». 1917 жылы қыркүйекте соңғы фракция бөлініп шығып, дербес Интернационалистердің РСДЖП-сын құрды. Бұған қоса, [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] бастаған «Бірлік» фракциясы да бөлініп шықты.

Меньшевиктер арасындағы жіктелудің негізгі себебі бейбітшілік мәселесі болды. Бұл мәселе партияны «қорғанысшыларға» және «интернационалистерге» бөлді. Қорғанысшылар «революциялық қорғаныс» ұстанымын қолдап, соғысты «жеңіске жеткенге дейін» жалғастыруды жақтады. Ал интернационалистер большевиктердің көзқарасына жақындай түсті.

«Меньшевик-интернационалистердің» (мартовшылардың) және «фракциядан тыс біріккен социал-демократтардың» («новожизненшілер», (и)РСДЖП) саяси тұғырнамалары большевиктердің бағдарламасына жақын болды. Қазан төңкерісінен кейін бұл екі фракцияның да өкілдері Бүкілресейлік Орталық атқару комитетінің (БОАК) құрамына кірді, алайда олардың үлесі азшылық деңгейінде қалды. (и)РСДЖП Қазан төңкерісін қолдамағанымен, 1918 жылдан бастап большевиктермен қайта жақындаса бастады. Бірнеше жылға созылған келіссөздерден кейін, 1920 жылы бұл партия түпкілікті түрде Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының (РК(б)П) құрамына енді.

Жалпы алғанда, меньшевиктердің барлық фракциялары — солшылдары да, оңшылдары да — Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісін қолдаудан бас тартты. Олар бұл оқиғаны «әскери қастандық» арқылы «большевиктер диктатурасын» орнату деп бағалады. Меньшевиктер Жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің II съезіне наразылық ретінде қатыспай, жаңа үкіметті құруға да атсалысудан бас тартты.

== Нөмірлеу мәселесі ==
Партия большевиктер мен меньшевиктерге бөлінгендіктен, жалпы партиялық съездерді нөмірлеу мәселесі даулы болды. 1917 жылы 2 қыркүйекте «Пролетарий» газетінің № 7 санында мынадай мәлімдеме жарияланды: «Жолдас Сталиннің ұсынысы бойынша съезд ұйымдасқан социал-демократ жұмысшылардың басым көпшілігінің өкілі, партиялық қағидаттың адал қорғаушысы әрі пролетарлық партияның революциялық дәстүрлерін сақтап қалған бірден-бір күш ретінде өзін РСДЖП-ның VI съезі деп жариялайды». Съез құжаттарының түпнұсқа мәтіндерінде большевиктер партиясы барлық жерде әлі де «РСДЖП» деп аталған. Алайда 1958 жылы жарық көрген съезд хаттамаларында, құжаттардың түпнұсқа мәтіндерін қоспағанда, редакция қойған тақырыптарды қоса алғанда, партияның атауы барлық жерде тек «РСДЖ(б)П» түрінде берілген.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VII съезі]]

== Әдебиет ==
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Том 3, книга 1 (март 1917—март 1918) |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1967 |барлық беті = 607 |тиражы = 365 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917 |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 534 |тиражы = 150 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = {{comment|Соловьев А. А.|Соловьев Александр Арсеньевич}} |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |беттері = 101—112 |тиражы = 200 000}}
* {{кітап |жауапты = Киреев Н. П., Свечников П. В., Панченко Т. В |тақырыбы = Наглядность в изучении истории КПСС |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1965 |барлық беті = 230 |тиражы = 70 000}}
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Материалы по пересмотру партийной программы // Полное собрание сочинений. Т. 32 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Политическое положение (четыре тезиса) Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] К лозунгам // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Уроки революции // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Проект резолюции о современном политическом моменте // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* Шестой съезд РСДРП / Совокин А. М. // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20171116193950/http://www.knowbysight.info/2_kpss/07902.asp РСДЖ(б)П-ның VI съезі делегаттары]{{ref-ru}}
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#006 РСДЖ(большевиктер)П-ның Алтыншы съезі. 1917 жыл тамыз: хаттамалар.]{{ref-ru}}
* [http://militera.lib.ru/docs/da/s06/index.html РСДЖ(большевиктер)П-ның Алтыншы съезі. 1917 жыл тамыз: хаттамалар.] — М.: Госполитиздат, 1958. — XII + 488 б. {{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>i8ei3g78l1dg7i8uoqajynkdxlhqkzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685432</id>
      <parentid>3685431</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Сілтеме */</comment>
      <origin>3685432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27020" sha1="jf4ef20qutyj3b1f1vptsr8vxa5p8p7" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының [[РСДЖ(б)П-ның VII конференциясы|РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан]] бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

Кәсіподақтардағы партия жұмысы туралы мәселені талқылаған съезд меньшевиктердің кәсіподақтар саяси бейтарап болуы керек деген теориясын айыптап, жаңа саяси жағдайда олардың міндеті жұмысшы табының күрес ұйымдары ретінде әрекет ету екенін белгіледі. Съез партияның барлық мүшесін кәсіподақтарға кіруге және олардың жұмысына белсене қатысуға шақырды.

Съез жұмысшы жастар одақтарына басшылық ету мәселесін де қарады. «Нұсқаушыларға арналған курстар туралы» арнайы қарарда партияның Орталық комитетіне социалистік жастар одақтарын ұйымдастыру және олардың жұмысына басшылық ету жөніндегі нұсқаушыларды даярлайтын курстар ашу тапсырылды.

Съез партияның жаңа Жарғысын қабылдады. Жарғының партия мүшелігі туралы бірінші тармағына партия мүшелерінің партияның барлық шешімдеріне бағынуы жөніндегі талап қосылды. Сонымен қатар жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі алғаш рет нақты белгіленді: кандидатқа партияның екі мүшесі ұсыным беруге, ал оны қабылдау туралы шешімді партия ұйымының жалпы жиналысы бекітуге тиіс болды. Сондай-ақ мүшелік жарнаны жалақының 1 % мөлшерінде тұрақты төлеп тұру міндеті енгізілді.

Съез «Үгіт-насихат жұмысы туралы» қарар қабылдады. Онда партияның бұқара арасындағы үгіт-насихат жұмысын күшейту, пролетарлық интеллигенция өкілдерінің арасынан насихатшылар даярлайтын партия мектептерін ұйымдастыру және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару қажеттігі атап көрсетілді.

Партияны біріктіру мәселесінде съезд қорғанысшылдармен байланысын үзуге дайын социал-демократияның барлық интернационалистік күшін топтастыру міндетін қойды. Сонымен бірге кең ауқымды бірігу және біртұтас социал-демократиялық партия құру туралы ұсыныстардың бәрін айыптады. VI съезде қорғанысшылдармен толық үзілгенін мәлімдеп, большевиктердің саяси бағытын қолдайтынын білдірген ауданаралық ұйымның мүшелері партия қатарына қабылданды.

Съез Құрылтай жиналысына сайлау науқаны кезіндегі партияның міндеттері мен тактикасын да айқындады. Орталық комитеттің келісімімен сайлау кезінде қорғанысшылдармен байланысын үзген интернационалистік күштермен, сондай-ақ большевиктердің саяси тұғырнамасын толық қабылдаған партияда жоқ революциялық ұйымдармен — депутаттар Кеңестерімен, жер комитеттерімен және басқа да ұйымдармен — сайлау блоктарын құруға рұқсат етілетіні көрсетілді.


Съез жаңадан сайланған Орталық комитетке съез атынан «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Ресейдегі барлық еңбекшілерге, жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға үндеуін» әзірлеп, жариялауды тапсырды. Үндеуде жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар социалистік революцияның жеңісі үшін буржуазияға қарсы шешуші шайқастарға табанды түрде дайындалуға шақырылды. Үндеудің қорытынды бөлімінде былай делінді:

«Ендеше, жаңа шайқастарға дайындалыңдар, біздің жауынгер жолдастарымыз! Қайсарлықпен, батылдықпен және сабырмен әрекет етіп, арандатуға бой алдырмай, күш жинаңдар, жауынгерлік саптарға тұрыңдар! Партия туының астына, пролетарлар мен солдаттар! Біздің туымыздың астына, езілген ауыл-аймақтар!»

Съез Финляндияда жүрген В. И. Лениннің сотқа келуіне қарсы шықты. Делегаттар мұның шынайы сот емес, партия көсеміне қарсы жасалған қуғын-сүргін болатынын алға тартты. Лениннің сотқа келмеуі туралы шешім жобасын Н. И. Бухарин әзірлеп, съезге ұсынды.

Съез Орталық комитетті сайлады. Дауыс саны бойынша оған мына адамдар кірді: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]], [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Моисей Соломонович Урицкий|М. С. Урицкий]], [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]], [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артем (Сергеев)]], [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], [[Адольф Абрамович Иоффе|А. А. Иоффе]], [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]], [[Григорий Яковлевич Сокольников|Г. Я. Сокольников]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]], [[Степан Георгиевич Шаумян|С. Г. Шаумян]], [[Ян Антонович Берзиньш-Зиемелис|Я. А. Берзин]].

Орталық комитет мүшелігіне кандидаттар болып мыналар сайланды: [[Елена Дмитриевна Стасова|Е. Д. Стасова]], [[Георгий Ипполитович Оппоков|Г. И. Ломов-Оппоков]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], [[Алексей Семенович Киселев|А. С. Киселев]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]], [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]], [[Прокофий Апрасионович Джапаридзе|П. А. Джапаридзе]], [[Варвара Николаевна Яковлева|В. Н. Яковлева]].

== Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) ==
1917 жылы тамызда меньшевиктер РСДЖП-ның «Біріктіру съезі» деп аталған съезін өткізді. Онда партияның атауын РСДЖП (біріккен) деп өзгерту туралы шешім қабылданды. Алайда большевиктер мен меньшевиктер біртұтас партияға қайта біріге алмады. Оның орнына меньшевиктердің өздері төрт фракцияға бөлінді: «шеткі қорғанысшылар», «революциялық қорғанысшылар», Мартов бастаған интернационалистер және «Новая жизнь» («Жаңа өмір») газетінің атауымен аталған «новожизненшілер». 1917 жылы қыркүйекте соңғы фракция бөлініп шығып, дербес Интернационалистердің РСДЖП-сын құрды. Бұған қоса, [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] бастаған «Бірлік» фракциясы да бөлініп шықты.

Меньшевиктер арасындағы жіктелудің негізгі себебі бейбітшілік мәселесі болды. Бұл мәселе партияны «қорғанысшыларға» және «интернационалистерге» бөлді. Қорғанысшылар «революциялық қорғаныс» ұстанымын қолдап, соғысты «жеңіске жеткенге дейін» жалғастыруды жақтады. Ал интернационалистер большевиктердің көзқарасына жақындай түсті.

«Меньшевик-интернационалистердің» (мартовшылардың) және «фракциядан тыс біріккен социал-демократтардың» («новожизненшілер», (и)РСДЖП) саяси тұғырнамалары большевиктердің бағдарламасына жақын болды. Қазан төңкерісінен кейін бұл екі фракцияның да өкілдері Бүкілресейлік Орталық атқару комитетінің (БОАК) құрамына кірді, алайда олардың үлесі азшылық деңгейінде қалды. (и)РСДЖП Қазан төңкерісін қолдамағанымен, 1918 жылдан бастап большевиктермен қайта жақындаса бастады. Бірнеше жылға созылған келіссөздерден кейін, 1920 жылы бұл партия түпкілікті түрде Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының (РК(б)П) құрамына енді.

Жалпы алғанда, меньшевиктердің барлық фракциялары — солшылдары да, оңшылдары да — Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісін қолдаудан бас тартты. Олар бұл оқиғаны «әскери қастандық» арқылы «большевиктер диктатурасын» орнату деп бағалады. Меньшевиктер Жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің II съезіне наразылық ретінде қатыспай, жаңа үкіметті құруға да атсалысудан бас тартты.

== Нөмірлеу мәселесі ==
Партия большевиктер мен меньшевиктерге бөлінгендіктен, жалпы партиялық съездерді нөмірлеу мәселесі даулы болды. 1917 жылы 2 қыркүйекте «Пролетарий» газетінің № 7 санында мынадай мәлімдеме жарияланды: «Жолдас Сталиннің ұсынысы бойынша съезд ұйымдасқан социал-демократ жұмысшылардың басым көпшілігінің өкілі, партиялық қағидаттың адал қорғаушысы әрі пролетарлық партияның революциялық дәстүрлерін сақтап қалған бірден-бір күш ретінде өзін РСДЖП-ның VI съезі деп жариялайды». Съез құжаттарының түпнұсқа мәтіндерінде большевиктер партиясы барлық жерде әлі де «РСДЖП» деп аталған. Алайда 1958 жылы жарық көрген съезд хаттамаларында, құжаттардың түпнұсқа мәтіндерін қоспағанда, редакция қойған тақырыптарды қоса алғанда, партияның атауы барлық жерде тек «РСДЖ(б)П» түрінде берілген.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VII съезі]]

== Әдебиет ==
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Том 3, книга 1 (март 1917—март 1918) |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1967 |барлық беті = 607 |тиражы = 365 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917 |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 534 |тиражы = 150 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = {{comment|Соловьев А. А.|Соловьев Александр Арсеньевич}} |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |беттері = 101—112 |тиражы = 200 000}}
* {{кітап |жауапты = Киреев Н. П., Свечников П. В., Панченко Т. В |тақырыбы = Наглядность в изучении истории КПСС |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1965 |барлық беті = 230 |тиражы = 70 000}}
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Материалы по пересмотру партийной программы // Полное собрание сочинений. Т. 32 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Политическое положение (четыре тезиса) Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] К лозунгам // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Уроки революции // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Проект резолюции о современном политическом моменте // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* Шестой съезд РСДРП / Совокин А. М. // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20171116193950/http://www.knowbysight.info/2_kpss/07902.asp РСДЖ(б)П-ның VI съезі делегаттары]{{ref-ru}}
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#006 РСДЖ(б)П-ның Алтыншы съезі. 1917 жыл тамыз: хаттамалар.]{{ref-ru}}
* [http://militera.lib.ru/docs/da/s06/index.html РСДЖ(б)П-ның Алтыншы съезі. 1917 жыл тамыз: хаттамалар.] — М.: Госполитиздат, 1958. — XII + 488 б. {{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>jf4ef20qutyj3b1f1vptsr8vxa5p8p7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Бекбулатова Гульсара</title>
    <ns>2</ns>
    <id>788949</id>
    <revision>
      <id>3685370</id>
      <parentid>3684960</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>İmmortalance</username>
        <id>155505</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>İmmortalance [[Қатысушы:Bekbulatova Gulsara]] бетін [[Қатысушы:Бекбулатова Гульсара]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]]&quot;</comment>
      <origin>3684960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="507" sha1="ci9unqyidjs4nn3pfgxptecc9kmc6n8" xml:space="preserve">Сәлеметсіздер ме!

Менің есімім — Бекбулатова Гульсара. Мен қазақша Уикипедияның дамуына үлес қосуға қызығамын. Уикипедиядағы мақалаларды өңдеп, олардың сауатты әрі мазмұнды болуына көмектесуді үйреніп жүрмін.

Қазақ тіліндегі ақпараттың көбеюіне өз үлесімді қосқым келеді.</text>
      <sha1>ci9unqyidjs4nn3pfgxptecc9kmc6n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комрат мемлекеттік университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789002</id>
    <revision>
      <id>3685349</id>
      <parentid>3685348</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құрылымы */</comment>
      <origin>3685349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7755" sha1="mitxj27opq9hqoeyvo1z5z318z1iioj" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = {{lang-gag|Komrat Devlet Universiteti}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Комратский государственный университет}}
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Құрылымы ==
[[Сурет:Komrat Devlet Universiteti1.jpg|border|right|frameless|268x268px]]
Университетте 4 факультет бар:
* Ұлттық мәдениет факультеті
* Экономика факультеті
* Құқық факультеті
* Аграрлық-технологиялық факультет

Университетте аймақтың қажеттіліктеріне сәйкес 38 мамандық бойынша білім беретін 17 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар екі ғылыми орталық, агроэкологиялық орталық және ақпараттық технологиялар орталығы бар.

Университеттің басты міндеттерінің бірі — Молдова Республикасының, әсіресе Гагаузияның жоғары білікті мамандарға деген қажеттілігін қанағаттандыру.

Барлық студенттер [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]] тілін оқиды. Бұл тіл [[Молдова Республикасы]] құрамындағы [[Ғағауызстан]]ның ресми тілі болып табылады, алайда сабақтардың барлығы дерлік орыс тілінде өткізіледі. «Ғағауыз тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша сабақтар ғағауыз тілінде жүргізіледі. Сонымен қатар курстық және дипломдық жұмыстар да осы тілде жазылады. Сабақтар румын, болгар және ағылшын тілдерінде де өткізіледі.

Комрат мемлекеттік университеті ғылыми конференциялар ұйымдастырады. Жыл сайын қаңтар-ақпан айларында университеттің мерейтойларына арналған ғылыми конференциялар өткізіледі. Молдова-Ресей симпозиумының маңызы ерекше.

Университетте ғағауыз филологиясы, экономика және менеджмент салалары бойынша докторантурада білім алуға болады. Университет құрамында бірқатар шет мемлекеттердің тілдері мен мәдениеттеріне арналған алты орталық жұмыс істейді. Олар Германия, Ұлыбритания, АҚШ, Түркия, Әзербайжан және Грекияның Молдовадағы елшіліктерінің қолдауымен құрылған.

Университет [[Балқан университеттері желісі]]мен&lt;ref&gt;[http://bsec.trakya.edu.tr Konferenz der Balkan Universitäten Mai 2010 in Edirne] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430190246/http://bsec.trakya.edu.tr/ |date=2010-04-30 }}&lt;/ref&gt; және Түркия, Болгария, Ресей, Германия мен Қытайдың басқа да жоғары оқу орындарымен кең ауқымды халықаралық байланыстар орнатқан. Бұл байланыстар білім беру және ғылыми жұмысты жетілдіру мақсатында студенттер мен оқытушылар алмасуға мүмкіндік береді.

Университет халықаралық [[TEMPUS]] жобасына белсенді қатысады.
* 2006 жыл — [[Корольдік технология институты|Швеция корольдік университетімен]] бірлесіп «Tempus» жобасы жүзеге асырылды. Нәтижесінде Іскерлік-ақпараттық орталық құрылды.
* 2008 жыл — [[Молдова техникалық университеті]]мен бірлесіп «Университеттер мен кәсіпкерлер арасындағы байланыс» жобасы жүзеге асырылды;
* 2009 жыл — Германияның [[Кобленц-Ландау университеті]]мен бірлесіп әкімшілік қызметкерлерді даярлау орталығын құру жобасы жүзеге асырылды.
* Молдова Республикасында аккредиттелген елшілердің Комрат мемлекеттік университетінде өткізетін ашық дәрістері ерекше маңызға ие.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mitxj27opq9hqoeyvo1z5z318z1iioj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685350</id>
      <parentid>3685349</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құрылымы */</comment>
      <origin>3685350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8161" sha1="p35g42mh4qr1apfg4lr5eh6zj3ooaxa" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = {{lang-gag|Komrat Devlet Universiteti}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Комратский государственный университет}}
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Құрылымы ==
[[Сурет:Komrat Devlet Universiteti1.jpg|border|right|frameless|268x268px]]
Университетте 4 факультет бар:
* Ұлттық мәдениет факультеті
* Экономика факультеті
* Құқық факультеті
* Аграрлық-технологиялық факультет

Университетте аймақтың қажеттіліктеріне сәйкес 38 мамандық бойынша білім беретін 17 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар екі ғылыми орталық, агроэкологиялық орталық және ақпараттық технологиялар орталығы бар.

Университеттің басты міндеттерінің бірі — Молдова Республикасының, әсіресе Гагаузияның жоғары білікті мамандарға деген қажеттілігін қанағаттандыру.

Барлық студенттер [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]] тілін оқиды. Бұл тіл [[Молдова Республикасы]] құрамындағы [[Ғағауызстан]]ның ресми тілі болып табылады, алайда сабақтардың барлығы дерлік орыс тілінде өткізіледі. «Ғағауыз тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша сабақтар ғағауыз тілінде жүргізіледі. Сонымен қатар курстық және дипломдық жұмыстар да осы тілде жазылады. Сабақтар румын, болгар және ағылшын тілдерінде де өткізіледі.

Комрат мемлекеттік университеті ғылыми конференциялар ұйымдастырады. Жыл сайын қаңтар-ақпан айларында университеттің мерейтойларына арналған ғылыми конференциялар өткізіледі. Молдова-Ресей симпозиумының маңызы ерекше.

Университетте ғағауыз филологиясы, экономика және менеджмент салалары бойынша докторантурада білім алуға болады. Университет құрамында бірқатар шет мемлекеттердің тілдері мен мәдениеттеріне арналған алты орталық жұмыс істейді. Олар Германия, Ұлыбритания, АҚШ, Түркия, Әзербайжан және Грекияның Молдовадағы елшіліктерінің қолдауымен құрылған.

Университет [[Балқан университеттері желісі]]мен&lt;ref&gt;[http://bsec.trakya.edu.tr Konferenz der Balkan Universitäten Mai 2010 in Edirne] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430190246/http://bsec.trakya.edu.tr/ |date=2010-04-30 }}&lt;/ref&gt; және Түркия, Болгария, Ресей, Германия мен Қытайдың басқа да жоғары оқу орындарымен кең ауқымды халықаралық байланыстар орнатқан. Бұл байланыстар білім беру және ғылыми жұмысты жетілдіру мақсатында студенттер мен оқытушылар алмасуға мүмкіндік береді.

Университет халықаралық [[TEMPUS]] жобасына белсенді қатысады.
* 2006 жыл — [[Корольдік технология институты|Швеция корольдік университетімен]] бірлесіп «Tempus» жобасы жүзеге асырылды. Нәтижесінде Іскерлік-ақпараттық орталық құрылды.
* 2008 жыл — [[Молдова техникалық университеті]]мен бірлесіп «Университеттер мен кәсіпкерлер арасындағы байланыс» жобасы жүзеге асырылды;
* 2009 жыл — Германияның [[Кобленц-Ландау университеті]]мен бірлесіп әкімшілік қызметкерлерді даярлау орталығын құру жобасы жүзеге асырылды.
* Молдова Республикасында аккредиттелген елшілердің Комрат мемлекеттік университетінде өткізетін ашық дәрістері ерекше маңызға ие.

== Мүшелігі ==
Университет Кавказ университеттері қауымдастығының мүшесі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Tüm_Uyeler&quot;&gt;[http://kunib.com/?id=10&amp;baslik=Tum_Uyeler#arubaslik Tüm Uyeler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050410/http://www.kunib.com/?id=10&amp;baslik=Tum_Uyeler#arubaslik |date=2019-02-15 }}. kunib.com&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>p35g42mh4qr1apfg4lr5eh6zj3ooaxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685353</id>
      <parentid>3685350</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3685353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8456" sha1="bqh4k7d2if2x6ms35ypzpsqw4v3hvpa" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = {{lang-gag|Komrat Devlet Universiteti}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Комратский государственный университет}}
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Құрылымы ==
[[Сурет:Komrat Devlet Universiteti1.jpg|border|right|frameless|268x268px]]
Университетте 4 факультет бар:
* Ұлттық мәдениет факультеті
* Экономика факультеті
* Құқық факультеті
* Аграрлық-технологиялық факультет

Университетте аймақтың қажеттіліктеріне сәйкес 38 мамандық бойынша білім беретін 17 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар екі ғылыми орталық, агроэкологиялық орталық және ақпараттық технологиялар орталығы бар.

Университеттің басты міндеттерінің бірі — Молдова Республикасының, әсіресе Гагаузияның жоғары білікті мамандарға деген қажеттілігін қанағаттандыру.

Барлық студенттер [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]] тілін оқиды. Бұл тіл [[Молдова Республикасы]] құрамындағы [[Ғағауызстан]]ның ресми тілі болып табылады, алайда сабақтардың барлығы дерлік орыс тілінде өткізіледі. «Ғағауыз тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша сабақтар ғағауыз тілінде жүргізіледі. Сонымен қатар курстық және дипломдық жұмыстар да осы тілде жазылады. Сабақтар румын, болгар және ағылшын тілдерінде де өткізіледі.

Комрат мемлекеттік университеті ғылыми конференциялар ұйымдастырады. Жыл сайын қаңтар-ақпан айларында университеттің мерейтойларына арналған ғылыми конференциялар өткізіледі. Молдова-Ресей симпозиумының маңызы ерекше.

Университетте ғағауыз филологиясы, экономика және менеджмент салалары бойынша докторантурада білім алуға болады. Университет құрамында бірқатар шет мемлекеттердің тілдері мен мәдениеттеріне арналған алты орталық жұмыс істейді. Олар Германия, Ұлыбритания, АҚШ, Түркия, Әзербайжан және Грекияның Молдовадағы елшіліктерінің қолдауымен құрылған.

Университет [[Балқан университеттері желісі]]мен&lt;ref&gt;[http://bsec.trakya.edu.tr Konferenz der Balkan Universitäten Mai 2010 in Edirne] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430190246/http://bsec.trakya.edu.tr/ |date=2010-04-30 }}&lt;/ref&gt; және Түркия, Болгария, Ресей, Германия мен Қытайдың басқа да жоғары оқу орындарымен кең ауқымды халықаралық байланыстар орнатқан. Бұл байланыстар білім беру және ғылыми жұмысты жетілдіру мақсатында студенттер мен оқытушылар алмасуға мүмкіндік береді.

Университет халықаралық [[TEMPUS]] жобасына белсенді қатысады.
* 2006 жыл — [[Корольдік технология институты|Швеция корольдік университетімен]] бірлесіп «Tempus» жобасы жүзеге асырылды. Нәтижесінде Іскерлік-ақпараттық орталық құрылды.
* 2008 жыл — [[Молдова техникалық университеті]]мен бірлесіп «Университеттер мен кәсіпкерлер арасындағы байланыс» жобасы жүзеге асырылды;
* 2009 жыл — Германияның [[Кобленц-Ландау университеті]]мен бірлесіп әкімшілік қызметкерлерді даярлау орталығын құру жобасы жүзеге асырылды.
* Молдова Республикасында аккредиттелген елшілердің Комрат мемлекеттік университетінде өткізетін ашық дәрістері ерекше маңызға ие.

== Мүшелігі ==
Университет Кавказ университеттері қауымдастығының мүшесі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Tüm_Uyeler&quot;&gt;[http://kunib.com/?id=10&amp;baslik=Tum_Uyeler#arubaslik Tüm Uyeler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050410/http://www.kunib.com/?id=10&amp;baslik=Tum_Uyeler#arubaslik |date=2019-02-15 }}. kunib.com&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20100909234238/http://www.kdu.md/ Ресми сайты]
* [https://web.archive.org/web/20110717121307/http://www.adz.ro/m100330.htm Комрат мемлекеттік университеті туралы ақпарат]</text>
      <sha1>bqh4k7d2if2x6ms35ypzpsqw4v3hvpa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685354</id>
      <parentid>3685353</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8843" sha1="ghdx5m9t6928t9jd64ams95g20ybl9p" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = {{lang-gag|Komrat Devlet Universiteti}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Комратский государственный университет}}
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Құрылымы ==
[[Сурет:Komrat Devlet Universiteti1.jpg|border|right|frameless|268x268px]]
Университетте 4 факультет бар:
* Ұлттық мәдениет факультеті
* Экономика факультеті
* Құқық факультеті
* Аграрлық-технологиялық факультет

Университетте аймақтың қажеттіліктеріне сәйкес 38 мамандық бойынша білім беретін 17 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар екі ғылыми орталық, агроэкологиялық орталық және ақпараттық технологиялар орталығы бар.

Университеттің басты міндеттерінің бірі — Молдова Республикасының, әсіресе Гагаузияның жоғары білікті мамандарға деген қажеттілігін қанағаттандыру.

Барлық студенттер [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]] тілін оқиды. Бұл тіл [[Молдова Республикасы]] құрамындағы [[Ғағауызстан]]ның ресми тілі болып табылады, алайда сабақтардың барлығы дерлік орыс тілінде өткізіледі. «Ғағауыз тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша сабақтар ғағауыз тілінде жүргізіледі. Сонымен қатар курстық және дипломдық жұмыстар да осы тілде жазылады. Сабақтар румын, болгар және ағылшын тілдерінде де өткізіледі.

Комрат мемлекеттік университеті ғылыми конференциялар ұйымдастырады. Жыл сайын қаңтар-ақпан айларында университеттің мерейтойларына арналған ғылыми конференциялар өткізіледі. Молдова-Ресей симпозиумының маңызы ерекше.

Университетте ғағауыз филологиясы, экономика және менеджмент салалары бойынша докторантурада білім алуға болады. Университет құрамында бірқатар шет мемлекеттердің тілдері мен мәдениеттеріне арналған алты орталық жұмыс істейді. Олар Германия, Ұлыбритания, АҚШ, Түркия, Әзербайжан және Грекияның Молдовадағы елшіліктерінің қолдауымен құрылған.

Университет [[Балқан университеттері желісі]]мен&lt;ref&gt;[http://bsec.trakya.edu.tr Konferenz der Balkan Universitäten Mai 2010 in Edirne] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430190246/http://bsec.trakya.edu.tr/ |date=2010-04-30 }}&lt;/ref&gt; және Түркия, Болгария, Ресей, Германия мен Қытайдың басқа да жоғары оқу орындарымен кең ауқымды халықаралық байланыстар орнатқан. Бұл байланыстар білім беру және ғылыми жұмысты жетілдіру мақсатында студенттер мен оқытушылар алмасуға мүмкіндік береді.

Университет халықаралық [[TEMPUS]] жобасына белсенді қатысады.
* 2006 жыл — [[Корольдік технология институты|Швеция корольдік университетімен]] бірлесіп «Tempus» жобасы жүзеге асырылды. Нәтижесінде Іскерлік-ақпараттық орталық құрылды.
* 2008 жыл — [[Молдова техникалық университеті]]мен бірлесіп «Университеттер мен кәсіпкерлер арасындағы байланыс» жобасы жүзеге асырылды;
* 2009 жыл — Германияның [[Кобленц-Ландау университеті]]мен бірлесіп әкімшілік қызметкерлерді даярлау орталығын құру жобасы жүзеге асырылды.
* Молдова Республикасында аккредиттелген елшілердің Комрат мемлекеттік университетінде өткізетін ашық дәрістері ерекше маңызға ие.

== Мүшелігі ==
Университет Кавказ университеттері қауымдастығының мүшесі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Tüm_Uyeler&quot;&gt;[http://kunib.com/?id=10&amp;baslik=Tum_Uyeler#arubaslik Tüm Uyeler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050410/http://www.kunib.com/?id=10&amp;baslik=Tum_Uyeler#arubaslik |date=2019-02-15 }}. kunib.com&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20100909234238/http://www.kdu.md/ Ресми сайты]
* [https://web.archive.org/web/20110717121307/http://www.adz.ro/m100330.htm Комрат мемлекеттік университеті туралы ақпарат]

[[Санат:Молдова университеттері]]
[[Санат:Комраттағы ғимараттар мен құрылыстар]]
[[Санат:Ғағауызстандағы білім беру]]
[[Санат:Молдовада 1991 жылы құрылғандар]]
[[Санат:1991 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]</text>
      <sha1>ghdx5m9t6928t9jd64ams95g20ybl9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685356</id>
      <parentid>3685354</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8856" sha1="0e549h1ebqm9zzf8j2t4ihxuu6s8wl9" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Комрат мемлекеттік университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = {{lang-gag|Komrat Devlet Universiteti}}&lt;br&gt;{{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Комратский государственный университет}}
 |Халықаралық атауы   = Comrat State University
 |Бұрынғы атауы       = Ғағауыз ұлттық университеті
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = [[1991 жыл|1991]] / [[2002 жыл|2002]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Сергей Захария&lt;ref&gt;[https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk Rektorluk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225030419/https://kdu.md/gag/universitetin-strukturasi/administratsiya/rektorluk |date=2021-02-25 }}. kdu.md&lt;/ref&gt;
 |Студенттер          = 500
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Комрат]], [[Ғағауызстан]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = http://kdu.md/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Комрат мемлекеттік университеті''' ('''KDU'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Comrat}}) — [[Молдова]]ның [[Комрат]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Ол 1991 жылғы 11 ақпанда Ресей білім беру қоры мен Комрат аймақтық депутаттар кеңесі атқару комитетінің шешімімен құрылған ''Гагауз ұлттық университетінің'' құқықтық мұрагері болып табылады. 2002 жылы [[Молдова үкіметі]]нің қаулысымен мемлекеттік университет мәртебесін алды.

== Құрылымы ==
[[Сурет:Komrat Devlet Universiteti1.jpg|border|right|frameless|268x268px]]
Университетте 4 факультет бар:
* Ұлттық мәдениет факультеті
* Экономика факультеті
* Құқық факультеті
* Аграрлық-технологиялық факультет

Университетте аймақтың қажеттіліктеріне сәйкес 38 мамандық бойынша білім беретін 17 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар екі ғылыми орталық, агроэкологиялық орталық және ақпараттық технологиялар орталығы бар.

Университеттің басты міндеттерінің бірі — Молдова Республикасының, әсіресе Гагаузияның жоғары білікті мамандарға деген қажеттілігін қанағаттандыру.

Барлық студенттер [[Ғағауыз тілі|ғағауыз]] тілін оқиды. Бұл тіл [[Молдова Республикасы]] құрамындағы [[Ғағауызстан]]ның ресми тілі болып табылады, алайда сабақтардың барлығы дерлік орыс тілінде өткізіледі. «Ғағауыз тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша сабақтар ғағауыз тілінде жүргізіледі. Сонымен қатар курстық және дипломдық жұмыстар да осы тілде жазылады. Сабақтар румын, болгар және ағылшын тілдерінде де өткізіледі.

Комрат мемлекеттік университеті ғылыми конференциялар ұйымдастырады. Жыл сайын қаңтар-ақпан айларында университеттің мерейтойларына арналған ғылыми конференциялар өткізіледі. Молдова-Ресей симпозиумының маңызы ерекше.

Университетте ғағауыз филологиясы, экономика және менеджмент салалары бойынша докторантурада білім алуға болады. Университет құрамында бірқатар шет мемлекеттердің тілдері мен мәдениеттеріне арналған алты орталық жұмыс істейді. Олар Германия, Ұлыбритания, АҚШ, Түркия, Әзербайжан және Грекияның Молдовадағы елшіліктерінің қолдауымен құрылған.

Университет [[Балқан университеттері желісі]]мен&lt;ref&gt;[http://bsec.trakya.edu.tr Konferenz der Balkan Universitäten Mai 2010 in Edirne] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430190246/http://bsec.trakya.edu.tr/ |date=2010-04-30 }}&lt;/ref&gt; және Түркия, Болгария, Ресей, Германия мен Қытайдың басқа да жоғары оқу орындарымен кең ауқымды халықаралық байланыстар орнатқан. Бұл байланыстар білім беру және ғылыми жұмысты жетілдіру мақсатында студенттер мен оқытушылар алмасуға мүмкіндік береді.

Университет халықаралық [[TEMPUS]] жобасына белсенді қатысады.
* 2006 жыл — [[Корольдік технология институты|Швеция корольдік университетімен]] бірлесіп «Tempus» жобасы жүзеге асырылды. Нәтижесінде Іскерлік-ақпараттық орталық құрылды.
* 2008 жыл — [[Молдова техникалық университеті]]мен бірлесіп «Университеттер мен кәсіпкерлер арасындағы байланыс» жобасы жүзеге асырылды;
* 2009 жыл — Германияның [[Кобленц-Ландау университеті]]мен бірлесіп әкімшілік қызметкерлерді даярлау орталығын құру жобасы жүзеге асырылды.
* Молдова Республикасында аккредиттелген елшілердің Комрат мемлекеттік университетінде өткізетін ашық дәрістері ерекше маңызға ие.

== Мүшелігі ==
Университет Кавказ университеттері қауымдастығының мүшесі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Tüm_Uyeler&quot;&gt;[http://kunib.com/?id=10&amp;baslik=Tum_Uyeler#arubaslik Tüm Uyeler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050410/http://www.kunib.com/?id=10&amp;baslik=Tum_Uyeler#arubaslik |date=2019-02-15 }}. kunib.com&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20100909234238/http://www.kdu.md/ Ресми сайты]
* [https://web.archive.org/web/20110717121307/http://www.adz.ro/m100330.htm Комрат мемлекеттік университеті туралы ақпарат]

[[Санат:Молдова университеттері]]
[[Санат:Комраттағы ғимараттар мен құрылыстар]]
[[Санат:Ғағауызстандағы білім беру]]
[[Санат:Молдовада 1991 жылы құрылғандар]]
[[Санат:1991 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]</text>
      <sha1>0e549h1ebqm9zzf8j2t4ihxuu6s8wl9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молдова еркін халықаралық университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789006</id>
    <revision>
      <id>3685359</id>
      <timestamp>2026-10-23T12:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Университет  |Аты                 = Молдова еркін халықаралық университеті  |Қысқартылған аты    =   |Эмблемасы           = International University of Moldova in Chișinău (3879035092).jpg  |Сурет               =   |Шынайы аты          = Universitatea Liberă Internațională din Moldova  |Халықаралық атауы   = Free International University of Moldova  |Бұрын...</comment>
      <origin>3685359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3240" sha1="quijtchqbcg4fmgpwfok1hn85klcx21" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова еркін халықаралық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = International University of Moldova in Chișinău (3879035092).jpg
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Liberă Internațională din Moldova
 |Халықаралық атауы   = Free International University of Moldova
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = ''Non Scholae, Sed Vitae Discimus'' («Біз мектеп үшін емес, өмір үшін оқимыз»)
 |Құрылған жылы       = [[16 қазан]] [[1992 жыл|1992]]&lt;ref name=&quot;istoric&quot;&gt;{{cite web|archive-date=2013-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923022207/http://ulim.md/about-ulim |url-status=dead |publisher=usmf.md |title=Despre ULIM |url=http://ulim.md/about-ulim}}&lt;/ref&gt;
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Илиан Галбен
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://ulim.md
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова еркін халықаралық университеті (ULIM)''' — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан жекеменшік жоғары оқу орны. Университет бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары бойынша білім береді. ULIM 1992 жылғы 16 қазанда [[Молдова үкіметі]]нің шешімімен құрылды. Университет Молдова Республикасының Ұлттық аккредиттеу және аттестаттау кеңесінде аккредиттелген. ULIM кітапханалар, компьютерлік сыныптар, спорт орталығы және университет кампусы сияқты білім беру инфрақұрылымына ие.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Free International University of Moldova |url=https://www.iau-hesd.net/university/free-international-university-moldova |website=International Association of Universities |access-date=4 September 2026}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>quijtchqbcg4fmgpwfok1hn85klcx21</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685360</id>
      <parentid>3685359</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3297" sha1="hb6gkk00cibqcoe6srdw0gqb47hgea2" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова еркін халықаралық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = International University of Moldova in Chișinău (3879035092).jpg
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Liberă Internațională din Moldova
 |Халықаралық атауы   = Free International University of Moldova
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = ''Non Scholae, Sed Vitae Discimus'' («Біз мектеп үшін емес, өмір үшін оқимыз»)
 |Құрылған жылы       = [[16 қазан]] [[1992 жыл|1992]]&lt;ref name=&quot;istoric&quot;&gt;{{cite web|archive-date=2013-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923022207/http://ulim.md/about-ulim |url-status=dead |publisher=usmf.md |title=Despre ULIM |url=http://ulim.md/about-ulim}}&lt;/ref&gt;
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Илиан Галбен
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://ulim.md
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова еркін халықаралық университеті (ULIM)''' — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан жекеменшік жоғары оқу орны. Университет бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары бойынша білім береді. ULIM 1992 жылғы 16 қазанда [[Молдова үкіметі]]нің шешімімен құрылды. Университет Молдова Республикасының Ұлттық аккредиттеу және аттестаттау кеңесінде аккредиттелген. ULIM кітапханалар, компьютерлік сыныптар, спорт орталығы және университет кампусы сияқты білім беру инфрақұрылымына ие.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Free International University of Moldova |url=https://www.iau-hesd.net/university/free-international-university-moldova |website=International Association of Universities |access-date=4 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>hb6gkk00cibqcoe6srdw0gqb47hgea2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685361</id>
      <parentid>3685360</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3231" sha1="o53ermn57u8n47a2tqoef4dhw0dypsd" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова еркін халықаралық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Liberă Internațională din Moldova
 |Халықаралық атауы   = Free International University of Moldova
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = ''Non Scholae, Sed Vitae Discimus'' («Біз мектеп үшін емес, өмір үшін оқимыз»)
 |Құрылған жылы       = [[16 қазан]] [[1992 жыл|1992]]&lt;ref name=&quot;istoric&quot;&gt;{{cite web|archive-date=2013-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923022207/http://ulim.md/about-ulim |url-status=dead |publisher=usmf.md |title=Despre ULIM |url=http://ulim.md/about-ulim}}&lt;/ref&gt;
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Илиан Галбен
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], [[Молдова]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://ulim.md
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова еркін халықаралық университеті (ULIM)''' — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан жекеменшік жоғары оқу орны. Университет бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары бойынша білім береді. ULIM 1992 жылғы 16 қазанда [[Молдова үкіметі]]нің шешімімен құрылды. Университет Молдова Республикасының Ұлттық аккредиттеу және аттестаттау кеңесінде аккредиттелген. ULIM кітапханалар, компьютерлік сыныптар, спорт орталығы және университет кампусы сияқты білім беру инфрақұрылымына ие.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Free International University of Moldova |url=https://www.iau-hesd.net/university/free-international-university-moldova |website=International Association of Universities |access-date=4 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>o53ermn57u8n47a2tqoef4dhw0dypsd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685362</id>
      <parentid>3685361</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3244" sha1="14iczjv1yl34ahpdv9ctg6zk8txc1go" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова еркін халықаралық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Liberă Internațională din Moldova
 |Халықаралық атауы   = Free International University of Moldova
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = ''Non Scholae, Sed Vitae Discimus'' («Біз мектеп үшін емес, өмір үшін оқимыз»)
 |Құрылған жылы       = [[16 қазан]] [[1992 жыл|1992]]&lt;ref name=&quot;istoric&quot;&gt;{{cite web|archive-date=2013-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923022207/http://ulim.md/about-ulim |url-status=dead |publisher=usmf.md |title=Despre ULIM |url=http://ulim.md/about-ulim}}&lt;/ref&gt;
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Илиан Галбен
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://ulim.md
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова еркін халықаралық университеті (ULIM)''' — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан жекеменшік жоғары оқу орны. Университет бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары бойынша білім береді. ULIM 1992 жылғы 16 қазанда [[Молдова үкіметі]]нің шешімімен құрылды. Университет Молдова Республикасының Ұлттық аккредиттеу және аттестаттау кеңесінде аккредиттелген. ULIM кітапханалар, компьютерлік сыныптар, спорт орталығы және университет кампусы сияқты білім беру инфрақұрылымына ие.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Free International University of Moldova |url=https://www.iau-hesd.net/university/free-international-university-moldova |website=International Association of Universities |access-date=4 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>14iczjv1yl34ahpdv9ctg6zk8txc1go</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685364</id>
      <parentid>3685362</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4017" sha1="pit6ltbs3qs4nm937kzj4adb6ukz8jw" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова еркін халықаралық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Liberă Internațională din Moldova
 |Халықаралық атауы   = Free International University of Moldova
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = ''Non Scholae, Sed Vitae Discimus'' («Біз мектеп үшін емес, өмір үшін оқимыз»)
 |Құрылған жылы       = [[16 қазан]] [[1992 жыл|1992]]&lt;ref name=&quot;istoric&quot;&gt;{{cite web|archive-date=2013-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923022207/http://ulim.md/about-ulim |url-status=dead |publisher=usmf.md |title=Despre ULIM |url=http://ulim.md/about-ulim}}&lt;/ref&gt;
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Илиан Галбен
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://ulim.md
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова еркін халықаралық университеті (ULIM)''' — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан жекеменшік жоғары оқу орны. Университет бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары бойынша білім береді. ULIM 1992 жылғы 16 қазанда [[Молдова үкіметі]]нің шешімімен құрылды. Университет Молдова Республикасының Ұлттық аккредиттеу және аттестаттау кеңесінде аккредиттелген. ULIM кітапханалар, компьютерлік сыныптар, спорт орталығы және университет кампусы сияқты білім беру инфрақұрылымына ие.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Free International University of Moldova |url=https://www.iau-hesd.net/university/free-international-university-moldova |website=International Association of Universities |access-date=4 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== Факультеттері ==
* Құқық факультеті
* Экономикалық ғылымдар факультеті
* Әлеуметтік ғылымдар және білім беру факультеті
* Ақпараттану, инженерия және дизайн факультеті
* Халықаралық қатынастар, шет тілдері және журналистика факультеті

== Белгілі түлектері ==
* [[Виталие Жакот]] — 2021–2025 жылдары [[Молдова парламенті]]нің депутаты болған.
* [[Петру Фрунзе]] — 2026 жылдан бері Молдованың [[Қытай Халық Республикасы]]ндағы елшісі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>pit6ltbs3qs4nm937kzj4adb6ukz8jw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685365</id>
      <parentid>3685364</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4150" sha1="03u83g16l7rg7gw6zj4or49d1ptz54l" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Молдова еркін халықаралық университеті
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = 
 |Шынайы аты          = Universitatea Liberă Internațională din Moldova
 |Халықаралық атауы   = Free International University of Moldova
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = ''Non Scholae, Sed Vitae Discimus'' («Біз мектеп үшін емес, өмір үшін оқимыз»)
 |Құрылған жылы       = [[16 қазан]] [[1992 жыл|1992]]&lt;ref name=&quot;istoric&quot;&gt;{{cite web|archive-date=2013-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923022207/http://ulim.md/about-ulim |url-status=dead |publisher=usmf.md |title=Despre ULIM |url=http://ulim.md/about-ulim}}&lt;/ref&gt;
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = Илиан Галбен
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}}
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://ulim.md
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Молдова еркін халықаралық университеті (ULIM)''' — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан жекеменшік жоғары оқу орны. Университет бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары бойынша білім береді. ULIM 1992 жылғы 16 қазанда [[Молдова үкіметі]]нің шешімімен құрылды. Университет Молдова Республикасының Ұлттық аккредиттеу және аттестаттау кеңесінде аккредиттелген. ULIM кітапханалар, компьютерлік сыныптар, спорт орталығы және университет кампусы сияқты білім беру инфрақұрылымына ие.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Free International University of Moldova |url=https://www.iau-hesd.net/university/free-international-university-moldova |website=International Association of Universities |access-date=4 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== Факультеттері ==
* Құқық факультеті
* Экономикалық ғылымдар факультеті
* Әлеуметтік ғылымдар және білім беру факультеті
* Ақпараттану, инженерия және дизайн факультеті
* Халықаралық қатынастар, шет тілдері және журналистика факультеті

== Белгілі түлектері ==
* [[Виталие Жакот]] — 2021–2025 жылдары [[Молдова парламенті]]нің депутаты болған.
* [[Петру Фрунзе]] — 2026 жылдан бері Молдованың [[Қытай Халық Республикасы]]ндағы елшісі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Молдовада 1992 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Молдова университеттері]]</text>
      <sha1>03u83g16l7rg7gw6zj4or49d1ptz54l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Bekbulatova Gulsara</title>
    <ns>2</ns>
    <id>789007</id>
    <redirect title="Қатысушы:Бекбулатова Гульсара" />
    <revision>
      <id>3685371</id>
      <timestamp>2026-10-23T13:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>İmmortalance</username>
        <id>155505</id>
      </contributor>
      <comment>İmmortalance [[Қатысушы:Bekbulatova Gulsara]] бетін [[Қатысушы:Бекбулатова Гульсара]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]]&quot;</comment>
      <origin>3685371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="5u7abq9odhnb9n7uxl4ruq3hr1s0o95" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы:Бекбулатова Гульсара]]</text>
      <sha1>5u7abq9odhnb9n7uxl4ruq3hr1s0o95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Bekbulatova Gulsara</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789008</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:Бекбулатова Гульсара" />
    <revision>
      <id>3685373</id>
      <timestamp>2026-10-23T13:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>İmmortalance</username>
        <id>155505</id>
      </contributor>
      <comment>İmmortalance [[Қатысушы талқылауы:Bekbulatova Gulsara]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Бекбулатова Гульсара]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]]&quot;</comment>
      <origin>3685373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="tratrwidf5mmjzwgtmbyj3234ocjk9j" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Бекбулатова Гульсара]]</text>
      <sha1>tratrwidf5mmjzwgtmbyj3234ocjk9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Энциклопедик</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789009</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:Энциклоповар" />
    <revision>
      <id>3685375</id>
      <timestamp>2026-10-23T13:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>İmmortalance</username>
        <id>155505</id>
      </contributor>
      <comment>İmmortalance [[Қатысушы талқылауы:Энциклопедик]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Энциклоповар]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Энциклопедик|Энциклопедик]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Энциклоповар|Энциклоповар]]&quot;</comment>
      <origin>3685375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dyed3onoitx7qvvwuk3ihmh3862dyg9" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Энциклоповар]]</text>
      <sha1>dyed3onoitx7qvvwuk3ihmh3862dyg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789010</id>
    <revision>
      <id>3685379</id>
      <timestamp>2026-10-23T13:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүст...</comment>
      <origin>3685379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="731" sha1="t2wiitfxae2rq25hda1tffbxqr87msl" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>t2wiitfxae2rq25hda1tffbxqr87msl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685380</id>
      <parentid>3685379</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Сауда жолдары|Сауда жолдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="772" sha1="aue5dm887lj3d3b4fwciw7mc8x344q9" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>aue5dm887lj3d3b4fwciw7mc8x344q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685381</id>
      <parentid>3685380</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1031" sha1="mfmdbsve4rta18o9p6e8tdtxu7kvm5y" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>mfmdbsve4rta18o9p6e8tdtxu7kvm5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685382</id>
      <parentid>3685381</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2317" sha1="5jl2b3y645q23rpeh98k2tysoip8wic" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>5jl2b3y645q23rpeh98k2tysoip8wic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685384</id>
      <parentid>3685382</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2858" sha1="pjiselnsovw4undq7hz4vad6qengsga" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>pjiselnsovw4undq7hz4vad6qengsga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685385</id>
      <parentid>3685384</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3495" sha1="6cooxq3dmwtgt4la8mk7t1yulo95x28" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>6cooxq3dmwtgt4la8mk7t1yulo95x28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685387</id>
      <parentid>3685385</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3771" sha1="tcfryjtt581nkcbpffbcxfvt1jvu41j" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>tcfryjtt581nkcbpffbcxfvt1jvu41j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685388</id>
      <parentid>3685387</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4468" sha1="3b40t33qhl554w6aijm2476g25m29jv" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді». 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>3b40t33qhl554w6aijm2476g25m29jv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685389</id>
      <parentid>3685388</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4815" sha1="rugkyxgk009fc4sqqt6epn7y6dqxnqn" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді». 
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>rugkyxgk009fc4sqqt6epn7y6dqxnqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685390</id>
      <parentid>3685389</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5635" sha1="4b4usatjn2aqsuebn3k8yqud5ti3xg2" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>4b4usatjn2aqsuebn3k8yqud5ti3xg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685402</id>
      <parentid>3685390</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6349" sha1="gr467b9109ncy7l4kjtsjtna5gdzp3u" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>gr467b9109ncy7l4kjtsjtna5gdzp3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685404</id>
      <parentid>3685402</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6811" sha1="ijzmjc9g62f6z7iis5xkuw480z8g8jl" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>ijzmjc9g62f6z7iis5xkuw480z8g8jl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685405</id>
      <parentid>3685404</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7110" sha1="7tlxyupu97d5867l4ypyemnbecq1s65" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>7tlxyupu97d5867l4ypyemnbecq1s65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685406</id>
      <parentid>3685405</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7559" sha1="mv120szna1aziznflg5o7hr8o51q5ya" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней»&lt;/blockquote&gt; 


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>mv120szna1aziznflg5o7hr8o51q5ya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685407</id>
      <parentid>3685406</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3685407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7736" sha1="6yq0po6lmyv4c428elawl1dvjf9nikq" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней»&lt;ref&gt;Английские путешественники в Московском государстве XVII веке. 1938. С. 189-190, 224.; Зайцев, 2004. С. 211&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>6yq0po6lmyv4c428elawl1dvjf9nikq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685408</id>
      <parentid>3685407</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3685408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8523" sha1="sm4ms2mkkkntxp33r4ifkfvnb5ju5oh" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней».&lt;ref&gt;Английские путешественники в Московском государстве XVII веке. 1938. С. 189-190, 224.; Зайцев, 2004. С. 211&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Батыстан Сарайшыққа бірнеше сауда жолы келіп тоғысты.&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «Один на Хаджи - Тархан через степи Маджар с ответвлением на Дербент и далее по Волге и Ахтубе до Сарая, другой по Дону до места наибольшего сближения с Волгой и далее по Ахтубе вниз на Новый Сарай и степью до Сарайчика. Были торговые пути от Приазовья на Волгу в доль Кумы и Кубани».&lt;ref&gt;Тихомиров, 1961. С.10-15.; Федров - Давыдов, 2001. С. 205.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>sm4ms2mkkkntxp33r4ifkfvnb5ju5oh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685409</id>
      <parentid>3685408</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9278" sha1="tc0qfl25ud3kg6e2q8hg3ewr093s6id" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней».&lt;ref&gt;Английские путешественники в Московском государстве XVII веке. 1938. С. 189-190, 224.; Зайцев, 2004. С. 211&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Батыстан Сарайшыққа бірнеше сауда жолы келіп тоғысты.&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «Один на Хаджи - Тархан через степи Маджар с ответвлением на Дербент и далее по Волге и Ахтубе до Сарая, другой по Дону до места наибольшего сближения с Волгой и далее по Ахтубе вниз на Новый Сарай и степью до Сарайчика. Были торговые пути от Приазовья на Волгу в доль Кумы и Кубани».&lt;ref&gt;Тихомиров, 1961. С.10-15.; Федров - Давыдов, 2001. С. 205.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Сарайшықтың (Жайықтан) - Шығыс Европаға баратын керуен жол тораптары, осы күнге дейін зерттелмей жатыр. Сарайшық қаласынан шыққан керуендер Астрахан, Сарай қалаларына қай бағытыен барғаны туралы дәл деректер жоқ. Бұның бір себебі археологиялық зерттеулер жүргізілмеуінде. Нарынның алып құм шағылдарын басып өтіп Еділге жеткен керуендерге қызмет көрсеткен керуен сарайлар мен жол тораптарын құм басып жатыр. 


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>tc0qfl25ud3kg6e2q8hg3ewr093s6id</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685411</id>
      <parentid>3685409</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9609" sha1="hdi4277q823050dcawh5sr6iohcjx03" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней».&lt;ref&gt;Английские путешественники в Московском государстве XVII веке. 1938. С. 189-190, 224.; Зайцев, 2004. С. 211&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Батыстан Сарайшыққа бірнеше сауда жолы келіп тоғысты.&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «Один на Хаджи - Тархан через степи Маджар с ответвлением на Дербент и далее по Волге и Ахтубе до Сарая, другой по Дону до места наибольшего сближения с Волгой и далее по Ахтубе вниз на Новый Сарай и степью до Сарайчика. Были торговые пути от Приазовья на Волгу в доль Кумы и Кубани».&lt;ref&gt;Тихомиров, 1961. С.10-15.; Федров - Давыдов, 2001. С. 205.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Сарайшықтың (Жайықтан) - Шығыс Европаға баратын керуен жол тораптары, осы күнге дейін зерттелмей жатыр. Сарайшық қаласынан шыққан керуендер Астрахан, Сарай қалаларына қай бағытыен барғаны туралы дәл деректер жоқ. Бұның бір себебі археологиялық зерттеулер жүргізілмеуінде. Нарынның алып құм шағылдарын басып өтіп Еділге жеткен керуендерге қызмет көрсеткен керуен сарайлар мен жол тораптарын құм басып жатыр.&lt;br /&gt;
Астрахандық археолог В.В.Плахов Солтүстік Каспий керуен жолының тармақтарын қарастырады. Сарайшықтан шықан жолдар, төменгі Еділ қалаларына баратын жол торабына тоғысқан дейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>hdi4277q823050dcawh5sr6iohcjx03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685412</id>
      <parentid>3685411</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10103" sha1="2cyvwuwz7i0rxaxts75qtvnc9tp2q9p" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней».&lt;ref&gt;Английские путешественники в Московском государстве XVII веке. 1938. С. 189-190, 224.; Зайцев, 2004. С. 211&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Батыстан Сарайшыққа бірнеше сауда жолы келіп тоғысты.&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «Один на Хаджи - Тархан через степи Маджар с ответвлением на Дербент и далее по Волге и Ахтубе до Сарая, другой по Дону до места наибольшего сближения с Волгой и далее по Ахтубе вниз на Новый Сарай и степью до Сарайчика. Были торговые пути от Приазовья на Волгу в доль Кумы и Кубани».&lt;ref&gt;Тихомиров, 1961. С.10-15.; Федров - Давыдов, 2001. С. 205.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Сарайшықтың (Жайықтан) - Шығыс Европаға баратын керуен жол тораптары, осы күнге дейін зерттелмей жатыр. Сарайшық қаласынан шыққан керуендер Астрахан, Сарай қалаларына қай бағытыен барғаны туралы дәл деректер жоқ. Бұның бір себебі археологиялық зерттеулер жүргізілмеуінде. Нарынның алып құм шағылдарын басып өтіп Еділге жеткен керуендерге қызмет көрсеткен керуен сарайлар мен жол тораптарын құм басып жатыр.&lt;br /&gt;
Астрахандық археолог В.В.Плахов Солтүстік Каспий керуен жолының тармақтарын қарастырады. Сарайшықтан шықан жолдар, төменгі Еділ қалаларына баратын жол торабына тоғысқан дейді.
B.В.Плахов көрсетуі бойынша Сарайшықтан батысқа 4 жол тармағы шыққан. 
''Бірінші бағыт'' — Жайық өзенін жағалап солтүстіктен Жайық қаласына жеткен (Орал) қаласы маңында.&lt;br /&gt; 
''Екінші бағыт'' — даламен жүріп отырып астаналық Сарай ал-Махруса және Сарай ал-Джедидке шыкты.&lt;br /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>2cyvwuwz7i0rxaxts75qtvnc9tp2q9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685413</id>
      <parentid>3685412</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10518" sha1="gby3ozbhaju37hk9n3pd8xgr69zchps" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней».&lt;ref&gt;Английские путешественники в Московском государстве XVII веке. 1938. С. 189-190, 224.; Зайцев, 2004. С. 211&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Батыстан Сарайшыққа бірнеше сауда жолы келіп тоғысты.&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «Один на Хаджи - Тархан через степи Маджар с ответвлением на Дербент и далее по Волге и Ахтубе до Сарая, другой по Дону до места наибольшего сближения с Волгой и далее по Ахтубе вниз на Новый Сарай и степью до Сарайчика. Были торговые пути от Приазовья на Волгу в доль Кумы и Кубани».&lt;ref&gt;Тихомиров, 1961. С.10-15.; Федров - Давыдов, 2001. С. 205.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Сарайшықтың (Жайықтан) - Шығыс Европаға баратын керуен жол тораптары, осы күнге дейін зерттелмей жатыр. Сарайшық қаласынан шыққан керуендер Астрахан, Сарай қалаларына қай бағытыен барғаны туралы дәл деректер жоқ. Бұның бір себебі археологиялық зерттеулер жүргізілмеуінде. Нарынның алып құм шағылдарын басып өтіп Еділге жеткен керуендерге қызмет көрсеткен керуен сарайлар мен жол тораптарын құм басып жатыр.&lt;br /&gt;
Астрахандық археолог В.В.Плахов Солтүстік Каспий керуен жолының тармақтарын қарастырады. Сарайшықтан шықан жолдар, төменгі Еділ қалаларына баратын жол торабына тоғысқан дейді.
B.В.Плахов көрсетуі бойынша Сарайшықтан батысқа 4 жол тармағы шыққан.&lt;br /&gt;
''Бірінші бағыт'' — Жайық өзенін жағалап солтүстіктен Жайық қаласына жеткен (Орал) қаласы маңында.&lt;br /&gt; 
''Екінші бағыт'' — даламен жүріп отырып астаналық Сарай ал-Махруса және Сарай ал-Джедидке шыкты.&lt;br /&gt;
''Үшінші бағыт'' — Каспий теңізін жағалап отырып Хаджи Тархан (Астрахан) қаласына жетіп, әрі Қырым асты. Бұл жол қазіргі автотрасса болуы мүмкін. Бұл жолдарға керуен сарайлар қызмет етіп, тұшы құдықтар сумен камтамасыз еткен.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>gby3ozbhaju37hk9n3pd8xgr69zchps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685414</id>
      <parentid>3685413</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10845" sha1="mp8iqepvlwmq7ztet379wp7ls0nedvh" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней».&lt;ref&gt;Английские путешественники в Московском государстве XVII веке. 1938. С. 189-190, 224.; Зайцев, 2004. С. 211&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Батыстан Сарайшыққа бірнеше сауда жолы келіп тоғысты.&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «Один на Хаджи - Тархан через степи Маджар с ответвлением на Дербент и далее по Волге и Ахтубе до Сарая, другой по Дону до места наибольшего сближения с Волгой и далее по Ахтубе вниз на Новый Сарай и степью до Сарайчика. Были торговые пути от Приазовья на Волгу в доль Кумы и Кубани».&lt;ref&gt;Тихомиров, 1961. С.10-15.; Федров - Давыдов, 2001. С. 205.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Сарайшықтың (Жайықтан) - Шығыс Европаға баратын керуен жол тораптары, осы күнге дейін зерттелмей жатыр. Сарайшық қаласынан шыққан керуендер Астрахан, Сарай қалаларына қай бағытыен барғаны туралы дәл деректер жоқ. Бұның бір себебі археологиялық зерттеулер жүргізілмеуінде. Нарынның алып құм шағылдарын басып өтіп Еділге жеткен керуендерге қызмет көрсеткен керуен сарайлар мен жол тораптарын құм басып жатыр.&lt;br /&gt;
Астрахандық археолог В.В.Плахов Солтүстік Каспий керуен жолының тармақтарын қарастырады. Сарайшықтан шықан жолдар, төменгі Еділ қалаларына баратын жол торабына тоғысқан дейді.
B.В.Плахов көрсетуі бойынша Сарайшықтан батысқа 4 жол тармағы шыққан.&lt;br /&gt;
''Бірінші бағыт'' — Жайық өзенін жағалап солтүстіктен Жайық қаласына жеткен (Орал) қаласы маңында.&lt;br /&gt; 
''Екінші бағыт'' — даламен жүріп отырып астаналық Сарай ал-Махруса және Сарай ал-Джедидке шыкты.&lt;br /&gt;
''Үшінші бағыт'' — Каспий теңізін жағалап отырып Хаджи Тархан (Астрахан) қаласына жетіп, әрі Қырым асты. Бұл жол қазіргі автотрасса болуы мүмкін. Бұл жолдарға керуен сарайлар қызмет етіп, тұшы құдықтар сумен камтамасыз еткен.&lt;br /&gt;
''Төртінші бағыт'' — су жолы болды, Каспий теңізі арқылы Иран, Әзірбайжан жағалауларына шыққан. Бұған осы ел жағалауларындағы кеме қалдықтары және XIV ғ. дирхемдері табылуы куә. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>mp8iqepvlwmq7ztet379wp7ls0nedvh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685417</id>
      <parentid>3685414</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11275" sha1="7n3mc2b4o0bf982e8tfvz7tu1mw96ym" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней».&lt;ref&gt;Английские путешественники в Московском государстве XVII веке. 1938. С. 189-190, 224.; Зайцев, 2004. С. 211&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Батыстан Сарайшыққа бірнеше сауда жолы келіп тоғысты.&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «Один на Хаджи - Тархан через степи Маджар с ответвлением на Дербент и далее по Волге и Ахтубе до Сарая, другой по Дону до места наибольшего сближения с Волгой и далее по Ахтубе вниз на Новый Сарай и степью до Сарайчика. Были торговые пути от Приазовья на Волгу в доль Кумы и Кубани».&lt;ref&gt;Тихомиров, 1961. С.10-15.; Федров - Давыдов, 2001. С. 205.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Сарайшықтың (Жайықтан) - Шығыс Европаға баратын керуен жол тораптары, осы күнге дейін зерттелмей жатыр. Сарайшық қаласынан шыққан керуендер Астрахан, Сарай қалаларына қай бағытыен барғаны туралы дәл деректер жоқ. Бұның бір себебі археологиялық зерттеулер жүргізілмеуінде. Нарынның алып құм шағылдарын басып өтіп Еділге жеткен керуендерге қызмет көрсеткен керуен сарайлар мен жол тораптарын құм басып жатыр.&lt;br /&gt;
Астрахандық археолог В.В.Плахов Солтүстік Каспий керуен жолының тармақтарын қарастырады. Сарайшықтан шықан жолдар, төменгі Еділ қалаларына баратын жол торабына тоғысқан дейді.
B.В.Плахов көрсетуі бойынша Сарайшықтан батысқа 4 жол тармағы шыққан.&lt;br /&gt;
''Бірінші бағыт'' — Жайық өзенін жағалап солтүстіктен Жайық қаласына жеткен (Орал) қаласы маңында.&lt;br /&gt; 
''Екінші бағыт'' — даламен жүріп отырып астаналық Сарай ал-Махруса және Сарай ал-Джедидке шыкты.&lt;br /&gt;
''Үшінші бағыт'' — Каспий теңізін жағалап отырып Хаджи Тархан (Астрахан) қаласына жетіп, әрі Қырым асты. Бұл жол қазіргі автотрасса болуы мүмкін. Бұл жолдарға керуен сарайлар қызмет етіп, тұшы құдықтар сумен камтамасыз еткен.&lt;br /&gt;
''Төртінші бағыт'' — су жолы болды, Каспий теңізі арқылы Иран, Әзірбайжан жағалауларына шыққан. Бұған осы ел жағалауларындағы кеме қалдықтары және XIV ғ. дирхемдері табылуы куә. 

Батыста сауда жолында тұрған Сарайшыққа құрлықтағы сауда жолымен бірге теніз сауда жолы да тоғысты. Сарай - Сарайшық - Үргеніш сауда жолы туралы — Әулие Виктория монастырының монағы испандық Пасхалия жазбаларынан көруге болады. Ол: 


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>7n3mc2b4o0bf982e8tfvz7tu1mw96ym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685419</id>
      <parentid>3685417</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12319" sha1="nve381fsyvpxqsnkkpmz9l22tk9awo1" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней».&lt;ref&gt;Английские путешественники в Московском государстве XVII веке. 1938. С. 189-190, 224.; Зайцев, 2004. С. 211&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Батыстан Сарайшыққа бірнеше сауда жолы келіп тоғысты.&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «Один на Хаджи - Тархан через степи Маджар с ответвлением на Дербент и далее по Волге и Ахтубе до Сарая, другой по Дону до места наибольшего сближения с Волгой и далее по Ахтубе вниз на Новый Сарай и степью до Сарайчика. Были торговые пути от Приазовья на Волгу в доль Кумы и Кубани».&lt;ref&gt;Тихомиров, 1961. С.10-15.; Федров - Давыдов, 2001. С. 205.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Сарайшықтың (Жайықтан) - Шығыс Европаға баратын керуен жол тораптары, осы күнге дейін зерттелмей жатыр. Сарайшық қаласынан шыққан керуендер Астрахан, Сарай қалаларына қай бағытыен барғаны туралы дәл деректер жоқ. Бұның бір себебі археологиялық зерттеулер жүргізілмеуінде. Нарынның алып құм шағылдарын басып өтіп Еділге жеткен керуендерге қызмет көрсеткен керуен сарайлар мен жол тораптарын құм басып жатыр.&lt;br /&gt;
Астрахандық археолог В.В.Плахов Солтүстік Каспий керуен жолының тармақтарын қарастырады. Сарайшықтан шықан жолдар, төменгі Еділ қалаларына баратын жол торабына тоғысқан дейді.
B.В.Плахов көрсетуі бойынша Сарайшықтан батысқа 4 жол тармағы шыққан.&lt;br /&gt;
''Бірінші бағыт'' — Жайық өзенін жағалап солтүстіктен Жайық қаласына жеткен (Орал) қаласы маңында.&lt;br /&gt; 
''Екінші бағыт'' — даламен жүріп отырып астаналық Сарай ал-Махруса және Сарай ал-Джедидке шыкты.&lt;br /&gt;
''Үшінші бағыт'' — Каспий теңізін жағалап отырып Хаджи Тархан (Астрахан) қаласына жетіп, әрі Қырым асты. Бұл жол қазіргі автотрасса болуы мүмкін. Бұл жолдарға керуен сарайлар қызмет етіп, тұшы құдықтар сумен камтамасыз еткен.&lt;br /&gt;
''Төртінші бағыт'' — су жолы болды, Каспий теңізі арқылы Иран, Әзірбайжан жағалауларына шыққан. Бұған осы ел жағалауларындағы кеме қалдықтары және XIV ғ. дирхемдері табылуы куә. 

Батыста сауда жолында тұрған Сарайшыққа құрлықтағы сауда жолымен бірге теніз сауда жолы да тоғысты. Сарай - Сарайшық - Үргеніш сауда жолы туралы — Әулие Виктория монастырының монағы испандық Пасхалия жазбаларынан көруге болады. Ол: &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «С несколькими армиянами сел я на судно и отправился оттуда по реке Тигрис (Волга) и далее вдоль побережья морях Ватук (Бакук или Баку, т.е.Каспийское море), пока через 12 дней не прибыл в Сарайчик. От этого места я ехал на повозке, запряженной верблюдами (ехат ни этих животных просто отвратительно!), и 50-й день достиг Ураганта.&lt;ref&gt;Купцы и миссионеры Западной Европы в Кульдже, 1996. С.139.; Еманов, 1995. С.149&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; дейді. Бұл 1330 жылдың екінші жартысында болған еді. Ал, араб саяхатшысы Ибн-Батутаның бұл жолды арбамен он күнде жүріп өткені мәлім.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>nve381fsyvpxqsnkkpmz9l22tk9awo1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685422</id>
      <parentid>3685419</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12631" sha1="equ2ced6ecrjjlembhueo54b4zzapdm" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней».&lt;ref&gt;Английские путешественники в Московском государстве XVII веке. 1938. С. 189-190, 224.; Зайцев, 2004. С. 211&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Батыстан Сарайшыққа бірнеше сауда жолы келіп тоғысты.&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «Один на Хаджи - Тархан через степи Маджар с ответвлением на Дербент и далее по Волге и Ахтубе до Сарая, другой по Дону до места наибольшего сближения с Волгой и далее по Ахтубе вниз на Новый Сарай и степью до Сарайчика. Были торговые пути от Приазовья на Волгу в доль Кумы и Кубани».&lt;ref&gt;Тихомиров, 1961. С.10-15.; Федров - Давыдов, 2001. С. 205.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Сарайшықтың (Жайықтан) - Шығыс Европаға баратын керуен жол тораптары, осы күнге дейін зерттелмей жатыр. Сарайшық қаласынан шыққан керуендер Астрахан, Сарай қалаларына қай бағытыен барғаны туралы дәл деректер жоқ. Бұның бір себебі археологиялық зерттеулер жүргізілмеуінде. Нарынның алып құм шағылдарын басып өтіп Еділге жеткен керуендерге қызмет көрсеткен керуен сарайлар мен жол тораптарын құм басып жатыр.&lt;br /&gt;
Астрахандық археолог В.В.Плахов Солтүстік Каспий керуен жолының тармақтарын қарастырады. Сарайшықтан шықан жолдар, төменгі Еділ қалаларына баратын жол торабына тоғысқан дейді.
B.В.Плахов көрсетуі бойынша Сарайшықтан батысқа 4 жол тармағы шыққан.&lt;br /&gt;
''Бірінші бағыт'' — Жайық өзенін жағалап солтүстіктен Жайық қаласына жеткен (Орал) қаласы маңында.&lt;br /&gt; 
''Екінші бағыт'' — даламен жүріп отырып астаналық Сарай ал-Махруса және Сарай ал-Джедидке шыкты.&lt;br /&gt;
''Үшінші бағыт'' — Каспий теңізін жағалап отырып Хаджи Тархан (Астрахан) қаласына жетіп, әрі Қырым асты. Бұл жол қазіргі автотрасса болуы мүмкін. Бұл жолдарға керуен сарайлар қызмет етіп, тұшы құдықтар сумен камтамасыз еткен.&lt;br /&gt;
''Төртінші бағыт'' — су жолы болды, Каспий теңізі арқылы Иран, Әзірбайжан жағалауларына шыққан. Бұған осы ел жағалауларындағы кеме қалдықтары және XIV ғ. дирхемдері табылуы куә. 

Батыста сауда жолында тұрған Сарайшыққа құрлықтағы сауда жолымен бірге теніз сауда жолы да тоғысты. Сарай - Сарайшық - Үргеніш сауда жолы туралы — Әулие Виктория монастырының монағы испандық Пасхалия жазбаларынан көруге болады. Ол: &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «С несколькими армиянами сел я на судно и отправился оттуда по реке Тигрис (Волга) и далее вдоль побережья морях Ватук (Бакук или Баку, т.е.Каспийское море), пока через 12 дней не прибыл в Сарайчик. От этого места я ехал на повозке, запряженной верблюдами (ехат ни этих животных просто отвратительно!), и 50-й день достиг Ураганта.&lt;ref&gt;Купцы и миссионеры Западной Европы в Кульдже, 1996. С.139.; Еманов, 1995. С.149&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; дейді. Бұл 1330 жылдың екінші жартысында болған еді. Ал, араб саяхатшысы Ибн-Батутаның бұл жолды арбамен он күнде жүріп өткені мәлім.

Қатал табиғаттық жағдайға байланысты бұл аймақтағы керуен сарайлар дамып қалаға айналмаған, бірақ олар қызметтерін мүлтіксіз атқарып керуендерге қызмет еткені айқын. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>equ2ced6ecrjjlembhueo54b4zzapdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685428</id>
      <parentid>3685422</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3685428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13122" sha1="60vsuyzqtg75a3ltzlkdgvq4r1phe3u" xml:space="preserve">'''Батыс Қазақстан және Каспий аймағының керуен жолдары''' — Батыс Қазақстан аймағын басып өтетін сауда жолы туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырларда белгілі бола бастады. Осы кезеңде [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолының]] негізгі бағыты Сирия - Иран, Орта Азия - Оңтүстік Қазақстан - Талас аңғары - Шу - Ыстықкөл ойпаты - Шығыс Түркістан - Қытай болды. Оның бір тармағы Византия - Дербент арқылы Каспий өңірі - Маңғыстау даласы, Арал - Сырды бойлап, Оңтүстік Қазақстандағы негізгі жолға қосылды.

XIII-XIV ғ. Жібек жолы Сырдарияның сол қанатымен қапталдай жүретін керуен жолы Зернук, Үзгент, Қызтөбе, (Баршынкент) арқылы, Түркия, Хорезм бағытының тармақтарымен, Аралдың солтүстігімен батысқа бағыт алды. Ол, Маңғыстау, Солтүстік Каспий өңірі, Сарайшық арқылы Алтын Орда астанасы Сарай қаласынан әрі Каффа қаласына бағыт ұстады. Жібек жолының жаңа тармағы, Шаш - Үргенш - Үстірт Сарайшық - Батыс тармағы - XIII - XIV ғасырда жандана түсті. Негізгі себеп Дешті Қыпшақ, Мауреннахр жері монғол жаулауынан соң біртұтас мемлекет болды. Еділ бойына Алтын Орда Сарайы салынуы Европа мен Азияны байланыстырды. Қытай мен Дунайға дейін кеңстік біртұтас тұрақталып мемлекет құрамында болды. Бұл сауда қақпасына жол ашты.

Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.
Сауда жолындағы Сарайшық қаласының маңызы артты. Қала керуендерді Азиядан Европаға өткізетін қақпа болды. Сарайшық пен Үргенш арасында екі сауда тармағы қалыптасты.&lt;br /&gt;
''Бірінші тармақ:'' Сарайшық - Тасқұдық - Таскешу керуен сарайы (Таскешу көпірі) - Қайнар бұлағы - Бақашы әулие - Ұшқан қаласы - Маңсуалмас (Қосқұдық) тармағы арқылы жүрген.&lt;br /&gt;
''Екінші тармақ:'' Қосқұдықтан оңтүстік батысқа қарай бұрылып Көптам - Сам - Чурук - Белеулі арқылы жүрген. Чурук, Белеулі, Қосбұлақ, Бұлақ, Ұшқұдық, Пулжай - Үстірт - Дәукескен - Үргенш.

Ноғай жолын зерттеп картаға түсірген А.И.Левшин болды. Ол, [[Сарайшық]]тан Хиуаға, Каспий мен Арал теңіздерінің арасынан өтер үш жол туралы жазды.&lt;br /&gt;
''Бірінші жол:'' «Сарайшықтан Тентек Сорға келеді, одан Білеулі алқабы арқылы, көне бекініс Ұзынтамының жанынан Сағыҙ өзенінен өтеді, одан Қайнар тауын жағалап, Жем өзеніне келіп, Боқаш әулие қорымының жанынан өтіп, Ұшқанға келеді, одан Желді тауының оң жағымен Үстіртке жетеді. Үстіртте Сам құмы арқылы Айбоғұр алқабымен Айдабол құдығына жетіп, одан Ақтөбе Күркүреуге жетеді».&lt;br /&gt;
''Екінші жол:'' «Жем өзенінен Үстірт арқылы Желді тауының жанымен жүріп Көптам арқылы Қосбұлақ құдығына жетеді, одан Есеккырган даласымен керуен Үстірттен түсіп ежелгі [[Үргеніш]]ке келеді».&lt;br /&gt;
''Үшінші жол:'' «Сарайшық бекінісінен Хиуаға баратын жол Қайнар тауының жанынан жоғарыдағы баяндалған жолдардан бөлініп, шығысқа бұрылып, Сарықасқа құдығы мен Біркүндік алқабы арқылы Аққаудан бұлағына жетеді. Үстіртке Арсай мен Қарсай жыралары арқылы көтеріліп, Аралға жетеді. Аралды жағалап, Дуаналы - құлама мен Құлмағыр шығанақтары арқылы Амудария жағасындағы Қоңырат қаласына келеді»  деп А.И.Левшин бүкіл «Ноғай жолын» суреттеп жазды.

Бұнда Ноғай атауы кейін XIV ғасырдан аталған. Бұл жол ежелгі Жібек жолының үстінде жатыр. Кейбір тармақтары ғана кейін қосылған. XVII-XIX ғасырларда ноғай жолы керуендер үшін пайдаланылып сауда саттық жолы болды.
Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде көптеген керуен сарайлар мен мекендер X-XII ғасырларда салынғаны анықталды. Таскешу керуен сарайы мен Ұшқан қаласы X-XIV ғасырларда салынған.

Батыстағы сауда жолында тұрған Сарайшық қаласы ірі сауда орталығы болды. Құрлықтағы сауда жолымен бірге, Сарайшықта теңіз сауда жолының ашылуы үлкен маңызға ие болды. Қала құрлық пен теңіз портының тоғыскан орталығы болып, оның жылдам дамуына әкелді.

Батыстағы Сарайшықпен XIII-XIV тасырларда тұрақты сауда жасаған қалалар қатарында Хаджи-Тархан болды. Ол туралы ағылшындық Ричард Джонсон жазбаларында кездеседі. 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «…Из Хаджи-Тархана до Сарайчика при медленном путешествии, как обыкновенно едут купцы с товарами, было 10 или даже 15 дней пути, до Туркменских берегов Каспия на судах было 10 дней, до Гиляна морем 7-8 дней».&lt;ref&gt;Английские путешественники в Московском государстве XVII веке. 1938. С. 189-190, 224.; Зайцев, 2004. С. 211&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Батыстан Сарайшыққа бірнеше сауда жолы келіп тоғысты.&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «Один на Хаджи - Тархан через степи Маджар с ответвлением на Дербент и далее по Волге и Ахтубе до Сарая, другой по Дону до места наибольшего сближения с Волгой и далее по Ахтубе вниз на Новый Сарай и степью до Сарайчика. Были торговые пути от Приазовья на Волгу в доль Кумы и Кубани».&lt;ref&gt;Тихомиров, 1961. С.10-15.; Федров - Давыдов, 2001. С. 205.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 

Сарайшықтың (Жайықтан) - Шығыс Европаға баратын керуен жол тораптары, осы күнге дейін зерттелмей жатыр. Сарайшық қаласынан шыққан керуендер Астрахан, Сарай қалаларына қай бағытыен барғаны туралы дәл деректер жоқ. Бұның бір себебі археологиялық зерттеулер жүргізілмеуінде. Нарынның алып құм шағылдарын басып өтіп Еділге жеткен керуендерге қызмет көрсеткен керуен сарайлар мен жол тораптарын құм басып жатыр.&lt;br /&gt;
Астрахандық археолог В.В.Плахов Солтүстік Каспий керуен жолының тармақтарын қарастырады. Сарайшықтан шықан жолдар, төменгі Еділ қалаларына баратын жол торабына тоғысқан дейді.
B.В.Плахов көрсетуі бойынша Сарайшықтан батысқа 4 жол тармағы шыққан.&lt;br /&gt;
''Бірінші бағыт'' — Жайық өзенін жағалап солтүстіктен Жайық қаласына жеткен (Орал) қаласы маңында.&lt;br /&gt; 
''Екінші бағыт'' — даламен жүріп отырып астаналық Сарай ал-Махруса және Сарай ал-Джедидке шыкты.&lt;br /&gt;
''Үшінші бағыт'' — Каспий теңізін жағалап отырып Хаджи Тархан (Астрахан) қаласына жетіп, әрі Қырым асты. Бұл жол қазіргі автотрасса болуы мүмкін. Бұл жолдарға керуен сарайлар қызмет етіп, тұшы құдықтар сумен камтамасыз еткен.&lt;br /&gt;
''Төртінші бағыт'' — су жолы болды, Каспий теңізі арқылы Иран, Әзірбайжан жағалауларына шыққан. Бұған осы ел жағалауларындағы кеме қалдықтары және XIV ғ. дирхемдері табылуы куә. 

Батыста сауда жолында тұрған Сарайшыққа құрлықтағы сауда жолымен бірге теніз сауда жолы да тоғысты. Сарай - Сарайшық - Үргеніш сауда жолы туралы — Әулие Виктория монастырының монағы испандық Пасхалия жазбаларынан көруге болады. Ол: &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «С несколькими армиянами сел я на судно и отправился оттуда по реке Тигрис (Волга) и далее вдоль побережья морях Ватук (Бакук или Баку, т.е.Каспийское море), пока через 12 дней не прибыл в Сарайчик. От этого места я ехал на повозке, запряженной верблюдами (ехат ни этих животных просто отвратительно!), и 50-й день достиг Ураганта.&lt;ref&gt;Купцы и миссионеры Западной Европы в Кульдже, 1996. С.139.; Еманов, 1995. С.149&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; дейді. Бұл 1330 жылдың екінші жартысында болған еді. Ал, араб саяхатшысы Ибн-Батутаның бұл жолды арбамен он күнде жүріп өткені мәлім.

Қатал табиғаттық жағдайға байланысты бұл аймақтағы керуен сарайлар дамып қалаға айналмаған, бірақ олар қызметтерін мүлтіксіз атқарып керуендерге қызмет еткені айқын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=5-10|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>60vsuyzqtg75a3ltzlkdgvq4r1phe3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:LiebenAi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789011</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:KanTheWatcher" />
    <revision>
      <id>3685392</id>
      <timestamp>2026-10-23T15:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Manchiu</username>
        <id>69832</id>
      </contributor>
      <comment>Manchiu [[Қатысушы талқылауы:LiebenAi]] бетін [[Қатысушы талқылауы:KanTheWatcher]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/LiebenAi|LiebenAi]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/KanTheWatcher|KanTheWatcher]]&quot;</comment>
      <origin>3685392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="exdzoquqvkv1satgznzz27pnjdk6z9i" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:KanTheWatcher]]</text>
      <sha1>exdzoquqvkv1satgznzz27pnjdk6z9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789012</id>
    <revision>
      <id>3685393</id>
      <timestamp>2026-10-23T15:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 02.08.1972  |Туған жері          = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Шырғанақ]] ауылы.  |Қайт...</comment>
      <origin>3685393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10978" sha1="nih1t1habktz6axnbtr6s5vf45c8neu" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 02.08.1972
 |Туған жері          = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Шырғанақ]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* {{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}};
* {{Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}};
* {{Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}};
* {{Астанаға 20 жыл медалі}};
* {{Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі}};  
* {{Ерен еңбегі үшін медалі}}.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова''' —  ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, білім беру саласының қайраткері.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 2 тамызда [[Алматы облысы]] [[Кеген ауданы]], [[Шырғанақ]] ауылында туған.&lt;br&gt;
[[1989 жыл|1989]] жылы [[Нарынқол ауданы]] [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] ауылында Албан Асан Барманбекұлы атындағы орта мектепті күміс медальмен бітіріп, [[1994 жыл|1994]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Қазақ мектебіндегі орыс тілі мен әдебиеті&quot; мамандығы бойынша үздік дипломмен аяқтаған.&lt;br&gt;
Еңбек жолын [[1995 жыл|1995]] жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты Филология факультеті деканының орынбасары, Орыс филология кафедрасының оқытушысы қызметінен бастаған. Институт алғашқылардың бірі болып кредиттік жүйеге көшкен уақытта жас маман факультет бойынша оқытудың кредиттік жүйесіне негізделген оқу жоспарларын жасауға атсалысты. Осы жылдары &quot;Ең үздік деканның орынбасары&quot; атағына ие болды. Салалық министрлік тарапынан құрылған аттестациялық комиссияларға мүше болды.&lt;br&gt;
[[2003 жыл|2003]]-[[2008 жыл|2008]] жылдары Алматы үздіксіз білім беру университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, 2008-[[2011 жыл|2011]] жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті колледжінің директоры, 2011-[[2019 жыл|2019]] жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіне қарасты &quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығының директоры қызметтерін абыроймен атқарды. [[2020 жыл|2020]] жылдан бастап [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті]]нің ректоры қызметінде болды.
2025 жылдың желтоқсанынан бастап Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры қызметін атқарып келеді.&lt;ref&gt;[https://qyzpu.edu.kz/kz/a/news/3240-prikazom-ministra-nauki-i-visshego-obrazovaniya-respubliki-kazahstan-ot-#gsc.tab=0 Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры лауазымына Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы тағайындалды.]&lt;/ref&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Бейбіткүл Сәрсемханқызы тіл білім, салыстырмалы грамматика, замануи қазақстандық саясаткердің тілдік тұлғасы мәселелері, оқулықтану саласы бойынша бірқатар зерттеулер жүргізді. Оның авторлығымен 80-нен астам ғылыми еңбек жарық көрді. Оның ішінде 2 монография, 16 оқулық пен оқу құралы, 4 сөздік және бірнеше мақала шықты. Ерекше еңбектері – &quot;Қазақ тілін оқыту әдістемесі&quot;, &quot;Қазіргі орыс тілі&quot;, &quot;Практикалық орыс тілі&quot; оқулықтары мен &quot;Қазіргі қоғамдық-саяси терминдер&quot; сөздігі.&lt;br&gt;
[[2006 жыл|2006]] жылы &quot;Қазіргі саясаткердің тілдік тұлғасы (Қазақстандағы орыс тілді публицистика материалдары негізінде)&quot; тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, филогоия ғылымдарының кандидаты атағына ие болды.&lt;br&gt;
[[2009 жыл|2009]]-2012 жылдары &quot;Орыс тілі қазақ әдеби тіліндегі арнайы терминдерді жеткізуші ретінде&quot; атты іргелі ғылыми жобаны орындауға қатысты, 2012-2014 жылдары &quot;Техникалық және кәсіби білім беру жүйесіне арналған оқу басылымдарын жобалаудың теориялық-әдіснамалық негіздері Қазақстанның индустриялық-инновациялық дамуы үшін бәсекеге қабілетті мамандар даярлаудың іргелі жобасына жетекшілік жасады. 2015-2017 жылдары &quot;Қазақстанның көптілділік саясатын жүзеге асыру жағдайында педагог мамандардың тілдік құзыреттіліктерін қалыптастыру&quot; тақырыбындағы іргелі ғылыми-зерттеу жобасын орындады. 2018-2020 жылдарға арналған &quot;Жаһандану жағдайындағы Қазақстандық БАҚ және олардың қоғамдық сананы жаңғыртудағы ықпалы (лингвистикалық аспект)&quot; тақырыбындағы жобаны орындаушылардың бірі болды.&lt;br&gt;
&quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығын басқарған жылдары отандық оқулықтану саласына елеулі үлес қосып, оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендерге сраптама жүргізудің теориялық-әдіснамалық негіздерін жасауға ат салысты. &quot;Мектеп оқулығы: қазіргі жағдайы мен дамуы&quot; ұжымдық монографияға, &quot;Оқулықтану бойынша анықтамалық-сөздік&quot;, &quot;Оқулық жобалау және сараптау&quot;, &quot;Әлемдік оқу басылымдары: негізгі тенденциялар&quot;, &quot;Мектеп оқулығы моделінің тұжырымдамалық негіздері&quot; сынды 40-тан аса ғылыми еңбектәң, оның ішінде бірнеше жоғары импакт-факторлы мақалалардың шығуына жетекшілік етті.

== Марапаттары ==
* &quot;Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі&quot;;
* &quot;[[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Астанаға 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі]]&quot;;  
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot;.&lt;ref&gt;[https://aikyn.kz/295548/beybitkul-k-rimova-k-azak--u-lttyk--k-yzdar-pedagogikalyk--universitetinin--rektory-bolyp-tag-ayyndaldy]&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрілігінің Құрмет грамоталары.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://e-univer.korkyt.kz/blog/biography Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаты]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]</text>
      <sha1>nih1t1habktz6axnbtr6s5vf45c8neu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685395</id>
      <parentid>3685393</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3685395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10979" sha1="mexlsugl4dgfkv4naqifydpdwk6kj04" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 02.08.1972
 |Туған жері          = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Шырғанақ]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* {{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}};
* {{Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}};
* {{Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}};
* {{Астанаға 20 жыл медалі}};
* {{&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі}};  
* {{Ерен еңбегі үшін медалі}}.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова''' —  ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, білім беру саласының қайраткері.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 2 тамызда [[Алматы облысы]] [[Кеген ауданы]], [[Шырғанақ]] ауылында туған.&lt;br&gt;
[[1989 жыл|1989]] жылы [[Нарынқол ауданы]] [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] ауылында Албан Асан Барманбекұлы атындағы орта мектепті күміс медальмен бітіріп, [[1994 жыл|1994]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Қазақ мектебіндегі орыс тілі мен әдебиеті&quot; мамандығы бойынша үздік дипломмен аяқтаған.&lt;br&gt;
Еңбек жолын [[1995 жыл|1995]] жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты Филология факультеті деканының орынбасары, Орыс филология кафедрасының оқытушысы қызметінен бастаған. Институт алғашқылардың бірі болып кредиттік жүйеге көшкен уақытта жас маман факультет бойынша оқытудың кредиттік жүйесіне негізделген оқу жоспарларын жасауға атсалысты. Осы жылдары &quot;Ең үздік деканның орынбасары&quot; атағына ие болды. Салалық министрлік тарапынан құрылған аттестациялық комиссияларға мүше болды.&lt;br&gt;
[[2003 жыл|2003]]-[[2008 жыл|2008]] жылдары Алматы үздіксіз білім беру университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, 2008-[[2011 жыл|2011]] жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті колледжінің директоры, 2011-[[2019 жыл|2019]] жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіне қарасты &quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығының директоры қызметтерін абыроймен атқарды. [[2020 жыл|2020]] жылдан бастап [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті]]нің ректоры қызметінде болды.
2025 жылдың желтоқсанынан бастап Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры қызметін атқарып келеді.&lt;ref&gt;[https://qyzpu.edu.kz/kz/a/news/3240-prikazom-ministra-nauki-i-visshego-obrazovaniya-respubliki-kazahstan-ot-#gsc.tab=0 Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры лауазымына Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы тағайындалды.]&lt;/ref&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Бейбіткүл Сәрсемханқызы тіл білім, салыстырмалы грамматика, замануи қазақстандық саясаткердің тілдік тұлғасы мәселелері, оқулықтану саласы бойынша бірқатар зерттеулер жүргізді. Оның авторлығымен 80-нен астам ғылыми еңбек жарық көрді. Оның ішінде 2 монография, 16 оқулық пен оқу құралы, 4 сөздік және бірнеше мақала шықты. Ерекше еңбектері – &quot;Қазақ тілін оқыту әдістемесі&quot;, &quot;Қазіргі орыс тілі&quot;, &quot;Практикалық орыс тілі&quot; оқулықтары мен &quot;Қазіргі қоғамдық-саяси терминдер&quot; сөздігі.&lt;br&gt;
[[2006 жыл|2006]] жылы &quot;Қазіргі саясаткердің тілдік тұлғасы (Қазақстандағы орыс тілді публицистика материалдары негізінде)&quot; тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, филогоия ғылымдарының кандидаты атағына ие болды.&lt;br&gt;
[[2009 жыл|2009]]-2012 жылдары &quot;Орыс тілі қазақ әдеби тіліндегі арнайы терминдерді жеткізуші ретінде&quot; атты іргелі ғылыми жобаны орындауға қатысты, 2012-2014 жылдары &quot;Техникалық және кәсіби білім беру жүйесіне арналған оқу басылымдарын жобалаудың теориялық-әдіснамалық негіздері Қазақстанның индустриялық-инновациялық дамуы үшін бәсекеге қабілетті мамандар даярлаудың іргелі жобасына жетекшілік жасады. 2015-2017 жылдары &quot;Қазақстанның көптілділік саясатын жүзеге асыру жағдайында педагог мамандардың тілдік құзыреттіліктерін қалыптастыру&quot; тақырыбындағы іргелі ғылыми-зерттеу жобасын орындады. 2018-2020 жылдарға арналған &quot;Жаһандану жағдайындағы Қазақстандық БАҚ және олардың қоғамдық сананы жаңғыртудағы ықпалы (лингвистикалық аспект)&quot; тақырыбындағы жобаны орындаушылардың бірі болды.&lt;br&gt;
&quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығын басқарған жылдары отандық оқулықтану саласына елеулі үлес қосып, оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендерге сраптама жүргізудің теориялық-әдіснамалық негіздерін жасауға ат салысты. &quot;Мектеп оқулығы: қазіргі жағдайы мен дамуы&quot; ұжымдық монографияға, &quot;Оқулықтану бойынша анықтамалық-сөздік&quot;, &quot;Оқулық жобалау және сараптау&quot;, &quot;Әлемдік оқу басылымдары: негізгі тенденциялар&quot;, &quot;Мектеп оқулығы моделінің тұжырымдамалық негіздері&quot; сынды 40-тан аса ғылыми еңбектәң, оның ішінде бірнеше жоғары импакт-факторлы мақалалардың шығуына жетекшілік етті.

== Марапаттары ==
* &quot;Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі&quot;;
* &quot;[[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Астанаға 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі]]&quot;;  
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot;.&lt;ref&gt;[https://aikyn.kz/295548/beybitkul-k-rimova-k-azak--u-lttyk--k-yzdar-pedagogikalyk--universitetinin--rektory-bolyp-tag-ayyndaldy]&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрілігінің Құрмет грамоталары.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://e-univer.korkyt.kz/blog/biography Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаты]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]</text>
      <sha1>mexlsugl4dgfkv4naqifydpdwk6kj04</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685396</id>
      <parentid>3685395</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3685396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10980" sha1="hcezyhu94pv4yidj4ake32mdzkj6d17" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 02.08.1972
 |Туған жері          = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Шырғанақ]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* {{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}};
* {{Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}};
* {{Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}};
* {{Астанаға 20 жыл медалі}};
* {{&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі}};  
* {{Ерен еңбегі үшін медалі}}.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова''' —  ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, білім беру саласының қайраткері.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 2 тамызда [[Алматы облысы]] [[Кеген ауданы]], [[Шырғанақ]] ауылында туған.&lt;br&gt;
[[1989 жыл|1989]] жылы [[Нарынқол ауданы]] [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] ауылында Албан Асан Барманбекұлы атындағы орта мектепті күміс медальмен бітіріп, [[1994 жыл|1994]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Қазақ мектебіндегі орыс тілі мен әдебиеті&quot; мамандығы бойынша үздік дипломмен аяқтаған.&lt;br&gt;
Еңбек жолын [[1995 жыл|1995]] жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты Филология факультеті деканының орынбасары, Орыс филология кафедрасының оқытушысы қызметінен бастаған. Институт алғашқылардың бірі болып кредиттік жүйеге көшкен уақытта жас маман факультет бойынша оқытудың кредиттік жүйесіне негізделген оқу жоспарларын жасауға атсалысты. Осы жылдары &quot;Ең үздік деканның орынбасары&quot; атағына ие болды. Салалық министрлік тарапынан құрылған аттестациялық комиссияларға мүше болды.&lt;br&gt;
[[2003 жыл|2003]]-[[2008 жыл|2008]] жылдары Алматы үздіксіз білім беру университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, 2008-[[2011 жыл|2011]] жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті колледжінің директоры, 2011-[[2019 жыл|2019]] жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіне қарасты &quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығының директоры қызметтерін абыроймен атқарды. [[2020 жыл|2020]] жылдан бастап [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті]]нің ректоры қызметінде болды.
2025 жылдың желтоқсанынан бастап Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры қызметін атқарып келеді.&lt;ref&gt;[https://qyzpu.edu.kz/kz/a/news/3240-prikazom-ministra-nauki-i-visshego-obrazovaniya-respubliki-kazahstan-ot-#gsc.tab=0 Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры лауазымына Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы тағайындалды.]&lt;/ref&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Бейбіткүл Сәрсемханқызы тіл білім, салыстырмалы грамматика, замануи қазақстандық саясаткердің тілдік тұлғасы мәселелері, оқулықтану саласы бойынша бірқатар зерттеулер жүргізді. Оның авторлығымен 80-нен астам ғылыми еңбек жарық көрді. Оның ішінде 2 монография, 16 оқулық пен оқу құралы, 4 сөздік және бірнеше мақала шықты. Ерекше еңбектері – &quot;Қазақ тілін оқыту әдістемесі&quot;, &quot;Қазіргі орыс тілі&quot;, &quot;Практикалық орыс тілі&quot; оқулықтары мен &quot;Қазіргі қоғамдық-саяси терминдер&quot; сөздігі.&lt;br&gt;
[[2006 жыл|2006]] жылы &quot;Қазіргі саясаткердің тілдік тұлғасы (Қазақстандағы орыс тілді публицистика материалдары негізінде)&quot; тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, филогоия ғылымдарының кандидаты атағына ие болды.&lt;br&gt;
[[2009 жыл|2009]]-2012 жылдары &quot;Орыс тілі қазақ әдеби тіліндегі арнайы терминдерді жеткізуші ретінде&quot; атты іргелі ғылыми жобаны орындауға қатысты, 2012-2014 жылдары &quot;Техникалық және кәсіби білім беру жүйесіне арналған оқу басылымдарын жобалаудың теориялық-әдіснамалық негіздері Қазақстанның индустриялық-инновациялық дамуы үшін бәсекеге қабілетті мамандар даярлаудың іргелі жобасына жетекшілік жасады. 2015-2017 жылдары &quot;Қазақстанның көптілділік саясатын жүзеге асыру жағдайында педагог мамандардың тілдік құзыреттіліктерін қалыптастыру&quot; тақырыбындағы іргелі ғылыми-зерттеу жобасын орындады. 2018-2020 жылдарға арналған &quot;Жаһандану жағдайындағы Қазақстандық БАҚ және олардың қоғамдық сананы жаңғыртудағы ықпалы (лингвистикалық аспект)&quot; тақырыбындағы жобаны орындаушылардың бірі болды.&lt;br&gt;
&quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығын басқарған жылдары отандық оқулықтану саласына елеулі үлес қосып, оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендерге сраптама жүргізудің теориялық-әдіснамалық негіздерін жасауға ат салысты. &quot;Мектеп оқулығы: қазіргі жағдайы мен дамуы&quot; ұжымдық монографияға, &quot;Оқулықтану бойынша анықтамалық-сөздік&quot;, &quot;Оқулық жобалау және сараптау&quot;, &quot;Әлемдік оқу басылымдары: негізгі тенденциялар&quot;, &quot;Мектеп оқулығы моделінің тұжырымдамалық негіздері&quot; сынды 40-тан аса ғылыми еңбектәң, оның ішінде бірнеше жоғары импакт-факторлы мақалалардың шығуына жетекшілік етті.

== Марапаттары ==
* &quot;Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі&quot;;
* &quot;[[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Астанаға 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі]]&quot;;  
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot;.&lt;ref&gt;[https://aikyn.kz/295548/beybitkul-k-rimova-k-azak--u-lttyk--k-yzdar-pedagogikalyk--universitetinin--rektory-bolyp-tag-ayyndaldy]&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрілігінің Құрмет грамоталары.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://e-univer.korkyt.kz/blog/biography Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаты]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]</text>
      <sha1>hcezyhu94pv4yidj4ake32mdzkj6d17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685397</id>
      <parentid>3685396</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3685397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11054" sha1="c7btljplsu99rxcbajftxddvy86daew" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 02.08.1972
 |Туған жері          = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Шырғанақ]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* &quot;[[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]&quot;;
* {{Астанаға 20 жыл медалі}};
* &quot;[[&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі]]&quot;;  
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot;.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова''' —  ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, білім беру саласының қайраткері.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 2 тамызда [[Алматы облысы]] [[Кеген ауданы]], [[Шырғанақ]] ауылында туған.&lt;br&gt;
[[1989 жыл|1989]] жылы [[Нарынқол ауданы]] [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] ауылында Албан Асан Барманбекұлы атындағы орта мектепті күміс медальмен бітіріп, [[1994 жыл|1994]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Қазақ мектебіндегі орыс тілі мен әдебиеті&quot; мамандығы бойынша үздік дипломмен аяқтаған.&lt;br&gt;
Еңбек жолын [[1995 жыл|1995]] жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты Филология факультеті деканының орынбасары, Орыс филология кафедрасының оқытушысы қызметінен бастаған. Институт алғашқылардың бірі болып кредиттік жүйеге көшкен уақытта жас маман факультет бойынша оқытудың кредиттік жүйесіне негізделген оқу жоспарларын жасауға атсалысты. Осы жылдары &quot;Ең үздік деканның орынбасары&quot; атағына ие болды. Салалық министрлік тарапынан құрылған аттестациялық комиссияларға мүше болды.&lt;br&gt;
[[2003 жыл|2003]]-[[2008 жыл|2008]] жылдары Алматы үздіксіз білім беру университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, 2008-[[2011 жыл|2011]] жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті колледжінің директоры, 2011-[[2019 жыл|2019]] жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіне қарасты &quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығының директоры қызметтерін абыроймен атқарды. [[2020 жыл|2020]] жылдан бастап [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті]]нің ректоры қызметінде болды.
2025 жылдың желтоқсанынан бастап Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры қызметін атқарып келеді.&lt;ref&gt;[https://qyzpu.edu.kz/kz/a/news/3240-prikazom-ministra-nauki-i-visshego-obrazovaniya-respubliki-kazahstan-ot-#gsc.tab=0 Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры лауазымына Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы тағайындалды.]&lt;/ref&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Бейбіткүл Сәрсемханқызы тіл білім, салыстырмалы грамматика, замануи қазақстандық саясаткердің тілдік тұлғасы мәселелері, оқулықтану саласы бойынша бірқатар зерттеулер жүргізді. Оның авторлығымен 80-нен астам ғылыми еңбек жарық көрді. Оның ішінде 2 монография, 16 оқулық пен оқу құралы, 4 сөздік және бірнеше мақала шықты. Ерекше еңбектері – &quot;Қазақ тілін оқыту әдістемесі&quot;, &quot;Қазіргі орыс тілі&quot;, &quot;Практикалық орыс тілі&quot; оқулықтары мен &quot;Қазіргі қоғамдық-саяси терминдер&quot; сөздігі.&lt;br&gt;
[[2006 жыл|2006]] жылы &quot;Қазіргі саясаткердің тілдік тұлғасы (Қазақстандағы орыс тілді публицистика материалдары негізінде)&quot; тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, филогоия ғылымдарының кандидаты атағына ие болды.&lt;br&gt;
[[2009 жыл|2009]]-2012 жылдары &quot;Орыс тілі қазақ әдеби тіліндегі арнайы терминдерді жеткізуші ретінде&quot; атты іргелі ғылыми жобаны орындауға қатысты, 2012-2014 жылдары &quot;Техникалық және кәсіби білім беру жүйесіне арналған оқу басылымдарын жобалаудың теориялық-әдіснамалық негіздері Қазақстанның индустриялық-инновациялық дамуы үшін бәсекеге қабілетті мамандар даярлаудың іргелі жобасына жетекшілік жасады. 2015-2017 жылдары &quot;Қазақстанның көптілділік саясатын жүзеге асыру жағдайында педагог мамандардың тілдік құзыреттіліктерін қалыптастыру&quot; тақырыбындағы іргелі ғылыми-зерттеу жобасын орындады. 2018-2020 жылдарға арналған &quot;Жаһандану жағдайындағы Қазақстандық БАҚ және олардың қоғамдық сананы жаңғыртудағы ықпалы (лингвистикалық аспект)&quot; тақырыбындағы жобаны орындаушылардың бірі болды.&lt;br&gt;
&quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығын басқарған жылдары отандық оқулықтану саласына елеулі үлес қосып, оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендерге сраптама жүргізудің теориялық-әдіснамалық негіздерін жасауға ат салысты. &quot;Мектеп оқулығы: қазіргі жағдайы мен дамуы&quot; ұжымдық монографияға, &quot;Оқулықтану бойынша анықтамалық-сөздік&quot;, &quot;Оқулық жобалау және сараптау&quot;, &quot;Әлемдік оқу басылымдары: негізгі тенденциялар&quot;, &quot;Мектеп оқулығы моделінің тұжырымдамалық негіздері&quot; сынды 40-тан аса ғылыми еңбектәң, оның ішінде бірнеше жоғары импакт-факторлы мақалалардың шығуына жетекшілік етті.

== Марапаттары ==
* &quot;Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі&quot;;
* &quot;[[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Астанаға 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі]]&quot;;  
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot;.&lt;ref&gt;[https://aikyn.kz/295548/beybitkul-k-rimova-k-azak--u-lttyk--k-yzdar-pedagogikalyk--universitetinin--rektory-bolyp-tag-ayyndaldy Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова.]&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрілігінің Құрмет грамоталары.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://e-univer.korkyt.kz/blog/biography Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаты]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]</text>
      <sha1>c7btljplsu99rxcbajftxddvy86daew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685398</id>
      <parentid>3685397</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаты|Филология ғылымдарының кандидаты]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары|Филология ғылымдарының кандидаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11060" sha1="h77w2hedke9xlkx2ulozmoir1h3wrb1" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 02.08.1972
 |Туған жері          = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Шырғанақ]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* &quot;[[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]&quot;;
* {{Астанаға 20 жыл медалі}};
* &quot;[[&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі]]&quot;;  
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot;.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова''' —  ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, білім беру саласының қайраткері.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 2 тамызда [[Алматы облысы]] [[Кеген ауданы]], [[Шырғанақ]] ауылында туған.&lt;br&gt;
[[1989 жыл|1989]] жылы [[Нарынқол ауданы]] [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] ауылында Албан Асан Барманбекұлы атындағы орта мектепті күміс медальмен бітіріп, [[1994 жыл|1994]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Қазақ мектебіндегі орыс тілі мен әдебиеті&quot; мамандығы бойынша үздік дипломмен аяқтаған.&lt;br&gt;
Еңбек жолын [[1995 жыл|1995]] жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты Филология факультеті деканының орынбасары, Орыс филология кафедрасының оқытушысы қызметінен бастаған. Институт алғашқылардың бірі болып кредиттік жүйеге көшкен уақытта жас маман факультет бойынша оқытудың кредиттік жүйесіне негізделген оқу жоспарларын жасауға атсалысты. Осы жылдары &quot;Ең үздік деканның орынбасары&quot; атағына ие болды. Салалық министрлік тарапынан құрылған аттестациялық комиссияларға мүше болды.&lt;br&gt;
[[2003 жыл|2003]]-[[2008 жыл|2008]] жылдары Алматы үздіксіз білім беру университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, 2008-[[2011 жыл|2011]] жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті колледжінің директоры, 2011-[[2019 жыл|2019]] жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіне қарасты &quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығының директоры қызметтерін абыроймен атқарды. [[2020 жыл|2020]] жылдан бастап [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті]]нің ректоры қызметінде болды.
2025 жылдың желтоқсанынан бастап Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры қызметін атқарып келеді.&lt;ref&gt;[https://qyzpu.edu.kz/kz/a/news/3240-prikazom-ministra-nauki-i-visshego-obrazovaniya-respubliki-kazahstan-ot-#gsc.tab=0 Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры лауазымына Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы тағайындалды.]&lt;/ref&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Бейбіткүл Сәрсемханқызы тіл білім, салыстырмалы грамматика, замануи қазақстандық саясаткердің тілдік тұлғасы мәселелері, оқулықтану саласы бойынша бірқатар зерттеулер жүргізді. Оның авторлығымен 80-нен астам ғылыми еңбек жарық көрді. Оның ішінде 2 монография, 16 оқулық пен оқу құралы, 4 сөздік және бірнеше мақала шықты. Ерекше еңбектері – &quot;Қазақ тілін оқыту әдістемесі&quot;, &quot;Қазіргі орыс тілі&quot;, &quot;Практикалық орыс тілі&quot; оқулықтары мен &quot;Қазіргі қоғамдық-саяси терминдер&quot; сөздігі.&lt;br&gt;
[[2006 жыл|2006]] жылы &quot;Қазіргі саясаткердің тілдік тұлғасы (Қазақстандағы орыс тілді публицистика материалдары негізінде)&quot; тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, филогоия ғылымдарының кандидаты атағына ие болды.&lt;br&gt;
[[2009 жыл|2009]]-2012 жылдары &quot;Орыс тілі қазақ әдеби тіліндегі арнайы терминдерді жеткізуші ретінде&quot; атты іргелі ғылыми жобаны орындауға қатысты, 2012-2014 жылдары &quot;Техникалық және кәсіби білім беру жүйесіне арналған оқу басылымдарын жобалаудың теориялық-әдіснамалық негіздері Қазақстанның индустриялық-инновациялық дамуы үшін бәсекеге қабілетті мамандар даярлаудың іргелі жобасына жетекшілік жасады. 2015-2017 жылдары &quot;Қазақстанның көптілділік саясатын жүзеге асыру жағдайында педагог мамандардың тілдік құзыреттіліктерін қалыптастыру&quot; тақырыбындағы іргелі ғылыми-зерттеу жобасын орындады. 2018-2020 жылдарға арналған &quot;Жаһандану жағдайындағы Қазақстандық БАҚ және олардың қоғамдық сананы жаңғыртудағы ықпалы (лингвистикалық аспект)&quot; тақырыбындағы жобаны орындаушылардың бірі болды.&lt;br&gt;
&quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығын басқарған жылдары отандық оқулықтану саласына елеулі үлес қосып, оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендерге сраптама жүргізудің теориялық-әдіснамалық негіздерін жасауға ат салысты. &quot;Мектеп оқулығы: қазіргі жағдайы мен дамуы&quot; ұжымдық монографияға, &quot;Оқулықтану бойынша анықтамалық-сөздік&quot;, &quot;Оқулық жобалау және сараптау&quot;, &quot;Әлемдік оқу басылымдары: негізгі тенденциялар&quot;, &quot;Мектеп оқулығы моделінің тұжырымдамалық негіздері&quot; сынды 40-тан аса ғылыми еңбектәң, оның ішінде бірнеше жоғары импакт-факторлы мақалалардың шығуына жетекшілік етті.

== Марапаттары ==
* &quot;Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі&quot;;
* &quot;[[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Астанаға 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі]]&quot;;  
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot;.&lt;ref&gt;[https://aikyn.kz/295548/beybitkul-k-rimova-k-azak--u-lttyk--k-yzdar-pedagogikalyk--universitetinin--rektory-bolyp-tag-ayyndaldy Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова.]&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрілігінің Құрмет грамоталары.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://e-univer.korkyt.kz/blog/biography Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]</text>
      <sha1>h77w2hedke9xlkx2ulozmoir1h3wrb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685399</id>
      <parentid>3685398</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ректорлар|Ректорлар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11094" sha1="0uaqa9m4uwg01zxatbqc3ead226hqa4" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 02.08.1972
 |Туған жері          = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Шырғанақ]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* &quot;[[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]&quot;;
* {{Астанаға 20 жыл медалі}};
* &quot;[[&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі]]&quot;;  
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot;.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова''' —  ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, білім беру саласының қайраткері.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 2 тамызда [[Алматы облысы]] [[Кеген ауданы]], [[Шырғанақ]] ауылында туған.&lt;br&gt;
[[1989 жыл|1989]] жылы [[Нарынқол ауданы]] [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] ауылында Албан Асан Барманбекұлы атындағы орта мектепті күміс медальмен бітіріп, [[1994 жыл|1994]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Қазақ мектебіндегі орыс тілі мен әдебиеті&quot; мамандығы бойынша үздік дипломмен аяқтаған.&lt;br&gt;
Еңбек жолын [[1995 жыл|1995]] жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты Филология факультеті деканының орынбасары, Орыс филология кафедрасының оқытушысы қызметінен бастаған. Институт алғашқылардың бірі болып кредиттік жүйеге көшкен уақытта жас маман факультет бойынша оқытудың кредиттік жүйесіне негізделген оқу жоспарларын жасауға атсалысты. Осы жылдары &quot;Ең үздік деканның орынбасары&quot; атағына ие болды. Салалық министрлік тарапынан құрылған аттестациялық комиссияларға мүше болды.&lt;br&gt;
[[2003 жыл|2003]]-[[2008 жыл|2008]] жылдары Алматы үздіксіз білім беру университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, 2008-[[2011 жыл|2011]] жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті колледжінің директоры, 2011-[[2019 жыл|2019]] жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіне қарасты &quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығының директоры қызметтерін абыроймен атқарды. [[2020 жыл|2020]] жылдан бастап [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті]]нің ректоры қызметінде болды.
2025 жылдың желтоқсанынан бастап Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры қызметін атқарып келеді.&lt;ref&gt;[https://qyzpu.edu.kz/kz/a/news/3240-prikazom-ministra-nauki-i-visshego-obrazovaniya-respubliki-kazahstan-ot-#gsc.tab=0 Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры лауазымына Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы тағайындалды.]&lt;/ref&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Бейбіткүл Сәрсемханқызы тіл білім, салыстырмалы грамматика, замануи қазақстандық саясаткердің тілдік тұлғасы мәселелері, оқулықтану саласы бойынша бірқатар зерттеулер жүргізді. Оның авторлығымен 80-нен астам ғылыми еңбек жарық көрді. Оның ішінде 2 монография, 16 оқулық пен оқу құралы, 4 сөздік және бірнеше мақала шықты. Ерекше еңбектері – &quot;Қазақ тілін оқыту әдістемесі&quot;, &quot;Қазіргі орыс тілі&quot;, &quot;Практикалық орыс тілі&quot; оқулықтары мен &quot;Қазіргі қоғамдық-саяси терминдер&quot; сөздігі.&lt;br&gt;
[[2006 жыл|2006]] жылы &quot;Қазіргі саясаткердің тілдік тұлғасы (Қазақстандағы орыс тілді публицистика материалдары негізінде)&quot; тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, филогоия ғылымдарының кандидаты атағына ие болды.&lt;br&gt;
[[2009 жыл|2009]]-2012 жылдары &quot;Орыс тілі қазақ әдеби тіліндегі арнайы терминдерді жеткізуші ретінде&quot; атты іргелі ғылыми жобаны орындауға қатысты, 2012-2014 жылдары &quot;Техникалық және кәсіби білім беру жүйесіне арналған оқу басылымдарын жобалаудың теориялық-әдіснамалық негіздері Қазақстанның индустриялық-инновациялық дамуы үшін бәсекеге қабілетті мамандар даярлаудың іргелі жобасына жетекшілік жасады. 2015-2017 жылдары &quot;Қазақстанның көптілділік саясатын жүзеге асыру жағдайында педагог мамандардың тілдік құзыреттіліктерін қалыптастыру&quot; тақырыбындағы іргелі ғылыми-зерттеу жобасын орындады. 2018-2020 жылдарға арналған &quot;Жаһандану жағдайындағы Қазақстандық БАҚ және олардың қоғамдық сананы жаңғыртудағы ықпалы (лингвистикалық аспект)&quot; тақырыбындағы жобаны орындаушылардың бірі болды.&lt;br&gt;
&quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығын басқарған жылдары отандық оқулықтану саласына елеулі үлес қосып, оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендерге сраптама жүргізудің теориялық-әдіснамалық негіздерін жасауға ат салысты. &quot;Мектеп оқулығы: қазіргі жағдайы мен дамуы&quot; ұжымдық монографияға, &quot;Оқулықтану бойынша анықтамалық-сөздік&quot;, &quot;Оқулық жобалау және сараптау&quot;, &quot;Әлемдік оқу басылымдары: негізгі тенденциялар&quot;, &quot;Мектеп оқулығы моделінің тұжырымдамалық негіздері&quot; сынды 40-тан аса ғылыми еңбектәң, оның ішінде бірнеше жоғары импакт-факторлы мақалалардың шығуына жетекшілік етті.

== Марапаттары ==
* &quot;Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі&quot;;
* &quot;[[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Астанаға 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі]]&quot;;  
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot;.&lt;ref&gt;[https://aikyn.kz/295548/beybitkul-k-rimova-k-azak--u-lttyk--k-yzdar-pedagogikalyk--universitetinin--rektory-bolyp-tag-ayyndaldy Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова.]&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрілігінің Құрмет грамоталары.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://e-univer.korkyt.kz/blog/biography Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Ректорлар]]</text>
      <sha1>0uaqa9m4uwg01zxatbqc3ead226hqa4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685403</id>
      <parentid>3685399</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3685403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11196" sha1="jfk9jbj7qrffbmmbf2aq35uv1ifuzep" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 02.08.1972
 |Туған жері          = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Шырғанақ]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* &quot;[[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]&quot;;
* {{Астанаға 20 жыл медалі}};
* &quot;[[&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі]]&quot;;  
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot;.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова''' —  ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, білім беру саласының қайраткері.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 2 тамызда [[Алматы облысы]] [[Кеген ауданы]], [[Шырғанақ]] ауылында туған.&lt;br&gt;
[[1989 жыл|1989]] жылы [[Нарынқол ауданы]] [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] ауылында Албан Асан Барманбекұлы атындағы орта мектепті күміс медальмен бітіріп, [[1994 жыл|1994]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н &quot;Қазақ мектебіндегі орыс тілі мен әдебиеті&quot; мамандығы бойынша үздік дипломмен аяқтаған.&lt;br&gt;
Еңбек жолын [[1995 жыл|1995]] жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты Филология факультеті деканының орынбасары, Орыс филология кафедрасының оқытушысы қызметінен бастаған. Институт алғашқылардың бірі болып кредиттік жүйеге көшкен уақытта жас маман факультет бойынша оқытудың кредиттік жүйесіне негізделген оқу жоспарларын жасауға атсалысты. Осы жылдары &quot;Ең үздік деканның орынбасары&quot; атағына ие болды. Салалық министрлік тарапынан құрылған аттестациялық комиссияларға мүше болды.&lt;br&gt;
[[2003 жыл|2003]]-[[2008 жыл|2008]] жылдары Алматы үздіксіз білім беру университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, 2008-[[2011 жыл|2011]] жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті колледжінің директоры, 2011-[[2019 жыл|2019]] жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіне қарасты &quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығының директоры қызметтерін абыроймен атқарды. [[2020 жыл|2020]] жылдан бастап [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті]]нің ректоры қызметінде болды.
2025 жылдың желтоқсанынан бастап Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры қызметін атқарып келеді.&lt;ref&gt;[https://qyzpu.edu.kz/kz/a/news/3240-prikazom-ministra-nauki-i-visshego-obrazovaniya-respubliki-kazahstan-ot-#gsc.tab=0 Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры лауазымына Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы тағайындалды.]&lt;/ref&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Бейбіткүл Сәрсемханқызы тіл білім, салыстырмалы грамматика, замануи қазақстандық саясаткердің тілдік тұлғасы мәселелері, оқулықтану саласы бойынша бірқатар зерттеулер жүргізді. Оның авторлығымен 80-нен астам ғылыми еңбек жарық көрді. Оның ішінде 2 монография, 16 оқулық пен оқу құралы, 4 сөздік және бірнеше мақала шықты. Ерекше еңбектері – &quot;Қазақ тілін оқыту әдістемесі&quot;, &quot;Қазіргі орыс тілі&quot;, &quot;Практикалық орыс тілі&quot; оқулықтары мен &quot;Қазіргі қоғамдық-саяси терминдер&quot; сөздігі.&lt;br&gt;
[[2006 жыл|2006]] жылы &quot;Қазіргі саясаткердің тілдік тұлғасы (Қазақстандағы орыс тілді публицистика материалдары негізінде)&quot; тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, филогоия ғылымдарының кандидаты атағына ие болды.&lt;br&gt;
[[2009 жыл|2009]]-[[2012 жыл|2012]] жылдары &quot;Орыс тілі қазақ әдеби тіліндегі арнайы терминдерді жеткізуші ретінде&quot; атты іргелі ғылыми жобаны орындауға қатысты, 2012-[[2014 жыл|2014]] жылдары &quot;Техникалық және кәсіби білім беру жүйесіне арналған оқу басылымдарын жобалаудың теориялық-әдіснамалық негіздері Қазақстанның индустриялық-инновациялық дамуы үшін бәсекеге қабілетті мамандар даярлаудың іргелі жобасына жетекшілік жасады. [[2015 жыл|2015]]-[[2017 жыл|2017]] жылдары &quot;Қазақстанның көптілділік саясатын жүзеге асыру жағдайында педагог мамандардың тілдік құзыреттіліктерін қалыптастыру&quot; тақырыбындағы іргелі ғылыми-зерттеу жобасын орындады. [[2018 жыл|2018]]-[[2020 жыл|2020]] жылдарға арналған &quot;Жаһандану жағдайындағы Қазақстандық БАҚ және олардың қоғамдық сананы жаңғыртудағы ықпалы (лингвистикалық аспект)&quot; тақырыбындағы жобаны орындаушылардың бірі болды.&lt;br&gt;
&quot;Оқулық&quot; Республикалық ғылыми-практикалық орталығын басқарған жылдары отандық оқулықтану саласына елеулі үлес қосып, оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендерге сараптама жүргізудің теориялық-әдіснамалық негіздерін жасауға ат салысты. &quot;Мектеп оқулығы: қазіргі жағдайы мен дамуы&quot; ұжымдық монографияға, &quot;Оқулықтану бойынша анықтамалық-сөздік&quot;, &quot;Оқулық жобалау және сараптау&quot;, &quot;Әлемдік оқу басылымдары: негізгі тенденциялар&quot;, &quot;Мектеп оқулығы моделінің тұжырымдамалық негіздері&quot; сынды 40-тан аса ғылыми еңбектің, оның ішінде бірнеше жоғары импакт-факторлы мақалалардың шығуына жетекшілік етті.

== Марапаттары ==
* &quot;[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[Астанаға 20 жыл медалі]]&quot;;
* &quot;[[&quot;Ахмет Байтұрсынұлы&quot; төсбелгісі]]&quot;;  
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot;.&lt;ref&gt;[https://aikyn.kz/295548/beybitkul-k-rimova-k-azak--u-lttyk--k-yzdar-pedagogikalyk--universitetinin--rektory-bolyp-tag-ayyndaldy Бейбіткүл Сәрсемханқызы Кәрімова.]&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрілігінің Құрмет грамоталары.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://e-univer.korkyt.kz/blog/biography Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Ректорлар]]</text>
      <sha1>jfk9jbj7qrffbmmbf2aq35uv1ifuzep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Өтепберген Дінмұхаммед</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789013</id>
    <revision>
      <id>3685400</id>
      <timestamp>2026-10-23T15:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="373" sha1="4ah6mmos8923m1nvaacppyw8oz6fqwp" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Өтепберген Дінмұхаммед}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:35, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>4ah6mmos8923m1nvaacppyw8oz6fqwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Happier Than Ever</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789014</id>
    <revision>
      <id>3685401</id>
      <timestamp>2026-10-23T15:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом  | Атауы         = Happier Than Ever  | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы  | Орындаушы     = [[Билли Айлиш]]  | Мұқабасы      =   | Шыққан жылы   = 30 шілде 2021  | Жазылды       = шілде 2019 – ақпан 2021  | Жанры         = [[электропоп]], [[трип-хоп]], [[Ритм-н-блюз|R&amp;B]]  | Ұзақтығы      = 56:07  | Лейб...</comment>
      <origin>3685401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4526" sha1="8lhwdiacblzl5e1ix0i2wwgk4u0lf7m" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы         = Happier Than Ever
 | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы
 | Орындаушы     = [[Билли Айлиш]]
 | Мұқабасы      = 
 | Шыққан жылы   = 30 шілде 2021
 | Жазылды       = шілде 2019 – ақпан 2021
 | Жанры         = [[электропоп]], [[трип-хоп]], [[Ритм-н-блюз|R&amp;B]]
 | Ұзақтығы      = 56:07
 | Лейблі        = Darkroom, Interscope
 | Продюсері     = Финнеас О’Коннелл
 | Ел            = {{USA}}
 | тілі          = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Шолу          = * [[AllMusic]]{{Rating|4.5|5}} [https://www.allmusic.com/album/happier-than-ever-mw0003516209 сілтеме]
* [[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]{{Rating|4|5}} [https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/billie-eilish-happier-than-ever-1206060/ сілтеме]
 | Алдыңғы       = ''[[Live at Third Man Records]]''
 | Алд_жыл       = 2019
 | Жыл           = 2021
 | Келесі        = ''[[Guitar Songs]]''
 | Кел_жыл       = 2022
 | Тағы          =
 | Басқада       =
}}
'''Happier Than Ever''' — америкалық әнші [[Билли Айлиш]]тің екінші студиялық альбомы.

Оған кірген 16 әннің авторы Билли Айлиш пен ағасы [[Финнеас О’Коннелл]] болды. Финнеас әрі продюсер рөлін атқарды және барлық музыкалық аспаптармен сүйемелдеуді қамтамасыз етті.

Көп елдің чарттарында, оның ішінде АҚШ-тың [[Billboard 200]] және Ұлыбританияның [[Official Charts]] тізімдерінде, бұл альбом 1-ші орынға көтерілді.

2022 жылы ол [[Грэмми]] сыйлығының [[Жыл альбомы үшін Грэмми сыйлығы|жыл альбомы]] және үздік вокалды поп-альбом номинацияларына ілікті. Фаворит альбом номинациясында [[Nickelodeon Kids' Choice Awards]] сыйлығын жеңіп алды.

Альбомды жарнамалау мақсатымен 2021 жылдың қыркүйегінде [[Disney+]] стримингінде [[Happier Than Ever: A Love Letter to Los Angeles]] ({{lang-en|Ең қуанышты кезім: Лос Анжелеске арналған махаббат хаты}}) атты фильм шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lawrence |first=Gregory |date=2021-09-3 |title=How to Watch ''Happier Than Ever: A Love Letter to Los Angeles'': Where to Stream Billie Eilish's Unique Concert Film |url=https://collider.com/how-to-watch-billie-eilish-happier-than-ever-disney-plus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904200622/https://collider.com/how-to-watch-billie-eilish-happier-than-ever-disney-plus/ |archive-date=2021-09-4 |access-date= |website=Collider}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар 2022 жылдың ақпанынан 2023 жылдың сәуіріне дейін арнайы концерттік тур өткізілді.

== Композициялар тізімі ==
{{tracklist
| title1        = [[Getting Older]]
| length1       = 4:04
| title2        = I Didn't Change My Number
| length2       = 2:38
| title3        = Billie Bossa Nova
| length3       = 3:16
| title4        = [[My Future]]
| length4       = 3:30
| title5        = Oxytocin
| length5       = 3:30
| title6        = Goldwing
| length6       = 2:31
| title7        = [[Lost Cause (ән)|Lost Cause]]
| length7       = 3:32
| title8        = Halley's Comet
| length8       = 3:54
| title9        = [[Менің жауапкершілігім емес#Ән ретінде|Not My Responsibility]]
| length9       = 3:47
| title10       = Overheated
| length10      = 3:34
| title11       = Everybody Dies
| length11      = 3:26
| title12       = [[Your Power]]
| length12      = 4:05
| title13       = [[NDA]]
| length13      = 3:15
| title14       = [[Therefore I Am]]
| length14      = 2:53
| title15       = [[Happier Than Ever (ән)|Happier Than Ever]]
| length15      = 4:58
| title16       = [[Male Fantasy]]
| length16      = 3:14
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Билли Айлиш}}
[[Санат:Билли Айлиш альбомдары]]</text>
      <sha1>8lhwdiacblzl5e1ix0i2wwgk4u0lf7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Шардара 2026</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789015</id>
    <revision>
      <id>3685410</id>
      <timestamp>2026-10-23T16:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="0rt2fw0dhpqrxad3fslfer735rdhn8g" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Шардара 2026}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 21:10, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>0rt2fw0dhpqrxad3fslfer735rdhn8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hit Me Hard and Soft</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789016</id>
    <revision>
      <id>3685418</id>
      <timestamp>2026-10-23T16:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом  | Атауы         = Hit Me Hard and Soft  | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы  | Орындаушы     = [[Билли Айлиш]]  | Мұқабасы      =   | Шыққан жылы   = 17 мамыр 2024  | Жазылды       = қазан 2022 – ақпан 2024  | Жанры         = [[альт-поп]], bedroom pop  | Ұзақтығы      = 43:45  | Лейблі        = Darkroom, Interscope  | П...</comment>
      <origin>3685418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3531" sha1="8x8crsw57hjdxztkl230pw5dfwpuu35" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы         = Hit Me Hard and Soft
 | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы
 | Орындаушы     = [[Билли Айлиш]]
 | Мұқабасы      = 
 | Шыққан жылы   = 17 мамыр 2024
 | Жазылды       = қазан 2022 – ақпан 2024
 | Жанры         = [[альт-поп]], bedroom pop
 | Ұзақтығы      = 43:45
 | Лейблі        = Darkroom, Interscope
 | Продюсері     = Финнеас О’Коннелл
 | Ел            = {{USA}}
 | тілі          = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Шолу          = * [[AllMusic]]{{Rating|4.5|5}} [https://www.allmusic.com/album/hit-me-hard-and-soft-mw0004265561 сілтеме]
* [[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]{{Rating|4|5}} [https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/billie-eilish-hit-me-hard-and-soft-review-1235022854/ сілтеме]
 | Алдыңғы       = ''[[Guitar Songs]]''
 | Алд_жыл       = 2022
 | Жыл           = 2024
 | Келесі        = ''[[Hit Me Hard and Soft: The Tour (Live)]]''
 | Кел_жыл       = 2026
 | Тағы          =
 | Басқада       =
}}
'''Hit Me Hard and Soft''' — америкалық әнші [[Билли Айлиш]]тің үшінші студиялық альбомы.

Көп елдің чарттарында ол 1-ші орынға көтерілді, ал АҚШ-тың [[Billboard 200]] тізімінде 2-ші орында тұрақтанды.

2025 жылы ол [[Грэмми]] сыйлығының [[Жыл альбомы үшін Грэмми сыйлығы|жыл альбомы]] және үздік вокалды поп-альбом номинацияларына ілікті. Осы іспеттес екі номинация бойынша [[American Music Awards]] сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Oganesyan |first=Natalie |date=2025-05-26 |title=Billie Eilish Dominates American Music Awards With Success In All Nominated Categories – See The Full Winners List |url=https://deadline.com/2025/05/american-music-awards-2025-winners-list-1236411280/ |access-date=2026-10-23 |website=Deadline Hollywood}}&lt;/ref&gt;

Альбомды жарнамалау мақсатымен 2024 жылдың қыркүйегінен 2025 жылдың қарашасына дейін альбоммен аттас концерттік тур өткізілді. [[Манчестер]]де түсірілген концерт 2026 жылдың мамырында жеке фильм ретінде [[3D]] нұсқада шыққан болатын.

== Композициялар тізімі ==
{{tracklist
| title1       = Skinny
| length1      = 3:39
| title2       = [[Lunch (ән)|Lunch]]
| length2      = 3:00
| title3       = [[Chihiro]]
| length3      = 5:03
| title4       = [[Birds of a Feather (Билли Айлиш әні)|Birds of a Feather]]
| length4      = 3:30
| title5       = [[Wildflower (Билли Айлиш әні)|Wildflower]]
| length5      = 4:21
| title6       = [[The Greatest (Билли Айлиш әні)|The Greatest]]
| length6      = 4:53
| title7       = [[L'Amour de Ma Vie]]
| length7      = 5:33
| title8       = The Diner
| length8      = 3:06
| title9       = Bittersuite
| length9      = 4:58
| title10      = Blue
| length10     = 5:43
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Билли Айлиш}}
[[Санат:Билли Айлиш альбомдары]]</text>
      <sha1>8x8crsw57hjdxztkl230pw5dfwpuu35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kabylasylbek</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789017</id>
    <revision>
      <id>3685421</id>
      <timestamp>2026-10-23T16:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="432" sha1="tt48pxbtq56b2uugoqautz0mhbkavl0" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Kabylasylbek}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 21:56, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>tt48pxbtq56b2uugoqautz0mhbkavl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Бәкір Ақсезім</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789018</id>
    <revision>
      <id>3685443</id>
      <timestamp>2026-10-23T17:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="355" sha1="jx69028xq3gz2c3qycy3fc5dcxpu2gp" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Бәкір Ақсезім}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:49, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>jx69028xq3gz2c3qycy3fc5dcxpu2gp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Live at Third Man Records</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789019</id>
    <revision>
      <id>3685450</id>
      <timestamp>2026-10-23T17:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом  | Атауы         = Live at Third Man Records  | Түрі          = [[концерттік альбом]]ы  | Орындаушы     = [[Билли Айлиш]]  | Мұқабасы      =   | Шыққан жылы   = 6 желтоқсан 2019  | Жазылды       = 6 қараша 2019  | Жанры         =   | Ұзақтығы      =   | Лейблі        = Darkroom, Interscope, Third Man  | Продюсері     =   | Е...</comment>
      <origin>3685450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2382" sha1="4zgvx9kv2re4chdi061gokkegw0s7xe" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы         = Live at Third Man Records
 | Түрі          = [[концерттік альбом]]ы
 | Орындаушы     = [[Билли Айлиш]]
 | Мұқабасы      = 
 | Шыққан жылы   = 6 желтоқсан 2019
 | Жазылды       = 6 қараша 2019
 | Жанры         = 
 | Ұзақтығы      = 
 | Лейблі        = Darkroom, Interscope, Third Man
 | Продюсері     = 
 | Ел            = {{USA}}
 | тілі          = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Шолу          = * [[AllMusic]]{{Rating|3.5|5}} [https://www.allmusic.com/album/live-at-third-man-records-mw0003426162 сілтеме]
 | Алдыңғы       = ''[[When We All Fall Asleep, Where Do We Go?]]''
 | Алд_жыл       = 2019
 | Жыл           = 2019
 | Келесі        = ''[[Happier Than Ever]]''
 | Кел_жыл       = 2021
 | Тағы          =
 | Басқада       =
}}
'''Live at Third Man Records''' — америкалық әнші [[Билли Айлиш]]тің бірінші концерттік альбомы.

Ол АҚШ-тың [[Billboard 200]] чартында 55-ші орынға, ал Vinyl Albums чартында 1-ші орынға көтерілді.

Бұл альбом көрермендерді жеке шақыру арқылы өткізілген құпиялы акустикалық шоу кезінде жазылды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Mamo|first=Heran|date=2019-11-7|title=Billie Eilish Performed an Acoustic Set at Jack White's Third Man Records &amp; He Turned It Into a Live Album|url=https://www.billboard.com/music/pop/billie-eilish-acoustic-live-album-jack-white-third-man-records-8543041/|access-date=|magazine=[[Billboard]]|issn=0006-2510}}&lt;/ref&gt;

== Тректері ==
===А жағы===
#&quot;[[All the Good Girls Go to Hell]]&quot;
#&quot;[[Ocean Eyes]]&quot;
#&quot;[[Bad Guy (Билли Айлиш әні)|Bad Guy]]&quot;
#&quot;[[Idontwannabeyouanymore]]&quot;
#&quot;[[Bury a Friend]]&quot;

===Б жағы===
#&quot;[[Come Out and Play (Билли Айлиш әні)|Come Out and Play]]&quot;
#&quot;[[Copycat (ән)|Copycat]]&quot;
#&quot;[[I Love You (Билли Айлиш әні)|I Love You]]&quot;
#&quot;[[Bellyache (ән)|Bellyache]]&quot;
#&quot;[[When the Party's Over]]&quot;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Билли Айлиш}}
[[Санат:Билли Айлиш альбомдары]]</text>
      <sha1>4zgvx9kv2re4chdi061gokkegw0s7xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Сағадат14</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789020</id>
    <revision>
      <id>3685455</id>
      <timestamp>2026-10-23T18:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="9b3kcfomqafflg8higte67qytjlot2n" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Сағадат14}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 23:10, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>9b3kcfomqafflg8higte67qytjlot2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Бекмаханбет Аңсар</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789021</id>
    <revision>
      <id>3685456</id>
      <timestamp>2026-10-23T18:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="453" sha1="hum9g3s5stapmwfy3eox0my9c78x3i5" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Бекмаханбет Аңсар}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 23:12, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>hum9g3s5stapmwfy3eox0my9c78x3i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:УВБ76</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789022</id>
    <revision>
      <id>3685468</id>
      <timestamp>2026-10-23T18:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="gyfq96k53tybheuact4r2f6pp8fui6z" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=УВБ76}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 23:55, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>gyfq96k53tybheuact4r2f6pp8fui6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Cmglee</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789023</id>
    <revision>
      <id>3685471</id>
      <timestamp>2026-10-23T18:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="334" sha1="bpiin5ws7zgzl3rrvwuv6pbysb0imue" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Cmglee}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 23:58, 2026 ж. қазанның 23 (+05)</text>
      <sha1>bpiin5ws7zgzl3rrvwuv6pbysb0imue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Rr8787</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789024</id>
    <revision>
      <id>3685473</id>
      <timestamp>2026-10-23T19:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="gjxqwrlj2d1ijkah1g228ssbxgyhgis" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Rr8787}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 00:56, 2026 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>gjxqwrlj2d1ijkah1g228ssbxgyhgis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қармыс батыр Бекболатұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789025</id>
    <revision>
      <id>3685481</id>
      <timestamp>2026-10-23T20:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тұлға  |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы  |Шынайы есімі          =   |Сурет                 =   |ені                   =   |Сурет атауы           =   |Туған кездегі есімі   =   |Толық есімі           =   |Туған күні            = 1760  |Туған жері            =   |Қайтыс болған күні    = 1840  |Қайтыс болған жері    =   |Азам...</comment>
      <origin>3685481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2533" sha1="4s1thbma08yzl5jvhtnobeze7l5o98i" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>4s1thbma08yzl5jvhtnobeze7l5o98i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685482</id>
      <parentid>3685481</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2590" sha1="6mj7g2pvmfua1wlbxt2o6qx1lkysnio" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6mj7g2pvmfua1wlbxt2o6qx1lkysnio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685483</id>
      <parentid>3685482</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2609" sha1="nibyz01k555lx4cwcm6r0e385l4mpp6" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nibyz01k555lx4cwcm6r0e385l4mpp6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685486</id>
      <parentid>3685483</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2633" sha1="kfwagj6lqx1k456nora47mje0tgmb1a" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>kfwagj6lqx1k456nora47mje0tgmb1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685488</id>
      <parentid>3685486</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шежіресі */</comment>
      <origin>3685488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3297" sha1="3u876hd7q26qt5iaoz9xvbaqvbm79u6" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді ұлдары болғаны айтылады. Ел аузындағы әңгімеге қарағанда, Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққан. Қармыстың Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұлы болған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3u876hd7q26qt5iaoz9xvbaqvbm79u6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685489</id>
      <parentid>3685488</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шежіресі */</comment>
      <origin>3685489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3313" sha1="iqsxiim0wte97m30oh1e6ueawrrzamk" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>iqsxiim0wte97m30oh1e6ueawrrzamk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685490</id>
      <parentid>3685489</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4915" sha1="mihz1d2xr2e1pgizbnqpu0cfbkf8t3o" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Baq&quot;/&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mihz1d2xr2e1pgizbnqpu0cfbkf8t3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685491</id>
      <parentid>3685490</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6520" sha1="21ssa4bfxuaetrmu6r25dih7f7bi4j6" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Baq&quot;/&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>21ssa4bfxuaetrmu6r25dih7f7bi4j6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685492</id>
      <parentid>3685491</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8815" sha1="lti6uxqrpya2g73zw0t8cb91l1xpq8d" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Baq&quot;/&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;


== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lti6uxqrpya2g73zw0t8cb91l1xpq8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685493</id>
      <parentid>3685492</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8814" sha1="od4gxu4j4kfggcwwrda376feh0y2dfu" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Baq&quot;/&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>od4gxu4j4kfggcwwrda376feh0y2dfu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685494</id>
      <parentid>3685493</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қызылойдағы шайқас */</comment>
      <origin>3685494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10007" sha1="6757330sw9xgq50uyc29pknzyccx69q" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Baq&quot;/&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6757330sw9xgq50uyc29pknzyccx69q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685495</id>
      <parentid>3685494</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ батырлары|Қазақ батырлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10053" sha1="55p6qzutcz5fyuy0rxjztha9rmo5znp" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Baq&quot;/&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>55p6qzutcz5fyuy0rxjztha9rmo5znp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685496</id>
      <parentid>3685495</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10299" sha1="4dwk2qto66h8u4auivwl68xb6lro215" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Baq&quot;&gt;{{cite news |last=Мұсахаев |first=Әділет |title=«Ер Қармыс» дастаны кітап болып шықты |url=https://baq.kz/er-armys-dastany-kitap-bolyp-shy-ty_233611/ |work=BAQ.KZ |date=2020-09-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;
 Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>4dwk2qto66h8u4auivwl68xb6lro215</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685497</id>
      <parentid>3685496</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмір сүрген кезеңі */</comment>
      <origin>3685497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10298" sha1="20cn3tyxtifosepg8mzn9n67oyu1imb" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Baq&quot;&gt;{{cite news |last=Мұсахаев |first=Әділет |title=«Ер Қармыс» дастаны кітап болып шықты |url=https://baq.kz/er-armys-dastany-kitap-bolyp-shy-ty_233611/ |work=BAQ.KZ |date=2020-09-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>20cn3tyxtifosepg8mzn9n67oyu1imb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685498</id>
      <parentid>3685497</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Естелік */</comment>
      <origin>3685498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10359" sha1="qh36v5gabtpvca3re1v33ndvmstyq9h" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Baq&quot;&gt;{{cite news |last=Мұсахаев |first=Әділет |title=«Ер Қармыс» дастаны кітап болып шықты |url=https://baq.kz/er-armys-dastany-kitap-bolyp-shy-ty_233611/ |work=BAQ.KZ |date=2020-09-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>qh36v5gabtpvca3re1v33ndvmstyq9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685499</id>
      <parentid>3685498</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10298" sha1="rd0rmsjg1e7tzb5pz604ccevy1w9a4e" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|language=kk}}&lt;/ref&gt;
 Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>rd0rmsjg1e7tzb5pz604ccevy1w9a4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685500</id>
      <parentid>3685499</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10297" sha1="i0hgoqpv28m4dmkjp3qrh6tcd8hza5e" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' (1720/40–1840) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>i0hgoqpv28m4dmkjp3qrh6tcd8hza5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685501</id>
      <parentid>3685500</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10280" sha1="la04il51v7qd74m8k2b5u30a1q4qhpi" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>la04il51v7qd74m8k2b5u30a1q4qhpi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685502</id>
      <parentid>3685501</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10344" sha1="7o286ji56m38pguvc83ia3wx17ehd20" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>7o286ji56m38pguvc83ia3wx17ehd20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685503</id>
      <parentid>3685502</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10339" sha1="nnbgep1dqn8lanofwf1yolihe1jggf1" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқасқа қатысқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>nnbgep1dqn8lanofwf1yolihe1jggf1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685504</id>
      <parentid>3685503</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10383" sha1="qgem5m1j9iwn0vo8nldqc04ujez9jrf" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқасқа қатысқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>qgem5m1j9iwn0vo8nldqc04ujez9jrf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685505</id>
      <parentid>3685504</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10428" sha1="279he3ho3wbnpvevm20se8avq7rl7s5" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Қайтыс болған жері    = Қызылой
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді.
Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр орнынан бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқасқа қатысқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>279he3ho3wbnpvevm20se8avq7rl7s5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685506</id>
      <parentid>3685505</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10413" sha1="olv8wtx4tmaxp0wip0tvqfsdy9xgbgy" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Қайтыс болған жері    = Қызылой
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді. Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқасқа қатысқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>olv8wtx4tmaxp0wip0tvqfsdy9xgbgy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685507</id>
      <parentid>3685506</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:29:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10427" sha1="g12330vqy14djhdsonajg52ss2f00fg" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Қайтыс болған жері    = Қызылой
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді. Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқасқа қатысқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

2022 жылы Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>g12330vqy14djhdsonajg52ss2f00fg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685508</id>
      <parentid>3685507</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10513" sha1="nxiogxazowpqz67cle8hv8rni8gxwlx" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Қайтыс болған жері    = Қызылой
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' ('''Ер Қармыс''', '''Қармыс батыр''' деп те айтылады) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді. Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқасқа қатысқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

2022 жылы Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>nxiogxazowpqz67cle8hv8rni8gxwlx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685509</id>
      <parentid>3685508</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10529" sha1="fcw7rkp86vhcoqfr0zscvif0q8qlcek" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Қайтыс болған жері    = Қызылой
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' ('''Ер Қармыс''', '''Қармыс батыр''' деп те айтылады) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|date=2020-09-24|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді. Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқасқа қатысқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

2022 жылы Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>fcw7rkp86vhcoqfr0zscvif0q8qlcek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685510</id>
      <parentid>3685509</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10498" sha1="alwc7w530w1sccwdtv5puo6lax7hrya" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Қайтыс болған жері    = Қызылой
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' ('''Ер Қармыс''' деп те айтылады) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|date=2020-09-24|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді. Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқасқа қатысқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

2022 жылы Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>alwc7w530w1sccwdtv5puo6lax7hrya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685585</id>
      <parentid>3685510</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3685585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10507" sha1="frsohfm78d126cm1owif3xpwhcbab3b" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Қайтыс болған жері    = Қызылой
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' ('''Ер Қармыс''' деп те айтылады) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|date=2020-09-24|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді. Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқасқа қатысқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

2022 жылы Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп (жыр)]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>frsohfm78d126cm1owif3xpwhcbab3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685598</id>
      <parentid>3685585</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмір сүрген кезеңі */</comment>
      <origin>3685598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10710" sha1="6z03h5dvqda6n9qxjoe1v16gmcwv86s" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Қайтыс болған жері    = Қызылой
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' ('''Ер Қармыс''' деп те айтылады) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған. 

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://aqshamnews.kz/kz/article/el-qorgau-qasietti-paryz.html |title=Ел қорғау – қасиетті парыз |lang=kk |website=aqshamnews.kz |accessdate=2024-11-21}}&lt;/ref&gt; ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|date=2020-09-24|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді. Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқасқа қатысқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

2022 жылы Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп (жыр)]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>6z03h5dvqda6n9qxjoe1v16gmcwv86s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685602</id>
      <parentid>3685598</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10859" sha1="akw4fgy9iyk0291ovpe0asuygl9tnse" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қармыс Бекболатұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1760&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1840&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;
 |Қайтыс болған жері    = Қызылой
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Батыр
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Бекболат
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = Шопанбай, Шотан, Тұрсынбай
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Қармыс батыр Бекболатұлы''' ('''Ер Қармыс''' деп те айтылады) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Балықшы рулары|Балықшы]] бөлімінен шыққан қазақ батыры. [[Маңғыстау]] мен [[Үстірт]] өңіріндегі қазақтардың түрікмен жасақтарымен болған қақтығыстары туралы ауызша тарихи әңгімелерде есімі сақталған. Қармыстың ерлігі [[Қалнияз Шопықұлы]]ның «[[Қармыс-Төлеп]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырына арқау болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://abai.kz/post/64644 |title=Атадан жеткен аманат |lang=kk |website=abai.kz |accessdate=2018-01-05}}&lt;/ref&gt;

Батырдың өмір сүрген жылдары жөнінде дереккөздерде әртүрлі мәлімет келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;&gt;{{кітап|авторы=Озғанбай, Өмірзақ|бөлімі=Қармыс батыр (1760–1840)|тақырыбы=Өмірзақ Озғанбай|url=https://adebiportal.kz/upload/iblock/cda/cda10cfb73df93eaa9232f7a27640348.pdf|lang=kk|беттері=76–79|сериясы=Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы}}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
[[Адай|Адай батыр]] — Келімберді — [[Балықшы рулары|Шыбынтай (Балықшы)]] — Қоршы — Ыршымбек — Бекболат — Қармыс.

Қармыстың әкесі Бекболаттың Бабай, Қожан, Атамбай, Қармыс және Сары есімді бес ұлы болған. Шежірелік деректерде Қармыс пен Сарының анасы түрікменнің шәудір руынан шыққаны көрсетіледі. Қармыстан Шопанбай, Шотан және Тұрсынбай есімді үш ұл тараған.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Өмір сүрген кезеңі ==
Қармыс батырдың туған және қайтыс болған жылдары туралы мәліметтер бірізді емес. Өмірзақ Озғанбай «Қармыс батыр (1760–1840)» атты мақаласында оның өмір сүрген жылдарын 1760–1840 деп көрсетіп, 1840 жылы Қызылой жерінде болған шайқаста қаза тапқанын жазады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt; 2020 жылы «Ер Қармыс» дастанының жеке кітап болып басылуына байланысты өткен таныстырылымда&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://aqshamnews.kz/kz/article/el-qorgau-qasietti-paryz.html |title=Ел қорғау – қасиетті парыз |lang=kk |website=aqshamnews.kz |accessdate=2024-11-21}}&lt;/ref&gt; ақын Светқали Нұржан батырдың XVIII ғасырдың 1720 жылдары дүниеге келген болуы мүмкін деген болжамын білдірген.&lt;ref name=&quot;Ult&quot;&gt;{{cite web|title=Қайта жаңғырған «Ер Қармыс» жыры|url=https://ult.kz/post/kayta-zhangyrgan-er-karmys-zhyry|website=Ұлт порталы|date=2020-09-24|language=kk}}&lt;/ref&gt; Ал Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешітінің 2023 жылғы материалында Қармыс Бекболатұлының өмір сүрген жылдары 1708–1783 деп берілген.&lt;ref name=&quot;Beket&quot;&gt;{{cite web |title=Бас имам Ер-Қармыс батыр кесенесіне зиярат етті |url=https://beket-ata.kz/kk/news/bas-imam-er-qarmys-batykesenesinena-ziyarat-etti/ |publisher=Маңғыстау облыстық «Бекет ата» мешіті |date=2023-10-24 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Осылайша, батырдың өмір сүрген мерзімі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі.

== Жиындағы әңгіме ==
Қармыс батыр Бегей руынан шыққан Өмір, Темір және басқа да батырлардың замандасы әрі қарулас досы болған. Ел аузында сақталған әңгімелердің бірінде батырлар бас қосқан жиында болған оқиға баяндалады. Жиналған қонақтар ел ішіндегі батырлардың ерліктерін айтып, оларға қошемет көрсетеді. Әңгіме Қармысқа ауысқанда, жиында отырған нояндардың бірі басын иіп, күлімсіреп: «Қармыс баһадүрге теңесу қайда?» — дейді. Сол кезде Қармыстың оң жағында отырған Өмір батыр бойын тіктеп, былай деген екен: «Мен білетін Қармыс батыр ұрыс даласында жараланған, не болмаса, жау найзасының ұшынан өлген сарбаздарын тастаған жоқ. Сүйекті тастап, бас сауғалау дегенді Ер Қармыс білмейді. Сендерден жасырғанымда Құдайдан жасырып не қылайын? Менен ұрыс даласында екі сүйек қалды...» Осы сөздерден кейін Өмір батырдың өңі бұзылып, үнсіз қалғаны баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Қызылойдағы шайқас ==
1840 жылы Қармыс батыр Қызылой жерінде болған шайқасқа қатысқан. Жау қолына түскен балаларының «аталаған» даусын естіген Қармыс қорғануды қойып, қарсыластарына шабуыл жасаған. Ол жаудың тағы алты адамын найзамен шаншып түсіргенімен, өзі қоршауда қалған. Шайқас барысында жау найзасы батырдың оң жақ қарнын тесіп өткен. Қармыс оқыс бұрылғанда найза сынып, ұшы денесінде қалып қойған. Оң қолы ұйи бастаған батыр найзасын сол қолымен ұстап, шайқасты жалғастырған. Қармыстың ауыр жараланғанын байқаған жау сарбаздары оны бірнеше жақтан найзалап, аттан құлатқан. Жерге құлаған батырды он найзаның ұшымен жоғары көтермек болғанда, Төлеп бастаған қуғыншылардың жақындағаны туралы айқай шыққан. Қуғыншылардың көтерген шаңын көрген жау жасағы Қармысты тастап, ілгері қарай шегінген. Қармыс құлаған жерінде қансырап жатып қалған. Оны [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]] бастаған топ тауып алған. «Ассалаумағалейкум!» деп аттан түскен Төлеп бір қырынан жатқан Қармысты сүйемелдеп, шалқасынан жатқызған. Сонда батыр әлсіз дауыспен: «Төлеп, маған айналмаңдар, жаулар ұзап кетпей жетіңдер. Қармыс сендерге енді жоқ. Бақұл болыңдар. Аузыбіршілікте болыңдар...» — деген. Осылайша Қармыс батыр 1840 жылы Қызылой жерінде дүниеден өткен.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

== Естелік ==
1992 жылы Балықшы руының өкілдері Үстірттегі Қыземшек төбесінде Қармыс батырға арнап ескерткіш орнатқан. Бұл жер батырдың соңғы шайқасы туралы тарихи әңгімелермен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Ozganbay&quot;/&gt;

2022 жылы Ақтау қаласының 30-шағынауданындағы Білім-инновация лицейінің жанында Ер Қармыс, Балуанияз батыр және Тұрыш ишанға арналған «Үш алып» аллеясы ашылған. Онда биіктігі 12 метрлік стелла орнатылып, үш тұлға туралы мәліметтер жазылған тақтайшалар қойылған. Аллея Балықшы ата ұрпақтарының бастамасымен салынған.&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web |title=Ақтауда халық батырларының құрметіне аллея ашылды |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau-uvp/press/news/details/404955 |website=www.gov.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қармыс-Төлеп (жыр)]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>akw4fgy9iyk0291ovpe0asuygl9tnse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ер Қармыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789026</id>
    <redirect title="Қармыс батыр Бекболатұлы" />
    <revision>
      <id>3685485</id>
      <timestamp>2026-10-23T20:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Қармыс батыр Бекболатұлы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="9ymp8sodepara7ghxdmxt9src06zrk5" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]</text>
      <sha1>9ymp8sodepara7ghxdmxt9src06zrk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Asylkhan1260</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789027</id>
    <revision>
      <id>3685561</id>
      <timestamp>2026-10-24T01:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="hoeydupw6cn7b3ml0g6yx7pukdh3iy4" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Asylkhan1260}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  06:50, 2026 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>hoeydupw6cn7b3ml0g6yx7pukdh3iy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Әбдіхамит Әмір</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789028</id>
    <revision>
      <id>3685562</id>
      <timestamp>2026-10-24T02:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="311" sha1="c1bkmzr2llotc2umpekjtv5r4g8fhro" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Әбдіхамит Әмір}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 07:08, 2026 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>c1bkmzr2llotc2umpekjtv5r4g8fhro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Кажмахан Нұрсезім</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789029</id>
    <revision>
      <id>3685564</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="45t5m0trtdsq3kt6pivx1grgjd7wtqt" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Кажмахан Нұрсезім}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 08:20, 2026 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>45t5m0trtdsq3kt6pivx1grgjd7wtqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Орынбек Сұлтан</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789030</id>
    <revision>
      <id>3685567</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="355" sha1="5xfsby0odz0xnuph36s9soxw05syzl1" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Орынбек Сұлтан}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:42, 2026 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>5xfsby0odz0xnuph36s9soxw05syzl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қармыс-Төлеп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789031</id>
    <redirect title="Қармыс-Төлеп (жыр)" />
    <revision>
      <id>3685582</id>
      <timestamp>2026-10-24T05:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>1nter pares [[Қармыс-Төлеп]] бетін [[Қармыс-Төлеп (жыр)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3685582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="m0yba4c2wtuk0evkso46dk16mt4aijg" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қармыс-Төлеп (жыр)]]</text>
      <sha1>m0yba4c2wtuk0evkso46dk16mt4aijg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балықшы Қармыс батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789033</id>
    <redirect title="Қармыс батыр Бекболатұлы" />
    <revision>
      <id>3685588</id>
      <timestamp>2026-10-24T05:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Қармыс батыр Бекболатұлы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="9ymp8sodepara7ghxdmxt9src06zrk5" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]</text>
      <sha1>9ymp8sodepara7ghxdmxt9src06zrk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екінші Мемлекеттік Дума</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789034</id>
    <redirect title="Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы" />
    <revision>
      <id>3685626</id>
      <timestamp>2026-10-24T06:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[Екінші Мемлекеттік Дума]] бетін [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3685626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="kfah1u4pgjy8qk9y7qiqk97ovmm29yi" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы]]</text>
      <sha1>kfah1u4pgjy8qk9y7qiqk97ovmm29yi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Шардара 2026/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>789035</id>
    <revision>
      <id>3685635</id>
      <timestamp>2026-10-24T06:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шардара 2026</username>
        <id>187453</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} &lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt;  &lt;nowiki&gt;Форматтауды қажет етпейтін мәтінді мында енгізіңіз&lt;/nowiki&gt;&lt;code&gt;Computer code&lt;/code&gt; Example.jpg|[[File:Kanat-Dauylbaev.jpg|thumb|Қанат Дауылбаев]] &lt;/gallery&gt; === Бөлім тақырыбы === {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕ...</comment>
      <origin>3685635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2484" sha1="85zctw9e6spfnfn2pde1vj3khv2kneq" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt;

&lt;nowiki&gt;Форматтауды қажет етпейтін мәтінді мында енгізіңіз&lt;/nowiki&gt;&lt;code&gt;Computer code&lt;/code&gt;
Example.jpg|[[File:Kanat-Dauylbaev.jpg|thumb|Қанат Дауылбаев]]
&lt;/gallery&gt;
=== Бөлім тақырыбы ===
{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
=== '''Қанат Дауылбаев''' ===
'''Қанат Дауылбаев''' (1977 жылы туған) — қазақ ақыны, жыршы-термеші. Шардара өңірінің өнер өкілдерінің бірі.

== Өмірбаяны ==
Қанат Дауылбаев 1977 жылы сол кездегі Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозында дүниеге келген. 1985–1995 жылдары Шардара ауданындағы Мұхтар Әуезов атындағы жалпы орта мектепте оқыған. 2004 жылы Оңтүстік Қазақстан ашық университетінің тарих факультетін бітірген.
=== Бөлім тақырыбы ===
Қанат Дауылбаев — қазақ ақыны, жыр-термеші. Оның өлеңдері арасында діни-ағартушылық тақырыптағы туындылар бар.

Шығармашылығы

Қанат Дауылбаевтың шығармаларының қатарында «Бес парыз», «Қажылық», «Иман келтіру», «Намаз», «Зекет» және «Рамазан – күллі айлардың сұлтаны» атты өлеңдер бар. Бұл туындыларда имандылық, діни міндеттер және рухани құндылықтар тақырыптары қозғалады.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaquni.kz/public/rukhaniyat/50324-k-ptileu-konil-k-tude-tozimnin-tappa |title=Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын... |website=Қазақ үні |date=2016-04-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/82590-shardaralyq-shajyrlar |title=Шардаралық шайырлар |website=Қазақ үні}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>85zctw9e6spfnfn2pde1vj3khv2kneq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Туринде туғандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789036</id>
    <revision>
      <id>3685669</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Турин метрополитендік қаласында туғандар|Турин]] [[Санат:Турин тұлғалары| 1]]</comment>
      <origin>3685669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="909m2itpaei6o2rquotew0z4qvwl23a" xml:space="preserve">[[Санат:Турин метрополитендік қаласында туғандар|Турин]]
[[Санат:Турин тұлғалары| 1]]</text>
      <sha1>909m2itpaei6o2rquotew0z4qvwl23a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Турин тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789037</id>
    <revision>
      <id>3685671</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|People of Turin}}  [[Санат:Италия қалалары бойынша тұлғалар|Турин]] [[Санат:Турин]] [[Санат:Турин метрополитендік қаласы тұлғалары]]</comment>
      <origin>3685671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="j1vmlriijpv33ntokfqvuy5i23isfit" xml:space="preserve">{{Commonscat|People of Turin}}

[[Санат:Италия қалалары бойынша тұлғалар|Турин]]
[[Санат:Турин]]
[[Санат:Турин метрополитендік қаласы тұлғалары]]</text>
      <sha1>j1vmlriijpv33ntokfqvuy5i23isfit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия қалалары бойынша тұлғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789038</id>
    <revision>
      <id>3685672</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|People of Italy by city}}  [[Санат:Италия елді мекендері бойынша тұлғалар|*]] [[Санат:Қалалар бойынша тұлғалар|Италия]] [[Санат:Италия қалалары бойынша санаттар]]</comment>
      <origin>3685672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="281" sha1="4bwgekwdkfo8dx37qd7ut3sbpupjt61" xml:space="preserve">{{Commonscat|People of Italy by city}}

[[Санат:Италия елді мекендері бойынша тұлғалар|*]]
[[Санат:Қалалар бойынша тұлғалар|Италия]]
[[Санат:Италия қалалары бойынша санаттар]]</text>
      <sha1>4bwgekwdkfo8dx37qd7ut3sbpupjt61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия елді мекендері бойынша тұлғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789039</id>
    <revision>
      <id>3685673</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Италия тұлғалары|*]] [[Санат:Италия елді мекендері|*]] [[Санат:Елді мекендер бойынша тұлғалар|Италия]] [[Санат:Италия елді мекендері бойынша санаттар]]</comment>
      <origin>3685673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="280" sha1="ca9si39qliyb8my14quubalvhh8dxw2" xml:space="preserve">[[Санат:Италия тұлғалары|*]]
[[Санат:Италия елді мекендері|*]]
[[Санат:Елді мекендер бойынша тұлғалар|Италия]]
[[Санат:Италия елді мекендері бойынша санаттар]]</text>
      <sha1>ca9si39qliyb8my14quubalvhh8dxw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия қалалары бойынша санаттар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789040</id>
    <revision>
      <id>3685675</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Categories of Italy by city}} {{Метасанат}} {{Seealsocat|Италия қалалары}} [[Санат:Санаттар:Италия]] [[Санат:Елдер қалалары бойынша санаттар]]</comment>
      <origin>3685675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="1bu2gplrtdkaakcn9p9zo29jrplkjgh" xml:space="preserve">{{Commonscat|Categories of Italy by city}}
{{Метасанат}}
{{Seealsocat|Италия қалалары}}
[[Санат:Санаттар:Италия]]
[[Санат:Елдер қалалары бойынша санаттар]]</text>
      <sha1>1bu2gplrtdkaakcn9p9zo29jrplkjgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Турин метрополитендік қаласы тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789041</id>
    <revision>
      <id>3685676</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Турин (метрополитендік қала)]] [[Санат:Пьемонт провинциялары бойынша тұлғалар|Турин]] [[Санат:Италия провинциялары бойынша тұлғалар|Турин]]</comment>
      <origin>3685676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265" sha1="gha0gxx0izonzv209muu81m885uo4h8" xml:space="preserve">[[Санат:Турин (метрополитендік қала)]]
[[Санат:Пьемонт провинциялары бойынша тұлғалар|Турин]]
[[Санат:Италия провинциялары бойынша тұлғалар|Турин]]</text>
      <sha1>gha0gxx0izonzv209muu81m885uo4h8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Турин (метрополитендік қала)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789042</id>
    <revision>
      <id>3685678</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Metropolitan city of Turin}} {{Басты мақала}}  [[Санат:Пьемонт провинциялары]] [[Санат:Италия метрополитендік қалалары]]</comment>
      <origin>3685678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="203" sha1="tn1wc317y4t65abbshjnu1xafabi0qa" xml:space="preserve">{{Commonscat|Metropolitan city of Turin}}
{{Басты мақала}}

[[Санат:Пьемонт провинциялары]]
[[Санат:Италия метрополитендік қалалары]]</text>
      <sha1>tn1wc317y4t65abbshjnu1xafabi0qa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Пьемонт провинциялары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789043</id>
    <revision>
      <id>3685681</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Provinces of Piedmont}}  [[Санат:Италия провинциялары|Пьемонт]] [[Санат:Пьемонт географиясы]]</comment>
      <origin>3685681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="ry7i5yj9h4twigtgfm4iaghcpwavbwu" xml:space="preserve">{{Commonscat|Provinces of Piedmont}}

[[Санат:Италия провинциялары|Пьемонт]]
[[Санат:Пьемонт географиясы]]</text>
      <sha1>ry7i5yj9h4twigtgfm4iaghcpwavbwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Пьемонт географиясы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789044</id>
    <revision>
      <id>3685682</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Пьемонт]] [[Санат:Италия аймақтары бойынша география|Пьемонт]]</comment>
      <origin>3685682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="347ydm238z0z8abjng75o71ex6om4m3" xml:space="preserve">[[Санат:Пьемонт]]
[[Санат:Италия аймақтары бойынша география|Пьемонт]]</text>
      <sha1>347ydm238z0z8abjng75o71ex6om4m3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Қанай Бекнұр</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789045</id>
    <revision>
      <id>3685684</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="82egppi2alt8zdd4c513wm48ldwzf4i" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Қанай Бекнұр}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 13:43, 2026 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>82egppi2alt8zdd4c513wm48ldwzf4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Пьемонт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789046</id>
    <revision>
      <id>3685686</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Piedmont}} {{Басты мақала}}  [[Санат:Италия аймақтары санаттары]]</comment>
      <origin>3685686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="523pf55k84r4i98cpn9cchugdq151rx" xml:space="preserve">{{Commonscat|Piedmont}}
{{Басты мақала}}

[[Санат:Италия аймақтары санаттары]]</text>
      <sha1>523pf55k84r4i98cpn9cchugdq151rx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия аймақтары санаттары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789047</id>
    <revision>
      <id>3685687</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Италия облыстары| ]] [[Санат:Санаттар:Италия|Айма]]</comment>
      <origin>3685687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="1x3it766732kk4o4hhqjly5lvtwd33m" xml:space="preserve">[[Санат:Италия облыстары| ]]
[[Санат:Санаттар:Италия|Айма]]</text>
      <sha1>1x3it766732kk4o4hhqjly5lvtwd33m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685688</id>
      <parentid>3685687</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="al6wk5qpbabwf8e03vmu5ggam2x8sal" xml:space="preserve">[[Санат:Италия аймақтары| ]]
[[Санат:Санаттар:Италия|Айма]]</text>
      <sha1>al6wk5qpbabwf8e03vmu5ggam2x8sal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия аймақтары бойынша география</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789048</id>
    <revision>
      <id>3685690</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Geography of Italy by region}}  [[Санат:Италия географиясы|*Аймақ]] [[Санат:Италия аймақтары бойынша санаттар]] [[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша география|Италия]]</comment>
      <origin>3685690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="byl7xzu7s1mujojuq20cejydv68b6fb" xml:space="preserve">{{Commonscat|Geography of Italy by region}}

[[Санат:Италия географиясы|*Аймақ]]
[[Санат:Италия аймақтары бойынша санаттар]]
[[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша география|Италия]]</text>
      <sha1>byl7xzu7s1mujojuq20cejydv68b6fb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия аймақтары бойынша санаттар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789049</id>
    <revision>
      <id>3685691</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Categories of Italy by region}}  [[Санат:Италия аймақтары| *]] [[Санат:Санаттар:Италия|*Аймақ]] [[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша санатта|Италия]]</comment>
      <origin>3685691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="280" sha1="3yq7y4aa2pevg95gk9cmak0nxdrx113" xml:space="preserve">{{Commonscat|Categories of Italy by region}}

[[Санат:Италия аймақтары| *]]
[[Санат:Санаттар:Италия|*Аймақ]]
[[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша санатта|Италия]]</text>
      <sha1>3yq7y4aa2pevg95gk9cmak0nxdrx113</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685692</id>
      <parentid>3685691</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="282" sha1="8e9a5gkc0e09qjxhxj63n6hswst80pk" xml:space="preserve">{{Commonscat|Categories of Italy by region}}

[[Санат:Италия аймақтары| *]]
[[Санат:Санаттар:Италия|*Аймақ]]
[[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша санаттар|Италия]]</text>
      <sha1>8e9a5gkc0e09qjxhxj63n6hswst80pk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Санаттар:Италия</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789050</id>
    <revision>
      <id>3685693</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Италия| ]] [[Санат:Санаттар:Елдер|Италия]]</comment>
      <origin>3685693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="j0t2pwjmsq4zfgctttm872pyol052ju" xml:space="preserve">[[Санат:Италия| ]]
[[Санат:Санаттар:Елдер|Италия]]</text>
      <sha1>j0t2pwjmsq4zfgctttm872pyol052ju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия метрополитендік қалалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789051</id>
    <revision>
      <id>3685694</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Metropolitan cities of Italy}} {{Басты мақала}} {{addoncat|Италия провинциялары}}  [[Санат:Италия әкімшілік бірліктері]] [[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер|Италия]]</comment>
      <origin>3685694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="2s6vnyumlrqgr2hu852k3a313z1um4l" xml:space="preserve">{{Commonscat|Metropolitan cities of Italy}}
{{Басты мақала}}
{{addoncat|Италия провинциялары}}

[[Санат:Италия әкімшілік бірліктері]]
[[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер|Италия]]</text>
      <sha1>2s6vnyumlrqgr2hu852k3a313z1um4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685695</id>
      <parentid>3685694</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="h6x7thnqefimgte0vczmqm6hudmvd2i" xml:space="preserve">{{Commonscat|Metropolitan cities of Italy}}
{{Басты мақала}}
{{addoncat|Италия провинциялары}}

[[Санат:Италия әкімшілік бөлінісі|метропол]]
[[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер|Италия]]</text>
      <sha1>h6x7thnqefimgte0vczmqm6hudmvd2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Пьемонт провинциялары бойынша тұлғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789052</id>
    <revision>
      <id>3685698</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Пьемонт тұлғалары|*]] [[Санат:Пьемонт провинциялары бойынша санаттар]] [[Санат:Италия аймақтары провинциялары бойынша тұлғалар|Пьемонт]]</comment>
      <origin>3685698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260" sha1="qwj0928q2t6tjj5y5rubcae9ao8tm1s" xml:space="preserve">[[Санат:Пьемонт тұлғалары|*]]
[[Санат:Пьемонт провинциялары бойынша санаттар]]
[[Санат:Италия аймақтары провинциялары бойынша тұлғалар|Пьемонт]]</text>
      <sha1>qwj0928q2t6tjj5y5rubcae9ao8tm1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Пьемонт тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789053</id>
    <revision>
      <id>3685700</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|People of Piedmont}}  [[Санат:Пьемонт]] [[Санат:Италия аймақтары бойынша тұлғалар|Пьемонт]]</comment>
      <origin>3685700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="7yvocz83slio93av61vbdhpakvo7pjj" xml:space="preserve">{{Commonscat|People of Piedmont}}

[[Санат:Пьемонт]]
[[Санат:Италия аймақтары бойынша тұлғалар|Пьемонт]]</text>
      <sha1>7yvocz83slio93av61vbdhpakvo7pjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия аймақтары бойынша тұлғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789054</id>
    <revision>
      <id>3685702</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|People of Italy by region}}  [[Санат:Италия аймақтары бойынша санаттар]] [[Санат:Италия тұлғалары|*]] [[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша тұлғалар|Италия]]</comment>
      <origin>3685702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299" sha1="j96jye3dt0nwnihnse6n2xia92zsw7v" xml:space="preserve">{{Commonscat|People of Italy by region}}

[[Санат:Италия аймақтары бойынша санаттар]]
[[Санат:Италия тұлғалары|*]]
[[Санат:Бірінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша тұлғалар|Италия]]</text>
      <sha1>j96jye3dt0nwnihnse6n2xia92zsw7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексей Навальныйдың өлтірілуі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789055</id>
    <redirect title="Алексей Навальныйдың өлімі" />
    <revision>
      <id>3685704</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>TheNomadEditor [[Алексей Навальныйдың өлтірілуі]] бетін [[Алексей Навальныйдың өлімі]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3685704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="majwphnc1ge0qdbvnlytqpo0l8q73k9" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Алексей Навальныйдың өлімі]]</text>
      <sha1>majwphnc1ge0qdbvnlytqpo0l8q73k9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Пьемонт провинциялары бойынша санаттар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789057</id>
    <revision>
      <id>3685706</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Санаттар:Пьемонт|*]] [[Санат:Пьемонт провинциялары| *]] [[Санат:Италия аймақтары провинциялары бойынша санаттар|Пьемонт]]</comment>
      <origin>3685706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="229" sha1="sf6namfec7d3dkpwpmphj9vj88l064t" xml:space="preserve">[[Санат:Санаттар:Пьемонт|*]]
[[Санат:Пьемонт провинциялары| *]]
[[Санат:Италия аймақтары провинциялары бойынша санаттар|Пьемонт]]</text>
      <sha1>sf6namfec7d3dkpwpmphj9vj88l064t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия аймақтары провинциялары бойынша санаттар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789058</id>
    <revision>
      <id>3685707</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Италия провинциялары бойынша санаттар|.]] [[Санат:Италия аймақтары бойынша санаттар|*]] [[Санат:Италия аймақтары бойынша провинциялар| ]]</comment>
      <origin>3685707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="258" sha1="2s4l7pepwh4fjn21j0bqzck3sp5jds4" xml:space="preserve">[[Санат:Италия провинциялары бойынша санаттар|.]]
[[Санат:Италия аймақтары бойынша санаттар|*]]
[[Санат:Италия аймақтары бойынша провинциялар| ]]</text>
      <sha1>2s4l7pepwh4fjn21j0bqzck3sp5jds4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия провинциялары бойынша санаттар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789059</id>
    <revision>
      <id>3685708</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Италия провинциялары| ]] [[Санат:Санаттар:Италия|*Аймақ]] [[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша санаттар|Италии]]</comment>
      <origin>3685708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241" sha1="gtujvw66gy71vy7n1n2sthh4o5b8ebw" xml:space="preserve">[[Санат:Италия провинциялары| ]]
[[Санат:Санаттар:Италия|*Аймақ]]
[[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша санаттар|Италии]]</text>
      <sha1>gtujvw66gy71vy7n1n2sthh4o5b8ebw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия аймақтары бойынша провинциялар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789060</id>
    <revision>
      <id>3685709</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Италия провинциялары|*]] [[Санат:Италия аймақтары бойынша география|*]]</comment>
      <origin>3685709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="juzdo0vk10ec5cib6jd20fo5p77tchy" xml:space="preserve">[[Санат:Италия провинциялары|*]]
[[Санат:Италия аймақтары бойынша география|*]]</text>
      <sha1>juzdo0vk10ec5cib6jd20fo5p77tchy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия аймақтары провинциялары бойынша тұлғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789061</id>
    <revision>
      <id>3685710</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Италия провинциялары бойынша тұлғалар|.]] [[Санат:Италия аймақтары бойынша тұлғалар|.]] [[Санат:Италия аймақтары провинциялары бойынша санаттар|*]]</comment>
      <origin>3685710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="r7g7ldl79nb4otfprhg5b4u91af8ahs" xml:space="preserve">[[Санат:Италия провинциялары бойынша тұлғалар|.]]
[[Санат:Италия аймақтары бойынша тұлғалар|.]]
[[Санат:Италия аймақтары провинциялары бойынша санаттар|*]]</text>
      <sha1>r7g7ldl79nb4otfprhg5b4u91af8ahs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Италия провинциялары бойынша тұлғалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789062</id>
    <revision>
      <id>3685711</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Италия тұлғалары|*]] [[Санат:Италия провинциялары бойынша санаттар]] [[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша тұлғалар|Италия]]</comment>
      <origin>3685711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="263" sha1="rjbmi9lmljpeh34syiyvgpxbfemyk0g" xml:space="preserve">[[Санат:Италия тұлғалары|*]]
[[Санат:Италия провинциялары бойынша санаттар]]
[[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер бойынша тұлғалар|Италия]]</text>
      <sha1>rjbmi9lmljpeh34syiyvgpxbfemyk0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Турин метрополитендік қаласында туғандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789063</id>
    <revision>
      <id>3685712</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Пьемонтта туғандар|Турин]] [[Санат:Турин метрополитендік қаласы тұлғалары| ]]</comment>
      <origin>3685712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="q9jdh7cah6xjd6rics5v36ala72tk0p" xml:space="preserve">[[Санат:Пьемонтта туғандар|Турин]]
[[Санат:Турин метрополитендік қаласы тұлғалары| ]]</text>
      <sha1>q9jdh7cah6xjd6rics5v36ala72tk0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Пьемонтта туғандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789064</id>
    <revision>
      <id>3685713</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Италияда туғандар|Пьемонт]] [[Санат:Пьемонт тұлғалары| ]]</comment>
      <origin>3685713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="9boc1qjpja4a3140s97r9tf24e8oz0o" xml:space="preserve">[[Санат:Италияда туғандар|Пьемонт]]
[[Санат:Пьемонт тұлғалары| ]]</text>
      <sha1>9boc1qjpja4a3140s97r9tf24e8oz0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ән айту</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789065</id>
    <revision>
      <id>3685741</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Ән айту''' – [[дауыс]] арқылы [[музыка]] жасау өнері. Бұл – музыкалық көріністің ең көне түрі, кейбір деректер бойынша адам дауысын алғашқы [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспап]] деп санауға болады.&lt;ref name=&quot;HB&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198524038.001.0001/ac...</comment>
      <origin>3685741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8907" sha1="4kix6fb6oerv817rzszy0c7rmnplhsi" xml:space="preserve">'''Ән айту''' – [[дауыс]] арқылы [[музыка]] жасау өнері. Бұл – музыкалық көріністің ең көне түрі, кейбір деректер бойынша адам дауысын алғашқы [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспап]] деп санауға болады.&lt;ref name=&quot;HB&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198524038.001.0001/acref-9780198524038-e-860?rskey=d85NfO&amp;result=857|editor-first=Colin|editor-last=Blakemore|editor-first2=Sheila|editor-last2=Jennett|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780191727511|year= 2003|first=Tom|last=Sears|entry=Singing|encyclopedia=The Oxford Companion to the Body}}&lt;/ref&gt; Ән айту анықтамасы әртүрлі дереккөздерде әрқалай беріледі.&lt;ref name=&quot;HB&quot;/&gt; Кейбір көздер ән айтуды [[дауыс]] көмегімен музыкалық [[дыбыс]]тар шығару деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of SINGING|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/singing|access-date=2021-01-18|website=www.merriam-webster.com|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of sing {{!}} Dictionary.com|url=https://www.dictionary.com/browse/singing|access-date=2021-01-18|website=www.dictionary.com|language=en|archive-date=25 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425152310/https://www.dictionary.com/browse/singing|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Houghton Mifflin Harcourt Publishing|title=The American Heritage Dictionary entry: sing|url=https://ahdictionary.com/word/search.html?q=singing|access-date=2021-01-18|website=ahdictionary.com}}&lt;/ref&gt; Басқа да жиі кездесетін анықтамаларға «сөздерді немесе дыбыстарды әуезді реттілікпен шығару»&lt;ref name=&quot;HB&quot;/&gt; немесе «адам дауысы арқылы музыкалық тондарды өндіру» жатады.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|entry-url=https://www.britannica.com/art/singing|entry=singing|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=December 16, 2024}}&lt;/ref&gt;

Кәсібі (немесе хоббиі) ән айту болатын адамды '''[[әнші]]''' немесе ([[джаз]] немесе [[танымал музыка]]да) '''вокалшы''' деп атайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/vocalist|title=VOCALIST&amp;nbsp;– meaning in the Cambridge English Dictionary|website=Dictionary.cambridge.org|access-date=30 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/vocalist |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002215104/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/vocalist |url-status=dead |archive-date=2 October 2018 | title=Vocalist &amp;#124; Definition of vocalist in US English by Oxford Dictionaries}}&lt;/ref&gt; Әншілер [[музыкалық аспаптар]]дың [[аккомпанемент|сүйемелдеуімен]] немесе [[а капелла|сүйемелдеусіз]] орындалатын музыкалық шығармаларды ([[ария]]лар, [[речитатив]]тер, [[ән]]дер және т.б.) орындайды. Ән айту көбінесе [[хор]] сияқты музыканттар [[музыкалық ансамбль|ансамблімен]] бірге орындалады. Әншілер [[соло|солист]] ретінде де, жалғыз аспаптың (мысалы, көркем әндерде немесе кейбір джаз стиьдерінде) сүйемелдеуінен бастап [[симфониялық оркестр]] немесе [[биг-бэнд]] сүйемелдеуіне дейінгі әртүрлі құраммен өнер көрсете алады. Әлемде ән айтудың көптеген стильдері бар.

Ән айту ресми немесе бейресми, алдын ала дайындалған немесе импровизацияланған болуы мүмкін. Ол діни ғибадат түрі, хобби, ләззат пен жұбаныш көзі, рәсімнің бір бөлігі, музыкалық білім алу барысында немесе кәсіби қызмет ретінде орындалуы мүмкін. Ән айтуда жоғары деңгейге жету уақытты, берілгендікті, оқытуды және жүйелі түрде жаттығуды талап етеді. Егер жаттығу тұрақты түрде жасалса, дыбыстар айқынырақ әрі күштірек шыға бастайды.&lt;ref name=&quot;ayatsguides&quot;&gt;{{cite book
 |pages=26
 |series=[[Yehudi Menuhin]] music guides
 |title=Voice
 |editor-last=Falkner |editor-first=Keith | editor-link =Keith Falkner
 |location=London
 |publisher=MacDonald Young
 |year=1983
 |isbn=978-0-356-09099-3
 |oclc=10418423
}}&lt;/ref&gt; Кәсіби әншілер әдетте өз мансабын бір ғана нақты [[музыкалық жанр]]ға арнайды, мысалы, [[классикалық музыка|классикалық]] немесе [[рок-музыка|рок]], алайда бірнеше жанрда сәтті өнер көрсететін әншілер де кездеседі (кроссовер). Кәсіби әншілер әдетте мансабы бойы вокалдық тренерлерден немесе ұстаздардан дауыс жаттықтыру сабақтарын алады.

Ән айтуды [[рэп]]пен шатастыруға болмайды.&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SLSS&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OJ58CAAAQBAJ&amp;dq=%22rap+is+not+singing%22&amp;pg=PA122|page=122|publisher=[[Oxford University Press]]|title=Singing in the Lower Secondary School|first=Martin|last=Ashley|year= 2015 |isbn=978-0-19-339900-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Japanese Rap Music: An Ethnography of Globalization in Popular Culture|first=Ian|last=Condry|year=1999|publisher=[[Yale University]]|page=227|isbn= 978-1-349-33445-2}}&lt;/ref&gt; Музыка танушы және рэп тарихшысы Мартин Э. Коннордың айтуынша, «рэп көбінесе ән айтуға қарсы қойылуы арқылы анықталады».&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=s81HDwAAQBAJ&amp;dq=%22rap%22+singing%22&amp;pg=PA71|title=The Musical Artistry of Rap|first=Martin E.|last=Connor|year=2018|isbn=9780786498987|publisher=[[McFarland &amp; Company]]|page=71}}&lt;/ref&gt; Рэп те [[вокалдық музыка]] түріне жатқанымен, ол [[тоналдық]]пен бірдей деңгейде жұмыс істемеуімен және нота биіктігінің дәлдігін талап етпеуімен ән айтудан ерекшеленеді.&lt;ref name=&quot;SLSS&quot;/&gt; Ән айту сияқты, рэп те сөздермен байланысты ырпақты пайдаланады, бірақ бұл дыбыстар белгілі бір нота биіктігінде әнмен айтылмай, сөйлеу мәнерінде орындалады.&lt;ref name=&quot;SLSS&quot;/&gt; ''[[Grove Music Online]]'' басылымы былай деп атап көрсетеді: «АҚШ-тағы танымал музыканың тарихи контекстінде рэпті афроамерикалық ағылшын тіліндегі стилистикалық сөйлеу практикасымен тікелей байланыса алатын ән айтудың баламасы ретінде қарастыруға болады».&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;{{cite encyclopedia|doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.A2258282|date=31 January 2014|entry=Singing|first=Jonathan|last=Greenberg|title=Singing |encyclopedia=[[Grove Music Online]] |isbn=978-1-56159-263-0 }}&lt;/ref&gt; Дегенмен, кейбір рэп-орындаушылар өз музыкасында рэппен қатар ән айтуды да қолданады; тыңдарманның назарын аудару үшін рэптің ырғақты сөйлеу түрі мен әннің әуенді ноталары арасындағы ауысуды айқын контраст ретінде пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OWJgDwAAQBAJ&amp;dq=%22rap%22+singing%22&amp;pg=PT33|chapter=Chapter 3: Listening to the Voice|title=Listening to Rap: An Introduction|first=Michael|last=Berry|year= 2018|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|isbn=9781315315867}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Ән айту]]</text>
      <sha1>4kix6fb6oerv817rzszy0c7rmnplhsi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685764</id>
      <parentid>3685741</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10592" sha1="gb2qijmokyb0wu5b0583wt2vhodoeo2" xml:space="preserve">[[File:Ah cricket 20122 (7364759010).jpg|thumb|Ән айтып тұрған қыздар.]]
[[File:Windsbacher d.jpg|thumb|Ұлдар [[хор]]ы.]]
[[File:Hals, Frans - Singing Girl - 1626-30.png|thumb|''Ән айтып тұрған қыз'' ([[Франс Халс]], шамамен 1628 жыл)]]
'''Ән айту''' – [[дауыс]] арқылы [[музыка]] жасау өнері. Бұл – музыкалық көріністің ең көне түрі, кейбір деректер бойынша адам дауысын алғашқы [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспап]] деп санауға болады.&lt;ref name=&quot;HB&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198524038.001.0001/acref-9780198524038-e-860?rskey=d85NfO&amp;result=857|editor-first=Colin|editor-last=Blakemore|editor-first2=Sheila|editor-last2=Jennett|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780191727511|year= 2003|first=Tom|last=Sears|entry=Singing|encyclopedia=The Oxford Companion to the Body}}&lt;/ref&gt; Ән айту анықтамасы әртүрлі дереккөздерде әрқалай беріледі.&lt;ref name=&quot;HB&quot;/&gt; Кейбір көздер ән айтуды [[дауыс]] көмегімен музыкалық [[дыбыс]]тар шығару деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of SINGING|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/singing|access-date=2021-01-18|website=www.merriam-webster.com|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of sing {{!}} Dictionary.com|url=https://www.dictionary.com/browse/singing|access-date=2021-01-18|website=www.dictionary.com|language=en|archive-date=25 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425152310/https://www.dictionary.com/browse/singing|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Houghton Mifflin Harcourt Publishing|title=The American Heritage Dictionary entry: sing|url=https://ahdictionary.com/word/search.html?q=singing|access-date=2021-01-18|website=ahdictionary.com}}&lt;/ref&gt; Басқа да жиі кездесетін анықтамаларға «сөздерді немесе дыбыстарды әуезді реттілікпен шығару»&lt;ref name=&quot;HB&quot;/&gt; немесе «адам дауысы арқылы музыкалық тондарды өндіру» жатады.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|entry-url=https://www.britannica.com/art/singing|entry=singing|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=December 16, 2024}}&lt;/ref&gt;

Кәсібі (немесе хоббиі) ән айту болатын адамды '''[[әнші]]''' немесе ([[джаз]] немесе [[танымал музыка]]да) '''вокалшы''' деп атайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/vocalist|title=VOCALIST&amp;nbsp;– meaning in the Cambridge English Dictionary|website=Dictionary.cambridge.org|access-date=30 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/vocalist |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002215104/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/vocalist |url-status=dead |archive-date=2 October 2018 | title=Vocalist &amp;#124; Definition of vocalist in US English by Oxford Dictionaries}}&lt;/ref&gt; Әншілер [[музыкалық аспаптар]]дың [[аккомпанемент|сүйемелдеуімен]] немесе [[а капелла|сүйемелдеусіз]] орындалатын музыкалық шығармаларды ([[ария]]лар, [[речитатив]]тер, [[ән]]дер және т.б.) орындайды. Ән айту көбінесе [[хор]] сияқты музыканттар [[музыкалық ансамбль|ансамблімен]] бірге орындалады. Әншілер [[соло|солист]] ретінде де, жалғыз аспаптың (мысалы, көркем әндерде немесе кейбір джаз стиьдерінде) сүйемелдеуінен бастап [[симфониялық оркестр]] немесе [[биг-бэнд]] сүйемелдеуіне дейінгі әртүрлі құраммен өнер көрсете алады. Әлемде ән айтудың көптеген стильдері бар.

Ән айту ресми немесе бейресми, алдын ала дайындалған немесе импровизацияланған болуы мүмкін. Ол діни ғибадат түрі, хобби, ләззат пен жұбаныш көзі, рәсімнің бір бөлігі, музыкалық білім алу барысында немесе кәсіби қызмет ретінде орындалуы мүмкін. Ән айтуда жоғары деңгейге жету уақытты, берілгендікті, оқытуды және жүйелі түрде жаттығуды талап етеді. Егер жаттығу тұрақты түрде жасалса, дыбыстар айқынырақ әрі күштірек шыға бастайды.&lt;ref name=&quot;ayatsguides&quot;&gt;{{cite book
 |pages=26
 |series=[[Yehudi Menuhin]] music guides
 |title=Voice
 |editor-last=Falkner |editor-first=Keith | editor-link =Keith Falkner
 |location=London
 |publisher=MacDonald Young
 |year=1983
 |isbn=978-0-356-09099-3
 |oclc=10418423
}}&lt;/ref&gt; Кәсіби әншілер әдетте өз мансабын бір ғана нақты [[музыкалық жанр]]ға арнайды, мысалы, [[классикалық музыка|классикалық]] немесе [[рок-музыка|рок]], алайда бірнеше жанрда сәтті өнер көрсететін әншілер де кездеседі (кроссовер). Кәсіби әншілер әдетте мансабы бойы вокалдық тренерлерден немесе ұстаздардан дауыс жаттықтыру сабақтарын алады.

Ән айтуды [[рэп]]пен шатастыруға болмайды.&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SLSS&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OJ58CAAAQBAJ&amp;dq=%22rap+is+not+singing%22&amp;pg=PA122|page=122|publisher=[[Oxford University Press]]|title=Singing in the Lower Secondary School|first=Martin|last=Ashley|year= 2015 |isbn=978-0-19-339900-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Japanese Rap Music: An Ethnography of Globalization in Popular Culture|first=Ian|last=Condry|year=1999|publisher=[[Yale University]]|page=227|isbn= 978-1-349-33445-2}}&lt;/ref&gt; Музыка танушы және рэп тарихшысы Мартин Э. Коннордың айтуынша, «рэп көбінесе ән айтуға қарсы қойылуы арқылы анықталады».&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=s81HDwAAQBAJ&amp;dq=%22rap%22+singing%22&amp;pg=PA71|title=The Musical Artistry of Rap|first=Martin E.|last=Connor|year=2018|isbn=9780786498987|publisher=[[McFarland &amp; Company]]|page=71}}&lt;/ref&gt; Рэп те [[вокалдық музыка]] түріне жатқанымен, ол [[тоналдық]]пен бірдей деңгейде жұмыс істемеуімен және нота биіктігінің дәлдігін талап етпеуімен ән айтудан ерекшеленеді.&lt;ref name=&quot;SLSS&quot;/&gt; Ән айту сияқты, рэп те сөздермен байланысты ырпақты пайдаланады, бірақ бұл дыбыстар белгілі бір нота биіктігінде әнмен айтылмай, сөйлеу мәнерінде орындалады.&lt;ref name=&quot;SLSS&quot;/&gt; ''[[Grove Music Online]]'' басылымы былай деп атап көрсетеді: «АҚШ-тағы танымал музыканың тарихи контекстінде рэпті афроамерикалық ағылшын тіліндегі стилистикалық сөйлеу практикасымен тікелей байланыса алатын ән айтудың баламасы ретінде қарастыруға болады».&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;{{cite encyclopedia|doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.A2258282|date=31 January 2014|entry=Singing|first=Jonathan|last=Greenberg|title=Singing |encyclopedia=[[Grove Music Online]] |isbn=978-1-56159-263-0 }}&lt;/ref&gt; Дегенмен, кейбір рэп-орындаушылар өз музыкасында рэппен қатар ән айтуды да қолданады; тыңдарманның назарын аудару үшін рэптің ырғақты сөйлеу түрі мен әннің әуенді ноталары арасындағы ауысуды айқын контраст ретінде пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OWJgDwAAQBAJ&amp;dq=%22rap%22+singing%22&amp;pg=PT33|chapter=Chapter 3: Listening to the Voice|title=Listening to Rap: An Introduction|first=Michael|last=Berry|year= 2018|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|isbn=9781315315867}}&lt;/ref&gt;

== Жіктелуі ==

=== Жанры бойынша ===
* [[Классикалық музыка|Классикалық (академиялық)]]
** [[Опера|опералық]] ({{lang-it|opera}} — жұмыс);
** камералық ({{lang-it|camera}} — бөлме) [[ария]]лар, [[романс|романстарды]] орындау;
* эстрадалық — [[поп-музыка]]; академиялық мектеппен бірге дамыған және түрлі [[фольклор]]лық көздерден бастау алады;
* халықтық — [[халық музыкасы]], әуен, [[фолк-музыка]];
* джаздық — [[джаз]], поп-джаз.

=== Орындаушылар саны бойынша ===
* [[соло|жеке]]
* [[музыкалық ансамбль|ансамбльдік]] (дуэт, трио т. б.)
* [[хор]]мен

=== Орындау стилі бойынша ===
* әуезді — [[кантилена]]
* декламациялық — [[речитатив]]
* экстремальды ([[рок-музыка|рок-вокал]])
* Сөзсіз ән айту (мысалы, дауысты дыбысқа) — [[вокализ]]. Вокализдер, негізінен, оқу-жаттығу туындылары болғанымен, концерттік вокализдар да бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Ән айту]]</text>
      <sha1>gb2qijmokyb0wu5b0583wt2vhodoeo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дженсен Хуанг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789066</id>
    <revision>
      <id>3685745</id>
      <timestamp>2026-10-24T10:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тұлға  |Есімі                 = Дженсен Хуан  |Шынайы есімі          = 黃仁勳  |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg  |ені                   =   |Сурет атауы           = Хуан, 2025 жыл  |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан  |Толық есімі           =   |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]  |Туған жері            = ...</comment>
      <origin>3685745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3829" sha1="hymtdua8z0lf2smj633sfxv0ypfzsre" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуан
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуан, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуан'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық&lt;!-- Хуан Тайвань мен АҚШ азаматтығына ие және екі елде де танымал тұлға; [[MOS:CONTEXTBIO]] нұсқаулығына сәйкес. --&gt; кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Форбс|Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Әлем миллиардерлері|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады. &lt;!-- Бірізділікті сақтау үшін бұл көрсеткіш мақала мәтінінде келтірілген деректерге сәйкес болуы керек. Сондықтан кіріспеде оның байлығы туралы тек мақаланың негізгі бөлігінде берілген ақпарат қайталануы тиіс. --&gt;</text>
      <sha1>hymtdua8z0lf2smj633sfxv0ypfzsre</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685746</id>
      <parentid>3685745</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3886" sha1="bvu6om2n1rp3152tj07j3cazjva7tjz" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуан
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуан, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуан'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық&lt;!-- Хуан Тайвань мен АҚШ азаматтығына ие және екі елде де танымал тұлға; [[MOS:CONTEXTBIO]] нұсқаулығына сәйкес. --&gt; кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Форбс|Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Әлем миллиардерлері|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады. &lt;!-- Бірізділікті сақтау үшін бұл көрсеткіш мақала мәтінінде келтірілген деректерге сәйкес болуы керек. Сондықтан кіріспеде оның байлығы туралы тек мақаланың негізгі бөлігінде берілген ақпарат қайталануы тиіс. --&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bvu6om2n1rp3152tj07j3cazjva7tjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685747</id>
      <parentid>3685746</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3537" sha1="pw34uejxk7q9gxdb5xo1k9zjqtie72a" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуан
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуан, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуан'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық&lt;!-- Хуан Тайвань мен АҚШ азаматтығына ие және екі елде де танымал тұлға; [[MOS:CONTEXTBIO]] нұсқаулығына сәйкес. --&gt; кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Форбс|Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Әлем миллиардерлері|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>pw34uejxk7q9gxdb5xo1k9zjqtie72a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685748</id>
      <parentid>3685747</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3335" sha1="k8wr7sxajta1hi8zpm6v9anxq2u59ep" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуан
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуан, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуан'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Әлем миллиардерлері|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>k8wr7sxajta1hi8zpm6v9anxq2u59ep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685749</id>
      <parentid>3685748</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3337" sha1="j2jgnvttbm2rk5a3wsndpvephh3zjq3" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуан
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуан, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуан'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>j2jgnvttbm2rk5a3wsndpvephh3zjq3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685751</id>
      <parentid>3685749</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4724" sha1="j2rdphyhdiro10x0bq8t3dde6g1imbo" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуан
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуан, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуан'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан-Хосе (Калифорния)|Сан-Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>j2rdphyhdiro10x0bq8t3dde6g1imbo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685752</id>
      <parentid>3685751</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4724" sha1="7r93otrt5y309mnrlyybnxx4km6s7bd" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуан
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуан, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуан'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7r93otrt5y309mnrlyybnxx4km6s7bd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685754</id>
      <parentid>3685752</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5629" sha1="42so4kroz606jr7o04k0jislx7gm2ro" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуан
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуан, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуан'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[нарықтық капиталдандыру]]ы 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының [[Time журналының жыл адамы|«Жыл адамы»]] атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>42so4kroz606jr7o04k0jislx7gm2ro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685755</id>
      <parentid>3685754</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5671" sha1="sn07l7o8z42bicsesswwo2opf0v14xl" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуан
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуан, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуан'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының [[Time журналының жыл адамы|«Жыл адамы»]] атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>sn07l7o8z42bicsesswwo2opf0v14xl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685756</id>
      <parentid>3685755</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5661" sha1="s9ww64m3t6p1ojr2a5w7x0e9lqx9sp9" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуан
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуан, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуан'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>s9ww64m3t6p1ojr2a5w7x0e9lqx9sp9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685757</id>
      <parentid>3685756</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5667" sha1="fzvqmqncoy6rv07xpuq9f4198h6fghl" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fzvqmqncoy6rv07xpuq9f4198h6fghl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685760</id>
      <parentid>3685757</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8495" sha1="m0g6gsswxav46sgt8ew5h94ge7l1ixc" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>m0g6gsswxav46sgt8ew5h94ge7l1ixc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685761</id>
      <parentid>3685760</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық шағы және білімі */</comment>
      <origin>3685761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12006" sha1="fp9vkr284xrlq2c4f8ewh4de1it524w" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fp9vkr284xrlq2c4f8ewh4de1it524w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685765</id>
      <parentid>3685761</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық шағы және білімі */</comment>
      <origin>3685765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15504" sha1="a6ti7tzwx2h1cn1yrnw1jknyteplfm3" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Форбс|Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>a6ti7tzwx2h1cn1yrnw1jknyteplfm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685766</id>
      <parentid>3685765</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық шағы және білімі */</comment>
      <origin>3685766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17439" sha1="opq8mao8wy71rhux65l10cak75bnsu2" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Форбс|Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>opq8mao8wy71rhux65l10cak75bnsu2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685770</id>
      <parentid>3685766</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық шағы және білімі */</comment>
      <origin>3685770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21891" sha1="hj4q2gq375czq1ocbk6mw73e7moipve" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Форбс|Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Кремний алқабы]]нда микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>hj4q2gq375czq1ocbk6mw73e7moipve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685771</id>
      <parentid>3685770</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық шағы және білімі */</comment>
      <origin>3685771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21919" sha1="llgi8nmp7zyvyizeoxw9e2n9bhbdurt" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Форбс|Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>llgi8nmp7zyvyizeoxw9e2n9bhbdurt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685772</id>
      <parentid>3685771</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық шағы және білімі */</comment>
      <origin>3685772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21908" sha1="i5ncjkpqk4vj0iew9acao8rd8atfjb8" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>i5ncjkpqk4vj0iew9acao8rd8atfjb8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685773</id>
      <parentid>3685772</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық шағы және білімі */</comment>
      <origin>3685773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23951" sha1="dlmmblyqen2prsavf18p4fzbuckdqt0" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dlmmblyqen2prsavf18p4fzbuckdqt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685775</id>
      <parentid>3685773</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* AMD және LSI Logic */</comment>
      <origin>3685775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25722" sha1="0ocxcocmdcwijlmd41mjzwcsdnp0wc1" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Графикалық үдеткіш картасы|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>0ocxcocmdcwijlmd41mjzwcsdnp0wc1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685776</id>
      <parentid>3685775</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* AMD және LSI Logic */</comment>
      <origin>3685776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25692" sha1="932end75q0a23oyoisgjo4b1iv1aknj" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>932end75q0a23oyoisgjo4b1iv1aknj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685777</id>
      <parentid>3685776</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* AMD және LSI Logic */</comment>
      <origin>3685777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29135" sha1="cccctw9x5kmbv2bkckazlj7wvkjpxkv" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан-Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Дербес компьютер ойындары|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан-Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>cccctw9x5kmbv2bkckazlj7wvkjpxkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685778</id>
      <parentid>3685777</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29181" sha1="gmo8fb9twlcba3btafegxmqf2yuk7n4" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Дербес компьютер ойындары|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>gmo8fb9twlcba3btafegxmqf2yuk7n4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685779</id>
      <parentid>3685778</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29166" sha1="nnn5ktgbe6qf4izvepmoxwe4fuqk4xs" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nnn5ktgbe6qf4izvepmoxwe4fuqk4xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685780</id>
      <parentid>3685779</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nvidia */</comment>
      <origin>3685780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30589" sha1="2euzr3hbqwn8xgcdd36jw9g7kf2qn0q" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2euzr3hbqwn8xgcdd36jw9g7kf2qn0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685781</id>
      <parentid>3685780</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nvidia */</comment>
      <origin>3685781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33072" sha1="12qzzox7jxhj6mglayu3ioj69oozt1a" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>12qzzox7jxhj6mglayu3ioj69oozt1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685784</id>
      <parentid>3685781</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nvidia */</comment>
      <origin>3685784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39249" sha1="qsr6leryf3nt68k2g4w5u02xkusokjh" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Кремний алқабы]]нда бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qsr6leryf3nt68k2g4w5u02xkusokjh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685785</id>
      <parentid>3685784</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) */</comment>
      <origin>3685785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39277" sha1="iu0dwvs1wbg36a5lf4hy5tj52hcnzse" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>iu0dwvs1wbg36a5lf4hy5tj52hcnzse</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685786</id>
      <parentid>3685785</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) */</comment>
      <origin>3685786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41734" sha1="ccg7y24s6hvil49dwpqo8exr8wc7t19" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ccg7y24s6hvil49dwpqo8exr8wc7t19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685790</id>
      <parentid>3685786</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) */</comment>
      <origin>3685790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46291" sha1="behvjgap9v39winkhy4bi55pvzxo7xh" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[нарықтық капиталдандыру]]ы алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>behvjgap9v39winkhy4bi55pvzxo7xh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685791</id>
      <parentid>3685790</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46333" sha1="q8dothyj040ly8yyek2pqfyov05qxys" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>q8dothyj040ly8yyek2pqfyov05qxys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685792</id>
      <parentid>3685791</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) */</comment>
      <origin>3685792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48420" sha1="toh4lkuffurdz022g0jhs9gdhcw15wp" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>toh4lkuffurdz022g0jhs9gdhcw15wp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685802</id>
      <parentid>3685792</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) */</comment>
      <origin>3685802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49803" sha1="7n7756401f6y1nr1f6xs515ibk7efkn" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7n7756401f6y1nr1f6xs515ibk7efkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685803</id>
      <parentid>3685802</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3685803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51366" sha1="naaze4aklsk9ck9vmebr9tr0s4a478m" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>naaze4aklsk9ck9vmebr9tr0s4a478m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685805</id>
      <parentid>3685803</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3685805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58319" sha1="p91wztjdlvwwor1hpa9zloghpk5vnmv" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>p91wztjdlvwwor1hpa9zloghpk5vnmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685807</id>
      <parentid>3685805</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3685807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66039" sha1="j58tkd89zrfslp5po0oemerinpcpjp8" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының [[Time журналының жыл адамы|«Жыл адамы»]] атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги — Меллон университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>j58tkd89zrfslp5po0oemerinpcpjp8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685808</id>
      <parentid>3685807</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66035" sha1="idvo7r8gdydzk140rvilxcp5a982by8" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының [[Time журналының жыл адамы|«Жыл адамы»]] атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>idvo7r8gdydzk140rvilxcp5a982by8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685809</id>
      <parentid>3685808</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3685809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66025" sha1="2lgvlupmj21ttnyw596mlifadjjhpmy" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2lgvlupmj21ttnyw596mlifadjjhpmy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685810</id>
      <parentid>3685809</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3685810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66772" sha1="mtrra3dz8h5t1lhnwcb2engg8dsed1u" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Әлем миллиардерлерінің тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mtrra3dz8h5t1lhnwcb2engg8dsed1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685811</id>
      <parentid>3685810</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66755" sha1="2r1qpn2jbho81oshzgwmvucxs42hls4" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2r1qpn2jbho81oshzgwmvucxs42hls4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685812</id>
      <parentid>3685811</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3685812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70804" sha1="nxdk9padgaxq2nwfw5h87jyl2xsk4i1" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nxdk9padgaxq2nwfw5h87jyl2xsk4i1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685813</id>
      <parentid>3685812</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3685813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72871" sha1="3yzku1jn7g3babeci12vhqthw4rt28o" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3yzku1jn7g3babeci12vhqthw4rt28o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685814</id>
      <parentid>3685813</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3685814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73867" sha1="cdkjsa57fvea37f5f892n8qmlotlt67" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>cdkjsa57fvea37f5f892n8qmlotlt67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685815</id>
      <parentid>3685814</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3685815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75758" sha1="muemcetl7muliif0kk7xziy0ptyovc5" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>muemcetl7muliif0kk7xziy0ptyovc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685816</id>
      <parentid>3685815</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3685816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76946" sha1="sd6q5klu27q5amet14wagjnqee9hxe8" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>sd6q5klu27q5amet14wagjnqee9hxe8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685817</id>
      <parentid>3685816</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3685817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78608" sha1="8sa1fj7qripjhswy2ewnnj3nxbmj749" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8sa1fj7qripjhswy2ewnnj3nxbmj749</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685818</id>
      <parentid>3685817</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3685818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81764" sha1="hwft3x69n9t7pq2vff6nfzq7fngrlom" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>hwft3x69n9t7pq2vff6nfzq7fngrlom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685819</id>
      <parentid>3685818</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қайырымдылық қызметі */</comment>
      <origin>3685819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84234" sha1="iy53t58hpxe4bgw96o5333dwq5xj2t4" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>iy53t58hpxe4bgw96o5333dwq5xj2t4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вокал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789067</id>
    <redirect title="Ән айту" />
    <revision>
      <id>3685767</id>
      <timestamp>2026-10-24T10:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ән айту]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="85e3g46dlegq9zpcnc5r2ypjewa2say" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ән айту]]</text>
      <sha1>85e3g46dlegq9zpcnc5r2ypjewa2say</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вокалшы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789068</id>
    <redirect title="Ән айту" />
    <revision>
      <id>3685768</id>
      <timestamp>2026-10-24T10:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ән айту]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="85e3g46dlegq9zpcnc5r2ypjewa2say" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ән айту]]</text>
      <sha1>85e3g46dlegq9zpcnc5r2ypjewa2say</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вокалист</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789069</id>
    <redirect title="Ән айту" />
    <revision>
      <id>3685769</id>
      <timestamp>2026-10-24T10:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ән айту]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="85e3g46dlegq9zpcnc5r2ypjewa2say" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ән айту]]</text>
      <sha1>85e3g46dlegq9zpcnc5r2ypjewa2say</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Музыкалық аспап</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789070</id>
    <redirect title="Музыкалық аспаптар" />
    <revision>
      <id>3685774</id>
      <timestamp>2026-10-24T10:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Музыкалық аспаптар]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="2bay2nl6ehiljk31wpbq49fseysmi0g" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Музыкалық аспаптар]]</text>
      <sha1>2bay2nl6ehiljk31wpbq49fseysmi0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Shu0301</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789071</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:Shark0533" />
    <revision>
      <id>3685783</id>
      <timestamp>2026-10-24T10:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Syunsyunminmin</username>
        <id>119729</id>
      </contributor>
      <comment>Syunsyunminmin [[Қатысушы талқылауы:Shu0301]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Shark0533]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Shu0301|Shu0301]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Shark0533|Shark0533]]&quot;</comment>
      <origin>3685783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="3ctuqdbz9y91zp0llzkvdtawe5bz2my" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Shark0533]]</text>
      <sha1>3ctuqdbz9y91zp0llzkvdtawe5bz2my</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэк-вокал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789072</id>
    <revision>
      <id>3685787</id>
      <timestamp>2026-10-24T11:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:Another Pink Floyd + Marek Raduli, Polska Filharmonia Bałtycka 05.11.2023 48.jpg|thumb|300px|Бэк-вокалшылар]]  '''Бэк-вокал''' ({{lang-en|backing vocal}}) — негізгі [[Ән айту|вокал]]дық партияны сүйемелдейтін ән орындау.  '''Бэк-вокалшы''' ({{lang-en|backing vocalist}}) — соло вокалшыға өз әнімен сүйемелдейтін адам. Альбомдар...</comment>
      <origin>3685787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3541" sha1="2i3rweqf02099ccvgquaw96ik1f6k9n" xml:space="preserve">[[Сурет:Another Pink Floyd + Marek Raduli, Polska Filharmonia Bałtycka 05.11.2023 48.jpg|thumb|300px|Бэк-вокалшылар]]

'''Бэк-вокал''' ({{lang-en|backing vocal}}) — негізгі [[Ән айту|вокал]]дық партияны сүйемелдейтін ән орындау.

'''Бэк-вокалшы''' ({{lang-en|backing vocalist}}) — соло вокалшыға өз әнімен сүйемелдейтін адам. Альбомдарды жазу кезінде бэк-вокалшының рөлін көбінесе негізгі вокалдық партияны орындайтын адамның өзі атқарады. Бұл ретте жанды дауыстағы концертерде бұл міндет топ мүшелеріне, не арнайы шақырылған әншілерге жүктеледі, яки [[фонограмма]] дыбысын пайдалану арқылы орындалады. Әдетте, бэк-вокал композициялардың салыстырмалы түрде қысқа тұстарында болып, негізгі вокалды қайталайды. Мұндай сәттердің жарқын мысалы — қайырмалар. Алайда негізгі әуенді қолдаумен қатар, бэк-вокал контраст қызметін де атқара алады.

Көбінесе [[рок-музыка]]да егер бэк-вокал партиясын орындаушы негізгі вокал желісін қайталамайтын болса, оны терция интервалында орындайды.

[[Рок топ|Рок-топ]]та бэк-вокалшы рөлін кез келген басқа қатысушы атқара алады. Сондай-ақ металдың ауыр бағыттарында таза вокал мен экстремалды вокалдың үйлесуі бэк-вокал болып саналады; бұл жағдайда бэк-вокалшы вокалдық партиялардың едәуір бөлігін орындай алады.

Дыбыс жазу студиясында кейбір жеке әншілер көпжолақты дыбыс жазу жүйесі арқылы дыбысты үстіне жазу (овердаббинг) әдісін қолдана отырып, алдымен өздерінің бэк-вокалын, содан кейін олардың үстінен негізгі партияны жазады. Кейбір әншілер бұл әдісті ұнатады, өйткені бір әнші жазған бірнеше дауыс өте үйлесімді шығады.

Овердаббингтің әйгілі мысалдарының бірі — [[Queen]] тобының «[[Bohemian Rhapsody]]» әніндегі [[Фредди Меркьюри]]дің көп дауысты кіріспесі.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=McAlpine|first1=Fraser|title=10 Things You May Not Know About Queen's 'Bohemian Rhapsody'|url=http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2015/10/10-things-you-may-not-know-about-queens-bohemian-rhapsody|publisher=[[BBC America]]|access-date=16 May 2017|date=10 October 2015}}&lt;/ref&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00kgfc1 R.E.S.P.E.C.T — The Art of Backing Vocals] (BBC Radio 4 programme)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әншілік дауыстар]]
[[Санат:Ән айту]]</text>
      <sha1>2i3rweqf02099ccvgquaw96ik1f6k9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэк-вокалшы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789073</id>
    <redirect title="Бэк-вокал" />
    <revision>
      <id>3685788</id>
      <timestamp>2026-10-24T11:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Бэк-вокал]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="e1290sgqcxytkviirn4v43sxbq738bo" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Бэк-вокал]]</text>
      <sha1>e1290sgqcxytkviirn4v43sxbq738bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэк-вокалист</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789074</id>
    <redirect title="Бэк-вокал" />
    <revision>
      <id>3685789</id>
      <timestamp>2026-10-24T11:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Бэк-вокал]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="e1290sgqcxytkviirn4v43sxbq738bo" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Бэк-вокал]]</text>
      <sha1>e1290sgqcxytkviirn4v43sxbq738bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көбекті төбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789075</id>
    <redirect title="Гөбеклі төбе" />
    <revision>
      <id>3685794</id>
      <timestamp>2026-10-24T11:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <comment>Alphy Haydar [[Көбекті төбе]] бетін [[Гөбеклі төбе]] бетіне жылжытты: Қате жазылған тақырып</comment>
      <origin>3685794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="t4a3vq2oyebqc83luhekrfag7ey48nm" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Гөбеклі төбе]]</text>
      <sha1>t4a3vq2oyebqc83luhekrfag7ey48nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бас-гитара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789076</id>
    <revision>
      <id>3685800</id>
      <timestamp>2026-10-24T11:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық аспап  |Аты                = Бас-гитара  |Басқаша аты        = Электр бас-гитара, бас-гитара, бас  |Суреті             = Fender Precision Bass.jpg  |Сурет тақырыбы     = [[Fender Precision Bass]]  |Жіктелуі           = [[Ішекті музыкалық аспаптар]]   |Диапазоны          = Range bass guitar.png  |Диапазон атауы     = Стан...</comment>
      <origin>3685800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3129" sha1="1cz3fcqdbg2uheqqzen5u91zcse54t7" xml:space="preserve">{{Музыкалық аспап
 |Аты                = Бас-гитара
 |Басқаша аты        = Электр бас-гитара, бас-гитара, бас
 |Суреті             = Fender Precision Bass.jpg
 |Сурет тақырыбы     = [[Fender Precision Bass]]
 |Жіктелуі           = [[Ішекті музыкалық аспаптар]] 
 |Диапазоны          = Range bass guitar.png
 |Диапазон атауы     = Стандартты күйге келтірілген 4 ішекті бас-гитараның диапазоны (жақшада: 5 ішекті)
 |Туыстас аспаптары  = 
* [[Электр гитара]]
* [[Контрабас]]
* [[Акустикалық бас-гитара]]
* [[Укулеле бас]]
* [[Безладовый бас|Пернесіз бас]]
* [[Электрлік контрабас]]
 |Музыканттар        = 
 |Шығарушылар        = 
 |Мақалалар          = 
 |Дыбысы             =
 |Ортаққор           = Bass guitars
}}
'''Бас-гитара'''&lt;ref&gt;According to the New Grove Dictionary of Music and Musicians, an «Electric bass guitar [bass guitar] [is] a Guitar, usually with four heavy strings tuned E1'-A1'-D2-G2.» ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', second edition, edited by Stanley Sadie and John Tyrrell (London, 2001)&lt;/ref&gt; ('''электрлі бас-гитара, электробас''' немесе жай ғана '''бас'''&lt;ref&gt;The New Grove Dictionary of Music and Musicians defines the term ''bass'' thus: «Bass (iv). A contraction of Double bass or Electric bass guitar.» Ibid.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The proper term is «electric bass», and it is often misnamed «bass guitar», according to Tom Wheeler, ''The Guitar Book'', pp 101-2. ''Guitars'' by Evans and Evans, page 342, agrees.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Although «electric bass» is one of the common names for the instrument, «bass guitar» or «electric bass guitar» are commonly used and some authors claim that they are historically accurate (e.g., «How The Fender Bass Changed The World» in the references section).&lt;/ref&gt;) — [[бас]] регистрінде ойнауға арналған [[Ішекті музыкалық аспаптар|ішекті]] [[электрофондар|электрлік музыкалық аспап]]. Онда көбінесе саусақтармен ойнайды, бірақ медиаторды қолдануға да болады. Соқпалы аспаптар жиынтығымен бірге шығарманың [[ырғақ секциясы]]н құрайды. Электрлі бас-гитарадан басқа, музыкада әлдеқайда сирек кездесетін, бірақ басқа аспаптар класына жататын (электрофон болып саналмайтын) [[акустикалық бас-гитара|акустикалық нұсқасы]] да бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Бас-гитаралар]]</text>
      <sha1>1cz3fcqdbg2uheqqzen5u91zcse54t7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685804</id>
      <parentid>3685800</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5555" sha1="istvh7auk3g9bmeyi2vp60hsaibnuzi" xml:space="preserve">{{Музыкалық аспап
 |Аты                = Бас-гитара
 |Басқаша аты        = Электр бас-гитара, бас-гитара, бас
 |Суреті             = Fender Precision Bass.jpg
 |Сурет тақырыбы     = [[Fender Precision Bass]]
 |Жіктелуі           = [[Ішекті музыкалық аспаптар]] 
 |Диапазоны          = Range bass guitar.png
 |Диапазон атауы     = Стандартты күйге келтірілген 4 ішекті бас-гитараның диапазоны (жақшада: 5 ішекті)
 |Туыстас аспаптары  = 
* [[Электрогитара]]
* [[Контрабас]]
* [[Акустикалық бас-гитара]]
* [[Укулеле бас]]
* [[Безладовый бас|Пернесіз бас]]
* [[Электрлік контрабас]]
 |Музыканттар        = 
 |Шығарушылар        = 
 |Мақалалар          = 
 |Дыбысы             =
 |Ортаққор           = Bass guitars
}}
'''Бас-гитара'''&lt;ref&gt;According to the New Grove Dictionary of Music and Musicians, an «Electric bass guitar [bass guitar] [is] a Guitar, usually with four heavy strings tuned E1'-A1'-D2-G2.» ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', second edition, edited by Stanley Sadie and John Tyrrell (London, 2001)&lt;/ref&gt; ('''электрлі бас-гитара, электробас''' немесе жай ғана '''бас'''&lt;ref&gt;The New Grove Dictionary of Music and Musicians defines the term ''bass'' thus: «Bass (iv). A contraction of Double bass or Electric bass guitar.» Ibid.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The proper term is «electric bass», and it is often misnamed «bass guitar», according to Tom Wheeler, ''The Guitar Book'', pp 101-2. ''Guitars'' by Evans and Evans, page 342, agrees.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Although «electric bass» is one of the common names for the instrument, «bass guitar» or «electric bass guitar» are commonly used and some authors claim that they are historically accurate (e.g., «How The Fender Bass Changed The World» in the references section).&lt;/ref&gt;) — [[бас]] регистрінде ойнауға арналған [[Ішекті музыкалық аспаптар|ішекті]] [[электрофондар|электрлік музыкалық аспап]]. Онда көбінесе саусақтармен ойнайды, бірақ медиаторды қолдануға да болады. Соқпалы аспаптар жиынтығымен бірге шығарманың [[ырғақ секциясы]]н құрайды. Электрлі бас-гитарадан басқа, музыкада әлдеқайда сирек кездесетін, бірақ басқа аспаптар класына жататын (электрофон болып саналмайтын) [[акустикалық бас-гитара|акустикалық нұсқасы]] да бар.

Электрлік бас-гитара сыртқы пішіні мен құрылымы жағынан [[электрогитара]]ға ұқсас келеді (ал акустикалық нұсқасы дәстүрлі акустикалық гитараға көбірек ұқсайды), алайда оның корпусы мен грифі біршама ірірек, ал мензурасы ұзынырақ болады. Классикалық бас-гитара әдетте төрт ішектен тұрады, дегенмен ішек саны көбірек түрлері де кездеседі. Төрт ішекті бас-гитара контрабаспен унисонда&lt;ref&gt;Bass guitar/Double Bass tuning E1=41.20 Hz, A1=55 Hz, D2=73.42 Hz, G2=98 Hz + optional low B0=30.87 Hz&lt;/ref&gt;, контроктаваның «ми» дыбысынан бастап кварталар бойынша күйге келтіріледі және электрогитараның ең төменгі төрт ішегінің құрылысынан тура бір [[октава]] төмен орналасады&lt;ref&gt;Standard guitar tuning E2=82.41 Hz, A2=110 Hz, D3=146.8 Hz, G3=196 Hz, B3=246.9 Hz, E4=329.6 Hz&lt;/ref&gt;. Электрогитара сияқты, электрлік бас-гитарада ойнау үшін оны арнайы дыбыс күшейткішке қосу қажет.

1950 жылдары өмірге келгеннен кейін бас-гитара [[поп-музыка]]дағы ырғақ тобының басты аспабы ретінде [[контрабас]]ты толық дерлік ығыстырып шығарды&lt;ref&gt;Roberts, Jim (2001). [https://books.google.com/books?id=1m2kRBQscfoC&amp;lpg=PA41&amp;pg=PA56#v=onepage&amp;q&amp;f=false 'How The Fender Bass Changed the World' p. 56] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=1m2kRBQscfoC&amp;lpg=PA41&amp;pg=PA56#v=onepage&amp;q&amp;f=false |date=20161212044403 }} «The surf/instrumental rock genres of the early 1960s were crucial proving grounds of the still-newfangled electric bass…»&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, бұл аспап заманауи музыкалық жанрлардың көбінде маңызды рөл атқара бастады, ал оның әрбір бағытында өзіндік орындау техникасы, құрылысы мен ішек саны қолданылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Бас-гитаралар]]</text>
      <sha1>istvh7auk3g9bmeyi2vp60hsaibnuzi</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>